ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ 
ОЛИЙ  ВА ЎРТА  МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

МИРЗО УЛУҒБЕК НОМИДАГИ
ЎЗБЕКИСТОН МИЛЛИЙ УНИВЕРСИТЕТИ

Қўлёзма ҳуқуқида
УДК 141 (Р.Карнап) (73/79)

Абдуллаев Азизбек анвар ўғли

рудольф карнапнинг фан мантиғи концепцияси

5А 220302  - Фалсафа тарихи

Магистр
академик илмий даражасини олиш учун ёзилган
д и с с е р т а ц и я

Илмий раҳбар: ф.ф.н.,
доц. Д.Э. Файзихўжаева

ТОШКЕНТ – 2012
М У Н Д А Р И Ж А
КИРИШ......................................................................................................3-7
I-БОБ. Р.КАРНАП – МАНТИҚИЙ ПОЗИТИВИЗМ ВАКИЛИ
I.1. Мантиқий позитивизм фалсафий йўналиш сифатида..............................8-16
I.2. Р.Карнапнинг ҳаёти, илмий мероси ва қарашларининг эволюцияси.....7-26

II-БОБ. Р.КАРНАП МАНТИҚИЙ ПОЗИТИВИСТИК КОНЦЕПЦИЯСИНИНГ АСОСИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ
II.1. Тилнинг мантиқий таҳлили.....................................................................27-38
II.2. Тажриба методи тадқиқот воситаси сифатида......................................39-45

III-БОБ. КАРНАП ФАН РИВОЖЛАНИШИНИНГ МАНТИҚИЙ ҚОНУНЛАРИ ҲАҚИДА
III.1. Фан қонуниятларининг ўрнатилиши.....................................................46-55
III.2. Фан ривожининг мантиқий қонуниятлари...........................................56-62
III.3. Илмий билимлар бирлиги ғояси............................................................63-69

ХУЛОСА................................................................................................70-73

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ.........................74-80

КИРИШ
МАВЗУНИНГ ДОЛЗАРБЛИГИ. Президентимиз И.А.Каримовнинг “Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси” тўғрисидаги маърузасида “Мамлакатимизни ислоҳ этиш ва модернизация қилиш йўлидаги ҳаракатларимизни кучайтиришимиз, уларни янги, янада юқори босқичга кўтаришимиз даркор”лигининг таъкидланиши шундан далолат берадики, жамиятни демократик янгилаш, халқ хўжалигининг барча соҳаларини модернизация қилиш ислоҳотини илмий ғояларни ишлаб чиқиш ҳамда уларни ҳаётга жорий қилмасдан амалга ошириб бўлмайди.
Мазкур ҳолат фан – бу ҳақиқий тадқиқот объекти эканлигини яна бир бор тасдиқламоқда. Айтиб ўтиш лозимки, ХХ аср ва XXI аср бошида фанга бўлган қараш сезиларли даражада ўзгарди. Бу муносабатда, мантиқий позитивизмда, хусусан, Р.Карнапнинг фан мантиғи ва фалсафаси концепцияси доирасида ишлаб чиқилган фан ривожи ҳақидаги илмий қарашлар алоҳида аҳамият касб этади. Шунинг учун, мантиқий позитивизмни ва, айниқса, Р.Карнапнинг фанга бўлган қарашларини тадқиқ этганда фан фалсафаси назарий муаммоларини англаб етишда, ҳал этишда ёрдам бериши мумкин бўлган қимматли фикрларни оламиз.
Бироқ, маълумки, қайд этилган масала замонавий фалсафада етарлича тадқиқ этилмаган. Айниқса, мантиқий позитивизм йўналиши умуман тадқиқ этилмаган десак, муболаға бўлмайди. Буни биз ишнинг ишланганлик даражасидан ҳам кўришимиз мумкин.
ИШЛАНГАНЛИК ДАРАЖАСИ. Мантиқий позитивизмда, айниқса, Р.Карнап ижодида кўтарилган фан фалсафаси муаммоси ижтимоий-гуманитар соҳа вакилларининг кўпчилигини қизиқтириб келган. Ватанимиз тадқиқотчилари томонидан ушбу мавзу бўйича жуда камчилик иш олиб борган бўлиб, мавжуд нашрлар, илмий мақолалар, ўқув дарсликлари, таълимотлар ичида ҳам бу ҳақда умумий планда, фалсафий фикр тарихида ўзига хос бир “фрагмент” сифатида берилган, холос.
Позитив фалсафада фан ривожланиши, фан мантиғи муаммосига бағишланган қимматли фикрларни О.Файзуллаев, И.Раҳимов ва А.Ўтамуродов ва бошқа муаллифлар ишларида кўришимиз мумкин. Кўплаб илмий мақолаларда мантиқий позитивизмнинг алоҳида томонлари таҳлили қилинган. Р.Карнап физикаси, фан мантиғи, тилнинг мантиқий таҳлилига оид қарашлари эса, алоҳида ҳам, позитивизм ривожи ҳақидаги ишларда умумий кўринишда ҳам ўрганилмаган. йўналишнинг кўзга кўринган, йирик вакили ҳисобланади.
Бундан ташқари, позитивизм фалсафий йўналишига бағишланган айрим магистрлик диссертацияларини ҳам кўрсатишимиз мумкин. Хусусан, С.Панжиевнинг “Илк позитивизмда фалсафага муносабат”, А.Д. Мамарозиковнинг “Постпозитивизмнинг фалсафа ва фалсафий методларга муносабати таҳлили” каби ишларни кўрсатишимиз мумкин. З.И. Иззатбаев, А.Саидовларнинг ишларида эса мантиқий позитивизм фалсафа ривожи билан ва бошқа фалсафий муаммолар билан биргаликда умумий контекстда тадқиқ этилади.
Россиялик олимлар орасида ушбу масала бўйича Т.И.Ойзерман, С.Р.Микулинский, Л.А.Маркова, В.С.Швырев, Е.А.Мамчур, В.Быков, А.Ф.Зотов, Ю.К.Мельвиль, И.Клеев, В.П.Кохановский, А.Л.Никифоров, В.А.Канке, Л.Г.Бузун,  Е.А.Давыденко ва бошқалар шуғулланишган.
Шунингдек, Ф.Франк, Т.Н.Хилл, O.Hanfling, Freidrich Stadler, Y.Kraft каби хорижлик олимларни кўрсатишимиз мумкин. Позитивизм, айниқса, мантиқий позитивизм фалсафасининг ҳамда унинг вакили бўлган Р.Карнап ижодининг ўрганилганлик даражаси диссертация ишимизнинг мақсад ва вазифаларини белгилаб беради.
ИШНИНГ МАҚСАДИ: Р.Карнапнинг фан мантиғи концепцияси моҳиятини очиб бериш. Ушбу мақсадга эришиш учун қуйидаги ВАЗИФАЛАРНИ амалга ошириш зарур:
1.	Мантиқий позитвизмни фалсафий йўналиш сифатида таҳлил этиш.
2.	Р.Карнап ҳаёти, илмий мероси ва қарашлари эволюциясини ҳар томонлама ёритиб бериш.
3.	Р.Карнапнинг тилнинг мантиқий таҳлили бўйича тадқиқотлари моҳиятини очиб бериш.
4.	Р.Карнап ижодида тажриба методига бўлган ёндашувининг ўзига хос хусусиятларини кўрсатиб бериш.
5.	Мантиқий позитивистлар ижодида фан қонуниятларининг ўрнатилиши тўғрисидаги фикр, ёндашувлар хилма-хиллигини мантиқий-таҳлилий баён этиш.
6.	Р.Карнапнинг фан ривожининг мантиқий қонуниятлари тўғрисидаги фикрлари таҳлилини бериш.
7.	Карнап ижодининг марказий ғояларидан бўлган – илмий бирлиги ғоясини таҳлилини бериш.
ТАДҚИҚОТ ОБЪЕКТИ: Р.Карнап ижодий мероси.
ТАДҚИҚОТ ПРЕДМЕТИ: Р.Карнапнинг фан мантиғи концепцияси.
ТАДҚИҚОТНИНГ МЕТОДЛАРИ. Диссертация иши Президентимиз И.А.Каримов асарлари, шунингдек, Р.Карнап ижодида илгари сурилган ғоя ва тамойиллар асосида ёзилган. Мавзуни тадқиқ этишда илмий билишнинг объективлик, тизимлилик,тарихийлик тамойилларидан, анализ ва синтез, қиёслаш, умумлаштириш ва бошқа шу каби умуммантиқий методлардан фойдаланилди.
МАВЗУНИНГ ИЛМИЙ ЯНГИЛИГИ:
1.	Мантиқий позитивизмнинг илмий аппарати, унинг қонун ва принциплари, уларнинг фарқли жиҳатлари таҳлил қилинди.
2.	Р.Карнапнинг фан мантиғи концепциясининг тарихий-назарий асослари аниқланди.
3.	Р.Карнапнинг тилнинг мантиқий таҳлили масаласига бўлган ёндашувининг хусусиятлари фалсафий таҳлил қилинди.
4.	Р.Карнапнинг тажриба методига ва уни илмий қонунларни ўрнатишдаги ролига муносабати аниқланди.
5.	Умуман, мантиқий позитивизмда ва Р.Карнап ижодида фан қонуниятларини ўрнатилишининг мантиқий таҳлили берилди.
6.	Р.Карнапнинг фан ривожи тўғрисидаги қарашлари нафақат мантиқий позитивизм вакили сифатида олиб қаралди, балки конструктив танқидий ёндашув асосида кўрсатилди.
7.	Биринчи марта Р.Карнап ва мантиқий позитивизм фалсафий йўналишининг бошқа вакиллари томонидан илгари сурилган илмий билимлар бирлиги ғояси – физикализм концепцияси моҳияти очиб берилди.  
ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИНИНГ АМАЛИЙ АҲАМИЯТИ. Р.Карнапнинг фан мантиғи концепциясини тадқиқ этиш натижалари ўша давр фани ҳақида умумий, яхлит тасаввур ҳосил қилиш имконини беради. Улар кейинчалик Р.Карнап ижоди ва мантиқий позитивизмга бағишланган илмий тадқиқот ишларида, мақолаларда фойдаланиш мумкин. Тадқиқот иши натижаларидан “Фалсафа тарихи”, “Гносеология”, “Фанларнинг фалсафий масалалари” ва шу каби фанлардаги маъруза ва семинар машғулотларига тайёрланишда манба бўлиб хизмат қилиши мумкин.
МАГИСТРЛИК ДИССЕРТАЦИЯСИНИНГ ТУЗИЛИШИ ВА ҲАЖМИ. Диссертация иши 80 бет бўлиб, кириш, 3 боб, 7 банд, хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат.

I-БОБ. Р.КАРНАП – МАНТИҚИЙ ПОЗИТИВИЗМ ВАКИЛИ
Ушбу бобда мантиқий позитивизмнинг фалсафий йўналиш сифатида шаклланишига таъсир кўрсатган омиллар аниқланади, мантиқий позитивизмнинг ўзига хос хусусиятлари таҳлил қилинади. Р.Карнап ҳаёти ва илмий мероси мантиқий позитивизмнинг вакили сифатида ўрганилади.

I.1. МАНТИҚИЙ ПОЗИТИВИЗМ ФАЛСАФИЙ ЙЎНАЛИШ СИФАТИДА
XIX аср ўрталарида фалсафий фикр ривожланиши ўзига хос хилма-хил жараёнлардан иборат бўлиб, янги далилларнинг тўпланиши билан нафақат, табиатшунослик фанларида, балки ижтимоий фанларда ҳам янгидан янги методологик муаммолар пайдо бўлади.  Ўша замон фалсафаси назарий мақсади ғоявий ҳолатга мос келарди. Бу дунё, инсон ва уларнинг ўзаро муносабатлари ҳақидаги чин ва мутлақ ишончли билимга эришишдан иборат. Бундай муносабат, айниқса, позитивизм ва унинг турли эволюцион шакллари учун характерли жиҳат ҳисобланади. Позитивизм шундай ғояни илгари сурган ва ҳимоялаганки, ундан анча аҳамиятли натижалар келиб чиққан. Бу биринчи навбатда, шундай фалсафани яратиш ғояси эдики, у фалсафанинг асосий муаммосини ҳал этишнинг имкони бўлмагани учун ҳам уни инкор этгани ҳолда, материализм ва идеализм ўртасидаги қарама-қаршиликни енга олсин. Позитивизм нуқтаи назарига кўра, фалсафа ўзига модел сифатида эмпирик фанни олиши ҳамда дунёқарашлик муносабатида, яъни фалсафанинг асосий муаммосига нисбатан бетараф қабул қилинадиган фан сифатида қурилиши зарур.
Позитивизм доктринасига кўра, кундалик турмуш учун зарур бўлган олам, инсон ва жамият ҳақидаги билимларнинг асосий қисми махсус фанлардан (энг аввало, табиатшунослик фанлари цикли ёки уларга ўхшаш бўлган) олинади, бундай олинган билимнинг шакли таърифланган умумлаштириш ҳисобланади. “Позитив” фан фалсафа пайдо бўлганидан буён интилиб келаётган “борлиқнинг ва билишнинг бирламчи асоси”га эришишга уринишлардан воз кечиши керак, чунки бундай билим амалий мақсадлар учун керак эмас ва моҳиятан англаб бўлмайдиган муаммолардан ҳисобланади. Позитивизм вакиллари табиий фанларнинг ривожланиши билан мувофиқ келадиган фалсафани яратишмоқчи бўлишган. Гап шундаки, ўша пайтларда ҳукмронлик қилиб турган гегелча фалсафа хусусий, аниқ фанларга паст қараган, фалсафани эса “фанлар фани” деб билган. Мазкур мактаб вакиллари “Фан ўз-ўзича фалсафа !” деган шиор билан чиқишиб, фан ҳеч нарсани тушунтирмайди, деб таъкидлашган. Фан “нега ? (нима учун ?)” деган саволга эмас, “қандай қилиб ?” деган саволга жавоб беради, ижобий (позитив) материал бериб, ўзидан юқорида турган “метафизик” абстракциялар билан иш кўрувчи қандайдир фалсафага муҳтож эмас деб чиқишган. Фалсафанинг зарурийлигини инкор қилишган позитивистлар материализм, идеализм ва диалектикага қарши кураш эълон қилишган ҳамда позитивизм барчасини умумлаштирувчи аҳамият касб этади деб эътироф этишган.
Шу тариқа, позитив билим ёки бошқача айтганда, “позитив фан” позитивизмда “метафизика”га анъанавий фалсафа сифатида қарама-қарши қўйилади. Хусусий фанлар ўз тушунчаларини тартибга келтиришга, системага солишга, натижаларининг координациясига ва хулосаларининг кодификациясига мухтож бўлгани учун мазкур вазифани янги типдаги фалсафа, яъни асосчиси француз мутафаккири Огюст Конт (1798-1857 й.й.) бўлган позитив фалсафа бажариши керак. Бироқ позитивизм ўзи ҳам тараққиёти давомида бир неча босқичларни босиб ўтган. Булар:
“биринчи” позитивизм – вакиллари (Конт, Милль, Спенсер)да – асосий эътибор илмий билишни системалаштириш ва фанларнинг классификациясига қаратилган;
“иккинчи” позитивизм (махизм, эмпириокритицизм – Мах, Авенариус). Эмпириокритицизмнинг мақсади тажрибани метафизикадан: материя, субстанция ва бошқа шу каби тушунчалардан тозалаш бўлган. Фалсафа дунёнинг ягона илмий манзарасини яратиши керак деб ҳисоблаган биринчи авлод позитивистларидан фарқли ўлароқ, улар  фалсафанинг вазифасини ҳодисаларнинг тартиблашуви принципларини аниқлашда деб билишган. Махизм ўз концепцияси асосига “тафаккур тежамкорлиги” принципини қўяди. Унга кўра, таърифлаш фаннинг идеали ҳисобланади. Э.Махнинг фикрича, фанлардаги таърифлаш қисми тафаккурни тежаш мақсадида олиб ташланиши керак. Масалан, сабабийлик функционал боғлиқлик билан алмаштирилган. Билиш назариясига “тафаккур тежамкорлиги” ва соф таърифлаш методологик принципларини қўллаган эмпириокритицизм релятивизм ғоясига келади.
“учинчи” позитивизм – Шлик, Карнап, Витгенштейн – фалсафа ўзининг мустақил тадқиқот предметига эга эмас, деган тезисни асослашга уринишган.
Дастлаб у ўзини ХХ асрнинг 20-йилларида Вена университетидаги файласуф ва махсус фанлар вакилларини бирлаштирган гуруҳнинг (“Вена тўгараги”) фалсафий семинарлари доирасида намоён этади. Ушбу семинарларга австриялик файласуф ва физик М.Шлик (1882-1936) раҳбарлик қилган. Бундан ташқари бу тўгаракка файласуф ва мантиқшунос Р.Карнап (1891-1970), социолог О.Нейрат (1882-1945), мантиқшунос ва математик К.Гедель (1906-1978), фин психологи ва мантиқшуноси Э.Кайла (1890-1958) ва бошқалар кирган. Шунингдек, Берлинда файласуф ва мантиқшунос Х.Рейхенбах (1891-1953), Париж университети ўқитувчиси, физик ва файласуф Ф.Франк (1884-1966), инглиз файласуфи А.Айерлар (1910-1989) ҳам ушбу тўгарак билан ҳамкорлик қилишган.
Ўзларини Мах қарашларининг ворислари сифатида кўрган “Вена тўгараги” неопозитивистлари вакили Ф.Франк шундай ёзганди: “Бизнинг гуруҳимиз Махнинг антиметафизик тенденциясини тўлиқ қўллаб-қувватлайди ва биз унинг радикал эмпиризмига таянч нуқта сифатида ихтиёрий равишда қўшиламиз...”. Бундан ташқари улар Б.Расселнинг (1872-1970) “мантиқий атомизм” (ёки аналитик эмпиризм) фалсафасининг субъектив-идеалистик установкасини, айниқса, Л.Витгенштейннинг (1889-1951) “Мантиқий-фалсафий трактат” асаридаги позитивистик қарашларни сингдирган ғояларини қабул қилишган. Мисол учун, Рассел математик аксиомаларни априор мантиқий мулоҳазалар сифатида қараган ва соф математика ўз манбаларини моддий дунёдан эмас, балки “универсалийлар дунёси” (умумий тушунчалар)дан олади, деб таъкидлаган. Унинг фикрича, кузатишга таянган билиш предметлар тегишли бўлган моҳиятини, “бирламчи ахборот”ни кўрсатиб бера олмайди. Ҳиссий маълумотларнинг комбинацияси шундай бирламчи элементлар ҳисобланади.
Мантиқий позитивизм мактаби шу тарзда шаклланиб борган, унинг ғоявий ва ташкилий ядросини “Вена тўгараги” ташкил қилган. Неопозитивизм фан фалсафаси, “табиатшунослик фалсафаси” сифатида Ғарб мамлакатларида кенг тарғиб қилинган. 30-йиллардан бошлаб бу йўналиш турли хил халқаро илмий ҳамжамиятлари кўринишида чиқа бошлади. Мантиқ ва фан фалсафаси халқаро жамияти, Фанлар фалсафаси халқаро академияси томонидан табиатшунослик ва фалсафанинг хилма-хил муаммолари ўртага ташланиб, ўзига хос ечимлари бериладиган “Билиш”, “Анализ”, “Унификацияланган фан журнали” ва бошқа журналлар нашр этилиб келинмоқда.
Неопозитивизмнинг дунёга келишини нима билан тушунтириб бериш мумкин? У табиатшуносликнинг ривожланиши, унинг ўсишидаги қийинчиликларни тушунишга интилиш муносабати билан пайдо бўлган. Неопозитивизм пайдо бўлишининг умумий гносеологик сабаблари сифатида:
биринчидан, билимларнинг нисбийлиги;
иккинчидан, фанларнинг назарий қисмининг ривожланиши билан яққол намоён бўлган фанларнинг математиклашуви ва формаллашуви жараёни.
Неопозитивистлар илмий билишга янгича қарашни ишлаб чиқишган бўлиб, унга кўра илмий билишга – ҳиссий сезгилар берган маълумотлар асосида мантиқий конструкция сифатида қаралган. Мантиқий позитивизмнинг асосий хусусиятлари:
1.	Фаннинг тасвирий характери.
	Илмий билимнинг асосланиши бу – фактларни қайд қилиниши. Фактлар бу – соф ҳиссий тажрибанинг қайд қилиниши ва қолган билимларга нисбатан бетарафлик. Мисол учун, мен ҳидини ҳис қилиб турган гулни ҳам моддий, ҳам моддий эмас деб аташ беъманиликдир. Мен уни моддий деб ҳисоблайманми, ёки идеал дебми, нима бўлганида ҳам бу унинг мен ҳис қилиб турган ҳидига ҳечам таъсир кўрсатмайди, у бундан ёмон ҳидли бўлиб қолмайдику ? Демак, верификация жараёнида ҳукмни (айтилган қандайдир фикр-мулоҳазани) фақат сезги органлари маълумотлари билан таққослаш мумкин. Бундан келиб чиқадики, бирорта ҳам илмий қонун, “барча одамлар ўлади” деган ҳукмга ўхшаш бирорта ҳам мулоҳаза верификациядан ўтиши мумкин эмас. Бу эса, ўз навбатида, барча ҳосил қилинган билимларнинг тажрибавий текширувининг зарурлигини – верификация принципини белгилаб беради.
2.	Верификация принципининг киритилиши.
Уларнинг тадқиқотларида фан тилини мантиқий таҳлил қилиш асосий ўрин тутади. Илмий тилдан барча сохта фан (улар қаторига кундалик муомаладаги тил ҳам, фалсафадаги ҳукмлар ҳам киритилган) чиқариб юборилиши керак.
Верификация – чин билимларни текшириш жараёнидир. У мураккаб мулоҳазаларни протокол мулоҳазаларга бўлишни тақазо этади. Протокол мулоҳазаларнинг чинлиги шубҳасиз, сабаби улар соф ҳиссий тажрибани намоён этади. Мураккаб мулоҳазаларни протокол мулоҳазаларга келтириш редукция деб номланади. Мулоҳаза протокол мулоҳазами ёки йўқми буни олимнинг ўзи белгилайди.
Фан мулоҳазаларининг чинлигини верификация қилиш олимнинг ўзи баҳолашига боғлиқ бўлиб қолгач, субъектив характерга эга бўлиб қолди. Шунинг учун, агар бир нечта нуфузли олимлар бирлашиб туриб мулоҳазани “чин” деб топсаларгина верификациядан ўтган деб ҳисобланиши мумкин. Яъни чинлик (ҳақиқат) мезони – тадқиқотчилар розилиги билан белгиланади.
3.	Фалсафани тилнинг мантиқий таҳлили билан айнанлаштирилиши.
Фалсафани мантиқий таҳлилга келтириш бу – Расселнинг “хизмати”дир. Бутун фалсафани тилнинг мантиқий таҳлили билан айнанлаштирган неопозитивистлар фалсафа соҳасидан барча фалсафий муаммоларни чиқариб ташлашади ва шу билан фалсафани деярли йўққа чиқаришади.
4.	Идеал тилни шакллантириш.
Кундалик оддий тил кўплаб чалкашликлар ва янглиш фикрларга олиб келади, деб ҳисоблашади. Бунга барҳам бериш учун, ҳар қандай чалкашликлар ва янглишишлардан сақловчи идеал тилни шакллантириш зарур.
Фан тили қуйидагича қурилади: бирламчи мулоҳазалардан мантиқ қоидалари бўйича мураккаб мулоҳазалар келтириб чиқарилади. Бунда фан мулоҳазалари ё чин, ё ёлғон ёки нейтрал бўлиши мумкин. Нейтрал мулоҳазаларни аниқлаш учун фан тилини мантиқий таҳлили зарур – бу билан файласуфлар шуғулланиши керак.
Мантиқий позитивизм вакиллари нуқтаи назарига кўра олим фаолияти асосан икки нарсага йўналтирилиши керак:
1)	Протокол мулоҳазаларни ўрнатиш;
2)	Бу мулоҳазаларни бирлаштириш ва умумлаштириш усулларини яратиш.
Илмий назария пирамида кўринишида тасаввур қилинган. Унинг юқорисида асосий постулатлар туради; бутун пирамида протокол мулоҳазаларнинг мувофиқлигига таянади.
5.	Фалсафий мушоҳада юритиш методи сифатида замонавий формал мантиқ намоён бўлади.
Фалсафа, - деган эди Карнап, - бу “фан мантиғи”. Бундан, дунё ҳақидаги позитив (ижобий) билим кузатиш протоколлари мазмунига келтириб бўладиган мулоҳазаларда акс этган билим ҳисобланади, деган хулоса келиб чиқади. Демак, аввалги фалсафа (“метафизика”) неопозитивистлар томонидан бемаънилик деб эълон қилинади.
Неопозитивистлар нуқтаи назарича позитив фалсафанинг предмети нима ?
Фалсафа, неопозитивистлар таъбирича, - бу конкрет фанлар тушунчаларининг маъносини топиш бўйича таҳлилий (аналитик) фаолият. Бу йўналиш – таҳлилий (аналитик) фалсафа. У:
1.	Фалсафани мантиқий таҳлили – унда формал мантиқ фанларни формаллаштириш учун ягона илмий метатилни яратишга кўмаклашиб, позитив фалсафа методи ҳисобланади;
2.	Лингивистик фалсафа – кундалик тилни, маъно жиҳатларини тадқиқ этиш, кўпмаъноликни бартараф этиш. Бу Карнапнинг семантик фалсафасига бўлинади.
Шундай қилиб, позитивизм, эмпиризм, янги мантиқ ҳамда янги физика ва математиканинг муаммоларини англашнинг кесишувида юзага келган мантиқий позитивизм (эмпиризм) мураккаб ҳодиса сифатида намоён бўлади. 1960-1970 йилларда мантиқий позитивизм концепциясини мантиқий (К.Поппер ва бошқалар) ва тарихий (И.Лакатос, Т.Кун, П.Фейерабенд ва бошқалар) танқид қилган постпотизитивизм томонидан сиқиб чиқарилади. Мантиқий позитивизмнинг (эмпиризм) асосларини постпозитивизм анча соддалаштирилган кўринишда баён этганди. Хрестоматик позитивизмнинг асосий жиҳати: соф эмпирик протокол мулоҳазаларга таянадиган верификация методи, алоҳида мулоҳазаларнинг чинлигининг эмпирик мезонлари (Лакатосда улар “джастификационизм” эътиборига тушади) ва фан ривожининг оддий кумулятив модели. Карнапнинг “тил каркаслари” ва Нейратнинг “энциклопедиялари” каби мураккаб вариантлар “протокол мулоҳазалар”, индуктив қонунларни ва билимларнинг прогрессив тўпланишини таклиф қилишига қарамай четга суриб чиқарилади.
Хулоса қилиб айтиш мумкинки, неопозитивизм фалсафий йўналиш бўлиб, том маънода позитивизмнинг ривожланиши натижасида юзага келган алоҳида таълимот сифатида фалсафа ва фаннинг ўзаро муносабати муаммосига ўзига хос ёндашуви билан ажралиб туради. Фалсафий муаммоларни илмийлик руҳида шарҳлаш, илмийликка мослаштиришга уринишни беҳуда уриниш сифатида баҳолашган. Фалсафага бўлган ўзига хос нуқтаи назари билан ажралиб турган: ҳеч бир фан ўз ҳукмини ўтказишга жазм қиладиган фалсафага муҳтож эмас. Уларнинг фикрича, фаннинг вазифаси ҳодисаларнинг “нима учун” эканлигини уқтириб бериш эмас, балки уларнинг “қандай экан”лигини ёритиб беришдан иборат. Шунинг учун ҳам, бу йўналиш ривожланиши йўлида фандан дунёқарашга бевосита тааллуқли муаммолар бирин-кетин олиб ташланган.

I.2. Р.КАРНАПНИНГ ҲАЁТИ, ИЛМИЙ МЕРОСИ ВА ҚАРАШЛАРИНИНГ ЭВОЛЮЦИЯСИ
	
	Мантиқий позитивизм тарихида Рудольф Карнап (1891-1970) алоҳида ўринга эга. Карнап ушбу йўналишнинг шаклланиши ва ривожланиши учун иш олиб борган олимлардан бири эди; ушбу йўналиш ва файласуф тақдири чамбарчас боғлиқдир. Уларнинг ажралмас алоқасини Карнапнинг фаолиятида ҳам кўришимиз мумкинки, мантиқий позитивистлар айнан ана шундай фаолият тарзини қарор топтиришга уринишганди. Мантиқий позитивистларнинг кўзга кўринган вакилининг ўлими унинг тинимсиз илмий ижодидан илҳомланиб келган йўналишнинг кейинги тақдирини ҳам, якуний хулосасасини ҳам белгилаб берди, десак муболаға бўлмайди.
	Р.Карнап узоқ умр кўрган. У 1891 йили Германиянинг Бременга яқин Ронсдорф деган жойида туғилган. 1910 йилдан 1914 йилгача Фрейбург ва Йен университетларида математика, физика ва фалсафадан таҳсил олган. Ўқитувчилари орасида Карнапнинг келгуси ҳаёти ва дунёқарашига катта таъсир кўрсатган ўша даврнинг йирик мантиқшуноси, математиги ва файласуфи Готлоб Фреге ҳам бўлган. Биринчи Жаҳон урушида иштирок этган Карнап, уруш тугаганидан кейин Йен университетида ўқишини давом эттиради ва 1921 йили геометриянинг фалсафий асослари бўйича докторлик диссертациясини ҳимоя қилади. 1926 йилда эса Вена университетида приват-доцент лавозимини олади, айнан шу пайтдан бошлаб австриялик физик ва файласуф Морис Шлик асос солган Вена тўгараги билан фаол ҳамкорлиги бошланади. Тез орада у Вена тўгараги аъзолари томонидан яратилган фалсафий доктрина – мантиқий позитивизм (ёки мантиқий эмпиризм)нинг кўзга кўринган вакилига айланади. 1928 йилда Карнапнинг биринчи йирик фундаментал асари – “Дунёнинг (оламнинг) мантиқий тузилиши” чиқади.
1931 йилдан 1935 йилгача Карнап Вена тўгараги билан узвий алоқасини сақлаган ҳолда Прагада Гермения университети табиат фалсафаси кафедрасини бошқаради ва 1934 йилда иккинчи йирик асари – “Тилнинг мантиқий синтаксиси”ни ёзади. Нацизмнинг кучайиб бориши ва тарқалиши файласуфни АҚШга эмиграция қилишга мажбур этади. У Чикаго университетида фалсафа профессори лавозимини эгаллайди ва ушбу лавозимда 1935 йилдан 1952 йилгача фаолият кўрсатади. Ушбу даврда унинг асосий қизиқишлари мантиқий семантика, эҳтимоллик назарияси ва индукцияси соҳаларини ташкил этади. Ушбу илмий йўналиш бўйича олиб борган тадқиқотларининг натижасини “Семантика бўйича тадқиқотлар” (1942-1947) номли бир қатор илмий ишлари серияси ва “Эҳтимолликнинг мантиқий асослари” (1950) деган фундаментал асарларида баён этади. 1954-1961 йиллари Карнап Лос-Анжелосдаги Калифорния университетининг фалсафа кафедрасини бошқаради. 1961 йили ўқитувчилик фаолиятидан кетгач, умрининг охиригача индуктив мантиқ системасини яратиш билан фаол шуғулланади.
Р.Карнап ижодида мантиқ алоҳида ўринга эга. Мантиқий позитивизм вакиллари мантиқ методларига алоҳида аҳамият беришгани учун ҳам “мантиқий” деб аталади. Бироқ Карнап ижодида мантиқ нафақат восита сифатида, балки тадқиқот предмети сифатида ҳам намоён бўлади. Карнап томонидан мантиқий синтаксис ва семантика, дедуктив фанлар методологияси ва индуктив мантиқ системаларини қуриш соҳаларида олинган натижалар мантиқий таълимотларнинг кейинги ривожи учун жуда катта аҳамият касб этган. Карнапнинг қизиқишлари соҳасини мантиқдан ташқари эпистемология ва фан фалсафаси муаммолари ҳам ташкил этган. Ушбу муаммоларни ҳал қилишда мантиқий анализ методларини қўллаган Карнап энг аввало, олинган натижаларнинг илмий тадқиқотнинг реал амалиёти билан иложи борича яхшироқ мувофиқлаштиришга уринган.
Жиддий ва конструктив танқид учун доим очиқ бўлган Карнап назарий системасининг айрим камчиликларини (бу ҳатто муҳим масалалар бўйича бўлса ҳам), хатоларини тан олишдан қўрқмаган. Узоқ ва сермаҳсул ижод йўли давомида ўз қарашларини бир неча бор ўзгартирган бўлишига қарамай, маълум ғоя ва принципларга нисбатан ўзининг содиқлигини сақлаб қолган. Карнап қарашлари эволюцияси асосан унинг позициясининг киришувчанлиги, илмий амалиёт билан яхши мувофиқлашуви йўналишида амалга ошган. Бундан ташқари, баъзи файласуфларнинг, олимларнинг ҳам ушбу жараёнга алоқаси бор.
Карнапнинг мантиқий эволюциясида уч босқич ажратиб кўрсатилади:
Биринчи босқич (30-йилларнинг бошларигача) – Вена тўгарагидаги фаол иштироки ва мантиқий эмпиризм ғояларини ишлаб чиқиш билан характерланади. Бу даврда Витгенштейннинг кучли таъсири остида шаклланган унинг қарашларида фалсафий муаммоларни ҳал этишда рационализмга хос методларга эга анъанавий эмпиризм руҳида ўзига хос уйғунлик хос. Бунда барча натижаларни мантиқ ривожида қўллаган. Унинг “Оламнинг мантиқий конструкцияси” номли китоби бунинг ёрқин мисоли бўлиб хизмат қилади. Ушбу китобда Карнап, мантиқнинг янги қонунларидан фойдаланиб алоҳида (якка) шахс онгида (билиш жараёнида) ўзининг “бевосита маълумотлари”, яъни ҳис этаётган маълумотлардан келиб чиқадиган оламнинг манзарасини ҳосил бўлиши жараёнининг мантиқий структурасини очиб беришга ҳаракат қилган. Бу даврдаги қатор ишларида Карнап математик мантиқ аппаратини конкрет фанлар (арифметика, геометрия ва лингвистика)даги тушунчалар ва алоҳида аксиоматик назарияларни таҳлил қилишда қўллайди. 1934 йилдан бошлаб Карнап асосий эътиборини махсус мантиқий масалаларни ишлаб чиқишга қаратади.
Иккинчи босқич (1936 йилгача)ни – Карнап ижодида “синтаксик” давр деб айта оламиз. “Тилнинг мантиқий синтаксиси” (“Логический синтаксис языка”) (1934) деб номланган ишида у Б.Рассел ва А.Н.Уайтхедларнинг “Principia of mathemetica”  китоби чиққанидан кейин олинган мантиқ соҳасидаги янги натижаларни қайта чуқур кўриб чиқади. Карнап К.Гедельнинг тўлиқсизлик ҳақидаги теоремасини баён этади, “метамантиқ”нинг қисми ҳисобланган мантиқий синтаксис назариясини ривожлантиради; тенглик ва чексиз индукция қоидаларига эга бўлган предикатларни кенгайтирилган ҳолда аниқлашдан иборат мантиқий тилни қуради. “Тил” мантиқий символлардан ташқари, шунингдек, доимий предикатлар ва функторлардан ҳам иборат бўлиб, Карнап фикрича, унда нафақат классик математикадаги ҳукмлар (мулоҳазалар), балки назарий физиканинг барча ҳукмларини ҳам баён этиш мумкин. Шу тариқа, Карнап ўзининг “Тил”ини фан тилини мантиқий таҳлили учун аппарат сифатида қуради. У фан мантиғи – фан тили синтаксиси деган тезисни илгари суради. Карнап ижодининг бу босқичида ўзининг фан таҳлили бўйича фалсафий қарашларини мулоҳазалар, тушунчалар ва назариялар ўртасидаги соф синтаксик алоқаларни таҳлил қилишга келтиради; бунда у реал объектлар табиати ва уларнинг фан тили мулоҳазалари билан муносабатига оид масалаларни илмий муҳокама қилиш эҳтимолини (имконини) рад этади. Шунингдек, Карнап экстенциаллик тезисини илгари сурадики, унга кўра, фан тили экстенционал ҳисобланади, қолган барча интенсионал мулоҳазалар эса унга келтирилиши (ўгирилиши) мумкин.
1936-1938 йилларда Карнап фаннинг унификацияланган тилини қуриш билан боғлиқ муаммоларни (“Текширилувчанлик ва маъно” (“Проверяемость и значение”) асарида биринчи марта диспозиция тушунчаларининг мантиқий таҳлилини беради ва Поппер изидан бориб тасдиқ даражаси тушунчаларини (кўриб чиқади) тадқиқ этади. Мазкур тадқиқотлари натижаси ва А.Тарский ҳамда Ч.Моррис тадқиқотлари таъсирида Карнап соф синтаксик ёндашувнинг етарли эмаслигини ва фан тилини таҳлил этишда семантикани, яъни тил билан у таъриф-тасвирлаётган предметлар соҳаси ўртасидаги муносабатни ҳам ҳисобга олиш зарурлиги ҳақидаги хулосага келади. Шу билан Карнап ижодида учинчи, “семантик” босқич бошланади.
Р.Карнапнинг “Семантика бўйича тадқиқотлар” (“Исследования по семантике”) асаридаги мантиқий семантика бўйича тадқиқотларида асосий эътибор маъно (мазмун) тушунчасига аниқлик киритишга қаратилади.
Юқорида номи тилга олинган Г.Фрегенинг тадқиқотларидан Карнап математик билимлар ўз табиатига кўра аналитик ҳисобланиши ва мантиққа келтирилиши мумкинлигига ишонч ҳосил қилган. Б.Рассел ва А.Уайтхедларнинг классик асари “Principia Mathematica” (1910-1913) билан танишиб чиққач, Карнапнинг қарашлари шу даражада ўзгарадики, унинг математика мантиқ асосида қурилиши мумкинлигига бўлган ишончи янада мустаҳкамланади. Карнапни “Дунёнинг мантиқий тузилиши” китобини ёзишга илҳом баҳш этган ғоя – Расселнинг “Бизни ташқи дунёни билишимиз” (1915) китобида баён қилинган дунёнинг “дефинициал реконструкцияси” ҳақидаги концепция эди. Бироқ, Карнапнинг, ва Вена тўгарагининг бошқа кўпчилик вакиллари дунёқарашига сезиларли таъсир кўрсатган нарса – тўгарак ташкил этилишидан бир неча йил олдин ёзилган Л.Витгенштейннинг “Мантиқий-фалсафий рисола”си ҳисобланади. 1921 йилда ёзилган “Рисола” мантиқий позитивистлар томонидан фалсафага янгича қараш сифатида қабул қилинган. Улар айнан “Рисола”да мантиқий позитивизмга катта машҳурлик келтирган верификация принципи формулировкасини кўришган. Айни ушбу “Рисола”да анъанавий фалсафадаги ҳукмлар билиш мазмунидан маҳрум деб эълон қилинган бўлиб, кейинчалик бу муносабат фанни метафизикадан “тозалаш” дастурига айланган.
Р.Карнап бошқа мантиқий позитивистлар сингари билиш мазмунига эга ҳукмлар билан бир қаторда бундан маҳрум бўлганлари ўртасида аниқ чегара ўтказиш мумкин деган фикрга қўшилган. Шунинг учун унинг  ижодидаги яна бир “очиқ” мавзулардан бири бу – шундай фарқни ўтказиш учун адекват мезонни топиш бўлган.
Эмпиризм тарафдори бўлган мантиқий позитивистлар билиш мазмунини тушунчаларнинг бевосита кузатиладиган (кўзга кўринадиган) мазмуни сифатида шарҳлашган. Тушунчаларнинг маъносини уларнинг эмпирик референцияси билан, ҳукм (мулоҳаза) маъноси эса – улар англатаётган (фикрий ёки долзарб) иш ҳолати билан айнанлаштирилган. Дастлаб Карнап верификация назарияси тарафдори бўлган. Унга кўра ҳукм маъноси унинг эмпирик текшируви – верификация шартлари билан белгиланади. Мазкур назария билиш маъноларига эга ҳукмларни аниқлаш учун оддий ва аниқ мезонни таклиф этарди. Бу мезонга кўра, ҳукм фақат принципиал верификацияланганидагина ва фақат шундагина маънога эга бўлади. Эмпирик маънога эга бўлмаганлари Карнап томонидан маънодан маҳрум ёлғон ҳукмлар деб белгиланган. Истисно фақат мантиқ ва математика соҳалари учун эди, сабаби, Карнап фикрича, улар фактуал мазмунга эга бўлмасалар ҳам, маъносиз ҳукмлар (мулоҳаза) қаторига кирмайди, чунки улар тил структурасини акс эттиради ва хулоса чиқариш схемаларини ёзиш учун хизмат қилади (яъни, аналитик ҳукмлар ҳисобланади).
Карнапнинг кейинги тадқиқотлари, шунингдек, унинг оппонентлари – биринчи навбатда, Поппернинг тадқиқотлари билимнинг экстенционал моделига таянадиган маънонинг верификация назарияси камчиликларини кўрсатди. Бу назария эмпирик фаннинг барча хулосаларини “бевосита берилган”лигини намоён этувчи протокол ҳукмларга келтириш принципи талаблари билан биргаликда олинганида парадоксал хулосага олиб келган – у фаннинг барча англанган мулоҳазаларини тўлиқ ва якуний тасдиқлашга ёки инкор этишга йўл қўядики, бу эса гипотеза ва қонунлар ҳеч қачон кузатиш берган маълумотлар билан тўлиқ верификациялашнинг иложи бўлмаган илмий билишнинг “очиқлиги”га зид эди. Шунинг учун ҳам, Карнап “Текширилувчанлик ва маъно” (“Проверяемость и значение”) мақоласида верификация атамасини бироз кучсизроқ тушунча – тасдиқ (ёки қисман верификация) билан алмаштиради. “Келтириш” принципини жиддий қайта кўриб чиқиш (рекдукцион мулоҳазалар концепцияси асосида) ва бу каби алмаштириш билиш маъноси мезонларини сезиларли даражада либераллашувига олиб келган. Янги мезонга кўра, ҳукм (мулоҳаза)нинг маъноси “бевосита қатъий берилмайди”, балки тасдиқ элементлари бўлиб хизмат қиладиган кузатувнинг чексиз ҳукм (мулоҳаза)лари орқали очиб берилади.
Карнапнинг “Назарий тушунчаларнинг методологик характери” (“Методологический характер теоретических понятий”) (1956) маколаси билиш маъноси мезонларини либераллаштиришдаги кейинги муҳим қадам бўлиб, унда муаллиф назарий атамаларнинг мантиқий мавқеига адекват таъриф беришга уринган. Назарий атамаларнинг эмпирик маъносини белгилаш мураккаб жараён бўлиб, у назарий атамаларнинг кузатув атамалари билан алоқасини белгиловчи назария аксиомалари ва мувофиқлик қоидаларига боғлиқ. Билиш маъноси тушунчаси мантиқий позитивистлар илгари сурган фанни метафизикадан “тозалаш” дастурида марказий ўрин тутган: метафизикага улар этика ва эстетика соҳаларига хос мулоҳазаларни ҳам киритишган; билиш маъносидан маҳрум (ёки бемаъни) қаторга мантиқий позитивистлар қабул қилмаган анъанавий фалсафани акс эттириб қолмасдан, балки улар томонидан тилнинг қатъий мантиқий таҳлили сифатида қабул қилинган.
Р.Карнап бундай мулоҳазаларни сохта мулоҳазалар деб атаган, чунки, унинг фикрича, улар маънога эга бўлмагани ҳолда фақат “ташқи кўринишдан” ҳукм ҳисобланади. Метафизикадагидек ўртага ташланадиган муаммолар “жавоб” сифатида фақат шундай сохта мулоҳазаларни тақдим этгани учун, уларнинг ўзи ҳам реал мазмунга эга бўлмаган сохта муаммолар ҳисобланади. Бу каби сохта муаммолар сирасига Карнап энг аввало, ташқи дунёнинг мавжудлигини постулатлайдиган реализмни асослаш муаммосини киритган. Сохта муаммони бундай тушунишдан шундай хулоса келиб чиққанки, метафизика бор йўғи “ҳаёт ҳиссини намоён бўлиши”; “метафизика билан шуғулланувчи ҳақиқат ва ёлғон тўғрисида гап кетаётган соҳада иш олиб бораётганига ишонади. Ҳақиқатда эса, у ҳеч нима айтмайди, балки мусаввир сингари тасвирлайди холос”.
“Тилнинг мантиқий таҳлили билан метафизикани бартараф этиш” («Преодоление метафизики логическим анализом языка») (1932) мақоласида сохта муаммолар манбаи сифатида икки турдаги сохта мулоҳазани келтиради: эмпирик маънога эга деб янглиш қабул қилинган атамаларга эга мулоҳазалар, ҳамда эмпирик маънога эга бўлса ҳам синтаксик хато боғланган конституэнтларга эга мулоҳазалар. “Тилнинг мантиқий синтаксиси” («Логический синтаксис языка») (1934) номли асарида Карнап сохта муаммоларни асосий манбаини ўзи ишлаб чиққан ва таклиф қилган нутқнинг мазмуни (моддий) ва формал модуслари ўртасидаги фарқ ёрдамида локаллаштиришга уринган. Бу фарққа кўра, мазмун модусида тузилган мулоҳазалар объектлар тўғрисида гапирса, формал модусдаги мулоҳазалар эса сўз ҳақида гапиради. Карнапнинг нуқтаи назарига кўра, кундалик муомаладаги тилимизда кўпгина мулоҳазалар борки, улар бир қарашда объектлар тўғрисида маълумот бераётгандек бўлади, аслида эса, синчиклаб текширилганда улар сўзлар ҳақидаги мулоҳаза бўлиб чиқади. Бу мулоҳазалар кўпинча объектлар тўғрисидаги мулоҳазалар билан бирлагикда қўлланиладики, бу Карнап фикрича, сохта муаммоларнинг пайдо бўлишига олиб келади. Аввалги метафизиканинг ўрнига Карнап фалсафани янгича тушуниш – “фан мантиғи”ни таклиф этади. Мантиқий таҳлил деганда дастлаб Карнап тилнинг синтаксик структурасини таърифлашни тушунган ва уни “фан тилини мантиқий синтаксиси” билан айнанлаштириб, унинг вазифасини “фалсафий аргументлар ўрнига синтаксик қоидаларни” шакллантиришда деб билган. Бироқ, поляк мантиқшуноси ва математиги А.Тарскийнинг семантик тадқиқотларидан кейин, Карнап тилнинг мантиқий таҳлилини семантик хоссалар ва муносабатларни аниқлашни киритиш билан кенгайтириш зарурлигига ишонтиради.
Мантиқий таҳлил, Карнап фикрича, нафақат, фанни “метафизика”дан тозалаши, балки, шу билан бирга, охир-оқибат илмий билимлар бирлигини аниқлаши ҳам керак. Фан бирлиги – бу Карнап ижодининг яна бир марказий мавзуларидан бири. Ушбу ғоя Карнап томонидан О.Нейратдан физикалистик тезис кўринишида қабул қилинган эди. Унга кўра физика тили барча эмпирик фанлар учун умумий ҳисобланади. Тилнинг бундай эмпирик бир турлилиги туфайли барча фанлар, жумладан ижтимоий фанлар ҳам битта универсал фаннинг хилма-хил бўлимлари ҳисобланади. Фанларнинг бирлиги ҳақидаги тезисни асослаш учун энг аввало, психологик атамалар физик луғат базасида келтириб чиқарилиши мумкинлигини кўрсатиш керак эдики, Карнап “Физикалистик тил фаннинг универсал тили сифатида” (1932) мақоласида шунга уринган.
Карнапнинг фалсафий тадқиқотлари методологиясини қатъий берилган структурали модел тиллардаги реконструкция ёрдамидаги мантиқий таҳлил сифатида характерлаш мумкин. Масалани ечишдаги аниқлик, равшан ва қатъий мўлжал, фикрлаш услуби, максимал аниқликни излаш, хулосаларнинг синчковлик билан асослаш, танқидга нодогматик, очиқ муносабат Карнапни бошқалардан ажратиб турувчи томон бўлиб, бу хусусиятлар ҳақиқий олимга хос хусусиятлар ҳисобланиб, мантиқий позитивистлар фалсафий тадқиқотлар жараёнида олим айнан шуларга эга бўлиши керак деб, умид қилишган.
Р.Карнап ўзининг фалсафий тадқиқотларини фан “образи ва кўриниши”да қўрган. Карнап томонидан Вена тўгарагида макон-замон топологияси муаммоси бўйича ўқиган маърузасини тинглаган Герберт Фейгл ўзининг таассуротларини берар экан, Карнап ўз фикрларини “эндигина янги ихтиро қилган машинасини тушунтириб бераётган муҳандисдек” баён этарди, деб айтади. Шубҳасиз, мантиқий методларнинг ва фикр-мулоҳазаларнинг қатъийлик ва аниқлик илмий мезонларини  ўз-ўзича қўллаш ҳали фалсафий муаммоларни ҳал этишда самара беради дегани эмас, бироқ Карнап ҳолатида аниқлик, қатъийлик ва асосланган таҳлил ажойиб уйғунлиги, мантиқий тасаввур жасорати, чуқур фалсафий интуиция ва муаммо моҳиятини аниқ ва ўта сезгирлик билан қўя олиш бирламчи фалсафий аҳамият касб этадиган натижаларга олиб келган.
Карнап билан фақат унинг ишлари орқали таниш бўлган кишиларга у “рационалликнинг тимсоли”, оғир-вазмин ва ҳиссиётларга берилмай инсоннинг эҳтирослар ва умидлари дунёсидан узоқ бўлган мураккаб назарий муаммоларни ўртага қўйиб ҳал этувчи шахс сифатида гавдаланиши мумкин. Бироқ, аслида бундай эмас. Биринчи Жаҳон урушида иштирок этгач, урушдан кейин социализм ва пацифизм ғояларига умрининг охиригача содиқ бўлиб қолади. Бутун умр у ижтимоий ва сиёсий адолат учун курашган. Ҳатто ўлимидан бироз олдин олинган охирги суратида ҳам Карнап Лос-Анжелосда бўлиб ўтган Американинг келиб чиқиши африкалик бўлган қисмининг фуқаролик ҳуқуқлари учун кураш Ташкилоти мажлисидаги ҳолатда тасвирланган.
Р.Карнапнинг ўлимидан кейин унинг илмий ижодидан илҳомланиб келган фалсафий фикр йўналиши ҳам ўз мавжудлигини тўхтатди, деб айтишимиз мумкин.

II-БОБ. Р.КАРНАП МАНТИҚИЙ ПОЗИТИВИСТИК КОНЦЕПЦИЯСИНИНГ АСОСИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ

Ушбу бобда Р.Карнап мантиқий позитивистик концепциясининг асосий хусусиятлари, хусусан, тилнинг мантиқий таҳлили, семантикага оид қарашлари, тажриба методининг фан қонуниятларининг ўрнатилишидаги аҳамияти таҳлили берилади.

II.1. ТИЛНИНГ МАНТИҚИЙ ТАҲЛИЛИ.
Биламизки, тафаккур (ақлий мушоҳада) тил билан бевосита боғлиқлиги билан ҳиссий билишдан фарқланади. Бундан ташқари, билишнинг бу босқичи реал воқеликни тил ёрдамида инъикос этишдан иборат. Фикрнинг шаклланиши ҳам тил ёрдамида содир бўлади, шунингдек, билиш натижаси ҳам тил шаклида намоён бўлади. Шунинг учун, мантиқ тафаккур билан иш кўрар экан, тилнинг айрим жиҳатларига алоҳида эътибор қаратиши табиийдир, яъни тил айнан билиш воситаси сифатида қизиқиш уйғотади. Тилнинг мантиқий таҳлилининг асосий вазифаси, умумий шаклда бўлса ҳам, тил қандай қилиб, қай тарзда шу функциясини бажаради деган саволдан иборат. Ушбу саволга умумий берилган жавобни қуйидагича изоҳлаш мумкин: тилдаги сўз ва сўз бирикмалари воқеликдаги предмет, ҳосса, муносабатлар билан қандайдир тарзда боғланган, яъни, онгимизда уларнинг вакиллари ҳисобланади ҳамда уларнинг белгилари ролини бажаришади. Мантиқ вазифаси – ифодалар (тил элементлари)нинг воқелик объектлари билан алоқа усуллари ва характерини аниқлаш. Бунда воқеликни тилда инъикос этиши воқелик предметларининг тил ифодалари билан мувофиқлиги (мос келиши)ни шунчаки ўрнатишдан иборат эмас. У воқеликнинг предмет, жараён ва ҳодисаларининг ўзини мияда (фикрий) қисмларга бўлиш ва умумлаштириш каби мураккаб жараёнлар билан боғлиқ. Бундай ҳолат белгиларнинг ўзини ҳам, уларни воқелик объектлари билан муносабати типларини ҳам хилма хил бўлишига олиб келади.
Турли белгилар ва уларни қўллашнинг умумий характеристикалари, ўзига хос жиҳатларини аниқлаш мантиқнинг тил таҳлилига оид бўлган қисмининг ҳал этилиши керак бўлган асосий вазифасига киради. Табиий тилнинг мантиқий таҳлили натижаси махсус формаллашган тилнинг қурилиши ҳисобланади. Ва бу махсус тил кейинчалик мантиқнинг кўплаб тушунчаларига аниқлик киритиш ва бир қатор мантиқий методларни тасвирлаш воситаси бўлиб хизмат қилади.
Тилнинг мантиқий таҳлили неопозитвистларни қизиқтирган асосий масалалардан ҳисобланади. Хусусан, неопозитивизм вакили Р.Карнап тилнинг мантиқий таҳлили билан махсус шуғулланган. Р.Карнап ижодидан бизга маълумки, у аввалги метафизика ўрнига “фан мантиғи” сифатида тушуниладиган фалсафани янгича тушунишни шакллантирган. Мантиқий таҳлил деганда, дастлаб фақат тилнинг синтаксик структурасини аниқлашни тушунган Карнап, фалсафани “фан тилини мантиқий синтаксиси” билан айнанлаштириб, унинг (яъни, фалсафанинг) вазифасини “фалсафий аргументлар ўрнига синтаксик қоидалар”ни шакллантиришда кўрган. Бироқ, поляк мантиқшуноси ва математиги А.Тарскийнинг семантик тадқиқотлари натижасида Карнап тилнинг мантиқий таҳлилини семантик хосса ва муносабатларни киритган ҳолда кенгайтириш зарурлигини тушуниб етади.
1939 йили фан фалсафаси ва мантиғи бўйича Гарвардда бўлиб ўтган конгрессда мантиқий позитивизм вакилларининг айримларини семантика позициясига ўтганлиги расман эълон қилинган эди. Мантиқий позитивизмнинг принциплари фан “тили”дан тирик миллий тилларга кўчирилганди. Неопозитивистларнинг мантиқий позитивизмда фалсафий таҳлил предметига айланиб қолган тил ўзининг асосий функцияси – мулоқот, яъни маъно (маълум маънодаги мазмун, ахборот) узатиш функциясидан ажралиб қолганлиги тўғрисидаги зиддиятларни бартараф этишга бўлган интилишлари сабаб бўлди. Тил “мантиқий синтаксис”да ўз-ўзидан комбинацияланган белгилар системасига айланиб қолганди. Тинимсиз изланишда бўлган неопозитивистлар тилни таҳлил қилиш дастурини мулоқот функцияларини кўриб чиқиш билан кенгайтириш вазифаси қўйишади.
Айтиб ўтиш жоизки, семантик позитивизмнинг ўзи ҳам бир хилда бўлмай, у ўз навбатида академик семантикадан – А.Тарский, Ч.Моррис, Р.Карнап ва оммабоп, ёки умумий семантикадан – А.Кожибский, С.Чейз, С.Хаякава, А.Рапопорт иборат бўлган.
Академик семантика вакиллари семантик ёндашув билимлар соҳасини ва реаллик соҳасини яхлит бирлаштириш, боғлаш имконини беради деб таъкидлашган. Бироқ, улар тил доирасидан ташқари чиқа олишмаган, чунки ҳукм (мулоҳаза, гап) предмет билан эмас,балки ҳукм билан мувофиқлашади. Улар учун “тажриба” сўз ва ҳукмлар системаси эди ва, шунинг учун ҳам, тил ягона реаллик ҳисобланади. Эндиликда Р.Карнап фалсафа муаммолари борлиқ табиатига эмас, фан тилининг семантик структурасига тегишли деб таъкидларди.
Умумий семантика вакиллари унинг вазифасини: а) инсонларга тўғри фикрлашга ёрдам беришда; б) алоҳида шахслар ва ижтимоий гуруҳларнинг мулоқот усулларини такомиллаштиришда; в) ушбу асосда қалби жароҳатланганларни даволаш ва ақлий гигиенага риоя қилишда кўришган.
Умуман олганда, Карнап соф назарийни назарий бўлмагандан, хусусан фалсафанинг катта қисмини ажратиб олиш учун логицистик дастурни таклиф қилади. Верификацион мезонни ишлаб чиқилиши охир-оқибатда физикалистик парадигмани қабул қилишга олиб келади. Унинг доирасида барча таълимотларни, жумладан психологияни ҳам физик кузатишларнинг “базис” тилига келтириш мўлжалланган эди. Бу мақсадда реалликни адекват тасвирлайдиган фаннинг ягона тили ғояси таклиф қилинади. Шу билан бирга, ташқи реалликка нисбатан онтологик масалаларга таъқиқ қўйилади. Нарса ва ҳодисаларнинг мавжудлиги ҳақида фақат тил каркасининг қабул қилинган назарияси доирасида гапириш мумкин.
Карнапнинг тил масалаларига бағишланган ишларида учрайдиган “тил каркаси” (“языковый каркас”) тушунчаси қандай маъно англатади ? Ушбу назария баён қилиш тилининг мураккаблигига қарамасдан, то постпозитивистлар тадқиқотларида фанлар ривожи масаласининг кейинги авлод файласуф-олимлари томонидан танқид қилингунича кенг фойдаланилган ва қизғин муҳокамаларга сабаб бўлганди.
Тилда ифодаланадиган асбтракт объектлар ҳақида гапирар экан, Карнап, эмпиристларнинг бундай турдаги объектлар сирасига кирувчи ҳосса, синф, муносабат, сон (миқдор), мулоҳаза (ҳукм) кабиларга нисбатан шубҳа билан қарашларини ҳамда уларни бу билан ўрта асрлардаги каби номиналистларга яқинроқ деб айтади. Улар бу каби объектларга мурожаат қилмасликка ҳаракат қилишиб, бундай асосларга эга бўлмаган номиналистик тил билан ўзларини чеклашади. Лекин айрим илмий контекстларда бунинг иложи бўлмаслиги (уларга мурожаат қилишга тўғри келиб қолиши) мумкин. Масалан, математикада эмпиристларнинг бир қисми математикани шунчаки ҳисоблаш, ҳеч қандай шарҳ (интерпретация) бериб бўлмайдиган формал система сифатида қарашади. Улар фикрича, математик олим рақамлар, функциялар ва чексиз синфлар ҳақида эмас, балки маълум бир формал қоидалар асосида бошқариладиган маънодан маҳрум бўлган символ ва формулалар ҳақида гапиради.
Агар биз, юқоридаги мисолни физика соҳасига кўчирсак, бироз бошқача манзарани кўришимиз мумкин. Физикада абстракт объектлардан қочиб бўлмайди, сабаби, физика тили хабар ва башоратларни етказиш воситаси ҳисобланади, демак, унга оддий ҳисоблаш сифатида қаралмайди. Абстракт объектларга нисбатан шубҳа билан қарайдиган физик, физика тилининг қайсидир бир қисмини – фазо-вақт координаталари ёки физик катталиклар, функциялар, чегаралар ва ҳ.к. сифатида ҳақиқий рақамларга тегишли бўлган қисмини шарҳлаб бўлмайдиган (неинтерпретируемый ) ва шарҳланмаган (неинтерпретированный) деб айтиши мумкин.
Карнап 1959 йилда “Маъно ва зарурат” («Значение и необходимость») китобини чиқарганидан бироз вақт ўтганидан кейин, семантика, маъно ва ҳақиқат назарияси муносабати билан абстракт объектлар масаласи яна долзарб тус олади. Айрим семантиклар маълум бир мулоҳазалар маълум бир объектларни англатади дейишади; бу объектлар сирасига улар конкрет моддий жисмларни киритибгина қолмасдан, предикатлар билан белгиланадиган ҳоссаларни, мулоҳаза (ҳукм) билан белгиланадиган муҳокама (суждения) каби абстракт объектларни ҳам ифодалайди. Бошқалар эса, бу процедурани эмпиризм принципларига зид, ҳамда Платон типидаги метафизик онтологияга олиб борувчи сифатида кескин қаршилик кўрсатишади.
Карнап таклиф этган “тил каркаси” («языковый каркас») нима ? Айтайлик, хосса, синф, миқдор, мулоҳаза кабиларни мавжуд дея оламизми ? Шу ва шунга яқин муаммоларнинг табиатини аниқроқ тасаввур қилиш учун энг аввало, объектларнинг мавжудлиги ва реаллиги ўртасидаги фундаментал фарқни тушуниб етмоғимиз зарур. Агар кимдир ўз тилида янги турдаги объект ҳақида гапирмоқчи бўлса, у янги қоидаларга бўйсунадиган нутқнинг янги усуллари системасини киритиши керак; биз бунинг бажарилиш тартибини кўрилаётган объектлар учун тил каркасини қуриш деб атаймиз. Кейин эса мавжудлик ҳақидаги икки нарсага ойдинлик киритишимиз зарур: биринчиси – мазкур каркасда янги турдаги маълум бир объектларнинг мавжудлигига оид масала; уларни ички саволлар деб атаймиз; ва иккинчиси – объектлар яхлит системасининг мавжудлиги ёки реаллигига оид ташқи саволлар. Ички саволлар ва уларга жавоблар ифода (гап тузиш - выражения)нинг янги шакллари, яъни мазкур каркасдаги ифодалар ёрдамида шакллантирилади. Каркаснинг мантиқий ёки ҳақиқийлигига қараб жавоблар соф мантиқий методлар ёки эмпирик методлар ёрдамида топилиши мумкин. Ташқи савол муаммоли характерга эга бўлиб, жиддий тадқиқ этишни талаб қилади.
Умуман олганда, Карнапнинг фалсафий тадқиқот методини қатъий белгиланган структурага эга модел тилларни реконструкция ёрдамида мантиқий таҳлил қилиш сифатида характерлашимиз мумкин. Юқорида айтиб ўтганимиздек, позитивистлар аввалги метафизик кайфиятдаги фалсафага қарши чиқишган эди. Карнап “Метафизикани тилнинг мантиқий таҳлили ёрдамида бартараф этиш” (“Преодоление метафизики логическим анализом языка” (1932)) китобида метафизикадаги мулоҳазаларни тилнинг мантиқий таҳлили йўли билан сохта мулоҳазалар сифатида очиб беришни мақсад қилиб қўяди.
Тил сўз ва синтаксисдан, яъни маънога эга бўлган сўзлар ҳамда гап тузиш қоидаларидан иборат; бу қоидалар қандай йўллар билан сўзлардан турли хил гапларни тузиш мумкинлигини кўрсатади. Биз икки турдаги сохта мулоҳазаларни кўрсатишимиз мумкин: адашган ҳолда маънога эга деб ҳисобланадиган сўзлар, ёки маънога эга бўлса ҳам синтаксис қоидаларига қарама-қарши равишда тузилган (бундай сўзлар маънога эга бўлмайди) муомаладаги сўзлар. Мисолларда биз ҳар икки турдаги мулоҳазаларни метафизикада учрашини кўришимиз мумкин. Кейин эса, биз бутун метафизика шундай мулоҳазалардан иборат деган хулосага келишимиз учун қандай асослар борлигини аниқлашимиз керак.
Агар маълум бир тил ичидаги сўз маънога эга бўлса, одатда, у “тушунча”ни англатади дейилади; агар бордию, сўз маъно англатади деб туюлса-ю, аслида бундай бўлмаса, унда биз “сохта тушунча” ҳақида гапирамиз. Бундай тушунчаларнинг пайдо бўлишини қандай тушунтириш мумкин ? Табиий тилда қандай қилиб маънога эга бўлмаган сўзлар пайдо бўлади ? Ахир ҳар бир сўз тилга қандайдир маънони ифодалаш учун киритилмайдими ? Даставвал, ҳақиқатда ҳам ҳар бир сўз  маънога эга бўлган. Тарихий ривожланиш жараёнида сўз ўзининг маъносини тез-тез ўзгартириб турган. Шунинг учун ҳозирда учраб турганидек, сўз ўзининг эски маъносини йўқотганидан кейин, янги маъносини олмаган. Бунинг оқибатида эса сохта мулоҳазалар келиб чиқади.
Сўзнинг маъноси нимадан иборат ? Ўз маъносига эга бўлиш учун сўз қандай талабларга жавоб бериши керак ? Биринчидан, сўзнинг синтаксиси, яъни ушбу сўз учраши мумкин бўлган гапларнинг оддий шаклига киритилиш усуллари ўрнатилган бўлиши керак; гапнинг бу шаклини биз унинг элементар (мулоҳазаси) кўриниши деймиз. “Тош” деган сўз учун элементар шаклдаги гап (мулоҳаза) бу – “Х (икс) тошдир”; бу шаклдаги мулоҳазаларда “Х” ўрнида нарсалар категориясидан қандайдир ном, масалан, “бу олмос”, “бу олма” туриши мумкин. Иккинчидан, ҳар бир сўзнинг элементар мулоҳазаси учун  биз турлича шаклда қўйишимиз мумкин бўлган қуйидагича саволлар берилиши керак:
1.	S қандай мулоҳазалардан келтириб чиқарилади ва унинг ўзидан қандай мулоҳазалар келиб чиқади ?
2.	S қандай ҳолларда чин ва қандай ҳолларда ёлғон ?
3.	Sни қандай қилиб верификациялаш мумкин ?
4.	S қандай маънога эга ?
(1) – корректив формулировка; (2) мантиқ учун хос ифода усулини ташкил этади, (3) – билиш назариясини (4) – фалсафани (феноменология) ифодалаш усули. Вигенштейн томонидан кўрсатиб ўтилганидек, файласуфлар (4) деганда тушунилган нарса (2) орқали очиб берилади: мулоҳазанинг маъноси унинг чинлик мезонида ётади. (1) “метамантиқий” формулировкадан иборат.
Кўплаб сўзларни, аниқроғи, фандаги барча сўзларнинг кўп қисмини бошқа сўзларга келтириш йўли билан таърифлаш мумкин. Масалан, “бўғим оёқлилар хитин моддали қобиққа эга, умуртқасиз ҳайвон”. Элементар шаклдаги бу мулоҳаза учун “х (икс) жисм бўғим оёқли”, юқорида қўйилган саволга жавоб бериляпти: бу шаклдаги мулоҳаза “х (икс) ҳайвон”, “х (икс) умуртқасиз”, “х (икс) бўғим тана аъзоларга эга”, “х (икс) хитин моддали қобиққа эга” каби асослардан келтириб чиқарилиши мумкин ва аксинча, бу мулоҳазаларнинг ҳар бири биринчисидан келтириб чиқарилиши мумкин. “Бўғимоёқлилар” тўғрисидаги элементар мулоҳазани келтириб чиқаришни (бошқача айтганда, чинлик мезонига, верификация методига, маънога эга бўлиб) аниқлаш йўли билан “бўғимоёқли” деган сўзнинг маъноси ўрнатилади. Шу тариқа, тилдаги ҳар бир сўз бошқа сўзларга, ва охир-оқибат “кузатиш мулоҳазалари” ёки “протокол мулоҳазалар”га келтирилади. Бунинг натижасида сўз ўзининг маъносига эга бўлади.
Ҳозиргача аниқ бир жавоб топилмаган, бирламчи мулоҳазалар (протокол мулоҳазалар) мазмуни ва шакли тўғрисидаги саволга четдан жавоб беришимиз мумкин. Одатда, билиш назариясида “бирламчи мулоҳазалар берилган (маълумот)га тегишли” дейилади, бироқ берилган (маълумот)нинг ўзини шарҳлашда бирлик йўқ. Баъзи ҳолларда берилган (маълумот) тўғрисидаги мулоҳазалар содда ҳиссий сифатлар (масалан, “иссиқ”, “кўк”, “қувонч” ва шу каби)дан иборат бўлади деган фикрни билдиришади; айримлар эса, бирламчи мулоҳазалар умумий кечинмалар ва улар ўртасидаги ўхшашлик муносабатлари тўғрисида бўлади деган фикрни қўллаб-қувватлашади; кейингилар фикрича эса, бирламчи мулоҳазалар нарса-жисмлар тўғрисида гапиради. Бу фикрлар ўртасидаги фарқларга қарамасдан, биз шуни айта оламизки, сўзлар қатори улар қандай сифатга эга бўлишидан қатъий назар қандай қилиб протокол мулоҳазалардан келтириб чиқарилиши аниқлангандагина маъно-мазмунга эга бўлади. Агар сўзнинг маъноси унинг мезони (бошқача айтганда, унинг элементар мулоҳазасини келтириб чиқариш муносабатлари, унинг чинлиги мезони, верификация методи) билан белгиланса, унда ушбу мезонни белгилаганимиздан кейин, унинг устидан бошқа нарсани қўшмаслигимиз керак ва ушбу сўз яна бошқа маънони ҳам англатмаслиги керак.
Умуман тил билан эмас, балки илмий тил билан қизиққан Карнап учун, фалсафа фан тилининг мантиқий таҳлилидан, ёки фан мантиғидан иборат бўлган. Бу фан мантиғини Карнап 30-йилларгача фан тилининг мантиқий синтези сифатида тушунган. Фан тилининг таҳлили термин ва мулоҳазалар ўртасидаги формал синтаксик алоқаларни аниқлаш билан келтириб чиқарилиши мумкин деб ўйлаган.
Тилнинг таҳлили билан шуғулланган Карнап эмпиризм масаласини ҳам биргаликда кўриб чиқиш кераклигини яхши тушунган. У эмпиризм асосий тезисининг экспликациясининг вазифасини қуйидагиларда кўрган: биринчидан, қатъий белгиланган мантиқий структурага эга бўлган тилни шакллантириш зарур. Унинг ёрдамида бевосита тажриба ҳамда эмпирик фанларнинг ҳолатлари акс этадиган бўлиши керак. Иккинчидан, ушбу тил доирасида бевосита тажриба маълумотларини тасвирлайдиган қисмини белгилаб олиш, яъни бошланғич атамалар луғатини кўрсатиш, кейин эса эмпирик фанлар атамалари ва мулоҳаза (ҳукм)ларини бевосита тажрибада қайд қилинадиган атама ва мулоҳаза (ҳукм)ларга келтиришнинг мантиқий русумларини аниқлаш керак. Бундан қандай хулоса чиқариш мумкин ? Эмпиризм асосий ғоясини экспликация қилиш вазифаси, Карнап фикрича, барча эмпирик ҳодисаларни тасвирлашга яроқли қатъий белгиланган мантиқий структурали формал тилларни қуришдан иборат.
Феноменалистик тилнинг Карнап учун қизиқ томони шунда эдики, бу тил, унинг фикрича, “бевосита берилган” тасвирловчи мулоҳазаларнинг текширилиши шарт бўлмай, шубҳасиз чин бўлгани учун улар фанни ишончли асос билан таъминлай олади. Бироқ, Вена тўгарагининг бошқа бир аъзоси Отто Нейрат томонидан бўлган танқид таъсирида Карнап феноменалистик тилни билимлар системасини мантиқий реконструкция қилишда қўллаб бўлмасликни тан олди. Гап шундаки, феноменалистик тил мулоҳаза (ҳукм)ларида ифодаланадиган тажрибанинг соф индивидуал характери илмий билимнинг умумий (ялпи) аҳамиятлилигига зид ҳамда тилнинг интерсубъективлигининг зарурий шарти сифатида қабул қилинган (мантиқий позитивистлар томонидан) коммуникация ва верификация қилишни тушунтириш имконини бермайди.
Бу қарама-қаршиликни Карнап ўзининг “Физикалистик тил фаннинг универсал тили сифатида” («Физикалистический язык как универсальный язык науки» (1931-1932 й.й.)) мақоласида бартараф этишга уринган. Мулоҳазалари (ҳукм) алоҳида индивидларнинг бевосита тажрибаларини ифодалаши керак бўлган тил (Карнап мақоласида уни “мономантиқий протокол тили” деб атайди) ҳақидаги ғоясидан воз кечмаган Карнап, О.Нейрат изидан бориб, физикалистик тил концепциясини ишлаб чиқиш билан шуғулланади. Физикалистик тил феноменалистик тилдан шуниси билан фарқланар эдики, у интерсубъектив ҳисобланади ва мономантиқий протокол тиллари ўртасида ўзига хос воситачи сифатида намоён бўлади.
1934 йилда Карнапнинг “Тилнинг мантиқий синтаксиси” (“Логический синтаксис языка” (1934)) рисоласи чиқади. Мазкур иш мазмуни айрим сунъий тилларни қуришга тегишли қатор техник муаммолардан иборат эди. Унда Карнап шундай деб ёзади: “Метафизика ортиқ илмий характерга даъво қила олмайди. Файласуф фаолиятининг илмий қисми мантиқий таҳлилдан иборат. Мантиқий синтаксис вазифаси мантиқий таҳлил натижалари аниқ формулировка қилиниши учун тушунчалар системасини, тилни яратишдан иборат. Фалсафа – фан мантиғи билан, бошқача айтганда, фаннинг тушунча ва мулоҳазаларини мантиқий таҳлили билан алмаштирилиши керак, чунки фан мантиғи бу фан тилининг мантиқий синтаксиси”. Лекин мантиқий синтаксиснинг ўзи тил ҳақидаги мулоҳазалар системасидан иборат. Витгенштейн ўзининг “Рисола”сида бундай мулоҳазаларни инкор этган, Карнап эса уларни қабул қилган. У (яъни, Карнап)ни тилнинг ўзини ичида тил синтаксисини шакллантириб бўладими ? Бунда қарама-қаршиликлар хавфи йўқми ? деган савол ўйлантирган. Ушбу саволга Карнап ижобий жавоб беради: “Тилнинг синтаксисини тилнинг ўзида тилни намоён этувчи воситалари бойлиги билан тақозаланган миқёсда ифодалаш мумкин”. Акс ҳолда биз фан тилини тушунтириш учун бошқа тилни яратишимиз, кейин эса яна бошқа янги тилни яратишимизга тўғри келарди.
Тилнинг мантиқий таҳлили қандай қилиб конкрет ишлаши мумкин ? Карнап дастлабки қарашларида бу таҳлил соф формал характерга эга бўлиши керак ёки, бошқача айтганда, сўз, мулоҳаза ва х.к. соф формал хоссаларини тадқиқ этиши керак деб ҳисоблаган. Шу тариқа фан мантиғи соҳаси “тилнинг мантиқий синтаксиси”дан келтириб чиқарилган.
Демак, Карнап фикрича, ҳар қандай англанган мулоҳаза ё қандайдир бир махсус фанга тегишли объектли мулоҳаза, ё бўлмаса мантиқ ёки математикага тегишли синтаксик мулоҳазадир. Фалсафага келсак, у махсус фан тиллари тўғрисидаги чин мулоҳазалар бирлигидан иборат.
Бундан иккита янги масала юзага келади:
1.	Объектли мулоҳазаларнинг чинлиги ёки бўлмаса ҳеч бўлмаганда англанганлигининг мезони қандай ?
2.	Ҳамма фанлар ҳам битта тилда гаплашадими, агар бундай бўлмаса шундай умумий тилни қуриш мумкинми ?
Биринчи масала верификация назариясига олиб борса, иккинчиси – фанлар бирлиги ва физикализмга (диссертациямизнинг III.3. қисми) олиб келади.
Юқоридаги файласуфларнинг барчаси онтологияни имплицит ёки эксплицит шарҳлайдими, логицизм ёки физикализм томон оғишадими бундан қатъий назар қатор умумий йўл-йўриқларга эга. Уларга қуйидагиларни киритишимиз мумкин: ҳақиқий назарий билимни сохтасидан ажратиш (демаркация); онтологияни илмий назария билан айнанлаштирилиши; илмий назария тили ва фалсафа анъанавий тилининг аниқлаш қийин бўлган дуализми; фан тилининг онтологик устунлигини тан олиниши; илмий назарияни шарҳлашдаги конвенционализм ва релятивизм; анъанавий фалсафа тили ёрдамида яратиладиган ҳар қандай онтологияга нисбатан ишончсизлик. Шубҳасиз, тилнинг, айниқса, фан тилининг мантиқий таҳлили нафақат ўринли, балки фан ва илмий тушунчаларнинг шиддатли ривожи даврида зарурий ҳамдир. Бундай таҳлил ҳамма замонларда у ёки бу даражада файласуфларнинг, қайсидир маънода билимнинг бошқа соҳалари мутахассисларининг вазифаси бўлган. Бунда Суқротни бир ёдга олайлик: у адолат тушунчасининг асл (чин) маъносига етиб боришга уринган. Бизнинг давримизда ушбу вазифа математик мантиқнинг яратилиши, турли хил белгилар системасини қўллаш, компьютерлардан, машиналар тажрибасидан фойдаланиш билан янада долзарб аҳамият касб этди.

II.2. ТАЖРИБА МЕТОДИ ТАДҚИҚОТ ВОСИТАСИ СИФАТИДА
Замонавий фан қўллайдиган кўплаб методлар орасида олим қўлида билишнинг кучли воситасига айланган тажриба методи алоҳида аҳамият касб этади. Фан инсон фаолиятининг энг динамик қисмини ташкил этгани боис, у билан бирга билиш воситалари ҳам ўзгариб боради. Методология ҳудди разведка қилувчи фан сифатида бу ўзгаришларни излаб топиши ва маълум маънода олдиндан башорат қилиб бериши керак. Ушбу масалада тажриба методи – экспериментни ўрганиш алоҳида аҳамиятга эгаки, илмий билишда унинг роли ҳақиқатда жуда катта ва доимо ортиб борувчидир. Агар биз фалсафа ва методология концепциясини мантиқий позитивизм позициясидан туриб тадқиқ этишга киришсак, қуйидагиларни кўришимиз мумкин. Мантиқий позитивизм аввалги эмпиризмнинг давомчиси ва айни пайтда, радикал қайта англаш тарафдори эди. Карнап ва бошқа мантиқий позитивистлар билимни эмпирик асосига келтириш ҳақидаги тезисни психологик шарҳлашдан воз кечишади. Уни бундай шарҳлаш олдинги эмпиристларга хос жиҳат бўлиб, бу билаётган субъектнинг индивидуал онгида “сезги маълумотлари”дан қандай қилиб тушунчалар пайдо бўлаётганини аниқлашни англатади. Инсон билими ривожининг бундай психологик-генетик тушунтиришдан воз кечишган мантиқий позитивистлар эмпиризмни ўзгача шарҳлашни таклиф қилишади. Бунда улар илгари сурган шартига кўра эмпирик фанларнинг барча тушунчалари мантиқий воситалар ёрдамида билимнинг инкор этиб бўлмайдиган элементар ва чинлик мезони сифатида намоён бўлувчи, ҳатто бошқа мулоҳазалар учун ҳам англанганлик мезони бўла оладиган элементар мулоҳазаларнинг қандайдир бир синфига келтирилиши керак эди. Шу тариқа, мантиқий позитивизмда эмпирик билим базаси билимлар системасини шакллантиришнинг бошланғич нуқтаси сифатида эмас, балки билимни мантиқий таҳлилининг мутлақ чегараси сифатида баён қилинган.
Агар Карнап ижодида бирлаштирувчи асос нима эди деган саволни қўйсак, бу “эмпиризмнинг асосий ғояларининг қатъий экспликациясини излаб топишдир. Унга кўра бизнинг дунё ҳақидаги барча билимларимиз тажрибадан келтириб чиқарилади”.
“Физиканинг фалсафий асослари” китобининг тўртинчи бобида Карнап тажриба методининг моҳиятини қисқача тушунтириб ўтади. Эмпиризм асосий тезисининг экспликацияси вазифасини Карнап қуйидагича белгилайди: биринчидан, ҳам бевосита тажриба маълумотлари, ҳам эмпирик фанлар мулоҳазалари инъикос этиши мумкин бўлган қатъий мантиқий структурага эга тилни шакллантириш зарур; иккинчидан, бу тил доирасида бевосита тажриба маълумотларини тасвирлаш имконини берувчи қисмини, яъни бошланғич терминлар луғатини тузиш ва эмпирик фанларнинг термин ва мулоҳазаларини келтиришнинг мантиқий русумини аниқ белгилаш. Шу  тариқа, эмпиризм асосий ғоясининг экспликацияси вазифаси, Карнапга мувофиқ, барча эмпирик ҳодисаларни тасвирлаш учун яроқли қатъий мантиқий структурали формал тилларни қуришдир.
Карнап шундай ёзади: “Биламизки, бутун эмпирик билим охир-оқибат кузатишларга таянади, лекин бу кузатишлар икки оптимистик усулда олиниши мумкин. Экспериментдан ташқари ҳолатларда биз суст рол ўйнаймиз. Биз шунчаки юлдузларни кузатиб, гулларга қараб ўхшашликни топамиз ва фарқини кўрамиз ҳамда қонун сифатида намоён бўла оладиган доимийликка дуч келамиз. Экспериментал тадқиқотларда биз актив рол ўйнаймиз. Тасодифий кузатувчилар бўлиш ўрнига биз натижага эга бўлиш учун ниманидир ўзимиз қиламиз. Табиат бизга кузатишни истаган ҳолатни яратиб беришини кутиш ўрнига биз ўзимиз уни ҳосил қилишга уринамиз. Қисқаси, биз тажриба ўтказамиз. Тажриба методи ўзининг улкан самарадорлигини намоён этган. Сўнгги юз йилликдаги физика соҳасидаги улкан тараққиёт тажриба методисиз бўлиши мумкин эмасди”. Шу ўринда савол туғилади. Нега бўлмаса тажриба методи барча фанларда қўлланилмайди ? “Айрим соҳаларда уни физика соҳасидек қўллаш осон эмас, - деб ёзади Карнап. Мисол учун, астрономия соҳасида биз бир сайёрага туртки бериб, у билан нима содир бўлишини кузата олмаймиз. Астрономик объектлар анча узоқда бўлгани боис, биз фақат уларни кузатиб, натижаларни қайд этиб бора оламиз, холос. Баъзида астрономлар лабораторияларда Қуёш ёки Ой сиртидаги шароитидагидек шароитни яратишлари, кейин эса, бу шароитларда нима содир бўлишини кузатишлари мумкин. Лекин, аслида, бу астрономик эмас, балки қисман унга тегишли бўлган физик тажриба ҳисобланади”.
Агар Карнапга (ҳамда бошқа исботларга) таянадиган бўлсак, тажриба методи айниқса, аниқ ўлчаниши мумкин бўлган миқдорий тушунчалар мавжуд соҳаларда самаралироқдир. Карнап ишларидан биз олим қандай қилиб тажрибани режалаштиради ? деган саволга жавоб олишимиз мумкин. Тажрибанинг умумий табиатини тасвирлаб бериш жуда қийин, сабаби, унинг турлари шунчалик кўпки, фақат айрим умумий жиҳатларини кўрсатиб ўтиш мумкин, холос. Энг аввало, ҳар қандай олим ўзи тадқиқ этишни истаган ҳодисага тегишли мавжуд омилларни аниқлашни истайди. Бунда айрим омилларни йўқ деб четга олиб қўйиш керак. Масалан, механика соҳасидаги тажрибаларда ғилдирак, ричаг ва шу кабиларни учратишимиз мумкин. Бунда ишқаланиш деган нарсани назардан қолдирсак бўлади. Чунки у ишқаланиш борлигини билади, лекин унинг таъсири  тажриба натижасини қийинлаштириш учун жуда кам. Бундай ҳолатларда олим ўз тажрибаси учун таъсири кам деб билан омилларни назардан четда қолдиради. Баъзида эса, у муҳим аҳамият касб этиши мумкин бўлган омилларни ҳам жиддий тажриба пайтида эътиборга олмаслиги мумкин. Мавжуд омиллар аниқланганидан кейин, бу омилларнинг айримлари сақланиб қоладиган, айримлари эса тажриба давомида ўзгарадиган тажриба қурилади. Тажриба ёрдамида таърифланиши мумкин бўлган қонунлар турли катталикларни ўлчаш малакасини тақазо этади. Агар шундай бўлмаганида, унда қонунларни сифатий тарзда шакллантиришга тўғри келарди. Бундай қонунлар анчайин кучсиз ва башорат қилишда самарадорлиги оз бўларди. Агар фан сифатий қонунлар билан чекланиб қолганида эди, илмий башорат қилиш оғир, воқеа-ҳодисаларни тушунтириш эса қийин бўлиб қолиши мумкинлигини биламиз. Миқдорий қонунлар улардан анча устун. Бундай қонунлар учун биз миқдорий тушунчаларга эга бўлимиз керак. Карнап тажриба методида олим истайдими, йўқми барибир минг йиллар давомида фан тарихида шаклланиб келган маълум бир анъаналарга риоя қилади, деган фикрга қўшилади. Бир хорижлик олимнинг кундаликларидан парчалар берган машҳур географ ва тупроқшунос олим Б.Б.Блохин шундай ёзади: “Мен нимаики олмай – бу пробирка бўладими ёки шиша таёқчами, мен нимага қўл урмай – автоклавми, микроскопми – буларнинг барчаси менга маълум ҳатти-ҳаракатларни олиндан белгилаб бераётганидек ва маълум ҳолатларни қабул қилишга ундаётганидек. Мен ўзимни ўргатилган ҳайвондек ҳис қиламан. Бу ўхшатиш тўлароқ бўлиши учун мен нарсалардаги яширин бирор жиҳатини олдиндан айтиб бериш учун ўтмишдаги нарсаларни кўра олганимча узоқ ва машаққатли мактабни босиб ўтганман – талабалик, докторлик. Ҳеч ким мени манбаларни нотўғри шарҳлашда, ноўрин фойдаланишда айблай олмайди. Плагиат ҳақидаги фикрнинг ўзиёқ менда ижирғаниш уйғотади”.
Эксперимент ва мантиқ бир-бири билан тўғридан-тўғри боғланган. Чунки тажриба мантиқий воситалардан кенг доирада таяниб иш кўради. Уларни таҳлил қилиш учун мос характердаги воситаларни танлаш мезонини киритади. Бундай мезон сифатида реал предметлар, жараёнлар, уларнинг ўзаро ўзгариши ва ҳиссий инъикоси билан бевосита боғлиқ мантиқий амалларнинг амалий базаси ҳақидаги ҳолатни олиш мумкин. Замонавий фан ўз ривожида бутун фалсафа тарихида ишлаб чиқилган мантиқий воситалардан фойдаланади. Бундай методлар сирасига анализ ва синтез, дедукция ва индукция, умумлаштириш ва абстрактлаштириш, аналогия ва моделлаштиришни киритиш мумкин.
Тажриба ички ва ташқи, объектив ва субъектив аломатларга эга фаолият сифатида қатор босқичларга бўлинадики, уларнинг уйғунлиги унинг мантиқий структурасини очиб беради. Яқин вақтларгача унинг ўзига хос томони, тажриба маълумотларини йиғиш билан, яъни тайёрлов ва якуний босқичларга ажралувчи бевосита тажриба ўтказиш билан чекланар эди. Айтайлик, натижаларни мантиқий қайта ишлаш соф эмпирик тадқиқот доирасидан чиқадиган иш ҳамда назарий билиш қисмига тегишли деб ҳисобланган. Бундай қараш назария таркибига кирувчи икки турдаги терминлар – кузатиш ва назарий терминлар ўртасидаги кескин бўлинишган (дихатомияга) олиб келади. “Кузатиш терминлари бевосита кузатилиши ёки ўлчаниши мумкин бўлган объект ёки ҳоссаларни ифодалайди, назарий терминлар эса, бевосита кузатиш орқали келтириб чиқариладиган, лекин кузатиш ва ўлчаш имкони бўлмаган объект ёки ҳоссаларни ифодалайди”, деб ёзади Карнап.
1950-йилларда умумэътироф этилган верификация тўғрисидаги қараш танқидий ҳужумлар объектига айланиб қолди. Бу ҳужумлар шунчалик нишонга аниқ тегдики, 1960-йиллар охирига келиб фан фалсафаси вакиллари орасида умумэътироф этилган қараш илмий назарияларнинг таҳлили сифатида адекват эмас деган умумий келишувга келинди. Бугунги кунда фан фалсафасида қуйидагича ҳолат юзага келди: умумэътироф этилган қараш рад этилган, лекин назарияни таҳлил қилишнинг таклиф қилинган бирорта ҳам муқобил вариантлари кенг қабул қилинмади. Назария структурасига умумэътироф этилган қараш “тушунчаларни қуришнинг бир неча босқичларини босиб ўтади: аввал, бошланғич тушунчалар базасида биринчи босқич тушунчалари қурилади, кейин биринчилар асосида анча юқори босқич тушунчалари, кейин эса – унданда юқорилари ва ҳ.к. Шу тариқа, бундай тартибда қуриладиган тушунчалар билиш алоқаларига мувофиқ тартибланади” деган тасаввурни уйғотади. Бундай тартибланишда Карнап ҳудди Дьюгем сингари мулоҳазаларнинг уч хил сифатий даражасини кўрсатади:
1)	эмпирик фактлар (“фан алоҳида фактларни бевосита кузатишдан бошлайди. Бундан ўзга ҳеч нарса кузатиладиган ҳисобланмайди”);
2)	эмпирик қонунларни текширишимиз мумкин бўлган оддий умумлаштириш. Бу қонунлар фактларни тушунтириб беради ва фактларни илмий башорат қилиш имконини беради (“Кузатиш дунёда маълум бир такрорланишни ёки доимийликни кўради... Фан қонунлари бу доимийликни шунчаки аниқ қайд этишдан ўзга нарса эмас”);
3)	эмпирик қонунларни тушунтиришга ёрдам берувчи умумий принциплар: назарий қонунлар (“ҳудди алоҳида, якка фактлар сингари эмпирик қонун ичида тартибланаётганида тартибланган схемадан ўзининг жойини эгаллаши керак”).
Назарий қонунларнинг эмпирик қонунлардан сифатий фарқи шундаки, улар (яъни, эмпирик қонунлар) фақат кузатув терминларини ўз ичига олади. Назарий қонунлар қандай олиниши ва асосланиши масаласини Карнап “фан методологиясининг асосий муаммоси” деб ҳисоблайди. Уларни қуришни қуйидагича кўради: “Албатта, назарий қонунлар эмпирик қонунларга нисбатан умумийроқ. Бироқ бир нарсани тушуниб етиш муҳим – агар биз шунчаки, эмпирик қонунларни олиб, кейин уларни бир неча босқичларда умумлаштириш орқали назарий қонунларга келиб қолмаймиз”. “Назарий қонунлар эмпирик қонунлардан бошқа турдаги терминларга эгалиги билан фарқланади. Назарий қонунларнинг терминлари кузатиладиган катталикларга тегишли эмас... Улар молекула, атом, электрон, протон, электромагнит майдон каби объектлар ҳақидаги қонунлар ҳисобланишадики, улар оддий, бевосита усулда ўлчаниши мумкин эмас”. “Физик қандай қилиб эмпирик қонунни очиши мумкин ? У табиатдаги айрим ҳодисаларни кузатади, уларнинг кечишида маълум бир доимийликни сезади ва индуктив умумлаштириш орқали уни тасвирлайди... Назарий қонунлар қандай қилиб очилади ? Биз борган сари кўпроқ-кўпроқ маълумотларни йиғиб борамиз, кейин уларни эмпирик қонунлар ташқарисида назарий қонунларга келмагунимизча умумлаштирамиз”.
Бугунги кунда содда мантиқий-математик операциялар тажриба қисмидан иборат эмпирик тадқиқотларнинг структурасига кириб бораётгани яққол намоён бўлмоқда. Тажриба натижасининг қайта ишловисиз, яъни назарий қисмни тадқиқ этмасдан туриб, эмпирик тадқиқот бўлиши мумкин эмас. Шундан келиб чиқиб, айтиш мумкинки, тажриба методи тажрибани ўтказиш ва бошланғич маълумотларни олиш билан чекланиб қолмайди, балки босқичлардан иборат бўлиб, ҳар бирида ҳиссий, амалий ва назарий билишнинг ўзига хос элементлари уйғунлашади. Мантиқий позитивистлар вакили Р.Карнапнинг тажриба методи тўғрисидаги қарашларини қисқача қилиб шундай баён қилса бўлади. Ушбу фикрлардан ҳам кўриниб турибдики, Карнап бу масалада ҳам позитивистларга хос бўлган позициядан оғишмаган. Ушбу йўналишдаги қарашларида ҳам тил, тушунчалар, мантиқий методлар каби бошқа йўналишда олиб борган ишлари билан боғлиқ жойлари, туташ чизиқлари кўп.
III-БОБ. КАРНАП ФАН РИВОЖЛАНИШИНИНГ МАНТИҚИЙ ҚОНУНЛАРИ ҲАҚИДА

Ушбу бобда мантиқий позитивистлар ижодида илмий назарияларнинг пайдо бўлиши, қурилиши ва ривожлантирилишига оид қарашлари, фан қонуниятларининг ўрнатилишида мантиқий методларнинг ўрни тадқиқ этилади. Шунингдек, унда Карнапнинг илмий назариялар қуришнинг методологияси, фан ривожининг қонуниятлари тўғрисидаги қарашлари таҳлили берилган. Бобнинг сўнгги қисмида Карнап ижодининг ҳамда бутун мантиқий позитивизм йўналиши учун хос ва асосий тадқиқот мақсади ҳисобланган илмий билимлар бирлиги масаласи тадқиқ этилган.

III.1. ФАН ҚОНУНИЯТЛАРИНИНГ ЎРНАТИЛИШИ
“Физиканинг фалсафий асослари” китобининг иккинчи бобида Карнап, ҳатто оддий эмририк қонунларни ўрнатиш ҳам эҳтимоллик тушунчасини қўлламасдан ўрнатилмаслигини таъкидлайди. Чунки, ҳар қандай қонун аввал гипотеза сифатида илгари сурилади. Табиат қонунлари, уларни англаш ва текшириш ҳақидаги масала эҳтимоллик муаммосини таҳлил қилиш билан чамбарчас боғлиқ. Бир қарашда эҳтимоллик ишончли эмас, балки эҳтимолий башоратни берадиган статистик қонунларгагина тегишли бўлиб туюлади. Аслини олганда эса, ҳар қандай қонунни – ҳоҳ динамик, ҳоҳ статистик бўлсин – қайд этиш, ўрнатиш жараёни эҳтимоллик тушунчасига мурожаат қилишни тақоза этади. Бу – гипотеза кузатиш ва тажриба натижасидан мантиқий келиб чиқади дегани эмас. Эмпирик маълумотлар эҳтимолликнинг у ёки бу даражасида гипотезанинг чинлиги тўғрисида далолат беради, яъни улар қайсидир маънода уни тасдиқлайди, лекин тўлиқ исботламайди.
Классик индуктив мантиқ қонунларни ўрнатишнинг қатор қоидаларини ишлаб чиққан (масалан, Бэконнинг жадваллари, Милльнинг канонлари). Лекин бу қоидалар ёрдамида содда эмпирик умумлашмаларни ўрнатиш мумкин, холос. Бундан ташқари, бу умумлаштиришлар классик индукция назарияси тарафдорлари ўйлаганидек, шубҳасиз чин бўлишига кафолат йўқ. Янги илмий қонунни кашф қилиш жуда мураккаб ва машаққатли жараён бўлиб, унда олимнинг интуицияси ва тадқиқотчилик тажрибаси ҳам муҳим аҳамият касб этади. Мантиқ қонунларни кашф этишга, шунингдек, хатоларсиз, тўғри фикрлашга ўргатмайди, лекин у бизнинг мулоҳазаларимиз натижаларининг тўғрилигини текширишга, бизнинг гипотезаларимизни қанчалик ҳақиқатга яқинлиги даражасини баҳолашга ёрдам беради.
Ҳар қандай қонун гипотеза босқичидан ўтади. Айнан шу ерда гипотеза эмпирик маълумотлар билан қанчалик тасдиқланишини баҳолаш учун эҳтимоллик тушунчаси зарур бўлади. Бироқ бу эҳтимоллик статистикадаги эҳтимолликдан кескин фарқ қилади. Шунинг учун статистикадан фарқли ўлароқ, одатда уни ё мантиқий, ё индуктив эҳтимоллик деб аташади.
Индуктив эҳтимоллик номидан кўриниб турибдики, у индуктив мулоҳазалар билан боғланган бўлиб, дедукциядан фарқли равишда хулосалар асослардан мантиқан келтириб чиқарилмайди. Асослар бор йўғи хулосанинг у ёки бу даража эҳтимолийлигини таъминлайди холос.
Шу ўринда айтиб ўтиш лозим, Вена тўгараги иштирокчилари оммавий ҳодисаларнинг нисбий суръати орқали таърифлашган эҳтимолликнинг статистик тушунчасини фанда қўллаш мумкин деб ҳисоблашган. Бу, биринчидан, уларнинг ҳар қандай назарий тушунча эмпирик кузатиладиган русумга келтирилиши керак деган эмпирик йўл-йўриғи билан уйғунлашган бўларди. Иккинчидан, эҳтимолликнинг мантиқий тушунчаси деярли номаълумлигича қолганди. Эҳтимолликнинг мантиқий концепцияси илғор вакилларидан бири бўлган британиялик иқтисодчи Джон Мейнард Кейнснинг ишлари 1921 йилдагина чоп этилган бўлиб, олимларга унчалик сезиларли таъсир кўрсатмади.
Карнапнинг хизмати шундаки, у биринчилардан бўлиб бу тушунчани (яъни, эҳтимолликни) систематик ишлаб чиқди, уни индуктив мантиқнинг базис тушунчаларидан бири эканлигини кўрсатиб ўтди. Дедуктив мантиқ каби мантиқий семантика ва индуктив мантиқни кўриб чиқади. Китобининг 3-бобида мантиқий эҳтимоллик ва индуктив мантиқ ҳақидаги умумий масалаларни ишлаб чиқади. Бу йўналишдаги фикрларини “Эҳтимолликнинг мантиқий асослари” (1950 «Логические основание вероятности») номли катта монографиясида батафсил келтириб ўтади.
Карнап, шундай индуктив мантиқ системасини тузиш мумкинки, унинг ёрдамида гипотезаларни нафақат соф топологик терминларда (яъни, “катта”, “кичик” ёки “тенг” терминларда) қиёслаш, балки миқдорий усулда ҳам ўзаро солиштириш, яъни гипотезаларни тасдиқланиш даражасини сон билан ифодалаш имконини берсин, деб ҳисоблаган. Албатта, кўриб турганимиздек, бу ғоя ҳали дастурдан иборат, чунки Карнап қурган система фақат ғоят чекланган мақсадларга мос келади. Мисол учун, бундай индуктив мантиқ тилида ҳатто элементар физикадаги содда муносабатларни ҳам ифодалаб бўлмайди. Табиат қонунларини таҳлил қилишда эҳтимоллик тушунчасининг муҳим аҳамиятини таъкидлаб ўтган Карнап ўзининг ҳамфикрларидан, масалан, Рейхенбахдан фарқли равишда, “қонуннинг чинлиги” тушунчасини унинг эҳтимоллиги билан алмаштириш ҳақида гапирмайди. Бу категориялар фан қонунларининг реал дунё билан ўзаро муносабатларининг турли томонларини акс эттиради. Чинлик воқеликни назарияда инъикос этишининг тўғрилигини характерлаган бир пайтда, эҳтимоллик (хусусан, мантиқий эҳтимоллик) бу инъикоснинг тўғрилиги даражасини белгилайди.
Карнапнинг “Физиканинг фалсафий асослари” китобида назарий ва кузатув терминлари ўртасида бўлгани сингари эмпирик ва назарий қонунлар ўртасидаги фарқнинг нисбийлиги аниқ кўрсатилган. Унинг фикрларини баён қилиш контекстидан кўриш мумкинки, бундай фарқ амалий талаблардан келиб чиққан, сабаби амалиёт энг самарали мезон сифатида намоён бўлади. Бундан ташқари, ушбу масалада Карнапнинг анъанавий позитивистик қоидалардан четлашганини ҳам сезиш мумкин. Карнап фалсафасининг субъективистик интилиши неопозитивизмнинг замонавий фан методологияси ролига бўлган асоссиз даъвосидан далолат беради. Диалектик материализм билимнинг формаллашуви тенденцияси самарадорлигини тан олган ва унинг методологик имкониятларини юқори баҳолагани ҳолда неопозитивизмга қарама-қарши ўлароқ математик мантиқни ягона методологик восита сифатида мутлақлаштиришга қарши чиқади.
Р.Карнап қарашлари эволюцияси илмий назария табиатини таърифлаш ва уни кузатиш ва тажриба натижалари билан алоқасини аниқлаш масаласини ҳал этидагидек яққол намоён бўлмайди. Бу эволюция, шубҳасиз, мантиқий позитивизмда, ҳамда унинг йирик вакили Р.Карнап ижодида содир бўлган ўзгаришларни акс эттиради. Қирқ йилдан ортиқ вақт давомида фаолият юритган мантиқий позитивизм ўзининг қатор принципларини ўзгартирган ва ўзининг дастлабки доктринасини сезиларли даражада мураккаблаштирган, бошқа фалсафий йўналишларга нисбатан толерантлик муносабатида бўла бошлаган. Биз юқорида айтиб ўтдикки, позитивистлар анъанавий фалсафани кишини янглиштирадиган, унинг асосий масаларидан бири ҳисобланган тафаккурни борлиққа муносабати масаласини эса сохта муаммо деб эълон қилинган эди. Бутун онтология метафизика сифатида таснифланган ва фалсафанинг асосий мақсади илмий тилнинг мантиқий таҳлилидан иборат деб эътироф этишган эди. Позитивистлар нуқтаи назарига кўра, фан фалсафасининг вазифаси конкрет илмий назарияларни бутун алоқалари ва ўзаро муносабатлари бирлигида таҳлил қилиш эмас, балки назариялар тилининг мантиқий таҳлилидан иборат. Бу ўринда таҳлил тирик, ривожланаётган назария билан эмас, балки тайёр маълум бир билим бирлиги билан иш кўради. Бундай таҳлил учун математиканинг аксиоматик методини қўллаш мумкин бўлгани учун, позитивистлар аксиоматик тасаввурларни кўриб чиқишда табиий-илмий назариялар билан чекланишни таклиф қилишади.
Математика ва мантиқдан фарқли ўлароқ, эмпирик фанларда назария нафақат қарама-қарши, зид бўлмаслиги, балки тажриба йўли билан асосланган ҳам бўлиши керак. Эмпирик фанларда назарияларни қуришнинг ўзига хослиги ҳам ана шунда. Уларда назарияларни қуришнинг специфик воситаси гипотетик-дедуктив метод ҳисобланади. Унинг моҳияти шундаки, система эмпирик фактлар тўғрисидаги мулоҳазалар келтириб чиқариладиган ўзаро дедуктив боғланган гипотезалардан қурилади. Гарчи ушбу метод табиатшуносликда XVII асрдаёқ қўлланила бошлаган бўлса ҳам, яқин вақтларда, назарий билимнинг эмпирик тадқиқотга нисбатан спецификаси аниқланган пайтдагина методологик таҳлил объектига айланди.
Ривожланган назарий билим илмий фактларни индуктив умумлаштириш ҳисобига “паст”дан қараб эмас, балки эмпирик маълумотларга нисбатан “юқори”дан қурилади. Билимни бундай қуриш методи шундан иборатки, аввал дедуктив ёйилган гипотезаларнинг бутун бир системасини ҳосил қилувчи гипотетик конструкция яратилади, кейин эса бу система аниқлаштириш ва конкретлаштириш учун тажриба синовидан ўтказилади. Назарияни гипотетик-дедуктив ёйишнинг моҳияти шунда. Гипотезаларнинг дедуктив системаси иерархик тузилишга эга. Энг аввало, унда юқори қават гипотеза (ёки гипотезалари) ва унинг оқибати (натижаси) бўлган пастки қават гипотезасидан ташкил топган бўлади. Бу метод ёрдамида қурилган назария қадам-бақадам тўлдириб борилиши мумкин, лекин бу ҳам маълум бир чегарагача – токи унинг кейинги ривожи учун қийинчиликлар туғилмагунча давом этади. Бундай пайтларда назарий қурилма ядросининг ўзини қайта кўриб чиқиш, ўрганилаётган, ва бундан ташқари янгидан-янги фактларни қўшимча гипотезаларни киритмасдан туриб тушунтириш имконини берувчи янги гипотетик-дедуктив системани илгари суриш зарур бўлиб қолади. Кўп ҳолларда бундай пайтларда бир эмас, бир нечта рақобатчи гипотетик-дедуктив системалар илгари сурилади. Масалан, Х.А. Лоренц электродинамикасини қайта қуриш даврида Лоренц, Эйнштейн ва Эйнштейн системасига яқин бўлган А.Пуанкаре гипотезалари, квант механикаси қайта қуриш даврида Л. де Бройл – Э.Шрёдингерларнинг тўлқинли механикаси ва В.Гейзенбергнинг матрицали тўлқинли механикалари ўзаро рақобатда бўлган. Гипотетик-дедуктив системаларнинг рақобати турли хил тадқиқот дастурларининг кураши сифатида намоён бўлади. Тадқиқот дастурлари курашида ўзида тажриба маълумотларини яхши тўплай олгани ва бошқа дастурлар нуқтаи назарига нисбатан кутилмаган башоратларни берадигани устун чиқади.
Табиатшунослик ва эмпирик фанларда аксиомалар сифатида гипотеза намоён бўлади. Шунинг учун ҳам позитивистлар назариянинг ўзини ўрганишни унинг гипотетик-дедуктив моделини таҳлил қилиш билан алмаштиришади. Бундай моделда назария маълум бир аксиоматик система сифатида қуриладики, бу системада озчилик бошланғич асос (мулоҳаза) ёки гипотезалардан барча қолган мулоҳаза ёки назариялар мантиқий келтириб чиқарилади. Кейинчалик гипотезанинг айрим мантиқий натижаларини эмпирик текшириш ва шу йўл билан бутун назариянинг тўғрилигига ишонч ҳосил қилиш мумкин. Илмий назарияларни аксиоматик метод ёрдамида мантиқий таҳлил қилиш назариянинг мантиқий структурасини, унинг алоҳида қисмлари ва элементларининг ўзаро муносабатини аниқлашнинг энг самарали методи ҳисобланади. Дарҳақиқат, бундай таҳлилда назариянинг қайси гипотезалари ёки мулоҳазалари бошланғич асос сифатида қабул қилинаётганини ва тажриба материалларига мурожаат қилмаган ҳолда улардан қандай соф мантиқийларини келтириб чиқариш мумкинлигини аниқ тасаввур қилиш мумкин.
Биринчи марта ушбу метод Евклид геометриясини қуришда математикада, кейинчалик билимларнинг тарихий ривожида эмпирик фанларда ҳам қўлланила бошлаган. Назарий билимни аксиоматик қуришда аввал (ҳеч бўлмаганда мазкур билим системасида) исбот талаб қилмайдиган  бошланғич асослар тўплами берилади. Бу асосларни аксиома ёки постулатлар дейишади (метод номи ҳам ана шундан келиб чиққан). Кейин эса улардан маълум бир қоидалар асосида хулоса мулоҳазалар системаси қурилади. Бошланғич аксиомалар ва улар асосида келтириб чиқарилган мулоҳазалар бирлигида аксиоматик қурилган назария ҳосил бўлади. Аксиоматик метод фан ривожи билан биргаликда ривожланган. Бироқ, бу усулнинг ҳам ўзига хос камчиликлари мавжуд. Гап шундаки, позитивистлар илмий назарияларни аксиоматизация қилиш аҳамиятини ҳаддан ташқари ошириб юборишади. Аксиоматизация қилишни тадқиқот методларидан бири сифатида кўриш ўрнига улар бу методни ягона метод сифатида эътироф этишади. Бундай ёндашувда илмий назариянинг ўзи унинг гипотектик-дедуктив модели билан айнанлаштирилади. Назарияни шарҳлаш (интерпретация), унинг тажриба ва кузатиш материаллари билан алоқаси каби жиҳатлар унчалик аҳамиятсиз, назариянинг формал структурасига нисбатан иккинчи даражали аҳамият касб этади. Бундай тасаввурнинг камчиликлари тез орада кўзга ташланиб қолади, хусусан, 1931 йилда К.Гёдел томонидан етарлича ривожланган формал системаларнинг принципал тўлиқ эмаслиги исботлаб берилади. Гёдел назариянинг барча чин мулоҳазаларини қамраб оладиган келтириб чиқариладиган (исботланадиган) кўплаб формулаларга эга формал системани қуриш имкони йўқлигини кўрсатиб берди.
Ҳар қандай объект маълум бир тушунча ва назариялар орқали билинади, намоён бўлади. Терминлар ўртасидаги алоқани акс эттирувчи назария объект хоссалари ва томонлари ўртасидаги алоқани намоён этади. Объект тўғрисида назарияни қуриш дегани нима ? Бу, энг аввало, объект, предмет ёки ҳодисанинг у ёки бу ҳоссаларини акс эттирувчи шундай абстракцияларни яратиш, улар ўртасидаги мантиқий алоқаларни ва муносабатларни ўрнатишдир, ана шундан кейингина, биз назарияга эгамиз дея айта оламиз. Биз назарияни қуриш учун зарур формулаларни топамиз.  Формулаларда акс этган терминлар ўртасидаги алоқада предметнинг турли ҳодисалари ўртасидаги қатъий алоқа акс этади. Бир ҳоссани, бир параметрни билганимиздан кейин, бошқаларини аниқлашимиз, предметга эмпирик ёки юзаки мушоҳада юритишда кўзга ташланмаган янгича ҳодисаларини башорат қилишимиз мумкин. Айнан шу – назариянинг содда баёни ҳисобланади.
Назарий билиш, фан қонунларининг вазифаси тадқиқ қилинаётган ҳодиса ҳақида яхлит образ ҳосил қилишдан иборат. Умуммантиқий методлар – анализ, синтез, абстрактлаштириш, конкретлаштириш, умумлаштириш ёрдамида билиш аста-секин, қадам-бақадам предметнинг ички мавжуд белгиларини, унинг элементлари алоқаларини ва уларнинг бир-бири билан ўзаро таъсирини очиб боради. Бунинг натижасида олган билимларимиз ва тасаввурларимизга таянган ҳолда биз ўз хулосамизни чиқарамиз ҳамда мазкур фан доирасида қонун кучига эга бўлган мулоҳазамизни берамиз.
Келтириб ўтилган барча методлар реал илмий тадқиқот жараёнида ўзаро таъсирда ишлайди. Уларнинг конкрет системали ташкилланиши ўрганилаётган объект хусусиятлари билан, шунингдек, тадқиқотнинг у ёки бу босқичи спецификаси билан белгиланади. Фан ривожи жараёнида унинг методлари системаси ҳам ривожланиб боради, тадқиқотчилик фаолиятининг янги усул ва воситалари шаклланади. Фан методологиясининг вазифаси нафақат шаклланиб бўлган тадқиқотчилик фаолияти усул ва воситаларини ўрнатиш, балки уларнинг ривожланиши тенденцияларини аниқлашдан ҳам иборатдир.
Карнап илмий назарияни юқорисида асосий тушунча ва постулатлар, қуйида эса постулатлардан мантиқий келтириб чиқариладиган мулоҳазалар турган пирамида шаклида тасаввур қилган; пирамиданинг ўзи эса протокол мулоҳазалар бирлигига таянади (пирамиданинг ўзи протокол мулоҳазаларнинг умумлашмаси ҳисобланади). Фан тараққиёти шундай пирамидаларнинг қурилиши ва кейинчалик унга айрим конкрет фан доираларида яратилган назарияларнинг қўшилишидан иборат. Назариялар умумийроқ бўлганларига, улар эса, ўз навбатида, янада умумийроқ бўлганига қўшилиб боради ва бу жараён токи барча илмий назариялар ҳамда соҳалар битта улкан системага – ягона шаклга келтирилган фанга бирлашмагунича шундай давом этаверади. Бундай содда ва жўн тўпланиб борувчи моделда ҳеч қандай йўқотиш ва чекинишлар содир бўлмайди: ҳар бир ўрнатилган протокол мулоҳазалар фан фундаментига абадий муҳрланиб қолади; агар айрим мулоҳазалар протокол мулоҳазалар ёрдамида асосланган бўлса, унда у илмий билимлар пирамидасида ўзининг ўрнини топади.
Мантиқий позитивистлар томонидан яратилган фан ва илмий тараққиётнинг дастлабки модели шунчалик содда ва сунъий, реал фан ва унинг тарихидан шунчалик узоқ бўлганки, буни ҳатто уни яратувчилари ҳам сезишган. Улар уни реал фанга яқинлаштириш учун такомиллаштиришга уринишган. Бу жараёнда улар ўзларининг аввалги қарашларидан чекинишга, айримларидан воз кечишга тўғри келган. Бироқ, барча ўзгаришларга қарамасдан, мантиқий позитивистлар томонидан яратилган фан модели доимо ўзининг дастлабки схемаларини сақлаб қолган. Бу энг аввало, илмий билимда кучли эмпирик асосни кўрсатиш; назарий ва эмпирик билим даражаларини кескин қарама-қарши қўйиш; фалсафа ва эмпирик билим доирасидан чиқувчи барча нарсани инкор қилиш; илмий билимларни қуриш ва таҳлил қилишнинг мантиқий методларини мутлоқлаштириш; илмий билим  табиатини шарҳлашда математик таълимотлардан келиб чиқиш ва ҳ.к.
Методолигик концепциянинг камчиликларини бартараф этиш, янглиш назарий-билиш асослари натижасида келиб чиққан қийнчиликларни ҳал этиш мантиқий позитивистларнинг бутун эътиборини тортган ва улар реал фан ва унинг методологик муаммоларига барибир етиб бориша олмаган. Аслида, бизнингча, неопозитивизмнинг методолигк конструкциялари реал илмий назария ва билиш русумлари инъикоси сифатида қаралмаган, балки уларда кўпроқ, фан интилиши керак бўлган идеални кўриш мумкин. Фан фалсафасининг кейинги тараққиёти давомида қатъий методологик стандартлар, меъёр ва чегараловчи чизиқлар (демаркация)нинг кучсизланиши билан аста-секин фан мантиғидан фан тарихига бурилиш содир бўлади. Методологик концепциялар мантиқий системалар билан эмас, балки илмий билиш ривожининг реал тарихий жараёнлари билан таққосланади. Методологик концепцияларнинг шаклланишига фан тарихи қанчалик таъсир кўрсатишига қараб, фан фалсафаси муаммолари доираси ҳам ўзгариб боради. Тил ва статистик структуралар таҳлили иккинчи даражали бўлиб қолади.
Неопозитивистларнинг фан фалсафаси, мантиғи ва ривожланишига доир қарашлари, улардаги айрим камчилик ва хатоларни кейинги авлод позитивистлари – постпозитивистлар: Т.Кун, К.Поппер, Ст.Тулмин, П.Фейерабенд. М.Полани каби олимлар ижодида кўрсатилиб, ушбу масала бўйича ўзига хос қарашлари жамланмаси бўлган концепцияларида кенг ёритилган.

III.2. ФАН РИВОЖИНИНГ МАНТИҚИЙ ҚОНУНЛАРИ
Фалсафани фан натижалари қайси йўналишда олиниши, бу натижаларни қайси йўналишда тасарруф этилиши, ҳамда ушбу илмий натижалар жамият ривожининг кейинги тақдирига қандай таъсир кўрсатиши қизиқтириб келган. Сир эмаски, замонавий инсоннинг ҳаёти фан ва техника ютуқларига кўп жиҳатдан боғлиқ. Инсонлар ҳар куни музлатгич, телевизор, компьютер ва уяли телефонлардан фойдаланишади, автомобилларда юришади, самолётларда учишади; жамият бир пайтлар талофатлар келтирган вабо, қизамиқ каби касалликлардан халос бўлди; инсоният Ойга қадам босди ва Қуёш системасининг бошқа сайёраларига экспедициялар режалаштирмоқда. Ҳозирги замонда бирорта ҳам соҳа йўқки, унда илмий билимни қўлламасангиз, шунинг учун инсониятнинг кейинги тараққиётини кўпчилик янги илмий-техник ютуқларни қўлга киритиш билан чамбарчас боғлиқ деб ҳисоблайди. Фаннинг инсон фаолиятига бундай кучли таъсири файласуфлар эътиборини тортди ва фанни ўзини тадқиқот объектига айлантирди ҳамда уларнинг олдига “Фан нима ? Илмий билиш дунёни мифологик ва диний тасаввур қилишдан нимаси билан фарқланади ? Фаннинг қадри нимада ? У қандай ривожланади ? Олимлар ўз мақсадларига етиш учун қайси методлардан фойдаланишади ?” каби саволларни қўйди. Инсон фаолиятининг алоҳида йўналиши сифатида фаннинг шу ва бошқа кўплаб саволларига жавоб топишга бўлган уринишлар алоҳида йўналишнинг – фан фалсафасининг юзага келишига олиб келди. Шундай қилиб, XIX аср охири ХХ аср бошларида австриялик физик ва позитивист-файласуф Э.Мах, француз математиги А.Пуанкаре, француз физики П.Дюгем (Дюэм)лар томонидан яратилган методологик концепциялар машҳур бўлган. ХХ асрнинг 20-йиллари охирларидан бошлаб мантиқий позитивизмнинг методологик концепцияси кенг тан олинган.
Карнап ва мантиқий позитивизмнинг бошқа вакиллари томонидан назарий ва эмпирик билим босқичларининг ўзаро муносабати муаммосини ҳал этиш бўйича сезиларли ўзгаришлар киритилганди.  Вена тўгараги вакиллари аввал бошда, назарий терминларни кузатиш терминларига принципал келтириш, ёки редукция қилиш мумкин деб ҳисоблашган бўлишса, кейинчалик бу фикрдан қайтишган. Ўзининг “Назарий тушунчаларнинг методологик характери” («Методологический характер теоретических понятий» (1956 й.)) мақоласида Карнап барча назарий терминларни кузатиш тили терминларига келтириш зарурати ҳақидаги талабни жуда кучли эканини тан олишга мажбур бўлади. Шунинг учун ушбу масалани мазкур китобида баён этаётганида, у фақат назарий тил терминларининг эмпирик шарҳи тўғрисида гапиради. Назарий терминларни кузатиш терминлари билан боғловчи, мувофиқлаштиришнинг кўплаб қоидалари назарий терминларни таърифлаш учун восита ҳисобланмайди, деб алоҳида таъкидлаб ўтади.
Қандай мулоҳазалар маънога эга ? Илмий таърифлар тузиладиган фан мулоҳазалари. Айнан қайсилари ? деган савол туғилиши табиий. Биз шундай қилиб, фан структураси ҳақидаги масалага келамиз.
Фаннинг тузилиши ва структурасини тушунишда мантиқий позитивистлар Витгенштейнга бевосита таянишса ҳам, моҳиятан уларнинг қарашлари Юмга бориб тақалади.
Мантиқий позитивистлар позициясида илмий билимларни тушунишда барча фанларни формал ва фактуал фанларга ажратиш фундаментал ҳисобланади. Формал фанлар – мантиқ ва математика. Фактуал фанлар – фактлар ҳақидаги фанлар, табиат ва инсон ҳақидаги барча эмпирик фанлар.
Формал фанларнинг фарқли томони улар фактлар ҳақида ҳеч нарса айта олмайди, ҳеч қандай қайд қилинган (ҳақиқий) ахборот бермайди. Бу мулоҳазалар аналитик ёки тавтологик. Улар нарсаларнинг ҳар қандай ҳақиқий ҳолати учун ўринли, сабаби бу жиҳатига тегишли эмас. Мисол учун:

			
“Мантиқнинг ҳамма мулоҳазалари тавтологик ва мазмунсиз, шунинг учун улардан воқелик учун (ҳақиқатда) нима зарур ёки ниманинг имкони йўқ деган хулоса чиқариб бўлмайди... Математика ҳам, мантиқнинг бир йўналиши сифатида ана шундай тавтологик”, - деб ёзади Карнап.
Формал фанларнинг мулоҳазалари эса априор. Кант қарашларига қарама-қарши ўлароқ, фақат аналитик мулоҳазалар априор. Бундай мулоҳазаларда предикат субъектда очиқ намоён бўлмаган нарсани аниқлаш имконини беради. Формал фанлар мулоҳазаларининг чинлиги соф мантиқий характер касб этади, бу мулоҳазанинг биргина шаклидан келиб чиқадиган мантиқий ҳақиқат. Бу мулоҳазалар бизнинг билимларимизни кенгайтирмайди. Улар фақат билимларимизни қайта ўзгартириш, назарияни қуриш учун ишлатилади. Мантиқий позитивистлар бу қайта ўзгартириш янги билимга олиб келмаслигини алоҳида таъкидлашади. Карнап айтганидек: “Мантиқнинг тавтологик характери ҳар қандай хулосанинг тавтологик эканлигини кўрсатади. Хулосада ҳар доим асосларда мавжуд (ёки кам) нарса ҳақида бошқача лингвистик шаклда гапирилади. Бир факт ҳеч қачон иккинчисидан келтириб чиқарилиши мумкин эмас”. Фактлар қандай бўлишидан қатъий назар, биз фақат кузата оламиз, тафаккур ёрдамида фактлар ҳақида бирорта янгиликни била олмаймиз. “Тафаккур борлиқнинг ҳеч қандай қонунларини қамраб ололмайди. Ҳеч қачон ва ҳеч қаерда фикр бизга кузатиб турганимиздан ташқари бўлган факт ҳақида ҳеч бир янгилик бера олмайди”, - деб ёзади Ганс Хан.
Бундан ташқари, Карнапнинг илмий назария мулоҳазаси аҳамияти мезонлари ҳақидаги қарашлари ҳам ўзгарган. 20-йилларда Вена тўгарагининг кўпчилик аъзолари қатори у ҳам, аҳамиятлилик мезони сифатида тўгарак асосчиси М.Шлик томонидан илгари сурилган мезонни қабул қилади. М.Шлик фикрича, эмпирик мулоҳазанинг фактик аҳамияти “уни верификациялаш методи”дан иборат. Бироқ, ҳар қандай эмпирик мулоҳазани якуний (энг охирги) верификация қилиб бўлмайди, бунинг сабаби, бу мақсадда қўлланилаётган тажриба ҳеч қачон якуний (охирги) бўлмайди. Кўплаб танқидчилар, айниқса, К.Поппер верификацияни аҳамиятлилик мезони сифатида қаралишидан қониқмаслигини билдирган. Шунинг учун, Карнап 20-йилларнинг охиридаёқ, текшириш ёки синовдан ўтказиш масаласига кўп эътибор қарата бошлайди ҳамда кейинроқ “Текширувчанлик ва мазмун” («Проверяемость и значение» (1936 й.)) китобида батафсил ушбу масалани кўриб чиқади. Мазкур масалалар унинг семантика бўйича тадқиқотларида, хусусан “Мазмун ва зарурат” («Значение и необходимость» (1956)) асарида ривожлантирилган.
Фан фалсафаси бўйича Карнап ва мантиқий позитивистлар қарашларининг бундай эволюцияси хориж адабиётларида позитивизмдан оғиш сифатида баҳоланган. Мисол учун, антипозитивистик йўналишнинг кўзга кўринган вакили Н.Хэнсон ўзининг “Мантиқий позивизм ва илмий назариялар интерпретацияси” номли китобида Карнап, Гемпель, Фейглларнинг 30-йиллардаги қарашларини 60-йилларга келиб ўзгарган қарашлари билан таққослаб, бу қарашлар кучли ўзгарган деган хулосага келади. “...(мантиқий позитивизмнинг) дастлабки доктринасининг торлиги ва соддалиги Р.Карнап, Герберт Фейгль, Карл Гемпелларнинг 1967 йилларда айтган гапларидан ажратилиши керак, бу олимларни ортиқ позитивистлар деб атай олмаймиз”, - деб ёзади Н.Хансон. Албатта, ҳеч ким 30-йиллардаги мантиқий позитивизм билан 60-йиллардагисини бир-бирига тенглаштирмайди. Шунинг учун, Хэнсон ҳозирги кунда Карнап фикрларига қўшиладиганларни ва бошқа мантиқий позитивистлар қарашларини бир-биридан фарқлаш керак деганида ҳақ. “Илмий назариялар масаласида позитивизм тарафдорлари қарашлари рад этилган бўлса ҳам, ушбу муаммоларга олиб келадиган айрим асослар дедуктивистик ёндашувда ўз ҳолича қолиб, парадоксал оқибатларга олиб келади”, - деб ёзади фан фалсафаси бўйича Британия журнали муҳаррири М.Хессе.
“Физиканинг фалсафий асослари” китобининг 26-бобида Карнапнинг илмий назариялар таҳлилилга оид қарашлари ёрқин намоён бўлади. У таснифи бўйича қийин бўлган назарий атамалар табиати ҳақидаги метафизик масалаларни Рамсей мулоҳазалари ёрдамида таснифлашга уринади. Рамсей бундай назарий атамаларни мос келувчи мавжудлик кванторлари билан алмаштиради, натижада бу атамалар унинг мулоҳазаларида йўқолиб кетади. Бундай русум назариянинг эмпирик натижаларининг мазмунини тўла характерлаш имконини берса ҳам, “электрон”, “электромагнит майдон” каби назарий объектлар табиати ҳақидаги масалага жавоб бера олмайди. Чунки, назариянинг вазифаси кузатиш натижаларини аниқ қайд қилишдан иборатгина эмас, балки, энг аввало, уларни тушунтиришга қаратилган. Бундай шарҳлашда позитивистлар учун ноқулай бўлган бир савол туғилади: “Назария ўзи инъикос этаётган воқелик билан қандай муносабатда ?” Назарий атамаларни қулай символлар сифатида қарайдиган инструменталистлар ва прагматистлар қарашларини атамаларни веқеликни инъикоси сифатида қарайдиган реалистлар қарашлари билан солиштириб, Карнап улар ўртасидаги фарқни мос келадиган тилга келтириш билан ҳал этади.
Кенг тарқалган у ёки бу фалсафий йўналишларнинг (кумулятивизм / релятивизм, интернализм / экстернализм), фан ривожининг революцион ёки эволюцион моделларининг хилма-хиллигига қарамасдан, улар ўртасидан фундаментал умумийликни кўрсатишимиз мумкин. “Илмий ривожланиш назариясининг Кун, Тулмин каби муаллифларигина эмас, балки Поппер ҳам Дарвинча эволюцион назария билан аналогияга мурожаат қилишади. Фан назарияси, психологияси ва социологиясининг юқорида айтиб ўтилган барча позициялари бир қарашда хилма-хил терминалогияга эга кўринса ҳам, ҳеч бир қийинчиликсиз битта ягона универсал эволюцион назарияга келтирилиши ва унинг атамалари (термин) орқали баён этилиши мумкин. Фан тарихида янгиликларни пайдо бўлиши масаласида энг асосийси бу оддий – “парадигмалар алмашинуви” тушунчасини “янги фазага ўтиш” тушунчаси билан алмашишидир. Унинг ёрдамида Кун тадқиқотларини чекланганлигини кўрсатадиган парадигмалар алмашинуви тушунчасидаги назариялар динамикасини тадқиқ этишни бутун фан динамикасининг ялпи тадқиқ этишига айлантириш мумкин” .
Фан тарихига мурожаат қилиб, Карнап “... фан дастлаб бир системанинг ҳаёт учун кураши механизми...”, “... чунки тажрибали илмий конструктлар, яъни гипотеза ва назариялар амалиётда қўлланилади ва инсоният фаолияти учун қўлланма сифатида хизмат қилади... ҳамда яхшироқ ишлайдиган, кўпроқ тушунтирадиган ва аниқроқ башорат қиладиган назария танланади...”. Бундай эволюцион модел доирасида фандаги янгиликларнинг пайдо бўлишига жавоб берса бўлади. Булар янги фактлар, гипотезалар, назариялар ёки методлар. Уларнинг бирортаси ҳам алоҳида олиб қаралиши керак эмас, сабаби улар функционал бир-бири билан боғлиқдир. Демак, агар дунёда янгиликнинг пайдо бўлиши хилма-хил, лекин функционал бир-бири билан боғланган имкониятлар билан боғлиқ бўлса, унда биз бир системадан иккинчисига ўтишнинг турли типлари мавжуд деб айта оламиз. Улардан фақат биринигина, Кун таъбири билан айтганда, “парадигма алмашинуви” дея оламиз.

III.3. ИЛМИЙ БИЛИМЛАР БИРЛИГИ ҒОЯСИ
Карнапнинг фан фалсафаси соҳасидаги тадқиқ этган ҳамда қизиқтирган масалалардан бири бу илмий билимлар бирлиги ғоясидир. Унинг фикрича, барча фанларни ягона бир системага бирлаштирса бўлади. Бунда улар қўллайдиган тадқиқот методлари, тушунча ва атамалар луғати, назариялари ва ҳ.к. умумийликка эга бўлади. Бундай ягона система физика асосида қурилиши мумкин, деган фикрни илгари суради. Маънонинг верификация мезонининг ишлаб чиқилиши охир-оқибатда физикалистик парадигмани қабул қилишга олиб келдики, унинг доирасида барча таълимотларни, жумладан психологияни ҳам физик кузатувларнинг “базис” тилига келтириш таклиф қилинган. Шунинг учун ҳам, неопозитивистларнинг илмий билимларни бирлаштириш тўғрисидаги қарашлари фан ва фалсафа тарихида физикализм деб ном олган.
Физикализм – 30-йиллар австрия ва америка неопозитивистлари учун характерли жиҳат бўлиб, улар барча фанларни универсал тил – замонавий физика тили асосида унификациялаштиришга интилишини акс эттиради. Ушбу атама О.Нейрат томонидан муомалага киритилган бўлиб, уни фалсафий асосларига кўра замонавий номинализмнинг кўринишларидан бири десак бўлади. Физикализмнинг пайдо бўлиши текширувчанликнинг қийинчиликларини бартараф этиш – протокол мулоҳазаларни дедуктив келтириб чиқариладиган мулоҳазалар билан таққослаш имконини асослаш билан (интерсубъективлик муаммоси) боғлиқ. Физикализм тарафдорлари ҳар қандай фаннинг қадрини уни физика тилига ўгириш мумкин, ёки мумкин эмаслиги билан белгилашади. Бундай операцияни амалга ошириб бўлмайдиган фанларни илмий мазмундан маҳрум деб эътироф этишади. Улар шундай дейишарди: биз бошқа одамларнинг ҳис этаётган туйғулари (сезгилари) ҳақида ҳеч нарса билмаймиз; сезгилар ҳар доим шахсий ҳисобланади, улар ҳеч қачон коммуникабел бўла олмайди. Лекин элементар мулоҳазалар умумий, интерсубъектив бўлиши керак, сабаби фандаги мулоҳазалар ана шундай. Шунинг учун элементар мулоҳазалар сезгиларга тегишли бўлмайди, чунки улар ҳар доим хусусий характер касб этади. Шунинг учун, физикализм верификация принципи таянадиган “сезгилар маълумотлари” назариясининг субъективизмини енгишга уриниш эди, сабаби, элементар ёки протокол мулоҳазаларни верификация қилиш уни сезги маълумотлари сифатида тушунилган фактлар билан солиштиришни англатарди. Аммо, физикализм бундан ташқари бошқа маънога ҳам эга эди. У шунингдек, фанлар бирлигини ҳам таъминлаши керак эди. Нейрат томонидан таклиф қилинган айнан мана шу жиҳати Карнап томонидан қўллаб-қувватланган.
Карнап физикализм принципини барча конкрет фанларнинг тасвирлаш терминларига эга мулоҳазаларини фақат физик фан терминларидан иборат мулоҳазаларга келтиришнинг методологик шарти сифатида тушунган. Карнап фикрича, ҳар қандай мулоҳазанинг маъноси унинг чинлиги билан, яъни мулоҳазани чинлик мезони бўйича текшириш имкони билан белгиланади. Бу шарт исталган илмий назарияни структураси ва бошқа илмий йўналишлар билан алоқасини кўрсатишга имкон берувчи ягона формаллаштирилган тилни (математик тил ёки физика тили асосида) қуришни тақозо этади. Тадқиқотларнинг бу йўналиши кейинчалик символик мантиқ соҳасида маълум натижаларни берган.
Позитивизм асосчиси Огюст Контни бир эслайлик. У ўзининг фанлар таснифида бир-бирига келтириб бўлмайдиган олти ёки еттита фанни айтиб ўтади. Булар – математика, астрономия, физика, биология, психология, социология. Контнинг фанлар таснифи сифатий бир-биридан фарқ қилувчи фанлар томонидан ўрганиладиган бир-бирига келтириб бўлмайдиган борлиқ турларининг хилма-хиллиги мавжудлигини тақазо этарди. Буларнинг барчаси Нейрат (ҳамда Карнап) томонидан метафизика сарқити сифатида инкор қилинган. “Фан бирлиги” деганда мантиқий позитивистлар шундай мақсадни кўзлашганки, бу шундай фан бўлсинки, у протокол мулоҳазалардан бошлаб табиат ҳодисалари ва инсон фаолиятини бутунлай қамраб олувчи қонунларгача бир хил табиатга эга мулоҳазаларнинг гносеологик тартибланган системасидан иборат бўлсин. Фанинг бу бирлиги “метафизикасиз монизм” бўларди.
Мантиқий позитивистлар позициясидан келиб чиқиб, фанларнинг бундай бирлиги фаннинг универсал тилини, турли фанлар мулоҳазаларини ягона мантиқий контекст ҳосил қилиши учун бирлашишини тақазо этадиган мантиқий синтаксисга эга тилни яратиш орқали эришиш мумкин. Бу ғоя моҳиятан, нореал эди эди, сабаби дунёнинг сифатий ранг-баранглигини эътиборга олмасди. Бу ғоянинг асосини – моддий дунёни барча хилма-хиллигини сезги маълумотларига келтириш ташкил этарди.
Бу йўналишдаги ўзининг асосий ғояларини баён қилар экан, Карнап ёзади: у (яъни, физикализм) физикалистик тилни фаннинг универсал тили сифатидаги лингвистик таълимотдан бошқа нарса эмас. Таклиф қилинаётган универсал тилнинг бундай шарҳлашнинг позитивистик характери шундан иборатки, муаллиф нутқнинг (“моддий”) мазмун модусини формал модус, яъни терминлар ўртасидаги мантиқий-синтаксик муносабатлари ҳақида гапирувчи мулоҳазаларни тўплами билан алмаштириш зарурати ҳақидаги тезисни илгари сураётганини сезишимиз мумкин. Бунда Карнап уларни “формал модусга келтириш”ни фалсафий мулоҳазаларнинг англанганлик мезони деб ҳисоблайди.
Фан тилининг бундай таҳлили билимнинг турли даражалари ғоясига олиб келади. Ушбу ғояни ривожлантирган физикализм тарафдорлари юқори (назарий) даража билан пастки (эмпирик) даража ўртасидаги ўзаро нисбатни ўрнатиш заруратини таъкидлашган. Пастки даража бунда фундаментал ҳисобланган, сабаби у билимни асослашни таъминлаган. Аксинча, физикализм принципига муҳолиф бўлганлар эмпирик даражада олим асбоб-ускуналар ёрдамида у ёки бу ҳодисаларни кузатар экан, фақат ўзининг сезгилари билан иш кўради деб ҳисоблашган. Барча фанларнинг мулоҳазаларини охир-оқибатда протокол мулоҳазаларга ёки сезги маълумотлари берган мулоҳазаларга келтириш мумкин деб ҳисоблангани учун барча фанларнинг бирлигига эришиш техник иш эди, десак бўлади. Айнан шу сабаб, Карнап ва бошқа позитивистларни, билимнинг юқори даражалари қуриладиган асосларга келтириб бўлмайдиган сифатида “протокол мулоҳазалар” (диссертация ишимизнинг олдинги бўлимларида бу ҳақда баён қилинган) тушунчасини қабул қилишларига туртки бўлган. Бу эса, ўз навбатида, “протокол мулоҳазалар” ва билим асослари маъноси ҳақидаги фактлар билан боғлиқ янги саволларни юзага келтирадики, позитивистлар уни лингвистик конвенционализм позициясидан ҳал этишга уринишади. Масаланинг моҳияти, деярли шунда эдики, унга яхшироқ мос келадиган тилни танлаш зарур эди. 
Карнап ўзининг “Дунёнинг мантиқий тузилиши” («Логическое построение мира») асарида барча илмий-фалсафий тушунчаларни асосий феноменалистик тушунчаларга, яъни субъектнинг психик ҳолатини узатувчи тушунчаларга келтиришга уринган. Шу тариқа, субъект дунё марказига қўйилган. Лекин кейинчалик Карнап барча фанларни моҳиятан солипсистик тил асосида бирлаштириш имкони йўқлигини тушуниб етади. Шунинг учун Карнап ҳам, Нейрат ҳам бундай тил вазифасини физикалистик тил ёки кейинчалик “буюмлар” тили, яъни фан ва кундалик турмушда физик жисмлар ҳақида гапирадиган тил бажариши мумкин деб аташади. Бунда ушбу тилнинг қоидаларини ва барча фанларнинг мулоҳазаларини ушбу тилга ўгириш қоидаларини ишлаб чиқиш керак эди, холос.
““Вена тўгараги”даги асосий баҳс-мунозараларимизда бу физикалистик тил барча фанлар тилининг асоси, барча бошқа илмий тилларни қамраб олувчи универсал тил деган хулосага келдик. Бошқача айтганда, илмий тилнинг ҳар қандай йўналишидаги мулоҳазаларни физикалистик тилдаги қайсидир мулоҳазага тенг кучли ва шунинг учун у физикалистик тилга маъносининг ўзгаришисиз ўгирилиши мумкин”, - деб ёзади Карнап.
Шунга қарамай, физикализм концепцияси билан боғлиқ қийинчиликларнинг кенг жамоатчилик томонидан қизғин муҳокама қилиниши унинг позициясининг кучсизланишига, ҳамда редукционизмга, методологик муаммодан оғишга олиб келади, тадқиқотларнинг асосий эътибори фаннинг гипотетика-дедуктив моделларини таҳлил қилиш соҳасига сафарбар қилинади. Шунингдек, бу оғиш қатъий физикализм позициясини ҳам кучсизланишига олиб келган. Шундай қилиб, илмий билимларни физикалистик шарҳловчи Карнап ва бошқа мантиқий позитивистлар мулоҳазаларнинг ўзаро мувофиқлашуви сифатида чинлик концепциясидан воз кечишади. Фанларни физика асосида бирлаштириш дастурининг ўзи амалга ошириб бўлмайдиган уриниш сифатида шубҳа остига олинади. Ушбу ишончсизлик энг аввало, ижтимоий (социал) фанлар муносабатида кўринган; лекин кейинчалик, табиат ҳақидаги фанлар учун ҳам мутлақ физикализм дастуридан воз кечилади. Мантиқий позитивистлар илгари сурган физикализм концепцияси фанни “унификациялаш” дастури сифатида редукционизм томон оғишга мажбур бўлади ҳамда унинг ўрнига “кучсизланган” физикализм ғояси таклиф қилинади. Карнапнинг кейинги ишларида физикализм неопозитивизмнинг асосий принципларидан бири сифатидаги характерини йўқотади ҳамда фан тилини физика тили асосида асослаш сифатида қараладиган бўлиб қолади, холос.
Бундай тилни фанларни бирлаштирувчи тил сифатида қабул қилинишининг сабаби шунда эдики, бу тилга:
1)	интерсенсуал;
2)	интерсубъектив;
3)	универсал, деб қаралган.
Фанларни физикалистик тил асосида бирлаштириш ғоясидан келиб чиқиб, мантиқий позитивистлар “Фанлар бирлиги асослари” («Основание единства науки») сарлавҳаси остида “Унификацияланган фаннинг халқаро энциклопедияси” («Международный энциклопедии унифицированной науки») деган махсус нашрни чиқаришади. Бир неча ўнлаб сонлари чоп этилади, лекин дастлабки ғояни амалга ошириб бўлмади. Ҳар бир муаллиф физикалистик тилни эътиборга олмаган ҳолда ўз тадқиқот натижаларини баён қиларди, лекин кўпчилиги позитивистик позицияда турарди. Улар орасида Джон Дьюининг “Баҳолаш назарияси” («Теория оценки»), Ч.Морриснинг “Белгилар назарияси асоси” («Основания теории знаков») кабиларни алоҳида кўрсатишимиз мумкин.
Илмий билимлар бирлигини топишга қаратилган кўплаб шарҳлари орасида Н.Бор томонидан нафақат, илмий билимларни, балки барча маълум инсон фаолияти шаклларининг асосларини бирлаштирувчи сифатида таклиф қилинган тўлдирувчанлик принципини ҳам кўрсатишимиз мумкин. Агар физикализм шаклларидан бири сифатида редукционизм ҳодисаларнинг барча хилма-хиллигини қандайдир битта назарий системага, битта-ягона идеал формулага келтиришга уринган бўлса, тўлдирувчанлик бирлаштирувчи асосларни излашда хилма-хилликни сақлаб қолишни тақазо этади. Мисол сифатида, реалликнинг квант-механистик манзарасида манзарани квант тилида тасвирлаганда табиий (классик) тилнинг унсурларини тўлиқ бартараф этиб бўлмайди.Физика асосида фанларни бирлаштириш – физикализмнинг тарихий аҳамияти шундаки, у барча фанлар учун умумий бирлаштирувчи принципларни излаш муаммосига бутун жаҳон илмий ҳамжамияти эътиборни қаратган. Бугунги кунда фалсафанинг турли йўналишларида, айниқса, ижтимоий фалсафа ва онтологияда муомалага чуқур кириб бораётган синергетик парадигмани ҳам қайсидир маънода барча фанларни ягона парадигма, назария асосида таърифлаш, тасвирлаш ҳамда ягона илмий атамалар аппаратини яратишга уриниш сифатида баҳолашимиз мумкин. У ҳам физика – термодинамика соҳасида қилинган янгилик натижасида дунёга келган бўлиб, уни ташкил этувчи барча принциплари, тадқиқот методлари, атама ва ички қонуниятлари бугун бошқа йўналишларда ҳам унумли  қўлланилмоқда.
Умуман олганда, неопозитивистлар томонидан қилинган ишлар самараси ўлароқ, бугунги замонавий фалсафа ўзининг айнан шундай кўринишига эга бўлган. Улар тадқиқот доирасининг кўлами, хилма-хиллиги фалсафа ва фан тараққиётида ўз сўзини айтмасдан қолмади. 

ХУЛОСА
Тадқиқот натижасида қуйидаги хулосаларга келинди:
1. Позитивизм, эмпиризм, янги мантиқ ҳамда янги физика ва математиканинг муаммоларини англашнинг кесишувида юзага келган мантиқий позитивизм (эмпиризм) мураккаб ҳодиса сифатида намоён бўлади. Ўз мавжудлиги даврида у нафақат, табиий-илмий фанларга тегишли, балки ижтимоий-гуманитар фанлар соҳасига ҳам ўз таъсирини кўрсатган. Бунинг натижаси ўлароқ, фалсафада аналитик эмпиризм, танқидий рационализм, постпозитивизм, семантик идеализм, лингвистик анализ каби алоҳида йўналишлар дунёга келишига замин яратиб берган.
2. Мантиқий позитивизмнинг кўзга кўринган вакили Р.Карнап ижодини ушбу йўналишнинг образини ўзида мужассамлаштирган сиймо сифатида тасаввур қилишимиз мумкин. Карнап ижодида бу йўналишнинг мақсади, асосий ғоялари ҳамда бош тамойиллари ўз ифодасини топган эди. Шунинг учун, мантиқий позитивизм йўналиши билан яқинроқ танишмоқчи бўлганлар, ишни айнан Р.Карнап илмий меросини ўрганишдан бошласалар тасаввурлари мантиқий тизимга солинган ва мазмунлироқ кўриниш касб этади.
3. Р.Карнап ижодининг ранг-баранг ва ўз фалсафий йўналишига мувофиқ келишига қарамасдан, айрим камчиликлари ҳам мавжуд. Буларга ҳалигача аниқ бир таърифи берилмаган “протокол мулоҳазалар”ни ҳамда қандай қилиб фанларнинг, фан қонунларининг мулоҳазаларини бундай шаклга келтиришнинг аниқ бир механизми, умумий қоидалари ишлаб чиқилмаганлигини ҳамда верификация тамойилининг камчиликларини кўрсата оламиз.
4. Карнап ижодининг тилнинг мантиқий таҳлилига оид баъзи бир кесимларида ўзининг қатъий нуқтаи назаридан оғиш ҳолаларини кўришимиз мумкин. Лекин буни, тадқиқот жараёнида ечими топилмаган ёки ечимини топиш қийин бўлган вазиятлардан чиқиш сифатида тушунмаслик керак. гап шундаки, у доимий равишда илмий ҳамжамият фикрини қабул қилишга, фикрлар алмашишга тайёр шахс бўлган.
5. Карнап фикрича, фалсафа – бу конкрет фанлар тушунчаларининг маъносини топиш бўйича таҳлилий (аналитик) фаолият. У – фан мантиғи.
6. Мантиқий таҳлил деганда Карнап тилнинг синтаксик структурасини таърифлашни тушунган ва уни “фан тилини мантиқий синтаксиси” билан айнанлаштириб, унинг вазифасини “фалсафий аргументлар ўрнига синтаксик қоидаларни” шакллантиришда деб билган. Карнап тилнинг мантиқий таҳлилини семантик хоссалар ва муносабатларни аниқлашни киритиш билан кенгайтириш зарурлигига ишонган.
7. Карнапнинг фикрича, муаммоларнинг табиатини аниқроқ тасаввур қилиш учун энг аввало, объектларнинг мавжудлиги ва реаллиги ўртасидаги фундаментал фарқни тушуниб етмоғимиз зарур. Агар кимдир ўз тилида янги турдаги объект ҳақида гапирмоқчи бўлса, у янги қоидаларга бўйсунадиган нутқнинг янги усуллари системасини киритиши керак; биз бунинг бажарилиш тартибини кўрилаётган объектлар учун тил каркасини қуриш деб атаймиз. Шундай қилиб, у “тил каркаси”ни қуриш ғоясига келади.
8. Замонавий фан қўллайдиган кўплаб методлар орасида тажриба методи алоҳида аҳамият касб этади. Фан инсон фаолиятининг энг динамик қисмини ташкил этгани боис, у билан бирга билиш воситалари ҳам ўзгариб боради. Методология ҳудди разведка қилувчи фан сифатида бу ўзгаришларни излаб топиши ва маълум маънода олдиндан башорат қилиб бериши керак. Ушбу масалада тажриба методи – экспериментни ўрганиш алоҳида аҳамиятга эгаки, илмий билишда унинг роли ҳақиқатда жуда катта ва доимо ортиб борувчидир.
9. Ривожланган назарий билим илмий фактларни индуктив умумлаштириш ҳисобига “паст”дан эмас, балки эмпирик маълумотларга нисбатан “юқори”дан қурилади. Билимни бундай қуриш методи шундан иборатки, аввал дедуктив ёйилган гипотезаларнинг бутун бир системасини ҳосил қилувчи гипотетик конструкция яратилади, кейин эса бу система аниқлаштириш ва конкретлаштириш учун тажриба синовидан ўтказилади. Назарияни гипотетик-дедуктив ёйишнинг моҳияти шунда. Гипотезаларнинг дедуктив системаси иерархик тузилишга эга. Энг аввало, унда юқори қават гипотеза (ёки гипотезалари) ва унинг оқибати (натижаси) бўлган пастки қават гипотезасидан ташкил топган бўлади. Бу метод ёрдамида қурилган назария қадам-бақадам тўлдириб борилиши мумкин, лекин бу ҳам маълум бир чегарагача – токи унинг кейинги ривожи учун қийинчиликлар туғилмагунча давом этади.
10. Фан қонунларининг вазифаси тадқиқ қилинаётган ҳодиса ҳақида яхлит образ ҳосил қилишдан иборат. Умуммантиқий методлар – анализ, синтез, абстрактлаштириш, конкретлаштириш, умумлаштириш ёрдамида билиш аста-секин, қадам-бақадам предметнинг ички мавжуд белгиларини, унинг элементлари алоқаларини ва уларнинг бир-бири билан ўзаро таъсирини очиб боради. Бунинг натижасида олган билимларимиз ва тасаввурларимизга таянган ҳолда биз ўз хулосамизни чиқарамиз ҳамда мазкур фан доирасида қонун кучига эга бўлган мулоҳазамизни берамиз.
11. Карнап илмий назарияни юқорисида асосий тушунча ва постулатлар, қуйида эса постулатлардан мантиқий келтириб чиқариладиган мулоҳазалар турган пирамида шаклида тасаввур қилган; пирамиданинг ўзи эса протокол мулоҳазалар бирлигига таянади (пирамиданинг ўзи протокол мулоҳазаларнинг умумлашмаси ҳисобланади). Фан тараққиёти шундай пирамидаларнинг қурилиши ва кейинчалик унга айрим конкрет фан доираларида яратилган назарияларнинг қўшилишидан иборат.
12. Илмий билимлар бирлиги – бу Карнап ижодининг яна бир марказий мавзуларидан бири ҳисобланади. Унга кўра, физика тили барча эмпирик фанлар учун умумий ҳисобланади.
13. Мантиқий позитивистлар позициясидан келиб чиқиб, фанларнинг бирлиги фаннинг универсал тилини, турли фанлар мулоҳазаларини ягона мантиқий контекст ҳосил қилиши учун бирлашишини тақазо этадиган мантиқий синтаксисга эга тилни яратиш орқали эришиш мумкин.
14. Карнап фикрича, ҳар қандай мулоҳазанинг маъноси унинг чинлиги билан, яъни мулоҳазани чинлик мезони бўйича текшириш имкони билан белгиланади. Бу шарт исталган илмий назарияни структураси ва бошқа илмий йўналишлар билан алоқасини кўрсатишга имкон берувчи ягона формаллаштирилган тилни (математик тил ёки физика тили асосида) қуришни тақозо этади. Тадқиқотларнинг бу йўналиши кейинчалик символик мантиқ соҳасида маълум натижаларни берган.
15. Р.Карнап илмий-фалсафий қарашлари ўзидан кейинги файласуфлар ижодига сезиларли таъсир кўрсатди. Баъзи файласуфлар (А.Тарский, Ч.Моррис, А.Кожибский, С.Чейз, С.Хаякава, А.Рапопорт ва бошқалар) унинг қарашларини ёқлаб ривожлантиришган бўлса, баъзилари эса (К.Поппер ва унинг издошлари) кескин танқид остига олишади.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ

I.	РАСМИЙ ҲУЖЖАТЛАР
1.1.	Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. – Т.: Ўзбекистон, 2009.
1.2.	Таълим тўғрисида: Ўзбекистон Республикасининг Қонуни. 1997 йил 29 август. //Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори. – Тошкент, 1997.
1.3.	Кадрлар тайёрлаш миллий дастури тўғрисида: Ўзбекистон Республикасининг Қонуни. 1997 йил 29 август. // Баркамол авлод – Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори. – Тошкент, 1997.

II.	ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ПРЕЗИДЕНТИ И.А.КАРИМОВ АСАРЛАРИ
2.1.	Каримов И.А. Асарлар тўплами. т.1-19 - Тошкент, “Ўзбекистон”, 1996-2011.
2.2.	Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Тошкент, “Маънавият”, 2008.
2.3.	Ўзбекистон Республикаси Президенти И.Каримовнинг БМТ Мингйиллик ривожланиш мақсадларига бағишланган Саммити ялпи мажлисидаги нутқи // Халқ сўзи, 2010 йил 22 сентябрь.
2.4.	Каримов И.А. Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада
чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маъруза // Халқ сўзи, 2010 йил 13 ноябрь.
2.5.	Каримов И.А. Мамлакатимизни модернизация қилиш йўлини изчил давом эттириш – таррақиётимизнинг муҳим омилидир. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг қабул қилинганининг 18 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маъруза //  Халқ сўзи, 2010 йил 8 декабрь.
2.6.	Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. – Т.: “Ўзбекистон”, 2011.

III.	МОНОГРАФИЯЛАР, РИСОЛАЛАР, ТЎПЛАМЛАР, ДАРСЛИКЛАР, ЎҚУВ ҚЎЛЛАНМАЛАР, ДАВРИЙ НАШРЛАР
3.1.	Аналитическая философия. Избранные тексты. – М.: МГУ. 1993.
3.2.	Бернь ал Дж. Наука в истории общества. – М., 1956.
3.3.	Бертран Рассел. История Западной философии. – М., 1959.
3.4.	Бертран Рассел. История Западной философии и её связи с политическими и социальными условиями от античности до наших дней. – С.Петербург: Изд. «Азбука», 2001.
3.5.	Бэкон Ф. Соч.: В 2 т. Т.1. – М., 1971.
3.6.	Быков В.В. Методы науки. – М.: Наука, 1974.
3.7.	Блохин В.Г., Глудкин О.П., Гуров А.И. и др. Современный эксперимент: подготовка, проведение, анализ результатов. Учебник. – М.: Радио и связь, 1997.
3.8.	Броиль Л. По тропам науки. – М.: Наука, 1974.
3.9.	Вальт Л.О. Мысленный эксперимент. – Тарту. 1962.
3.10.	Вернадский В.И. О науке. Т.1. Научное знание. Научное творчество. Научная мысль. – Дубна. 1997.
3.11.	Вестник Московского Университета. Серия 7. Философия. – М., 1993.
3.12.	Витгенштейн Л. Философские работы. Ч.1. – М., 1994.
3.13.	Воробьев В.Я., Елсуков А.Н. Теория и эксперимент. – Мн.: Высш.школа. 1989.
3.14.	Гегель. Соч. т. IX. – М., 1934.
3.15.	Гегель. Соч. т. XI. – М., 1935.
3.16.	Гейзенберг В. Физика и философия. – М., 1963.
3.17.	Гейзенберг В. Шаги за горизонт. – М., 1987.
3.18.	Геятель К.Г. Логика объеснения. – М., 1998.
3.19.	Голованов В.Н. Законы в системе научного знания. – М.,1970.
3.20.	Данто А. Аналитическая философия истории. – М., 2002.
3.21.	Джованни Реале и Дарио Антисери. Западная философия от истоков до наших дней. Т.3 и 4. // В переводе и под редакцией Мальцевой С.А. – С.Петербург, Пневма, 2002.
3.22.	Единство научного знания. – М., 1998.
3.23.	Жепенина И.А. Методологический потенциал диалектики. //Новая и новейшая история. – М., 1996. №6.
3.24.	Зотов А.Ф., Мельвиль Ю.К. Буржуазная философия средины XIX – начала XX века. – М.: Высш.школа, 1988.
3.25.	Зотов А.Ф., Мельвиль Ю.К. Западная философия ХХ века. Учебное пособие. – М.: Проспект, 1998.
3.26.	Идеалы и нормы научного исследования. – Минск, 1981.
3.27.	Йўлдошев С.А. ва бошқалар. Янги ва энг янги давр Ғарбий Европа фалсафаси. – Т., 2003.
3.28.	Канке В.А. Основные философские направления и концепции науки. Итоги ХХ столетия. – М.: Логос, 2000.
3.29.	Капица П.Л. Эксперимент, Теория, Практика. – М., 1959.
3.30.	Карнап Р. Значение и необходимость. М.: ИЛ., 1971.
3.31.	Карнап Р. Философские основания физики. Введение в философию науки. – М.: Прогресс, 1977.
3.32.	Карнап Р. Преодоление метафизики логическим анализом языка. //Вестник Московского Университета. Серия 7. Философия. – М., 1993.
3.33.	Колесников А.Ф. Основы математической обработки результатов измерений. – Томск, ТГУ, 1963.
3.34.	Клеев И. Философские основание физики в концепции Р.Карнапа. – М.: АИСТ, 1995.
3.35.	Крафт В. Венский кружок. Возникновение неопозитивизма. – М., 2003.
3.36.	Кохановский В.П. Философия и методология науки. – Ростов/Донц., 1999.
3.37.	Кохановский В.П. Нужна ли диалектика современной науке ? //Научная мысль Кавказа. 1998. №2.
3.38.	Кун Т. Объективность, ценностные суждения и выбор теории. //Современная философия науки. – М., 1994.
3.39.	Кун Т. Структура научных революций. – М.: ООО. Изд. АСТ. 2003.
3.40.	Лакатос И. Доказательства и опровержения. Как доказывается теоремы. (Пер. И.Н.Веселовского). – М.: Наука, 1967.
3.41.	Лакатос И. История науки и её рациональные реконструкции. //Структура и развития науки: из Бостонских исследований по философии науки. – М., 1978.
3.42.	Лакатос И. Фальсификация и методология научно-исследовательских программ. – М.: Медиум, 1995.
3.43.	Мамчур Е.А. Проблемы социально-культурной детерминации научного знания. – М.: Наука, 1987.
3.44.	Микулинский С.Р. Маркова Л.А. Чем интересна книга Т.Куна «Структура научных революций». Послесловие к русс.изд.кн. – В кн.: Кун Т. Структура научных революций. – М.: Наука, 1987.
3.45.	Миль Дж. Ст. Огюст Конт и позитивизм. – М., 1897.
3.46.	Миль Дж. Ст. Система логики силлогистической и индуктивной. – М., 1898.
3.47.	Мигдал А.Б. Физика и философия. //Вопросы философии. 1990. №1.
3.48.	Никифоров А.А. От формальной логики к истории науки. – М., 1983.
3.49.	Никифоров А.А. Философия науки: история и методология. – М., 1998.
3.50.	Новик И.Б., Рузавин Г.И. Методологические принципы философии физики Р.Карнапа. – М., 1970.
3.51.	Печенкин А.А. Закономерности развития науки. //Вестник Московского университета. Серия 7. Философия. №3. 1996.
3.52.	Полани М. Личностное знание. – М., 1985.
3.53.	Позитивизм и наука. – М.: Наука, 1975.
3.54.	Подкорытов Г.А. О природе научного метода. – Л., Изд. ЛГУ. 1988.
3.55.	Пап А.А. Семантика и необходимая истина. – М., 2001.
3.56.	Поппер К. Логика и рост научного знания. – М., 1983.
3.57.	Поппер К. Предположения и опровержения. – М., 2004.
3.58.	Поппер К. Логика научного исследования. – М., 2004.
3.59.	Порус В.Н. Цена «гибкой» рациональности (О философии науки С.Тулмина). – В кн.: Философия науки, вып. 5. – М., 1999.
3.60.	Риккерт Г. Науки о природе и науки о культуре. – М., 1998.
3.61.	Рузавин Г.И. Концепции современного естествознания. Учебник для ВУЗов. – М.: Культура и спорт. ЮНИТИ, 1997.
3.62.	Рузавин Г.И. Методология научного исследования. Учебник для ВУЗов. – М.: Культура и спорт. ЮНИТИ, 1991.
3.63.	Современная философия науки. Хрестоматия. (Составление, перевод, вступительная статья и комм. А.А.Печенкина). – М.: Наука, 1994.
3.64.	Соколов А.Н. Предмет философии и обоснование науки. – С.Петербург, 1993.
3.65.	Степин В.С. Теоретическая знание. – М., 2000.
3.66.	Сторер Н. Отношения между научными дисциплинами. //Научная деятельность: структура и институты. – М., 1980.
3.67.	Тарский А. Введение в логику и методологию дедуктивных наук. – М., 2000.
3.68.	Файзуллаев О. Фалсафа ва фан методологияси. Ўқув қўлланма. – Т., 2006.
3.69.	Фейерабенд П.К. Избранные труды по методологии науки. – М., 1986.
3.70.	Философия и методология науки. Ч.2. – М., 1994.
3.71.	Философский энциклопедический словарь. Редакторы составители: Е.Ф.Губский, Г.В.Кораблева, В.А.Лутченко. – М.: Изд. Инфра-М, 2003.
3.72.	Фихте Г. Первое введение в наукоучение. Изб.соч. Т.1. – М., 1916.
3.73.	Франк Ф. Философия науки. – М., 1960.
3.74.	Хил Т.Н. Современные теории познания. – М., 1965.
3.75.	Чкалова О.Н. Основы научных исследований. – Киев, Вища школа, 1978.
3.76.	Шермуҳамедова Н.А. Гносеология. – Т., 2008.
3.77.	Швырев В.С. Теоретическое и эмпирическое в научном познании. – М.: Наука, 1977.
3.78.	Ярцевич А.В. Философия науки. Критическое введение. – Л., 1989.

IV.	ХОРИЖИЙ ТИЛДАГИ АДАБИЁТЛАР
4.1.	Carnap R. Logical Syntax of Language. – L., 1954.
4.2.	Feigl H. Inquiries and Provacations. Dordrecht, Boston, London, 1981.
4.3.	Gueroult M. Le probleme de la ligimite de’histoire de la philosophie // La philosophie de’histoiric de la philosophie. Rom-Paris, 1956.
4.4.	Hegel. Philosophische Propadeutik. Smt. Werke, Bd.3. Stuttgart, 1927.
4.5.	Hanfling O. Logical Positivism. Columbia Univ.Press. New York, 1981.
4.6.	Kraft Y. Der Wiener Kreis. W., 1950.
4.7.	Logocal Positivism. Ed By A.J.Ayer. L., 1959.
4.8.	Metzger G. Allgemeine Methaphusik. Ihre Probleme und ihre Methode. Berlin, 1965.
4.9.	Martin G. Les doctrines chimaques en France. Paris, 1923.
4.10.	Neurath O. Philosophical Papers 1913-1946. Dordrecht/Boston/Lancaster, 1983.
4.11.	Plank M. Wege zur physikalischen Erkenntis, Stuttgart, 1949.
4.12.	Philosophie, Wessenschaft, Auflarung: Beitrage zur Geschichte und Wirkung des Wiener Kreises, B. – N.Y., 1985.
4.13.	Schlick M. Meaningn and Verification / Philosophical Review, 45, 1936.
4.14.	Suppe F. The Search for Philosophic Understanding of Scientific Theories. //The Structure of Scientific Theories (Edited with a Critical Introduction by Frederick Suppe). Urbana, Chicago, London, 1974.
4.15.	Stegmuller W. The Strucruralist View of Theories. Berlin, N.Y., 1979.

V.	ИНТЕРНЕТ САЙТЛАРИ ВА МАТЕРИАЛЛАРИ
5.1.	http://www.philospedia.com
5.2.	http://www.artmixx.ru/index.phl/freiddd
5.3.	http://www.eleven.co.il/article/14349
5.4.	http://www.2unil.ch/slav/ling/textes/VOLOSHINOV27/I-1.html
5.5.	www//kontrolynaya.avorut.ru/load/11
5.6.	www//slovari.yandex.ru/dict/phil_dict
5.7.	www//revolution.allbest.ru/philosophy/00006941.html
5.8.	www.psychoanalyse.ru/biblioall_16.html
5.9.	http://society.polbu.ru/kirilenko_philosophy//ch12_i.html
5.10.	http://b2uv.narod.ru/erichfromm.htm
5.11.	International Psychoanalytics Association. http://www.ipa.org.uk
5.12.	http://www.psysite.norod.ru/psychoan.htm#_toc47077448