ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ 
ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

МИРЗО УЛУҒБЕК НОМИДАГИ 
ЎЗБЕКИСТОН МИЛЛИЙ УНИВЕРСИТЕТИ

Қўлёзма ҳуқуқида
УДК 1:1556

ХАЗРАТКУЛОВА КАМИЛА МУСУРМАНОВНА

ИНТУИЦИЯНИНГ ИЛМИЙ БИЛИШ РИВОЖИДАГИ ЎРНИ

5А120502 – Фалсафа (қўллаш соҳаси)

Магистр
 академик даражасини олиш учун ёзилган
ДИССЕРТАЦИЯ

Илмий раҳбар: 
ф.ф.н. доц.в.б. Бозаров Д.М.

ТОШКЕНТ-2014
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
Факультет:
Фалсафа	Магистратура талабаси:
Ҳазраткулова К.	
Кафедра:
Фалсафа ва фан методологияси	Илмий раҳбар: 
Доц.в.б. Д.М.Бозаров	
Ўқув йили:2013-2014 йй	Мутахассислиги:
5А120502-Фалсафа (қўллаш соҳаси)	

“ИНТУИЦИЯНИНГ ИЛМИЙ БИЛИШ РИВОЖИДАГИ ЎРНИ” МАВЗУСИДАГИ МАГИСТРЛИК ДИССЕРТАЦИЯ
АННОТАЦИЯСИ	
Мавзунинг долзарблиги: Ҳозирги даврдаги маънавий маданият кризиси унинг асосий таркибий қисмлари орасида мувозанатдан қутулишнинг оқилона йўли маданият мазмунига кирувчи қисмлар билан  уйғунлик ташкил этадиган маданиятни  ва унинг юксак қадриятларини шакллантириш долзарб аҳамият касб этади. 	
Магистрлик диссертация ишининг мақсади ва вазифалари: Интуициянинг илмий билиш ривожидаги ўрнини фалсафий жиҳатдан ўрганиш; вазифалари: интуиция тушунчасининг мазмуни ва моҳияти, унинг тарихий-фалсафий илдизларини таҳлил этиш, илмий қадриятлар ривожига таъсирини асослашга доир хулоса ва тавсиялар беришдан иборат.	
Магистрлик диссертация ишининг объекти ва предмети: Фалсафий билимлар ривожида интуиция ва илмий билишнинг ўзаро алоқадорлигини ўрганиш ва илмий-назарий таҳлилидан иборат.	
Магистрлик диссертация ишининг услубияти ва услублари: Диссертацияда объективлик, системалилик, ворисийлик, қиёсий таҳлил, мантиқийлик каби усулларига таянилди.	
Тадқиқот натижаларининг илмий жиҳатдан янгилик даражаси: Интуиция ва илмий билиш тушунчаларининг алоқадорлиги, уларнинг умумий ва хусусий жиҳатлари; фанда интуиция ҳамда илмий билиш шаклланишининг объектив ва субъектив омиллари ва илмий қадриятлар ривожига таъсири, унинг диалектик ва синергетик табиатини аниқлашга доир хулоса ва тавсиялар ишлаб чиқилди.	
Магистрлик диссертация ишининг натижаларинниг амалий аҳамияти ва татбиқи: Тадқиқот материалларидан фалсафа ва фан методологияси, фанларининг фалсафий муаммолари, фалсафа, маънавият ва маърифат асослари каби предметларни ўқитишда фойдаланилиш учун тавсия этилади.	
Магистрлик диссертация ишининг тузилиши ва хажми. Кириш, 3 боб, 8 параграф, хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат.	
Бажарилган ишнинг асосий натижалари: Иш юзасидан 3 та мақола  халқаро ва республика илмий-амалий конференцияларида эълон қилинди.	
Хулоса ва таклифларнинг қисқача умумлаштирилган ифодаси: Илм-фан тараққиётида интуиция доирасидаги тадқиқотларни шакллантириш мазкур соҳанинг замонавий жаҳон фанидаги тараққиёти хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда фалсафа билан боғлиқ жиҳатларини мантиқий изчиллик билан илмий-методологик таҳлил этиш долзарб масалалардан ҳисобланади. Таклиф: давр талабидан келиб чиқиб, олий таълим муассасаларида интуиция, башорат, фараз, далил мавзуларини бирлаштириб, тўгаракларни ташкил этиш фойдали бўлади.	

Илмий раҳбар: ф.ф.н. доц.в.б. Д.М.Бозаров     ______________________	

Магистратура талабаси: Хазратқулова К.         ____________________	

MINISTRY OF HIGHER AND SECONDARY SPECIAL EDUCATION OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN

NATIONAL UNIVERSITY OF UZBEKISTAN NAMED AFTER MIRZO ULUGBEK
Faculty: 
Philosophy	Student of magistracy: 
Hazratkulova Kamilla 	
Department: 
Philosophyand methodology of science	The scientific advisor: 
PhD D.M Bozarov 	
Academic year:
2013-2014	Specialty: 
5А120502- Philosophy (Sphere of usage)	
THE ANNOTATION TO MASTER DISSERTATION
ON THEME OF “THE POSITION OF INTUITION IN SCIENTIFIC COGNITION’’

The actuality of theme:The most suitable way of escaping from  the crisis of moral culture is to form the culture which harmonizing the highest traditions. So it is one of the actual task of our days.
The aim and the task of research:To investigate the role of intuition in scientific cognition; the tasks: the essence of intuition, to analyze  its historical core, to give a recommend about its influence to scientific traditions 
The object and subject of research:.Researching the role of intuition in the development of sciences and interrelations among them as well doing scientific analyze.
The method and methodologies of research:The dissertation has been supported by the methods of objectivity, systematicity , historical, comparative analysis , logicality.
The novelty of research by scientific point:Interrelations between intuition and scientific cognition , their general and particular peculiarities; objective and subjective reasons of  its forming in science and  its influence to scientific tradition, the recommendations about  their dialectic and synergetic natures has been produced.
The realization and practical value of research: It is used  in teaching philosophy and the methodology of subject , the philosophical problems of subjects, general theories of philosophy and philosophy.
		The structure and content of research: Contains introduction,3 chapters, 8 subdivisions , conclusion and the list of used literature.
		The main results of fulfilled work: It has been announced 3articles and in  republic and international scientific-practical conferences.
		Generalized expression of summary and recommendations in brief:It is actual to form the researches relating to intuition in the civilization of sciences. Concerning to its developing features  to research its dependences by logical point is also actual task of nowadays.
Recommendation: to organize the clubs which specialized in the themes of predict, hypothesis.

	The scientific advisor: 					PhD  D.M Bozarov
Master student: 						Hazratkulova K

МУНДАРИЖА:
КИРИШ	 .............................................................................	7	
I Боб	ИНТУИЦИЯ МОҲИЯТИНИ ЎРГАНИШНИНГ НАЗАРИЙ-МЕТОДОЛОГИК МАСАЛАЛАРИ	
18	
I.1.	Интуиция тушунчасининг концептуал мазмуни.............	18	
I.2.	Интуиция ҳақидаги таълимотларнинг тарихий-фалсафий илдизлари...........................................................	
28	
I БОБ  бўйича хулоса	37	
II Боб	ИНТУИЦИЯНИНГ ОНТОЛОГИК ВА ЭПИСТЕМОЛОГИК АСОСЛАРИ..................................	
38	
II.1	Интуициянинг онтологик муаммоларини қайта англаш зарурати...................................................................................	
38	
II.2	Илмий билишда интуициянинг намоён бўлиш шакллари..........................................................................	
45	
II.3	Интуициянинг рационал ва иррационал хусусиятлари..	51	
II БОБ бўйича хулоса	57	
iii Боб.	ҲОЗИРГИ ДАВРДА ИНТУИЦИЯНИНГ ИЖТИМОИ ИМКОНИЯТЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ АҲАМИЯТИ............................	

58	
iii.1	Интуитив билишнинг маданий ва ахлоқийлик жиҳатлари....................................................................................	
58	
iii.2	Интуициянинг илмий қадриятлар ривожига таъсири..	67	
iii.3	Интеллектуал ва эстетик интуициянинг синергетик табиати........................................................................................	
75	
III БОБ бўйича хулоса	85	
Хулоса  ...............................................................................................	86	
Фойдаланилган адабиётлар рЎйхати  ..........................	90	

КИРИШ

	Магистрлик диссертация ишининг долзарблиги.Мустақилликка эришганимиздан сўнг мамлакатимиз олдида турган қатор стратегик вазифалардан бири миллий маънавий қадриятларимизни тиклаш бўлди. Ушбу масалани ҳал этишда ижод, илмий ижод, илмий билиш, интуициянинг илмий билишдаги роли янада ошиб бормоқда. Мазкур муаммоларни ўрганиш ижтимоий тараққиёт келажагини илмий башорат қилиш, унинг умумий методларини теран ва ҳар томонлама таҳлил этиш, илмий фалсафий ижодни ривожлантириш имконини беради. Шунинг учун ҳам, Ўзбекистон Президенти И.Каримов таъкидлаганидек, «биз яшаётган XXI аср – интеллектуал бойлик ҳукмронлик қилаётган аср. Кимки бу ҳақиқатни ўз вақтида англаб олмаса, интеллектуал билим, интеллектуал бойликка интилиш ҳар қайси миллат ва давлат учун кундалик ҳаёт мазмунига айланмаса – бундай давлат жаҳон тараққиёти йўлидан четда қолиб кетиши муқаррар».
	Бугунги кунда илм-фан тараққиёти, фалсафий фикрлаш маданиятини ривожлантириш зарурати инсон билимларини янада кенгайтириш ва мустаҳкамлашни, теварак оламда рўй бераётган воқеа ва ҳодисаларни атрофлича ўрганишни, шу асосда инсоният келажаги ҳақида илмий билимлар шакллантиришни, қолаверса, илмий ижод муаммосига янгича ёндашувни талаб этмоқда. Бу эса, ўз навбатида, илмий ижод механизмларини, чунончи интуицияни илмий фалсафий жиҳатдан ўрганиш, унинг илмий билишдаги ўрнини назарий жиҳатдан асослашни тақозо этмоқда. Юртбошимиз таъкидлаганларидек, “Бугун, босиб ўтган йўлимизга назар ташлаб, шу йиллар давомида амалга оширган ишларимиз, шунингдек, истиқбол режаларимизни баҳолар эканмиз, миллий давлатчилигимизни қайта тиклаш, сиёсий ва иқтисодий мустақиллигимизни мустаҳкамлашнинг энг оғир ва машаққатли синовларидан муносиб тарзда ўтган, аввало, ўз кучи, имконияти ва салоҳиятига таяниб, демократик давлат, фуқаролик жамиятни барпо этиш, жаҳон ҳамжамиятидан мустаҳкам ўрин эгаллаш йўлида ишонч билан қатъий илгарилаб бораётган буюк ва муқаддас Ватанимиз, мард, олийжаноб халқимиз билан ҳар қанча фахрлансак арзийди.”
Юқоридаги концептуал фикрларни инобатга олиб, интуициянинг илмий билишдаги ўрни масаласининг долзарблигини қуйидагилар билан асослаш мумкин.
          Биринчидан, интуиция фалсафа ва фан тараққиётининг муҳим тушунчаларидан бўлиб, тафаккур, жумладан рационал ҳамда иррационал тафаккур, ижод, хусусан «бадиий ва илмий ижод», «ақл», «хотира», «тасаввур», «диққат», «фаҳм-фаросат», «онглилик», «онгсизлик», «онг ости соҳаси» ва «инстинкт» каби тушунчалар билан диалектик боғлиқликдадир. Мазкур тушунчаларнинг мазмун-моҳиятини атрофлича таҳлил қилиш, илмий-фалсафий ва интуитив тафаккур тарзини илмий асосда ўрганиш фан тараққиётининг янги қирраларини кашф этиш имконини яратади. Шу боис ҳам ушбу масалани чуқур ўрганиш алоҳида илмий аҳамиятга эга.
Иккинчидан, «ижод», «илмий ижод» ва «интуиция» ўзаро боғлиқ тушунчалар бўлиб, файласуфларни қадим-қадимлардан қизиқтириб келган. Интуиция, интуитив билиш, интуитив тафаккур инсоннинг нафақат ҳиссий ва ақлий билиш қобилияти, балки руҳияти билан ҳам бевосита боғлиқ бўлган мураккаб, серқирра ва яхлит билиш жараёни ҳисобланади. Шу боис интуиция борасида мавжуд муаммоларни илмий-фалсафий жиҳатдан тадқиқ этиш катта аҳамиятга эга.
Учинчидан, интуициянинг фанлар ва фалсафий билимлар тизимидаги ўрни ва аҳамиятини асослаш, унинг мақсад-вазифалари ва методларини ишлаб чиқиш фалсафий ва илмий билимлар уйғунлигини кенгроқ ўрганиш имкониятини яратади. Маънавият ҳақида сўз борганда юртбошимиз И.А.Каримов таъкидлаганидек, “Биринчи навбатда инсон, унинг эҳтиёж ва талаблари, жисмоний ва маънавий юксалиши республикада бўлажак миллий-давлат ва ижтимоий иқтисодий сиёсатнинг марказида бўлиши шарт.” Маънавиятда эса илмий тафаккур, интуитив тафаккур муҳим аҳамиятга эга. Зеро, жамият тараққиётини олдиндан илмий башорат қила олиш, интуитив тафаккурга бевосита боғлиқдир.
Тўртинчидан, инсониятнинг бугунги кунгача эришган барча ютуқлари унинг тафаккури ва руҳий-маънавий оламида ўз ифодасини топган. Шу маънода айтиш мумкинки, билиш жараёнида интуиция бир вақтнинг ўзида инсоннинг илмий ва руҳий-эмоционал фаолиятини акс эттирувчи мураккаб ва яхлит билиш жараёни бўлиб хизмат қилади. Мазкур мураккаб билиш жараёнини ўрганиш ва илмий-фалсафий жиҳатдан тадқиқ этиш илм-фан соҳасида янги имкониятлар яратиши билан бир қаторда инсоният олдида турган глобал муаммоларга самарали ечим топиш имконини кенгайтиради.
Магистрлик диссертация ишининг ўрганилганлик даражаси. Интуицияга доир масалалар антик даврдан тортиб бугунги кундаги барча олимларни қизиқтириб келган. Натижада ушбу муаммони ўрганишга доир турли ёндашувлар шаклланган. 
Интуицияга бевосита билиш жараёни сифатида қараш қадимги юнон файласуфлари Пифагор, Афлотун ва Арастуга хос эди. Кейинчалик мазкур муаммога рационал ва иррационал ёндашув Шарқ фалсафаси мутафаккирларининг илмий қарашларида кенг ва атрофлича тадқиқ этилган. Жумладан, Ибн ал-Арабийнинг билишга оид қарашларида, Азизиддин Насафийнинг «Зубдат ул-ҳақойиқ» (Ҳақиқатлар қаймоғи), Жалолиддин Румийнинг «Маънавий-маснавий», «Ичингдаги ичингдадур», Абу Ҳомид Муҳаммад Ғаззолийнинг «Мукошафат ул-қулуб» каби асарларида интуиция инсоннинг ички олами билан боғлиқ иррационал билиш жараёни сифатида талқин этилган. 
Интуицияга олдиндан кўра билиш, башорат тарзида ёндашиш Ислом фалсафаси ва фиқҳ илмининг таниқли вакили Муҳаммад Қози ўз устози Хўжа Аҳрор Валий хотирасига бағишлаб ёзган «Силсилат ул-орифин» асарида кўрсатилган. Унда ҳукмдор жамиятда рўй берадиган ҳодисаларни олдиндан кўра билиши ҳамда уларни бошқариш тадбирларини белгилай олиши лозимлиги таъкидланган.
Интуицияни ижодиётга хос жараён эканлиги ҳақидаги фикрларни Марказий Осиё мутафаккирлари Ал-Хоразмий, Абу Наср Форобий, Абу Али Ибн Сино, Абу Райҳон Беруний асарларида учратиш мумкин. 
Интуициянинг ўзига хос жиҳатларига янгича ёндашув Янги давр фалсафасида, чунончи Ренэ Декарт, Бенедикт Спиноза, Иммануэл Кант, Фридрих Вильгельм Гегель, Иоганн Готлиб Фихте, Артур Шопенгауэр, Зигмунд Фрейд, В.Шеллинг, Анре Бергсон каби файласуфлар ижодига бориб тақалади. 
Интуицияга интеллектуал ҳақидаги ғоя Р.Декартнинг фалсафий қарашларида акс этган. Б.Спиноза интуицияни субстанция сифатида тушунган. И.Кант «соф интуиция» ҳақида фикр юритган. В. Гегелнинг «Мутлақ руҳ» ҳақидаги ғояларида интуиция муаммосига иррационал ёндашувни кўриш мумкин.
Интуицияни И.Фихте ички ҳаракат, жараён деб баҳолаган, А.Шопенгауэр «фаҳм-фаросат» тушунчаси билан боғлаган. Зигмунд Фрейд интуицияни онгсизликнинг ижоддаги ифодаси, деб онгсизликни соф иррационал тарзда талқин этади. Ф.Шеллинг «мутлақ ақл» ғоясида билиш жараёнини объект ва субъектнинг узвийлиги тарзида ёндашган. Ўз ижодини интуицияни ўрганишга бағишлаган А.Бергсон “Фалсафий интуиция” ғоясини ишлаб чиқади. Шунингдек, интуицияни турларга бўлиниши асосан М. Бунге, О. Лосский ва Қ. Назаров ижодига хос. 
Интуиция муаммоси Ўзбекистонда Ж. Туленов, Э. Юсупов О. Файзуллаев, М. Абдуллаева, Г. Покачалов, З.Давронов, К. Туленова, И. Саифназаров, Г.Никитченко, Б. Қосимов, Н.Шермуҳаммедова, Э. Иззетова, Р.Имомалиева, Б.Тўраев, Ж.Раматов, Ш. Қаҳҳорова, Г. Қобулниёзова ва бошқа олимлар томонидан ўрганилган.
Ҳозирги давр фанида В.Асмус интуиция ва математика ўртасидаги боғлиқлиги ҳақида фикр юритган, П.Симонов, А.Кармин ва Е.Хайкин каби олимлар эса интуициянинг намоён бўлиш шакллари, турлари ҳақида ўзларининг илмий мулоҳазаларни илгари суришган.
Интуиция ва илмий ижод, интуиция ва ақл, илмий интуиция муаммоларига Б. Рассел, В. Ирина, А. Новиков ўз мулоҳазаларида баён этишган.
Интуиция рационал ва иррационал тафаккур, баъдий ижод, билишга оид муаммолар, интуиция ва ижтимоий фанлар, илмий кашфиётлар билан боғлиқлигига оид масалалар А. Кузнецов, Н. Королёва, С. Грибанов, А. Машенцев, Г. Хубулава, Л. Данакари, В. Шумаков А. Бондаренко, Л. Багдасарян, А. Азизқулов, С. Ставцев, А. Кичеев, А. Карпов, М. Синтонен, О. Степаносова, В. Зинченко, Н. Овчинников, Л. Василенко, Г. Рузматова, М. Хажиева, О. Шарипова, Е. Ли, Л. Султанова, Н. Гончаренко, Е. Островская каби олимлар илмий изланишларда кўзатиш мумкин.
	Қатор файласуф олимлар талқинида интуициянинг у ёки бу хусусияти, шакллари тадқиқ ва таҳлил этилган. Аммо, интуиция борасида қўлга киритилган барча билимларни яхлит тизимга солиш, интуицияни фалсафий таҳлил қилиш, унинг билиш методлари, принциплари ва фалсафий категориялар билан боғлиқлигини асослаш каби масалалар алоҳида яхлит ҳолда тадқиқ этилмаган. 
	Магистрлик диссертация ишининг мақсад ва вазифалари. Интуициянинг илмий билиш ривожидаги ўрнини фалсафий жиҳатда ўрганишдан иборат.  
Мақсадга асосланган ҳолда қуйидаги вазифалар белгилаб олинди:
- интуиция тушунчасининг мазмуни ва моҳиятини ўрганиш; 
- интуиция ҳақидаги таълимотларнинг тарихий-фалсафий илдизларини таҳлил этиш;
- интуициянинг онтологик муаммоларини қайта англаш заруратини аниқлаш;
- илмий билишда интуициянинг намоён бўлиш шаклларига оид маҳаллий ва хорижий олимлар қарашларини қиёсий ўрганиш;
- интуициянинг рационал ва иррационал хусусиятларини аниқлаш;
- ёшларда интуитив қобилиятни шакллантиришнинг ижтимоий-маданий жиҳатларини таҳлил қилиш;
- интуициянинг илмий қадриятлар ривожига таъсирини асослаш; 
- интеллектуал ва эстетик интуициянинг синергетик табиатини аниқлашга доир илмий хулоса ва аниқ амалий таклиф-тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
Магистрлик диссертация ишининг  объекти. Фалсафий билимлар ривожида интуиция ва илмий билишнинг ўзаро алоқадорлиги.
Магистрлик диссертация ишининг  предмети. Фалсафий билимлар ривожида интуиция ва илмий билишнинг ўзаро алоқадорлигини ўрганиш ва илмий-назарий таҳлили.
Магистрлик диссертация ишининг асосий масалалари(гипотезаси) қуйидагилардан иборат:
- интуиция қаралаётган объектдаги муаммо бўлган ҳолат тўғрисида, ҳеч бир мушоҳада ва исботга таянмасдан туриб, бирданига, яхлитлигича қамраб олиш асосида янги билимга эга бўлиш жараёнидир. Интуициянинг ҳиссий, ақлий, яъни интеллектуал, эмоционал ва мистик турлари фарқланади. Ақлий мушоҳада ва бошқалар сезги образларига боғлиқ бўлмаган ҳолда тушунчадан олдин келадиган интуитив сезиш – ҳиссий интуиция дейилади. Гуссерлнинг фикрича, ҳодисаларнинг моҳиятини бирданига ақлий жиҳатдан илғаб олиш ҳодисаси интеллектуал интуиция дейилади. Шелернинг фикрича эса, бирор нарсанинг қадр–қимматини ҳиссиёт орқали англаб етиш жараёнида эмоционал интуиция намоён бўлади. Мартиннинг таъкидлашича, и. илоҳий қудрат билан мулоқот жараёнида вужудга келадиган, мутлақо онгсиз, илоҳий илҳом ва кашфиётдир.
Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий ҳолатлар:
- интуитивизмда интуиция субъектнинг объект билан бевосита қўшилиб кетиши оқибати, деб тушунтирилади (А.Бергсон). "Ҳаёт фалсафаси" вакиллари эса интуицияни инстинктив билиш, деб тасаввур этишади. Психоанализда интуиция ижоднинг онгсизликдаги илк тамойилидир, деб талқин этилади (Фрейд). Шарқ фалсафасида интуицияни "илоҳий илҳом" ёки "илоҳий зеҳн", деб аташган (Ибн Сино). 
- интуицияни ўрганиб ҳам бўлмайди, бошқариб ҳам бўлмайди. У тўсатдан, тасодифан мияга келиб қолувчи фикрдир. Инсон миясида рўй берувчи рефлектив жараёнлар шу қадар мураккаб занжирли боғланишлар ҳосил қиладики, баъзан, турли сабаб–оқибатли занжирлар системасидаги ҳалқалар бир–бирига туташиб кетади. Ана шундай жараёнда инсон миясига «ярқ» этиб янги фикр келиб қолгандай бўлади. Мана шу ҳолат интуициянинг асаб–физиологик асоси ҳисобланади. Бу кутилмаганда, беҳосдан рўй берганлиги учун кишилар интуицияни илоҳий ва ғайри табиий моҳиятга боғлаб тушунтиришга уринишади, лекин унинг замирида ётган асл сабаб – онг замиридаги психик жараёнлар номаълумлигича қолаверади. 
- интуиция муаммосини тадқиқотчиларини, дунёқараш ориентациясидан қатъий назар и.ни пайдо бўлиши онгсизлик билан боғлиқлиги ва уни онгсизлик назариясига асосланиб рационал тушунтириш мумкинлигини эътироф этади. Ҳозирги вақтда и.ни синергетик нуқтаи назар асосида тушунтиришлар шаклланмоқда. Бу механизм социал билиш жараёнида содир бўлиши мумкин. Ижтимоий жараёнларни бирданига онгда қамраб олиш қийин, шунингдек, ижтимоий ҳодисалар нисбатан узоқ вақт давомида шаклланиши, ўзгариши ва ривожланиши мумкин. Бундай узоқ давом этувчи жараённи бевосита бошидан кечиришга бир одамнинг умри етмаслиги мумкин. 
Магистрлик диссертация ишининг тадқиқот методлари. Объективлик, системалилик, анализ ва синтез, тарихийлик ва мантиқийлик, ворисийлик, умуминсонийлик ва миллийликнинг ўзаро бирлиги, герменевтик, қиёсий таҳлил кабилардир.
Магистрлик диссертация ишининг илмий янгилиги - илмий манбалардаги мавжуд фикрларга таянган ҳолда интуиция ва илмий билиш тушунчаларининг алоқадорлиги, уларнинг умумий ва хусусий жиҳатлари ёритилди; 
- фалсафа ва фанда интуиция ҳамда илмий билиш шаклланишининг объектив ва субъектив омиллари, замонавий илмий тадқиқотларнинг устувор йўналишлари, тенденциялари ва тамойиллари асосида аниқланди; 
- интуиция ҳамда илмий билишнинг такомиллашувида онтологик ва гносеологик ғояларни ўзига хос аҳамият касб этиши асосланди;
- интуиция ва илмий билишнинг ўзаро алоқадорлигига оид мавжуд муаммоларни аниқлаш, уларни бартараф этишга қаратилган амалий таклиф-тавсиялар ишлаб чиқилди; 
- фалсафий билимлар ривожида интуиция ва илмий билишнинг ўрни, интуициянинг илмий қадриятлар ривожига таъсири, унинг диалектик ва синергетик табиатини аниқлашга доир илмий хулоса ва аниқ амалий таклиф-тавсиялар ишлаб чиқилди.
Магистрлик диссертация ишининг назарий – методологик ва амалий аҳамияти. 
Диссертацияда Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, мавзуга доир норматив хужжатлар, қабул қилинган қонунлар Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармонлари, Вазирлар Маҳкамаси қарорларидан манба сифатида фойдаланилди. Тадқиқотнинг назарий асосларини Ўзбекистон Президенти Ислом Каримовнинг асарлари  ва тадқиқотчи олимларнинг назарий концепциялари ташкил этади.
Диссертацияда келтирилган хулосалар интуиция ва илмий билишнинг ўзаро алоқадорлигини фалсафий таҳлил қилиниши, замонавий илмий-фалсафий ғоялар шаклланаётган ҳозирги шароитда бу тушунчаларни ўзига хос ўрни борлигини асослаш, унинг илмий аҳамиятини белгилайди. Тадқиқотда келтирилган материаллар баъзи илмий хулосалар, истиқболдаги диссертация ишлари ва тадқиқотлар учун муайян асос бўлиши мумкин. 
Диссертациянинг материалларидан олий ўқув юртлари талабалари, магистр ва аспирантлар учун “Фалсафа”, “Фалсафа ва фан методологияси”, “Табиатшунослик фалсафаси”, “Фалсафанинг умумназарий масалалари” (борлиқ, ривожланиш, билиш фалсафаси) “Илмий ижодиёт методологияси”, “Фан фалсафаси”, “Синергетиканинг фалсафий масалалари” каби предметларни ўқитишда амалий манба сифатида фойдаланиш мумкин. 
Магистрлик диссертация ишининг синовдан ўтказилиши. Диссертациянинг илмий–назарий хулосалари ва натижалари Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети Фалсафа факультети, “Фалсафа ва фан методологияси” кафедрасида муҳокамадан ўтди ва ҳимояга тавсия этилди (Баённома, №10 2014 йил  30 апрел).
Магистрлик диссертация иши натижаларининг эълон қилинганлиги. 
1. Ўқув жараёнига таълим техналогияларини жорий этишнинг долзарблиги//Цивилизация келажаги: Фалсафий ёндашув./Халқаро илмий-назарий конференция II. Т.;Ношир-2012 йил 16 декабр,423-424-425-426 бетлар
2.Фалсафада эстетик интуиция муаммоси// Ўзбекистондаги ижтимоий-фалсафий фикрлар тараққиёти: муаммо ва ечимлар// ЎзМУ    95-йиллигига бағишланган илмий-амалий конференция материаллари.Т.;Университет 2013 йил 03 май,150-151-152-бетлар.
	3. Шарқ ва Ғарб фалсафасида интуициянинг ўзига хос талқини.//Фалсафа ва ижтимоий тараққиёт//Республика илмий-амалий конференция материаллари. Т.;Университет 2014 йил 23-24 май, 245-246-247-бетлар.
Магистрлик диссертация ишининг тузилиши ва ҳажми. Диссертация «Кириш», уч боб, олти қисм, «Хулоса» ҳамда «Фойдаланилган адабиётлар рўйхати»дан иборат бўлиб, умумий ҳажми 95 бет.

I боб. ИНТУИЦИЯ МОҲИЯТИНИ ЎРГАНИШНИНГ НАЗАРИЙ-МЕТОДОЛОГИК МАСАЛАЛАРИ
I.1. Интуиция тушунчасининг концептуал мазмуни

Аксарият фикр эгаларини ўйлантириб келаётган муаммолардан бири бу интуиция ёки интуитив билишдир. Интуиция нима ва уни қандай омиллар билан изоҳлаш мумкин? У юксак даражада ривожланган қобилиятми ёки Аллоҳнинг айрим бандаларигагина инъом этадиган марҳаматими?
Интуиция лотинча «intueri» сўзидан олинган бўлиб, диққат билан қараш деган маънони билдиради, фавқулодда кучли ақл, хотира ва истеъдод маъноларини англатади. Интуиция ўз ўрнида мураккаб ва ноёб ҳодиса. Баъзилар интуицияни ижодкорликнинг юксак даражаси деб ҳисобласа, Гёте: “Интуициянинг ибтидоси ва интиҳос ҳақиқатни севиш ва унга интилишдадир” –дейди. Шопенгауэр назарида, интуиция бу хусусийда умумийни кўра олиш лаёқатидир”. Карлейл эса интуицияга қийинчиликларни енгиб ўтишнинг ғайриоддий воситаси сифатида қараган. Камбреж изоҳли луғатида интуицияга қуйидагича таъриф берилади: “ Интуиция бу- онгнинг фавқулодда юксак даражадаги интеллектуал кучи бўлиб, у оригинал тафаккур, ихтирочилик ва кашфиётчиликни тақозо қилувчи юксак даражадаги ижодий қобилиятда намоён бўлади”.
“Интуция” тушунчаси инсоннинг ижодий лаёқати, шунингдек, унинг муайян соҳадаги самарали фаолиятига нисбатан туғма қобилиятини баҳолаш учун ҳам қўлланилади. Интуиция истеъдоддан шуниси билан фарқ қиладики, у сифат жиҳатидан бутунлай янги қадриятларни яратади. Шу боис оригиналлик интуициянинг энг асосий хусусияти ҳисобланади. Лекин интуиция ижодий қобилиятнинг бир кўриниши. Отто Вейнингернинг фикрича, интуиция ҳеч нарсани ўрганмай туриб, ҳамма нарсани сезадиган ғойибона билиш қобилиятидир.
Интуиция муаммосида олиб борилган изланишлар бу ҳодисани теранроқ тушиниб олиш имконини беради. Интуитив жараёнда нафақат ички овозни эшитиш, ҳис қилишгина эмас, балки, тасаввур қилиш, кўриш ҳам муҳим аҳамиятга эга. Арасту нуқтаи назарича, “фикрловчи онг шаклни образларда тасаввур этади”. “Олимлар ҳам,- дейди Галелий,-формулалар билан эмас, балки оддий одамларга ўхшаб образлар воситасида тафаккур қилади”. Эйнштейн ўзидаги образларни шакллантириш лаёқатини ижодкорлик фаолиятининг манбаи деб ҳисоблаган. Воқеликка бутунлай янгича ва оригинал ёндошув- интуитив билишнинг бош омили. Эйнштейннинг нисбийлик назарияси ҳам буни тасдиқлайди. Интуициянинг ўзига хослиги яна шунда кўринадики, у воқейликни турлича нуқтаи назардан идрок қила олади. Интуитив жараёнга кўпроқ ўзаро зид қарашларни муайян қонуниятларни муқояса этиш лаёқати ёрдам беради. У ўзидаги мавжуд фараз ва тахминлар доирасидан ташқарига чиқа олади. Бу эса вазиятни холисона баҳолашда алоҳида аҳамиятга эга.
Интуитив билиш муайян поғонадан бошқасига осонлик билан кўтарила оладиган қобилиятдир. Айни шу қобилият кишига воқейликни наинки умумий тарзда, балки бутун моҳияти билан идрок қилиш имконини беради. Интуитив сезиш ҳеч нарсани эътибордан четда қолдирмайди ва унинг учун иккинчи даражали нарсанинг ўзи йўқ. Эйнштейн яратмоқчи бўлган майдоннинг ягона назарияси борлиқдаги ҳамма атомдан космосгача бўлган физикавий ҳодисалар ўртасидаги алоқадорликни топишга қаратилган эди. Интутив билиш воқеликдаги муайян ва мавҳум ҳодисалар алоқадорлигида акс этади. Эйнштейнинг фикрича, назария биз сезги органларимиз воситасида эгаллайдиган тажрибаларимизга четдан назар ташлаш имконинигина беради, холос. Интутив билишда тафаккурнинг хаёлпарастлик, реалистик ва танқидчилик вазифалари ўртасидаги мувозанат мудом сақланади. Буни интуициянинг энг муҳим хусусияти дейиш мумкин. Машҳур руҳиятшунос З.Фрейд интуитив билиш тафаккурнинг хаёлпарастлик, реалистик ёки танқидчилик каби жараёнлари ўртасидаги ўхшашликлар мавжудлигини таъкидлайди. Биргина интутив билиш илмий ва ижтимоий башоратни, инсоният ҳаёти учун энг муҳим, глобал масалаларни кун тартибига қўяди ва ечим излайди. Интуитив билишда ҳар бир савол ва унинг жавоби муҳимроқ. Ўта қизиқувчанлик ва ҳиссиётлар жушқини унинг бир хусусияти.
Тарихан ноёб ҳодиса ҳисобланган интуиция ва уни юзага келтирувчи сабаблар, унга хос бўлган хусусиятлар ҳақида мулоҳаза юритар эканмиз, таниқли психолог олим унинг омилларини кўрсатади: (1) ақл идрокнинг тиниқлиги, (2) мураккаб муаммолар моҳиятини кўра олиш лаёқати, (3) муаммони ечиш жараёнида нафақат бир соҳа доирасида, балки бошқа соҳаларга ҳам кира олиши, (4) ўз фаолият соҳасининг кейинги ривожини башорат қила олиши сингари умумий хусусиятлардир.
Интуитив билиш жараёни айни вақтда зиддиятлар жараёни ҳисобланади. Кундалик ҳаётда инсон руҳияти ва онгида кечадиган ижтимоий муносабатлардаги муаммолар, иқтисодий муаммолар илмий ва бошқа муаммолар кескинлашган вақтда интуиция бу муммоларга ечим излашга киришади. Интуицияни ўрганиш тарихига назар ташласак, эзотиризм таълимотига кўра, табиатда баъзи бир кишиларни хузур ҳаловатдан кечиб, ижодга бутунлай берилишга мажбур қилувчи қандайдир номаълум кучлар мавжуд. “Баъзан,- деб ёзади француз психологи Г.Доли,- ҳатто даҳо ҳам ўзининг ақл чироғи ёритган уфққа назар ташлар экан, ҳайратдан ёқа ушлайди ва бу нарса унга юқоридан, кўринмас илоҳий кучлар томонидан берилаётганига ишонади”. Ижоднинг илоҳий инъом экани ҳақида рус файласуфи Н. Бердяев бундай ёзади: “Инсондаги истеъдод ва интуиция унинг ўзига боғлиқ эмас. Бу –худонинг марҳамати”.
Онгдан олдин келувчи онгсиз интеллект ғояси И.Фихте ва Ф.Шеллингга тегишли. Ҳақиқатдан ҳам, фазонинг эгриланиши, вақтнинг квантланиши ёки йўқолиши, шунингдек, “қора ўра” даги вақт ва фазо ҳақидаги ғоялар қандай яратилади? Нима учундир аввал энг улуғвор ғоялар кашф қилинади ва шундан сўнггина ҳар томонлама исботланиб, тасдиқланади. Табиийки, бу ўринда гап ҳақиқатга ақл билан етишиш хусусида эмас, балки инсон руҳиятига хос бўлган интуиция ҳақида бораётир. Ижод психологиясига доир адабиётлар шундан далолат берадики, интуиция онгнинг маълум ўзига хос фавқулодда ҳолатларида содир бўлади. Бир хил вазиятларда муааммонинг ечими инсон ухлаётганда ёки бетоблигида, галлюцинация вақтида юз беради. И. Ньтон, Б. Паскаль, Д.Менделеев ва В.Гейзенбергга улуғвор кашфиётлар ечими уйқу вақтида аён бўлган. Кимёвий элементлар даврий жадвали тартиби Д. Менделеевнинг тушида маълум бўлган. Баъзи тадқиқотчиларнинг фикрича, улуғвор ғоя- қўққисдан келадиган илҳом самараси. Одатда бундай ғояларнинг жамият томонидан қабул қилиниши учун ўн йилликлар, баъзан ҳатто юз йилликлар талаб этилади. Левкипнинг атомистик назарияси, Берунийнинг “ уммоннинг нариги томонида катта қуруқлик мавжудлиги” тўғрисидаги башорати ёки Анаксагорнинг ҳаёт дастлаб океанларда пайдо бўлганлиги ҳақидаги ғояси бунинг тасдиғидир.
Фалсафа тарихида “интуиция” бошқа турли синоним тушунчалар билан ҳам ифодаланган. Масалан, ушбу қобилиятни Платон  кузатувчанлик деб ҳам атайди.  Платон талқинида интуиция узоқ ақлий тайёргарликдан кейин биз сезгилар орқали (ташқи) қабуллаб келган дунёвий нарсаларнинг моҳиятини, яъни уларнинг ҳали сезиладиган нарсаларга айлангунларига қадар мавжуд бўлган  ғоявий образларини (“архэ”ни)бевосита ғайришуурий(ақл иштирок этмаган чоғда) ойдинлашиб (ёришиб) кетиши, яъни ҳақиқатнинг ўз ўзидан аён бўлиб қолишини  билдиради. Платон буни “туғма ғоялар” ҳақидаги мушоҳадалари билан ҳам тушунтирган эди. Хуллас, Платонга кўра,  интуитив билим ақлий фаолиятнинг махсули эмас, аксинча, уларни четлаб ўтиш, тўхтатиб, тийиб туришнинг натижаси ўлароқ ҳосил бўладиган билимдир. «Бевосита кузатиш» тушунчаси шуни ифодалайди. Ва шундай билим Платон таълимотида олий билим деб ҳисобланган.
Платон  сезгилар воситасида сезиладиган, яъни моддий оламдаги  предметлардан олдин мавжуд бўлган ва уларнинг келиб чиқишининг бош сабаби бўлган уларнинг дастлабки образларини,  ғояларини (прообразларини) кузатиш қобилияти сифатида интуиция қобилияти жуда қадимги даврлардан буён тан олинган. Агар шу фикр ҳисобга олинса, у холда интуитивизм  фалсафа мавжуд бўлганидан буён мавжуд деб ёки у ўтмиш фалсафасида жуда кўп таълимотлар мазмунида жо бўлганини тан олиш ўринлидир. Лекин кейинчалик,  кишилик онгида рационал, чизиқли тафаккур, яъни классик фан устивор ўринга чиққан ва гуллаб-яшнаган (сциентизм ҳукумронлик қилган) даврга келиб билишда интуициянинг роли масаласи гносеологиядан чиқиб кетган эди. Аммо  19-20 асрлардан бошлаб фалсафада мантиқий тафаккур ва сциентизмга қарши реакция сифатида интуитивизм мустақил оқим сифатида шаклланди. 
Шундай қилиб,  ХХ  аср Ғарб гносеологияси (билиш фалсафаси) ва фанида  интуицияни ўрганиш жараёни бошланди. Бу асосан “Ҳаёт фалсафаси” оқими намояндалари   (А.Шопенгауер, Ф.Ницше, А.Бергсон, О.Шпенглер, В.Дилтей ва б), айниқса, Нобел мукофотининг совриндори А.Бергсоннинг. Фанда эса бу  А.Пуанкаре, Ж.Адамар, Б.Рассел ва хатто А. Эйнштейн, В.Гейзенберг каби соф рационал-назарий тафаккур намоёндаларининг қарашларида намоён бўлди. Бу, масалан, Эйнштейннинг 1948 йилда билдирган “Ўз аччиқ тажрибамизда биз рационал (оқилона) тафаккур бизнинг умумий ҳаётимиз муаммоларини ечиш учун етарли асос бўла олмаслигини тушуниб етдик” деган фикрида кўринади. Буларнинг натижасида борлиқни онглашнинг назарий тафаккурдан анча  юқори услубияти ва  даражалари мавжудлигига ишонч туғилади.        
ХХ аср ўрталаридан бошлаб эса Ғарбда интуиция фалсафа ва фаннинг кўпчилик йирик вакиллари томонидан  кенг тан олинди, балки   руҳшунослик, тиббиёт, анторопология  ва бошқа фанлар томонидан жиддий экспериментал ва назарий равишда ўрганила бошланди. Руҳшунослик фанида З.Фрейд, К.Юнг, А. Адлерлардан бошланган ва Э. Фромм кабилар давом эттирган “руҳий таҳлил” номини олган ва тез орада фалсафий мактаб даражасига кўтарилган фрейдизм оқими эндиликда жуда яхши маълум ва машҳурдир. Бошқа фанларда, масалан, тиббиётда америкалик олимлардан Р.Моуди, Э.Кюблер-Росс, С. ва К.Грофларнинг қарашлар  диққатга сазовор.
Россияда интуиция масаласига кучлироқ эътибор 1989 йилдан бошланган эди. 1997 йилда марказий фалсафий журналиниг редактори В.А.Лекторкий журналнинг 50 йиллигига бағишланган “Журналхонларга” деб номланган мақоласида дунёни билишда рационалликнинг роли ва чегаралари, фанда ва инсон ҳаётида униг ўрни ҳақидаги анъанавий қарашларни қайта кўриб чиқиш кераклиги ҳақидаги фикрни олдинга сурди. Иррационалликнинг билимдаги роли масаласида рус олимларидан  биология сохасида академик В.Казначеевнинг, физикада академиклар А.Е.Акимов, Г.И.Щипов кабиларнинг, техника ва космонавтикада Халқаро информация академиясининг академиги Л.Мельниковнинг  ва бошқа жуда кўп олимларнинг ишлари ва ғояларини келтириш мумкин. Айни пайтда бу билимларни “Сохта билим” деб ҳисобловчи “неорационализм қарши” тамойиллари  Ғарбда ҳам, Россияда ҳам бор.  
Мазкур ишлар билишнинг интеллектдан бошқа шакллари ҳам  мавжудлигини ва улар мантиқий ва диалектик тафаккурдан паст ёки юқори даражаларни ташкил этиши мумкинлигини тушуниш учун илмий асос берди. Бу эса, ўз навбатида, мантиқий тафаккурни борлиқни онглашнинг энг олий шакли деб ҳисобланган рационализм ва сциентизм  концепциялари ҳукумрон бўлган даврда пайғамбарлар ва авлиёлар билими мантиқий ва хатто диалектик тафаккурдан ҳам юқори эканига шубҳа ва хатто инкор назари билан қаралгани тўғри бўлмаганини тушуниш имконини берди. Айни шу  ишлар таъсрида илмий билишниг маданиятдаги ўрни ва ролини кескин инкор этган антисциентизм (илмий билимга қарши) тамойили кучайди. 
Антисциентизм ғоялари 20 асрда Франкфурт мактаби (Хоркхаймер, Адорно, Э.Фромм, Г.Маркузе, Ю.Хабермас ва б.) ғояларида  ҳамда “яшиллар” партиясининг контуркультураси ва мафкурасида намоён бўлди. Ушбу тамойил вакиллари фан ва техниканинг инсон ва жамият ҳаётидаги ролини мутлоқлаштиришга қатъийян қарши чиқдилар, рационализмнинг ҳақиқатга, ижтимоий келишувга (битимга), рационал “универсализм”га ва ҳ.к. ақл ёрдамида етиш , шу жумладан, ижтимоий тараққиётга илмий-техника прогресси воситасида  эришиш мумкинлиги ҳақидаги сциентизм (илмий билиш тарафдорлари) ғояларини инкор этдилар ва фаннинг ижтимоий экспансиясини чеклаб қўйиш, уни маънавиятнинг санъат, дин, мифология каби бошқа шакллари билан бир қаторга қўйиш ғоясини олдинга сурдилар. Илмий-техника революциясининг яққол кўриниб турган салбий оқибатларидан келиб чиққан ўта антисциентизм вакиллари эса хатто фанга қадар бўлган анъанавий қадриятларга қайтиш, фан ва у билан узвий боғлиқ бўлган техникадан воз кечиш ғоялари билан чиқдилар.
Лекин бу оқимлар ва уларнинг намояндалари орасида интуиция нималигини тушунишда турли ёндошувлар ривожлантирилганини, айни пайтда улар орасида зиддият ва чалкашликлар борлигини кўрамиз. Масалан, В.Дильтей интуицияни “қандайдир руҳий реаллик мавжудлигини тушунишда”деб ҳисоблаган эди. 
Мавжуд чалкашликларнинг аксарияти, бизнингча, унинг Платон талқин этган  маъносини чуқур тушунмасликнинг  натижасидир. Масалан, “ҳаёт фалсафаси” оқими вакилларидан баъзилари (А.Бергсон ва б.) интуицияни жуда кенг маънода тушуниб, унинг мазмунига инстинктни ҳам киритган бўлсалар,  бошқалари (Ж.Маритен ва б.) уни  нафақат кундалик ҳаётий амалиётдан, балки мантиқий тафаккурдаги билимлардан юқори бўлган илоҳий мазмуни мавжудлигига урғу бердилар. Баъзи концепцияларда интуиция онгли, рационал тафаккурдан юқори деб талқин этилса,  “руҳий таҳлил” концепциясининг асосчиси З.Фрейд  уни онгсиз ижод деб кўрсатади. Неорационализм концепциясида интуициянинг фақат интеллектуал аспекти (интеллектуал интуиция) тан олиниб, эстетик аспекти инкор этилса антисциентизмда, аксинча, фақат эстетик интуиция тан олиниб интеллектуал интуиция эътиборга олинмайди. Оқибатда шуларнинг ҳаммаси интуицияни тушунишни мураккаблаштиради. Бу ҳол Ғарбда интуицияни тушунишда ҳамон  камчиликлар кўплигини   кўрсатади. Биз улардан баъзиларини кўришимиз мумкин. Аввало Ғарб интуиционизми асосчиси А.Бергсон қарашларига тўхталайлик. Бизнингча, у интуицияни тушунишга анча яқинлашган, лекин уни инстинктдан ажрата олмагани учун унинг моҳиятини чуқур очиб бера олмаган. Шарқда, хусусан, тасаввуф таълимотида эса ғайришуурий  (интуитив) билимга инстинктив майллардан (нафси амморадан)  поклангандан кейингина эришиш мумкин деб ҳисобланади. Шунинг учун биз Б.Расселнинг “Бергсон инстинктни «интуиция» деб атаб, уни метафизикавий ҳақиқатнинг ягона критерийси даражасига кўтарди”  деган фикрига қўшила олмаймиз. 
Тўғри,  инстинкт билан интуиция орасида муайян умумият йўқ эмас ва бу умумият ҳар иккисида ҳам ақл иштирок этмаслигида кўринади. Лекин инсон руҳий эволюциясини тушунишда уларни бир-биридан фарқлашнинг аҳамияти катта. Шундагина интуициянинг нафақат инстинкт, балки ақлдан (чизиқли мантиқий тафаккурдан) ҳам юқорироқ турадиган онглаш қобилияти эканидан иборат чин моҳияти очилади. Бусиз нафақат интуицияни, балки эволюциянинг ўзини ҳам тушунишдаги чалкашликлар бартараф бўлмайди. Албатта, инсон ҳаётида инстинкт, ақл ва интуиция  ҳаммаси биргаликда мавжуд бўлади. Лекин инсон  эволюциясида уларнинг ҳар бири муайян поғонани ташкил этади, яъни ақл (мантиқий тафаккур) инстинктдан  қанчалик юқори бўлса,       Албатта, инсон ҳаётида инстинкт, ақл ва интуиция  ҳаммаси биргаликда мавжуд бўлади. Лекин инсон  эволюциясида уларнинг ҳар бири муайян поғонани ташкил этади. 
 “Руҳий таҳлил” (психоанализ) концепциясининг асосчиси З.Фрейд ҳам интуицияни инстинктдан ажратмайди  уни онгсиз ижод деб атайди. Ҳинд файласуфи  А.Гхош психоанализ мисолида  Ғарб руҳшунослигининг асосий камчиликларини жуда батафсил ёритиб берди. Унинг тушунтиришича, нафақат инстинкт , балки ақл ҳам ҳақиқатни онглашга қодир эмас. Лекин Ҳақни билишга кучли майли бор ақл (рационал тафакккур) ўз ўрнини ўз хоҳиши билан интуицияга бўшатиб бера олади. Ва айни шу ақл интуиция самараси бўлган кашфиётни рационал назарий  ёки мажозлар воситасида тафсир  эта олади. Ақлнинг бошқа шакллари, даражалари эса тор индивидуал кундалик амалий, жисмоний ва ўткинчи эҳтиёжларни  қондиришдан нарига ўтмайдилар. 
Биз рационал тафаккурнинг “ажратиш” бобидаги мазкур камчилигига Шри Ауробиндо ҳам эътибор берганини эслатамиз, шунингдек, дунёдаги деярли барча зиддиятлар ана шундай муросасиз ажратишлар оқибати эканини алоҳида таъкидлаймиз. Бундан ташқари тафаккурнинг юқоридаги камчилик билан узвий бўлган яна бир жиҳатини эслатиб ўтиш жоиз деб ҳисоблаймиз. Бу тафаккурнинг формациялар яратиш “қобилияти” бўлиб, у ўзининг тобора чекланиб бораётган, саёз тасаввурлари асосида кўплаб сохта шаблонлар (“матрицалар”, қолиплар, догматик схемалар) яратади. Ҳозирги замон тилида уларни “фикр шакллари” деб ҳам юритилади. Ҳар бир индивид, ҳар бир фан сохаси ўз фикрий схемаларига эга бўлиб, ана шу схемалар реалликни қабуллашни бадтар мураккаблаштиради. Шунинг учун ҳам динда бу дунё “ёлғон дунё” деб аталгани табиий. Мажозий қилиб айтганда мазкур қолиплар “мусори” (чанги, пардаси) ортида турган соф реаллик, яъни ҳақиқат  кўринмай бораверади. Шунинг учун ҳам тасаввуф таълимотида ҳақиқий билимга эришув учун фикрий жараённи тўхтатиш (фақат зикр ҳолатида бўлиш) талаб қилинади.

I.2. Интуиция ҳақидаги таълимотларнинг тарихий-фалсафий илдизлари

Бизга маълумки, инсоннинг тафаккур тарзи, руҳий ҳолати, атроф муҳитга, жамиятга таъсири ва акс таъсири жараёнида муносабатларнинг ўзгариб бориши каби муаммолар файласуф олимларни қадимдан қизиқтириб келган. Айни пайтда, инсоннинг тафаккур тарзи унинг оламга, жамиятга, нарса ва ҳодисаларга муносабатини кўп жиҳатдан белгилаб беради. Оддий тафаккур услубидан тортиб фалсафий тафаккур услубигача бўлган жараёнда интуиция, интуитив билиш муаммоси алоҳида аҳамият касб этади. 
Интуиция фалсафа ва фан тараққиётининг муҳим тушунчаларидан бўлиб, тафаккур, жумладан рационал ҳамда иррационал тафаккур, ижод, хусусан «бадиий ва илмий ижод», «ақл», «хотира», «тасаввур», «диққат», «фаҳм-фаросат», «онглилик», «онгсизлик», «онг ости соҳаси» ва «инстинкт» каби тушунчалар билан диалектик боғлиқликдадир. Интуиция, интуитив билиш, интуитив тафаккур инсоннинг нафақат ҳиссий ва ақлий билиш қобилияти, балки руҳияти билан ҳам бевосита боғлиқ бўлган мураккаб, серқирра ва яхлит билиш жараёни ҳисобланади.
Пифагор борлиқ ва билишнинг моҳиятини сон, рақамларни англаш деб ҳисоблаган. Бизнинг фикримизча, сонларнинг борлиққа, ривожланишга, билишга боғлиқлигида қонуниятли алоқадорлик мавжуд. Зеро, нарса ва ҳодисаларнинг туб моҳиятини англаб етиш нафақат улардаги сифат ва миқдор хусусиятларини, балки улар ўртасидаги диалектик алоқадорликни ҳам англаб етиш имкониятини вужудга келтиради. Интуициянинг ижтимоий хусусияти ҳақида Гераклит сўз юритган. У ҳукмдорнинг жамиятда рўй бераётган, рўй бериши мумкин бўлган воқеа-ҳодисаларнинг моҳияти, келиб чиқиши ҳақида билимга эга бўлиш зарурлигини таъкидлайди. 
Фалсафа тарихида интуиция Р.Декартнинг интеллектуал интуиция ғояси, Б.Спинозанинг универсал заруриятни англаш ва билишнинг асоси, И.Фихтенинг ички ҳаракат маҳсули, иррационал билиш тарзи сифатида ифодалангани кўрсатилган. Назаримизда, интеллектуал интуиция бир вақтнинг ўзида рационал ва иррационал тафаккур бирлигида акс этувчи билиш жараёнидир. А.Шопенгауэр интуицияни «фаросат» тушунчаси билан боғлаган, Фома Аквинский ақл ва эътиқод, фан ва диннинг уйғунлиги, Зигмунд Фрейд онгсизликнинг ижоддаги ифодаси сифатида тушунган. Ф.Ницше «иррационаллик» тушунчасини «ахлоқ» тушунчаси билан боғлаб тушунтирган: «Ахлоқ инсондан ажралмаган, у ер юзидан 20 минг метр баландликда парвоз этувчи руҳ. Янги ҳикматлар айнан қалбда бўлади». Г.Зиммель «ҳаётдан афзал», «ҳаётдан муҳим» тушунчаларидан фойдаланади. Ҳаётнинг биринчи даражаси – табиат, оила, жамият кўринишида, иккинчиси (олий руҳ) эса маданиятнинг турлари сифатида намоён бўлади. Француз файласуфи А.Бергсон «Онгнинг бевосита маълумотлари» асарида мантиқийлик ва интуитивлик билишнинг бир-бирини тўлдирувчи махсус воситалари эканлигини, уларни умумий ижодий жараённинг ўзаро боғлиқ томонлари сифатида тушуниш ва талқин этиш лозимлигини таъкидлайди, интуицияни ўрганишни фалсафанинг вазифаси деб ҳисоблайди. 
Ҳозирги замон математикасида интуиционизм йўналиши шаклланган. Эпистемология ва фанда бевосита илмий ижод амалиётида, авваламбор математика, кимё, назарий физикада кўплаб ажойиб кашфиётлар интуиция ёрдамида вужудга келганлиги маълум. Анре Пуанкаре, Леон Брауэр, Герман Вейль ва бошқалар математик ижодни интуициясиз тасаввур этолмаганлар. А.Пуанкаре янгиликнинг интуиция орқали яратилишини, математик ғоялар илгариги эски математик ғоялардан келтириб чиқарилмаганлигини қайд этади. Математикада мантиқий исботлардан ташқари, билимларни умумлаштириб, янги мулоҳаза ва ғояларнинг илгари сурилишини Пуанкаре интуиция деб атайди. Шунингдек, Л. Брауэр математика соҳасидаги барча умидларини нафақат мантиқ, балки интуиция билан ҳам боғлаган. «Математик ижодда у интуицияни математиканинг ягона манбаи, математикани узил-кесил асослаш негизи ва математик назарияларнинг ҳаққонийлиги мезони деб эълон қилган». 
Тасаввуфда «интуиция» тушунчасига иррационал ёндашув кузатилади. Ибн ал-Арабий ақлий ва ҳиссий билимлар, ҳол илми ва сиру асрор илми ҳақида фикр юритади.Абу Наср Форобийнинг мантиқий ва интуитив билишни узвийликда олиб кўриши, интуиция, «фаол ақл» ҳақидаги фикрлари, Ибн Синонинг интуицияни метафизика билан боғланганлиги ҳақидаги мулоҳазалар таҳлил қилинган. Абу Наср Форобийнинг фикрича, «инсон ақлий фаолиятига таққослаш, сиёсат, тадбирлилик ва ҳодисаларни олдиндан кўра билиш хосдир». Айни пайтда Форобий интуицияни олдиндан кўра билиш, башорат тушунчалари билан боғлайди, бунда у жамият бошқарувчиси аввало, интуитив қобилиятга эга бўлиши ҳақида сўз юритган эди. Ибн Сино билиш босқичларини қуйидагиларга ажратган: а) ҳиссий билиш; б) мантиқий билиш; в) нубувват (интуиция) орқали билиш. Ибн Сино нубувват илмини «Аллоҳ билан инсоннинг мулоқоти» тарзида изоҳлайди. Интуицияни Абу Ҳомид Ғаззолий рационал ва иррационал тафаккур бирлиги сифатида ифодалаган. Унинг фикрича, иррационал билиш «яширин билим» бўлиб, Аллоҳнинг аралашуви натижасида содир бўлади. Жалолиддин Румий фикрларида интуиция соф иррационал жиҳатдан талқин этилган. У руҳни инсоннинг моҳияти, табиатдаги бошқа жонзотлардан фарқлантирувчи белгиси тарзида изоҳлайди.
Ислом фалсафаси ва қонуншунослигининг таниқли вакилларидан бири Муҳаммад Қози ҳукмдорнинг жамиятда юз бериши мумкин бўлган воқеа-ҳодисаларни олдиндан кўра билиши ва халқ учун хавфли муаммоларни олдиндан фаҳмлай олиши зарурлигини таъкидлаб, устози Хўжа Аҳрор Валий хотирасига бағишлаб ёзган «Силсилат ул-Орифийн» асарида зукколикни ҳукмдорда бўлиши зарур бўлган ўнта фазилатнинг бири сифатида кўрсатган. 
Интуиция тасаввуф фалсафасида иррационал тафаккур доирасида шаклланганлиги, у айни вақтнинг ўзида онгли ва руҳий жараёнда содир бўлиши ҳақида мулоҳаза юритилади. 
Билиш жараёнининг ривожланиши тафаккур тарзининг ўзгаришига боғлиқлиги, инсон онгида янгича фикрлаш жараёнининг юзага келиши интуитив тафаккурда ўз ифодасини топиши кўрсатилган. Интуиция инсон онгида содир бўладиган бурилиш нуқтаси, тараққиёт занжиридаги зарурий ҳалқа вазифасини бажаради. Табиат ва жамиятда жамики нарса ва ҳодисалар бир-бирига сабаб ёки оқибат тарзида содир бўлиб, бу ҳол улар ўртасидаги диалектик муносабатда ўз ифодасини топади. Билиш жараёнида объект ҳақида олинган маълумотлар йиғиндиси интуитив тафаккурни шакллантириш имкониятини яратади. 
Борлиқдаги жамики нарса ва ҳодисалар ўзининг муайян шакли, хусусияти, белги-аломатлари ва миқдорига эга бўлиб, шулар орқали уларнинг сифати аниқланади. Бу ҳолат миқдор ўзгаришларининг сифат ўзгаришларига ўтиши қонунида акс этган. Айни пайтда миқдор ва сифат нарса ва ҳодисаларнинг ўзаро муносабатлари ҳақида яхлит билим берувчи фалсафий категориялардандир. Билиш жараёнида интуиция йўқ жойдан пайдо бўлмайди, у юзага келиши учун ижодкор изланаётган соҳа бўйича чуқур билим, кўникма, етарли тажрибага эга бўлиши, объектив ва субъектив омиллар мавжуд бўлиши муҳим. “Интуиция – тўғридан тўғри, далиллар билан асосланмасдан туриб, ҳақиқатга етишиш қобилиятини ифодалайди. Баъзида инсон фикри, маълум мавжуд билиш усуллари доирасидан ташқарига чиқиб туриб, муаммога янгича ёндашиш усулини илғаб олади ва муаммога ечим топади”. 
Мантиқийлик «онг ости» даражасида аҳамиятга эга бўлиб, интуитив билишнинг таркибий қисмидир. Илмий билишда мантиқийлик ва интуитивликни бир-бирини тўлдирувчи жараёнлардир. 
          ХХ асрнинг йирик  файласуфи  А.Бергсон ўзининг "Эмерджент  эволюция"  асарида  интуиция  ҳақида   ёзар экан,   Румийнинг  фикрига  ўхшаш  эканлигини   кўришимиз  мумкин.  Интуиция,  Бергсон  таърифида,  қалбдаги  шундай  бир ҳис-туйғуки  у инсонни барча  мавжудотлар билан  бирлаштиради.  Руҳий  энергия  Бергсон  фикрича, ер  юзида   минг  йиллар  давомида   бир  неча  оқимга  бўлиниб  кетган.  Шундай  оқимлардан  бири     интуитив  ҳис  туйғудир.  Интуицияни  Бергсон  тафаккур фаолиятидан  ажратиб   олий руҳнинг  инсон  қалбидаги  тажаалийси  деб  ҳисоблайди.  Бу тажаалий  руҳий  мухаббат  шаклида    интуицияни  юзага  келтиради.  Интуиция Бергсон   фикрича,  бир неча  даражада  бўлади :    1.қуйи  даража  -   инсонда  сўзссиз  овозсиз кузатиладиган  ҳис-туйғулардир.   Бу  ҳис  туйғулар  инсонни  тўғри  ҳаракат  қилишга  йўналтиради . 2. юқори  даража  бўлиб,   у  тимсоллар  орқали  ички   кўриш  қобилиятида  гавдаланади.
 Ўзининг материя ва  хотира  асарида  юқори   даражадаги  интуиция  шакли ни   спонтан  образли   фикр  юритиш  қобилияти  деб  ҳам  атайди.   Кейинги  асарларида эса,  Бергсон    спонтан  образли  фикр  юритиш  қбилиятини  тафаккурдан  ажратади  ва  космик  даражадаги   руҳий  энергия  шакли  деб  ҳисоблайди.  Эмиржент  эволюция  асарининг  матерния  ва руҳ  ҳаёти  бобида  Бергсон  интуициянинг  оламий  руҳнинг  инсон  онг  остидаги   тажаалийси деб  ҳисоблайди . Юқорида  айтганимиздек,  бу ҳис-туйғуга  руҳий  мухаббат  хосдир. Ушбу  туйғу  орқали инсон  табиатдаги  барча  мавжудотларни  ҳис  қилиши  ва  улардаги  ҳаётий куч-қувватига  шерик  бўлиши  мумкин.  Бергсоннинг  таъки лашича,  инсоннинг табиатдан  бегоналашуви  интуитив  ҳис  туйғусини  сўнди риб  бормокда. Фақатгина  чегарадош  вазиятларда,  яъни  инсоннинг ҳаёти  катта  хавф  остида  қолгандагина  унда  интуитив  ҳис-туйғу  кучайиб  боради  ва  оғир  вазиятлардан  чиқиб  кетиш йўлларини инсонга кўрсатади . Бергсон  инсон  тафаккурини зулматда  ёниб  турган  шамга  ўхшатса, интуицияни бутун  борлиқни  ёритиб турувчи  ва унга   ҳаётий  куч  берувчи қуёшга  ўхшатади.    Тафаккур  қонун- қоидалари  билан  чегараланган  инсон  онги  бу  қуёш  нурини  илғаб  олишга  қодир  эмас. Руҳнинг ҳаёти  ҳақида  ёзар  экан, Бергсон  тафаккурни   ҳам  руҳ ий энергия  оқимининг  бир шакли  деб  ҳисоблайди,  лекин  айнан  ушбу  шакл  қолипга  тушиб  қолган  бир механизмга  ўхшайди.   Унда  ижодкорлик  қобилияти   сўнган.  Инсонда  ижодий  қобилиятларни   кучайтириш  учун Бергсон  тафаккур ва  интуицияни бирлаштириш  керак деб ҳисоблайди. Бергсоннинг  айнан  шу фикрлари  юқорида  келтирилган  Ж.Румий ва Ш.А.Гхош  фикрларига ўхшайди.  Спонтан  образли  кўриш  ҳақида  ёзар  экан,  Бергсон   уни    онг  остидаги тимсолларга асосланган  деб  ҳисоблайди.  Бергсоннинг онг  остидаги  спонтан тимсоллари ҳам К.Юнгнинг  онг  остидаги тимсолларига ўхшаб   кетади. Ҳинд йога  таълимотида  ҳам А.Гхош  интуитив  кўриш  ҳақида  гапирар  экан,  унга онг  остидаги  спонтан тимсоллар хос  деб  ёзади.  Бу кобилиятни    у  ички  кўриш  деб атайди. Ҳинд  ва суфийларда   ички  кўриш  заминида  рангларни  кўриш  қоби лияти  ётади  деган  фикр   мавжуд.  Нажмиддин Кубронинг  ижодидаги  ранглар  фалсафаси  ҳам фикримизнинг  ёрқин  далилидир.
Ўз ижодининг  марказига  инсон   қалбини  қўйган  Ж.Румий   уни  йўловчига  ўхшатади.   Унинг  фикрича,  бу  йўловчининг олдида  бегона  уйларнинг  эшиклари  дарров  очилмайди.  Узоқ  машаққатли  ва азобли  йўлни   босиб  ўтгандан  кейингина  бу уйнинг  эшиклари  йўловчи учун очилади. Инсон қалбидаги  руҳий   мухаббат  орқали  ҳаётнинг ҳақиқий маъноси  очилади.   Шри  Ауробиндо   фикрлари  Румий фикрларига ўхшаб  кетади. Масалан,  Ауробинодо  фикрича,  руҳий  азоб уқубатлар  инсон  қалбини  покловчи  кучли  воситалардан    бири  ҳисобланади.  "Синтез  йога" асарида Ауробиндо  шундай  деб ёзади :  "Айрим кимсалар ҳаётнинг  азоб-уқубатларидан чўчиб,  бефарқ бўлиб қолишади,  лекин Аллоҳни  севган  бандаси  учун азоб-уқубат, дард аламларни  чекиб,  сабр-тоқатли бўлиш    Аллоҳ    висолига  етишишнинг  ягона  йўлидир.  Инсон  ҳаётидаги  ғам -андух  ва  азоб  - уқубатлар  пардаланган тўсиқлар   бўлиб,  уларни  енгиб ўтган   инсонгина  охир оқибат Аллоҳ  висолига етишар  экан,   бу  билан  у  барча  ғам  андухлардан  фориғ бўлади. Улар эндиликда инсоннинг   ички дунёсидаги  роҳат  ҳис туйғуларига  айланади." .
Рухий мухаббатга  қандай  эришиш  мумкин?   Ўзининг  йогик  сатханасида Ауробиндо  инсоннинг  руҳий  камолотга  эришиш   йўллари ва  усулларини  кўрсатиб  ўтади.  Энг  асосий усуллардан бири   бу инсоннинг  барча эхтиёжларидан  воз  кечиш, ҳиссиёт ва  фикрларини  назорат этишдан  иборатдир.  Бундай воз  кечиш  аслида  инсоннинг  барча  нарсаларга  ўзидаги  ҳис  туй ҳуларига бефарқликни англатмайди.  Бундай воз  кечиш  заминида инсоннинг ички  дунёсидаги  барча  ҳис туйғулар,  эҳтирослар, фикрларни  ўз назоратига  олиш ва  бошқариш  ётган. Инсон ўзининг  эҳтиёжларига боғланмаслиги  натижасида  унинг  ички  дунёсида  аста-секин  ҳотиржамлик  ва  сокинлик   пайдо  бўлади.  Бундай  ички  хотиржамлик  эса  охир оқибат  инсонда  зикр  ҳолатини  пайдо  бўлишига  олиб  келади.  Бу эса  ўз  навбатида  коинотдаги  руҳий  қувватга  эришишга  имконият яратади.  Йогадаги  барча  медитациялар  айнан  шундай  фикрларнинг  сокинлигига ички  сукунатга   эришишга қаратилган.  Бу қарашларни  тасаввуф  таълимотида  ҳам   учратиш  мумкин.   Инсоннинг онги  қулнинг   сокин  сатҳига  ўхшаб  колган  пайтидагина инсон  онги бошка  одамларнинг  ҳис  туйғу  ва  фикрларини   қабул  қила  олади.  Бундай фикрлар  сукунати  туфайли  инсон  очиқ   ўз-ўзини ташкил  этувчи  системага  айланади.
Шундай қилиб,   юқорида  кўрсатилган  йўл  ва  воситалар  Румий ва   Ауробиндо таълимотларида   бир-бирига  ўхшайди.  Бундай  ўхшашликнинг  ҳайрон  қоладиган жойи йўқ.  Румийнинг  тасаввуфий  таълимоти  ҳам  Ауробиндо Гхошнинг  йогаси  ҳам  қачонлардир  ер  юзида  мавжуд  бўлган    ва  кейинчалик  йўқолиб  кетган  қадимий  маданият ўчоқларида  барпо  бўлган  эди.  Асрлар давомида  бу  руҳий  таълимот   Ҳиндистон  ва  Ўрта  Осиёга  тарқалиб  борди.    Бу  ердаги яшовчи  халқларнинг  урф-одатлари  диний  қарашлари,  иқлим   шарт-шароитларидаги фарқлар  ушбу  руҳий  таълимотни Ўрта Осиёда  ва  Ҳиндтистонда  ўзига  хос  шаклда  тарқалишига   олиб  келди .  Агар    Ҳиндистонда  инсоннинг  комилликка  эришиш  ҳақидаги таълимот  асосан  хилма-хил  фалсафий  тизим ва  йўналишларда  акс  эттирилган  бўлса,  Ўрта  Осиёда  эса,  бундай  таълимот    хилма-хил  суфия  мазхабларининг  амалий  ҳаёти ва  тажрибасида  намоён  бўлди .
 Ғарбий  Европа  давлатларида  ҳам  иррпационал  фалсафий тизимлар юзага  келди.  Уларда инсоннинг  ички  дунёсини   инстинкт,  интуиция  ҳис-туйғ уларини  ноанъанавий усуллар орқали  ўрганиш  масаласи қўйилди.  Буни биз  машҳур  немис  файласуфи  Ф.Ницше ва  А.Бергсон  таълимотларида  кўришимиз мумкин.    
Шундай қилиб ушбу мақоламизда ғарб иррационализми, ҳинд фалсафаси ҳамда Румий ижодида руҳий муҳаббат масалаларининг айрим жиҳатлари таҳлил қилинди. 
Хулоса қилиб айтганда, Пифагор қарашларида математик тафаккур инсонни фикрлашга ундайди, деган мулоҳаза келиб чиқади. Сон ва рақамлар (кичик нуқтадан тортиб, чексиз коинотгача) инсонни оламни ўрганишга ундар экан, оламда мавжуд тартиб ва тартибсизликнинг диалектик муносабатни яхлит тизимга солган ҳолда янги билимларни шакллантиришга имкон яратади. Яхлит тафаккур, тасаввур инсонда интуитив тафаккурни шакллантиришга имкон яратади. Гераклит қарашларида бошқарувчи ҳукмдорнинг жамиятда рўй бераётган ёки рўй бериши мумкин бўлган турли жараёнларни ва бу жараёнларнинг бир-бирига таъсири натижасида юзага келадиган муаммоларни билиши ва умуман жамият ҳақида яхлит билимга эга бўлиши назарда тутилган. Бунда интуицияда башоратчилик хусусияти ўз ифодасини топади. Эмпедоклнинг тана ва руҳ масалаларига оид қарашларида «уйғунлик» тушунчаси акс этган. Инсон айни вақтнинг ўзида моддий ва маънавий неъматлар ишлаб чиқарувчи кучдир. Мазкур уйғунлик унинг оламга фаол муносабатида – билиш жараёнидаги интуицияда ўз ифодасини топади. Платон назарда тутган инсон руҳияти билан боғлиқ ҳолатлар  онгсизлик, онгнинг хиралашган ҳолати ва туш муаммонинг ечимига имкон яратади. Мантиқийлик муаммога ечим топиши алоҳида аҳамиятга эга. Бироқ айни пайтда интуиция онгсиз ҳолатни ҳам ўз ичига қамраб олади. Рационаллик ва иррационаллик назария ва амалиёт ўртасидаги бирлик, субъект ва объектнинг ўзаро алоқаси, қарама-қаршиликлар бирлиги, онг ва руҳиятнинг бирлиги – буларнинг ҳаммаси интуицияда ўзининг ёрқин ифодасини топади.

I БОБ бўйича хулоса

Биринчидан, инсон доимо оламнинг тузилиши, ундаги мавжуд нарса ва ҳодисаларнинг ривожланиш қонуниятларини билишга интилиб келган. Лекин билиш жараёнида инсон кутилмаган вазиятларда ахборотлар чекланган шароитда тез қарор қабул қилиш зарур бўлганда ўз қарорини “олдиндан сезгандай” “айнан шундай қилиш лозимдек” қабул қиладиган ҳолатлар учрайди. Бундай ҳолатлардан бирини биз интуиция деб атаймиз. Шу нуқтаи-назардан қараганда, интуиция – чин билимларни ҳосил қилишнинг ўзига хос йўли, билишнинг мураккаб феномени ҳисобланади. Фанда узоқ давр интуитив билишнинг механизми маълум бўлмай келди. Шу сабабли интуиция ҳақидаги ҳар ҳил қарашлар, ёндошишлар, назариялар пайдо бўлди. 
Иккинчидан, баъзилар интуитив билишни илоҳийлаштириб, уни буюк ва мумтоз кишиларгагина хос, деган фикрни билдирган бўлсалар, бошқалари ижодий жараёнга, яъни илмий кашфиётлар, ихтиролар ва баъдий ижод жараёнига хос, деган қарашларни илгари сурдилар. “Уларнинг нуқтаи назарича, интуитив билиш бу ижодий жараёнда фикрнинг ривожланишида эски фикрдан янги фикрга ўтиш, яъни сакрашдан иборатдир”. 

II боб. ИНТУИЦИЯНИНГ ОНТОЛОГИК ВА ЭПИСТЕМОЛОГИК АСОСЛАРИ
II.1. Интуициянинг онтологик муаммоларини қайта англаш зарурати

Борлиқдаги жамики нарса ва ҳодисалар ўзининг муайян шакли, хусусияти, белги-аломатлари ва миқдорига эга бўлиб, шулар орқали уларнинг сифати аниқланади. Бу ҳолат миқдор ўзгаришларининг сифат ўзгаришларига ўтиши қонунида акс этган. Айни пайтда миқдор ва сифат нарса ва ҳодисаларнинг ўзаро муносабатлари ҳақида яхлит билим берувчи фалсафий категориялардандир. Билиш жараёнида интуиция йўқ жойдан пайдо бўлмайди, у юзага келиши учун ижодкор изланаётган соҳа бўйича чуқур билим, кўникма, етарли тажрибага эга бўлиши, объектив ва субъектив омиллар мавжуд бўлиши муҳим. “Интуиция – тўғридан тўғри, далиллар билан асосланмасдан туриб, ҳақиқатга етишиш қобилиятини ифодалайди. Баъзида инсон фикри, маълум мавжуд билиш усуллари доирасидан ташқарига чиқиб туриб, муаммога янгича ёндошиш усуслини илғаб олади ва муаммога ечим топади”. Мантиқийлик «онг ости» даражасида аҳамиятга эга бўлиб, интуитив билишнинг таркибий қисмидир. “Онг – инсон миясининг фаолияти, маҳсули. Онг – инсоннинг руҳий ҳолати”. Илмий билишда мантиқийлик ва интуитивликни бир-бирини тўлдирувчи воситалар, умумий ижодий жараённинг ўзаро боғлиқ томонлари сифатида тушуниш ва талқин этиш лозим. 
Маълумки, фан соҳасидаги изланишлар олимнинг маънавий фаолияти ҳисобланади. Шубҳасиз, муайян муаммо ечими устида ишлаётган олим шу муаммога дахлдор бўлган тадқиқот объектини илмий ўрганиш орқали унинг моҳияти, алоқа ва муносабатлари мажмуини аниқлашни ўз олдига мақсад қилиб қўяди. Бунда у илмий билишнинг мантиқий-методологик асоси ҳисобланган диалектикага таянади. Диалектика эса оламдаги барча жараёнлар объектив қонунларнинг рўёбга чиқиши деган ғояга асосланади. 
XX асрнинг 80-йилларида табиий ва ижтимоий фанлардаги ютуқлар натижаси ўлароқ, объект ва субъект, маънавийлик ва моддийлик, тадқиқотчи ва тадқиқот объекти, кузатувчи ва асбоб, табиат ва жамият, инсон ва табиат, турли табақа ва гуруҳлар ўртасидаги муносабатларга янгича ёндашув шакллана бошлади ва шу даврда жамиятшунослик методологиясини ишлаб чиқиш фан фалсафасининг муҳим муаммосига айланди. Табиий ва ижтимоий фанлардаги ютуқлар натижасига мос келадиган оламдаги маънавийлик ва моддийлик, табиат ва жамият ўртасидаги муносабатларга янгича ёндашув ривожлана бошлади. Бу вақтда илмий жиҳатдан асосланган фанлараро тадқиқот методи – синергетикага мурожаат қилиш зарурати келиб чиқди. Синергетика нарса ва ҳодисалар ўртасидаги мувозанатли ва мувозанатсиз, барқарор ва беқарор, тўғри фикрлаш ва янглишиш ҳолатлари билишга хос умумий томонлар эканлигига эътибор қаратади ва у ҳақда чин билим ҳосил қилмоқ учун тартиб ва тартибсизлик ҳолатлари ҳам нарса ва жараёнлар тараққиётига таъсир кўрсатади деб ҳисоблайди. Синергетикани ўрганган олим, Нобель мукофотининг совриндори бельгиялик физик-кимёгар Илья Пригожиннинг фикрича, «шу вақтга қадар беқарорлик тушунчаси салбий маънода ишлатиб келинган ва унинг асл моҳиятига етарли эътибор берилмаган. Ҳар қандай эски система янги система билан алмашинар экан, аввало беқарорлик, тартибсизлик юз беради». Яъни, у беқарорликни борлиқнинг муҳим жиҳати сифатида талқин этади.
Албатта, илмий кашфиётларда интуициянинг ролини инкор қилиб бўлмайди. Шунинг учун ҳам француз олими М.Заар ўзининг “Ижод йўллари” номли китобида, интуиция ҳис-туйғулар ҳам қодир бўлмаган нарсага қодирлигини асослаш мақсадида “У нарсалар борлиғини ва уларни яширин қийматини (қадрини) қамрайди, забт этади” – деб таъкидлайди. Интуиция дунёқараш, илмий гипотезага йўл очади. Илмий ижодда тасаввур фантазия маълум роль ўйнайди, борлиқдаги мавҳумлик қисмини дарров кўриш мумкин бўлган тарзда тасвирлайди. Аммо, тасаввур ва интуиция, ақлий чегарада қўлланилувчи  олимларнинг илмий кашфиётлар қилишда ёрдамчи воситаларгина бўлиб қолади.
Ноклассик асосга эга бўлган фалсафий ёндашувларда ижод масаласининг интуитив жиҳатларига алоҳида эътибор берилганлигини кузатишимиз мумкин. А.Бергсон ва Н.О.Лосскийларнинг бу борадаги қарашларида ўзаро уйғунлик борлигини алоҳида таъкидлаш лозим. Мазкур олимлар қарашларини фалсафа тарихи ракурсида ўрганган В.Ф.Асмус,  И.И.Блауберг ва бошқа олимлар интуиция бу ижоднинг янги сифат кўрсаткичларини пайдо қилувчи муҳим омил эканлигини кўрсатиб ўтадилар.  В.С.Библер, Ю.М.Бородая ҳам ижод масаласини таҳлил қилиб, унинг тафаккур билан боғлиқ жиҳатларига алоҳида эътибор берадилар. Ва, бунда ижодий тафаккурнинг илмий – методологик қийматга эга эканлигини исботлашга ҳаракат қиладилар. В.Р.Ириной, А.А.Новиков, П.И.Карповлар бундай ижодий тафаккурни доимий равишда интуицияга боғлиқлигини кўрсатиб берадилар. Г.Маркузе, А.Н.Портнов, Е.Я.Режабек ва бошқалар ижодий фаолиятни кўпроқ тафаккурга даҳлдор эканлигини таъкидлайдилар. 
Пифагор борлиқ ва билишнинг моҳиятини сон, рақамларни англаш деб ҳисоблаган. Тадқиқотчининг фикрича, сонларнинг борлиққа, ривожланишга, билишга боғлиқлигида, Пифагор қарашларида маълум бир қонуниятли алоқадорлик мавжуд. Зеро, нарса ва ҳодисаларнинг туб моҳиятини англаб етиш нафақат улардаги сифат ва миқдор хусусиятларини, балки улар ўртасидаги диалектик алоқадорликни ҳам англаб етиш имкониятини вужудга келтиради. Интуициянинг ижтимоий хусусияти ҳақида Гераклит сўз юритган. У ҳукмдорнинг жамиятда рўй бераётган, рўй бериши мумкин бўлган воқеа-ҳодисаларнинг моҳияти, келиб чиқиши ҳақида билимга эга бўлиш зарурлигини таъкидлайди. Бу борада Ўзбекистон Президенти Ислом Каримов: «Масъул раҳбарлик лавозимларига номзодларни танлашда… уларнинг профессионал малакаси, билими, ташкилотчилиги, ҳаётий тажрибаси, инсоний фазилатлари билан бир қаторда маънавий савиясига ҳам алоҳида эътибор қаратаман», деб таъкидлаган. 
Тадқиқотда фалсафа тарихида интуиция Р.Декартнинг интеллектуал интуиция ғояси, Б.Спинозанинг универсал заруриятни англаш ва билишнинг асоси, И.Фихтенинг ички ҳаракат маҳсули, иррационал билиш тарзи сифатида ифодалангани кўрсатилган. Диссертант фикрича, интеллектуал интуиция бир вақтнинг ўзида рационал ва иррационал тафаккур бирлигида, яхлитлигида акс этувчи билиш жараёнидир. А.Шопенгауэр интуицияни «фаросат» тушунчаси билан боғлаган, Фома Аквинский ақл ва эътиқод, фан ва диннинг уйғунлиги, Зигмунд Фрейд онгсизликнинг ижоддаги ифодаси сифатида тушунган. Ф. Ницше «иррационаллик» тушунчасини «ахлоқ» тушунчаси билан боғлаб тушунтирган: «Ахлоқ инсондан ажралмаган, у ер юзидан 20 минг метр баландликда парвоз этувчи руҳ. Янги ҳикматлар айнан қалбда бўлади». Г.Зиммель «ҳаётдан афзал», «ҳаётдан муҳим» тушунчаларидан фойдаланади. Ҳаётнинг биринчи даражаси – табиат, оила, жамият кўринишида, иккинчиси (олий руҳ) эса маданиятнинг турлари сифатида намоён бўлади. Француз файласуфи А.Бергсон «Онгнинг бевосита маълумотлари» асарида мантиқийлик ва интуитивлик билишнинг бир-бирини тўлдирувчи махсус воситалари эканлигини, уларни умумий ижодий жараённинг ўзаро боғлиқ томонлари сифатида тушуниш ва талқин этиш лозимлигини таъкидлайди, интуицияни ўрганишни фалсафанинг вазифаси деб ҳисоблайди. 
Ҳозирги замон математикасида интуиционизм йўналиши шаклланган. Эпистемология ва фанда бевосита илмий ижод амалиётида, авваламбор математика, кимё, назарий физикада кўплаб ажойиб кашфиётлар интуиция ёрдамида вужудга келганлиги маълум. Анре Пуанкаре, Жак Адамар, Леон Брауэр, Герман Вейль ва бошқалар математик ижодни интуициясиз тасаввур этолмаганлар. А.Пуанкаре янгиликнинг интуиция орқали яратилишини, математик ғоялар илгариги эски математик ғоялардан келтириб чиқарилмаганлигини қайд этади. Математикада мантиқий исботлардан ташқари, билимларни умумлаштириб, янги мулоҳаза ва ғояларнинг илгари сурилишини Пуанкаре интуиция деб атайди. Шунингдек, Л. Брауэр математика соҳасидаги барча умидларини нафақат мантиқ, балки интуиция билан ҳам боғлаган. «Математик ижодда у интуицияни математиканинг ягона манбаи, математикани узил-кесил асослаш негизи ва математик назарияларнинг ҳаққонийлиги мезони деб эълон қилган». 
Хулоса қилиб айтганда, Пифагор қарашларида математик тафаккур инсонни фикрлашга ундайди, деган мулоҳаза келиб чиқади. Сон ва рақамлар (кичик нуқтадан тортиб, чексиз коинотгача) инсонни оламни ўрганишга ундар экан, оламда мавжуд тартиб ва тартибсизликнинг диалектик муносабатни яхлит тизимга солган ҳолда янги билимларни шакллантиришга имкон яратади. Яхлит тафаккур, тасаввур инсонда интуитив тафаккурни шакллантиришга имкон яратади. Гераклит қарашларида бошқарувчи ҳукмдорнинг жамиятда рўй бераётган ёки рўй бериши мумкин бўлган турли жараёнларни ва бу жараёнларнинг бир-бирига таъсири натижасида юзага келадиган муаммоларни билиши ва умуман жамият ҳақида яхлит билимга эга бўлиши назарда тутилган. Бунда интуицияда башоратчилик хусусияти ўз ифодасини топади. Эмпедоклнинг тана ва руҳ масалаларига оид қарашларида «уйғунлик» тушунчаси акс этган. Инсон айни вақтнинг ўзида моддий ва маънавий неъматлар ишлаб чиқарувчи кучдир. Мазкур уйғунлик унинг оламга фаол муносабатида – билиш жараёнидаги интуицияда ўз ифодасини топади. Платон назарда тутган инсон руҳияти билан боғлиқ ҳолатлар  онгсизлик, онгнинг хиралашган ҳолати ва туш муаммосининг ечимига имкон яратади. Мантиқийлик муаммога ечим топиши алоҳида аҳамиятга эга. Бироқ айни пайтда интуиция онгсиз ҳолатни ҳам ўз ичига қамраб олади. Рационаллик ва иррационаллик назария ва амалиёт ўртасидаги бирлик, субъект ва объектнинг ўзаро алоқаси, қарама-қаршиликлар бирлиги, онг ва руҳиятнинг бирлиги – буларнинг ҳаммаси интуицияда ўзининг ёрқин ифодасини топади.
Тасаввуфда «интуиция» тушунчасига иррационал ёндашув кузатилади. Ибн ал-Арабий ақлий ва ҳиссий билимлар, ҳол илми ва сиру асрор илми ҳақида фикр юритади.
Тадқиқотда Абу Наср Форобийнинг мантиқий ва интуитив билишни узвийликда олиб кўриши, интуиция, «фаол ақл» ҳақидаги фикрлари, Ибн Синонинг интуицияни метафизика билан боғланганлиги таҳлил қилинган. Абу Наср Форобийнинг фикрича, «инсон ақлий фаолиятига таққослаш, сиёсат, тадбирлилик ва ҳодисаларни олдиндан кўра билиш хосдир». Айни пайтда Форобий интуицияни олдиндан кўра билиш, башорат тушунчалари билан боғлайди, бунда у жамият бошқарувчиси аввало, интуитив қобилиятга эга бўлиши ҳақида сўз юритган эди. Ибн Сино билиш босқичларини қуйидагиларга ажратган: а) ҳиссий билиш; б) мантиқий билиш; в) нубувват (интуиция) орқали билиш. Ибн Сино нубувват илмини «Аллоҳ билан инсоннинг мулоқоти» тарзида изоҳлайди. Интуицияни Абу Ҳомид Ғаззолий рационал ва иррационал тафаккур бирлиги сифатида ифодалаган. Унинг фикрича, иррационал билиш «яширин билим» бўлиб, Аллоҳнинг аралашуви натижасида содир бўлади. Жалолиддин Румий фикрларида интуиция соф иррационал жиҳатдан талқин этилган. У руҳни инсоннинг моҳияти, табиатдаги бошқа жонзотлардан фарқлантирувчи белгиси тарзида изоҳлайди. 

II. 2. Илмий билишда интуициянинг намоён бўлиш шакллари

Ҳаётда ҳар бир инсон мақсадни режалаштиради, муаммонинг ечимини излайди, лекин бу онгли жараёнми ёки табиий илоҳийликми ёки интуитив эканлигини доим ҳам тўғри аниқлай олмаймиз. 
Фалсафада билишнинг муҳим муаммоларидан бири бу интуиция ҳисобланади. Интуиция лотинча «intueri» сўзидан олинган бўлиб, диққат билан қараш деган маънони билдиради. Интеллектуал интуиция ақлнинг ҳодисалар моҳиятини бевосита англаб етишдир. Инсон илмий изланиш ва кундалик билиш жараёнида атрофни қўршаб турган нарса ва ҳодисалар фаолиятининг ривожлана бориш қонуниятларини билиш орқали ўз билимини чуқурлаштирар экан, интуициянинг муайян жиҳат ва томонларини ижодий баҳолаб боради. Интуиция инсайт, мушоҳада, машаққатли илмий изланиш, янги далилларни топиш ва уларни илмий гипотезалар, тизимлар, назариялар ва қонунларда рационал, мантиқий дискурсив англаб етишдир. Интуитив билиш бу киши бирор бир нарса ёки ҳодиса ҳақида муайян тасаввурлар ва билимларга эга бўлиши, унинг фикри маълум муаммо ёки масалани ечишга йўналтирилган ва шу асосда ўз фикрини ривожлантираётган бир пайтда рўй берадиган жараён. Олимларнинг қайд этишича, интуитив билиш бу ҳиссий ва мантиқий билишдан фарқ қилиб, у ўз табиатига кўра ҳеч бир воситасиз, ҳиссий идроксиз ва мантиқий муҳокамасиз бирор бир тасаввур ёки фикрнинг бирданига, кутулмаганда туғилишидир. Баъзи ҳолларда акси ҳам бўлиши мумкин. Интуицияни ўрганиш илмий билишда ҳозирги замон конципциясининг янги қирраларини очиш имконини берувчи билимларни ҳосил қилишда муҳимдир. 
Тадқиқотчилар мусулмон илоҳиётида хусусан тасаввуф фалсафасида интуитив билиш– қалбан, ғойибона билиш бўлиб, у билишнинг олий шакли ҳисобланган. Маълум бўлишича, Ғаззолий ва Ғиждувоний каби тасаввуф алломалари илоҳий-ғайришуурий билишни ҳам рационаллик асосида изоҳлашга ҳаракат қилганлар. Ислом фалсафаси ва қонунчилигининг вакили Мавлоно Мухаммад Қози ўз устози Хужа Ахрор Валий хотирасига бағишлаб ёзган «Силсилат ул-орифин» асарида ўн насиҳатнинг бири сифатида зукколикни кўрсатиб, ҳукмдор жамиятда руй берадиган ҳодисаларни олдиндан кўра билиши ҳамда уларни бошқаришнинг тадбирларини белгилай олиши лозим деб келтиради. Бу ижтимоий интуиция ҳисобланади. Француз файласуфи Рене Декарт фалсафий билимнинг ибтидоси сифатида интеллектуал интуиция ғоясини илгари суради. Нидерланд файласуфи Б.Спиноза интуицияни белгили шаклда ифодалаб, тезлаштирилган ақлий хулоса деб баҳолайди. Немис классик фалсафасининг йирик вакили И.Кант эмпирик интуиция билан бир қаторда фақат ақл ёрдамида априор билимларга олиб борадиган «соф интуиция» ҳақида фикр юритади. Ф.Гегел интуицияни мантиқ билан боғлайди. А.Шопенгауэр интуиция фантазия каби даҳолик белгиси деб баҳоласа, интуитив фалсафий йуналиш асосчиси Анри Бергсон ўз ижодини интуицияни ўрганишга бағишлади, у «онгнинг бевосита маълумотлари» асарида давомийликни, яъни субъектнинг ҳақиқий , муайян вақтини ҳамда бу давомийликни англаб етувчи интеллектуал интуицияни ўрганди. Ижодий фаолликнинг мураккаб кўриниши ва соҳасини интуиция ташкил қилади. 
Бир биридан чегараланган интуитив маълумотлар янги билимнинг очилишида ва ҳақиқий билимнинг очилишига восита бўлиб хизмат қилади. Интуиция фанда янги ғояни очишда метод восита вазифасида кўринади. Бу методологик эвристик билиш интуицияси «кутилмаган фикр» тарзида «ёришувдек» тасвирланади. Интуитив билиш имкониятининг муаммоси (воситасиз) билиш- фикрдан айнан фикрга олиб боради. Бунда билишнинг моҳияти ҳақида савол туради. Интуициянинг асосида эса билишнинг моҳияти, ҳақиқат ётади. Фалсафа тарихида интуитив билиш мутлоқ ҳақиқатни, воситасиз ёришувни ва ёрқин билишни англатади. 
Диссертант билиш жараёнида тасаввур, хотира, диққат, фаҳм-фаросат каби тушунчаларни интуициянинг асоси сифатида ўрганган. «Тасаввур – ҳиссийлик, мантиқийлик ва интуитивликнинг ўзига хос уйғунлиги бўлиб, бунда тафаккур ҳиссий образларни умумлаштириб, уларга мазмун бағишлайди». Ижодий тасаввурнинг кучи ҳосил қилинган билимнинг ўзига хослигида, муаммонинг ўзгача ечимлари топилишида намоён бўлади. 
Маълумки, фан соҳасидаги изланишлар олимнинг маънавий фаолияти ҳисобланади. Шубҳасиз, муайян муаммо ечими устида ишлаётган олим шу муаммога дахлдор бўлган тадқиқот объектини илмий ўрганиш орқали унинг моҳияти, алоқа ва муносабатлари мажмуини аниқлашни ўз олдига мақсад қилиб қўяди. Бунда у илмий билишнинг мантиқий-методологик асоси ҳисобланган диалектикага таянади. Диалектика эса оламдаги барча жараёнлар объектив қонунларнинг рўёбга чиқиши деган ғояга асосланади. 
XX асрнинг 80-йилларида табиий ва ижтимоий фанлардаги ютуқлар натижаси ўлароқ, объект ва субъект, маънавийлик ва моддийлик, тадқиқотчи ва тадқиқот объекти, кузатувчи ва асбоб, табиат ва жамият, инсон ва табиат, турли табақа ва гуруҳлар ўртасидаги муносабатларга янгича ёндашув шакллана бошлади ва шу даврда жамиятшунослик методологиясини ишлаб чиқиш фан фалсафасининг муҳим муаммосига айланди. Табиий ва ижтимоий фанлардаги ютуқлар натижасига мос келадиган оламдаги маънавийлик ва моддийлик, табиат ва жамият ўртасидаги муносабатларга янгича ёндашув ривожлана бошлади. Бу вақтда илмий жиҳатдан асосланган фанлараро тадқиқот методи – синергетикага мурожаат қилиш зарурати келиб чиқди. Синергетика нарса ва ҳодисалар ўртасидаги мувозанатли ва мувозанатсиз, барқарор ва беқарор, тўғри фикрлаш ва янглишиш ҳолатлари билишга хос умумий томонлар эканлигига эътибор қаратади ва у ҳақда чин билим ҳосил қилмоқ учун тартиб ва тартибсизлик ҳолатлари ҳам нарса ва жараёнлар тараққиётига таъсир кўрсатади деб ҳисоблайди. Синергетикани ўрганган олим, Нобель мукофотининг совриндори бельгиялик физик-кимёгар Илья Пригожиннинг фикрича, «шу вақтга қадар беқарорлик тушунчаси салбий маънода ишлатиб келинган ва унинг асл моҳиятига етарли эътибор берилмаган. Ҳар қандай эски система янги система билан алмашинар экан, аввало беқарорлик, тартибсизлик юз беради». Яъни, у беқарорликни борлиқнинг муҳим жиҳати сифатида талқин этади.
Тадқиқотчи интуициянинг илмий билишдаги ўрнини аниқлашда синергетик метод асосида ёндашди. Эволюцион тараққиёт синергетикани асос қилиб олади, эволюцияга борлиқнинг умумий қонуни, инсон билан табиат ўртасидаги муносабатларнинг ифодаси сифатида қарайди. Синергетика тараққиёт жараёнидаги беқарорлик ва барқарорлик ўртасидаги алоқадорликка алоҳида эътибор қаратади. Айни пайтда, психоанализ инсон руҳиятида: онглилик, онгсизлик, онг ости муносабатларига эътибор берар экан, бунга сабаб илмий тадқиқот жараёнида янги билимларни ҳосил қилишда онглилик билан бир қаторда бошқа тушунчаларни чуқур ўрганиш ва инобатга олиш муҳим аҳамият касб этади. Муаллиф фикрича, интуиция илмий билишнинг ўзига хос шакли бўлиб, бунда изланувчи олим онгида яшиндек ярқ этган фикр ҳосил бўлади, айнан илмий билишда муаммони фаҳмлаш ва идрок этишда янглишиш, иккиланиш, тўғри фикрлаш ҳолатларининг бир-бирига таъсири оқибатида фикр ёришуви (инсайт)ни келтириб чиқаради.
Диссертантнинг фикрича, янги билим ҳосил қилишда мантиқий тафаккур ва унинг шакллари, тушунчалар ўртасидаги диалектик муносабат ҳамда иррационал тафаккурнннг ўрни ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Тадқиқотда интуиция инсоннинг ижодий лаёқати ёки муайян соҳадаги самарали фаолиятига нисбатан баҳолаш усули сифатида ўрганилади. Интуициянинг ҳиссий, интеллектуал, эмоционал ва мистик турлари унда узвий бирликни, яхлит билимни акс эттиришда алоҳида аҳамият касб этади.
Инглиз олими М. Бунге олим интуициясига тўхталиб, унинг: а) ҳиссий қабуллаш интуицияси; б) тасаввур интуицияси; в) фикрлаш, мулоҳаза юритиш интуицияси; г) соғлом ақлга тўғри келадиган интуиция; д) интеллектуал интуиция каби турлари ҳақида фикр юритади.
Интуитив билиш жараёнида субъектнинг объектга айланиши ҳолати кузатилади. Бунда субъектнинг объектга акс таъсир этиши мураккаб ва зиддиятли жараён сифатида ўрганилади.
Ижтимоий онг шаклларидан бири бўлган ахлоқий онг интуициянинг ахлоқий шаклидир. Интуицияга ахлоқий жиҳатдан ёндашган ва ўз фалсафасининг марказига инсон қалбини қўйган Суқрот эзгулик тўғрисидаги диалогларида «яхшилик» интуитив ҳис этиш мумкинлигини таъкидлайди. Интуициянинг ахлоқий шакли бўлмиш инсоннинг ҳис-туйғуси эмоционал интуиция тарзида ифодаланади.
Тадқиқотчининг фикрича, инсон аксарият ҳолларда ички руҳий кечинмалари билан боғлиқ ҳолатларни ҳис этади. Муаммоли вазиятларда айтган сўзи, қилган ноўрин хатти-ҳаракати уни руҳий азобга солади. Мазкур ҳолатда инсонда яширин ҳис-туйғулар юзага келади ва табиий ҳолда уларга аксиологик баҳо бера бошлайди.
Инсоният тарихий тараққиётидаги айрим йирик илмий кашфиётлар беихтиёр, кутилмаган ҳолатда, тўсатдан қилингани маълум. Электротехника соҳасидаги машҳур кашфиётчи Николла Тесла (1856–1943) сайр қилиб юрганида бир техник муаммонинг ечими тўсатдан миясига келиб қолади. Оқибатда бу фикр шу муҳим масаланинг ечилишига сабаб бўлади. Манбаларда Тесланинг миясига келган тасвирлар эса аниқ, равшан ва сезиларли бўлгани қайд этилган. 
Америкалик психолог Д. Ж. Гоуэннинг ёзишича, у уфққа қараб шеър ўқиётганида тўсатдан келган янги фикр онгини чақмоқдек ёритиб юборган, яъни ўзгарувчан токда ишлайдиган электр моторининг тузилиши унга аниқ-равшан намоён бўлган. Муаммонинг ечилишида нафақат туш, балки тасаввур, диққат, хотира, фаҳм-фаросатнинг ҳам ўрни катта.
Умуман олганда, билиш жараёнига боғлиқ бўлган тасаввур, хотира, диққат, фаҳм-фаросат, онг, онгсизлик, онг ости соҳаси, инсайт, тафаккур, рационал тафаккур, иррационал тафаккур ва туш кўриш каби ҳолатларнинг уйғунлиги, яхлитлиги ва бирлиги интуитив тафаккурнинг шаклланишига имкон яратади.
Хуллас, интуитив билиш жараёнида инсон интиҳога эмас, балки, ибтидога қараб интилади. Ҳар қандай бадиий ва илмий ижод жараёнларини мантиқан англаб бўлмаслиги ва уларни мантиқий билиш билан боғланмаганлиги ҳамда ижодкор руҳиятида норационалликнинг содир бўлиши ва ижодкор ўз ижодини айнан онгнинг хиралашган пайтида, руҳий тушкунлик пайтида яратиши ва шунинг учун ўзи яратган ижод маҳсулининг қай тарзда содир бўлганлигини тўлиқ изоҳлаб бера олмаслиги, онгли фаолият ожизлик қилган ҳолатда, мантиқийликка асосланган онгли фаолият ижодкорга етарли бўлмаганда норационал тафаккур ва илҳомланишнинг содир бўлиши назарда тутилади. Интуитив билиш муаммо ечимини излаш жараёнида тарихийлик ва мантиқийликка асосланиб, объектив хулоса чиқариш имконини яратади ва бу жараён муаммо ҳақида янги бир фикрнинг пайдо бўлишига олиб келади. 

II. 3. Интуициянинг рационал ва иррационал хусусиятлари

Билиш жараёнида хаёл, ижодий фантазия, интуиция ҳам катта рол ўйнайди, чунки улар тажрибанинг баъзи маълумотларига асосланиб нарсаларнинг табиати ҳақида кенг суратда умумлаштирилган тасаввурлар тузишга имкон беради. Бу эса ўз навбатида инсонни виртуал образлар билан ишлашга ундайди. Демак, билиш жараёни ва илмий ижодиётда бевосита виртуал оламга ҳам мурожат қилинар экан, билиш жараёнидаги, ижодий фантазия, интуиция ҳам виртуал тарзда содир бўладиган жараёнлардир. Ижод – бу инсоннинг, табиат бойликларни онгли равишда ўзлаштириши давомида янги моддий ва маънавий бойликлар яратиш, шунингдек, инсоннинг қобилиятларини ривожлантириш жараёнидир. Иммануил Кант ижодий билиш фаоллигини “ақлнинг хавф-хатарли фаолияти” деб таърифлаган эди. Инсоннинг ўзини қуршаган оламни теран ва мукаммал билишга интилишида жасорат ва матонат кўрсатиши онг ижодий фаоллигининг ёрқин ифодасидир. 
Инсон олдида турган вазифаларни ҳал қилишга ижодий ёндашиш – инсон руҳи, ақл-заковатининг олий ифодасидир. Воқеликни ижодий, фаол ўзлаштиришнинг муҳим элементи – илмий муаммонинг мақбул ечимини излаш ва топишдаги “ижод машаққатлари”дир. Шахснинг билиш қобилиятлари айнан илмий ижодда тўлақонли намоён бўлади. Калифорниялик машҳур психолог Ж.Гоуэн бу ҳақда шундай деб ёзган эди: “Даҳо шахслар бир мушоҳада юритиш жараёнида кашф этадиган нарсаларга оддий истеъдодли одамлар узоқ ва машаққатли меҳнат натижасида эришиши мумкин”. 
Интуиция бу билиш шакллари ва унсурларини рационал ва норационал тарзда ҳаракатлантириб янги, бетакрор назарий ва технологик қадриятларни яратишга қаратилган фаолиятдир. Ҳар қандай ижодий фаолият руҳиятдаги рационал ва норационал жараёнларнинг мураккаб ва зиддиятли ўзаро таъсирининг натижаси сифатида содир бўлади. Бу жараёнларнинг юзага келишини моддий ва маънавий хусусиятга эга бўлган асослар, қонуниятлар ва омиллар тақозо этади.
Интуиция ниҳоятда мураккаб руҳий-интеллектуал ҳодиса бўлиб, уни рўёбга чиқарадиган таркибий қисмлар мураккаб тизимни ташкил қилади, улар бажарадиган функциялар рационал-мантиқий ва флуктуацион (ногаҳон, кутилмаганда содир бўладиган) жараёнлар кўринишида намоён бўлади, унинг объектив ва субъектив асослари, механизмлари мавжуддир.
Айрим муаллифлар интуициянинг шундай таърифини берадиларки, ундан инсоннинг ижодий фаолияти фақат рационал (ақлий, оқилона жараён) хислатга эга деган хулоса келиб чиқади. Бундай ёндашувга кўра интуиция ижоднинг олий шакли бўлиб, у нарсалар моҳиятининг адекват, аниқ инъикосини беради. Бунда интуициянинг норационал жиҳатлари ҳисобга олинмаган. А.Т.Шумилиннинг фикрича, ижодиёт назарияси – бу кашфиёт ва ихтиро қилиш назариясидир.
Интуициянинг рационал ва норационал жиҳатлари руҳий фаолиятда намоён бўлади, руҳиятнинг ўзи эса мураккаб тизимга эга бўлган, онг ва тафаккурга нисбатан кенгроқ маънавий ҳосиладир. Интуиция жараёнида, айтиш мумкинки, умуман инсоннинг билиш фаолиятида руҳиятнинг барча жиҳатлари, шу жумладан рационал ва норационал қисмлари, унсурлари фаол иштирок этади.
Интуицияда норационаллик мантиқий-рационаллик билан бирга ўзининг турли кўринишлари Фрейд кашф этган онг ости жараёнлари, руҳий ҳолатлар, интуиция, туш кўриш пайтида содир бўладиган норационал фикр, спонтан (чалкаш, ноаниқ, бетартиб) хаёл қилишлар орқали намоён бўлиб, фундаментал тадқиқотлардаги илмий янгилик, кашфиёт ва ихтироларнинг юзага келишида катта роль ўйнайди. Кимёвий элементлар даврий жадвалининг яратилиши Д.И.Менделеевнинг туш кўриш пайтида норационал тафаккур тарзида содир бўлса, Архимедда – интуиция шаклида, А.Пуанкаре тадқиқотларида – спонтан ҳаёл суриш жараёнида, Бальзак, Шиллер учун руҳий кўрсатма шаклида содир бўлган. Туш кўриш жараёнида норационал тафаккур орқали ижод содир бўлиши Ибн Сино ва ал-Хоразмийлар фаолиятида ҳам мавжуд бўлган.
Тафаккурда рационаллик ва норационаллик нисбати мусулмон Шарқ фалсафасида ҳам талқин этилган. Норационал тафаккурга илмий ёндашиш, уни ижодиёт учун хос жараён деб ҳисоблаш ал-Хоразмий ва Ибн Сино тадқиқотларининг хусусиятидир. Аксарият Ғарб ва рус тадқиқотчилари мусулмон илоҳиётида, хусусан, тасаввуф фалсафасида интуиция – қалбан, ғойибона билишнинг олий шакли деб эътироф этадилар. Ваҳоланки, Ғаззолий ва Ғиждувоний томонидан ишлаб чиқилган тасаввуф тариқати тартиб-қоидалари рационал тафаккур услубига асосланган ҳолда Ҳаққа – илоҳий ҳақиқатга эришишни кўзда тутади.
Норационалликка мистик ёндашув схоластик фалсафа ҳукмрон бўлган ўрта асрлар ҳамда Уйғониш даврига хос бўлган. Норационал тафаккур билиш жараёнининг ўзига хос шакли эканлигини янги давр файласуфлари Декарт, Спиноза, Лейбниц ва Локк таъкидлаган.
Немис классик фалсафасининг етук вакили Гегель билиш жараёнида норационал тафаккурни умуман инкор этса, А.Шопенгауэр ва «Ҳаёт фалсафаси»нинг намоёндалари Ф.Ницше, А.Бергсон ва бошқа интуитивистлар уни билишнинг энг олий шакли деб эътироф этадилар.
Интуициянинг муҳим объектив асосларидан бири амалиётдир. Инсоният тарихида деярли барча кашфиётлар, ихтиролар, фундаментал тадқиқотлар ижтимоий эҳтиёждан, амалий зарурият талаби билан яратилган. Шунинг учун амалий фаолиятнинг структураси, мантиғи, ундаги стихияли унсурлар, жиҳатлар ижодиётнинг рационал ва норационал хусусиятлари намоён бўлишининг манбаи ва омили ролини ўйнайди. 
Иккинчи турдаги объектив асосга мисол қилиб инсон руҳини, руҳий фаолиятининг субстрати бўлган мияни кўрсатиш мумкин. Ўнг ва чап ярим шарларидан ташкил топган бош мия инсон руҳий фаолиятининг биофизиологик субстратидир. Мия ярим шарлари онгли фаолият функцияларини турлича тақозо этади. Миянинг чап ярим шари мантиқий фикрлаш, рационал фаолиятини юзага келтиришга ихтисослашган бўлса, инсон руҳиятининг норационал фикрлаши ўнг ярим шарнинг функционал фаоллиги натижасидир.
Интуицияда рационаллик ва норационаллик жиҳатларининг нисбати бир зайлда турмайдиган, ҳаракатчан ҳолатни билдириб, унинг миқёси муаммонинг қўйилиши ва ишлаб чиқилиши, мавжуд тасаввурлар ва тадқиқот усулларини тушуниш ва тушунтириш қобилияти, тадқиқотчининг психологик хусусиятларига боғлиқ бўлиб, ўз моҳияти билан зиддиятли, диалектик хусусиятга эга.. 
Интуиция муаммоси фалсафа ва табиатшунослик тарихида ҳар хил, баъзан бир-бирини истисно этувчи ёндашувлар, нуқтаи назарлар ва тасаввурлар билан тавсифланади. Антик фалсафадаёқ бу муаммо атрофида кескин баҳслар бўлган. Иония фалсафаси намояндалари интуицияга бевосита билим, сезги аъзолари орқали билиш шакли деб қараган бўлсалар, элей мактаби вакиллари, шунингдек Левкипп ва Демокрит бевосита билим ва сезги аъзолари орқали билишни рад этганлар, сезгиларни сохта деб эълон қилганлар. Суқрот талқинида интуиция «даймоний» ёки «предмет ғоясига эгалик»дир. Платон ҳам ҳиссий билишни ҳақиқат эмас деб ҳисоблаган. 
Янги даврда Декарт, Спиноза, Лейбниц интеллектуал интуиция ҳақидаги таълимотни яратди. Декарт интуиция деганда сезгиларнинг омонат гувоҳлиги ва тартибсиз хаёлнинг алдамчи мулоҳазасига бўлган ишончни эмас, балки теран ва зеҳнли ақлни тушунади. Спиноза интуицияни нарсаларнинг моҳиятини қамраб олувчи энг ишончли билиш деб ҳисоблайди. Сенсуалистлар сезги даражасидаги интуицияни тарғиб қилади ва сезги аъзолари орқали бевосита билишни биринчи ўринга қўяди. Ж.Локк фикрига кўра, ақл – сезги аъзолари фаолиятининг ҳақиқий натижаларини узлуксиз қайд этувчи кўзгу, холос. Билишнинг бу томонини рад этиб бўлмайди: ақл шу томонга ўз эътиборини қаратгани заҳоти у, худди қуёшнинг ёрқин нурлари каби, ўзини бевосита идрок этишга мажбур қилади. Иккиланиш, шубҳаланиш, ўрганишга ҳеч қандай ўрин қолмайди: ақл шу заҳоти унинг ёрқин нурлари билан тўлади, исботлаш ёки ўрганишга муҳтож бўлмайди, бироқ ҳақиқатни фақат унга ўз эътибори қаратилганлиги туфайли идрок этади.
Муаммони ўрганишга немис классик фалсафаси муҳим ҳисса қўшди. Кант интеллектуал интуиция қобилиятини инкор этиб, соф аперцепция ғоясини илгари суради. Бироқ кейинчалик Фихте Кантнинг соф аперцепцияси амалда интеллектуал интуициянинг ўзи эканлигини, у Декарт, Спиноза ва Лейбницнинг амалда мавжуд нарсаларни билиш қобилияти сифатида қаралган интеллектуал интуициясидан Кантда интуиция фаолиятни билишга қаратилганлиги билан фарқ қилишини кўрсатди. Фихтенинг ўзи интеллектуал интуицияни амалда мавжуд нарсаларни эмас, балки мутлақ нарсалар фаолиятини билиш сифатида тушунади. Шеллинг Кант-Фихте йўналишини ривожлантириб, уларнинг таълимотини ўзининг трансцендентал идеализми – «субстанцияни билиш учун» ўз натурфалсафаси билан тўлдиради, эстетик тасаввурни биринчи ўринга қўяди. Ўтмиш рационалистларидан фарқли ўлароқ, у интуициянинг сабабларини идрок эмас, балки ақл фаолиятидан қидиради.
Гегель ўз ўтмишдошларининг интеллектуал интуиция ҳақидаги таълимотларига танқидий ёндашиб, билиш мантиғи, назарияси сифатида диалектикани ишлаб чиқади. У фалсафани тафаккур фанига айлантиради, унинг соф тафаккурга асосланган мантиқий оқилона тизимини яратади, шу сабабли унинг таълимотида интеллектуал интуиция ўрнини диалектика эгаллайди.
ХХ аср бошида ҳар хил мактаблар: жумладан, Гуссерлнинг феноменологик интуиция (редукция), Бергсоннинг интуитивизм, Фрейднинг онг ости интуицияси ва бошқа йўналишлар юзага келди. Бу мактаблар интуицияни билишнинг инстинкт, онг ости ҳодисаси, диний эътиқод ва ҳоказоларни ўзида уйғунлаштирган иррационал ҳаракати сифатида тушунади. Бу йўналишларнинг ўзига хос хусусияти шундаки, улар дунёни илмий билишда ақлнинг, тушунчалар воситасида тафаккурнинг ролини камситади. Тафаккур ўрнига предметни кераксиз рационалистик мулоҳазаларсиз «асл ҳолича» қамраб олиш имконини берувчи интуиция қўйилади.
Бугунги кунда иррационализм ғояларини экзистенциализм, неопозитивизм ва ҳозирги замон фалсафасининг айрим бошқа йўналишлари ривожлантирмоқда. Масалан, экзистенциалист Хайдеггер фикрига кўра, «экзистенция»ни мантиқий тушуниш мумкин эмас. Ясперс ижодида эътиқод, интуитив тарзда қараладиган мистик «ваҳий» биринчи ўринга қўйилади. Марсель «абстракциялар руҳи»га қарши аёвсиз курашни тарғиб қилади. Инглизлар Росс, Мур, Ричард моддий нарсаларни билишнинг сезги ва ақл даражаларини четлаб ўтиб, қандайдир мистик интуиция ёрдамида, бевосита билиш мумкинлигини исботлашга ҳаракат қилади.
Шундай қилиб, ўтмишда файласуфлар интуиция деганда инсоннинг ҳақиқий борлиқни билиш қобилиятини тушунган, уларнинг айримлари (Спиноза) интуицияга ақлнинг олий кўриниши сифатида ёндашган бўлсалар, ҳозирги интуитивистлар ақлнинг, тафаккурнинг ролини камситадилар ёки инкор этадилар, алогизм ва мистик иррационализмни тарғиб қиладилар.
Мантиқ сифатида тушуниладиган диалектика интуициянинг шаклланиши ва унинг натижаларига танқидий ёндашилишига имконият яратади. Гарчи интуиция дедуктив назариянинг муҳим бўғинларини кўрсатиб берса-да, у бизни уларни исботлаш заруриятидан халос этмайди. Бевосита, кутилмаган ва англаб етилмаган билим сифатида интуиция қуруқ жойда эмас, балки вазифаларни ечиш, ечимни «интуитив» топишни белгилайдиган муайян асослар мавжуд бўлган ҳолда юзага келади. Бироқ интуиция натижаларини билимнинг тегишли шарт-шароитлар мавжуд бўлган соҳаларида текшириш лозим. Масалан, математика ва физикада олинган натижаларни фақат тажриба ўтказиш йўли билан текшириш мумкин

II БОБ бўйича хулоса:

Биринчидан, илмий билишда интуиция муҳим ўринни эгаллайди. Интуиция бу инсон ҳаётида алоҳида феноменал ва мураккаб фаолият бўлиб, инсон руҳий фаолиятида – яъни, ижодий меҳнатда, хусусан илмий ижодда катта роль  ўйнайди. Шу билан бирга у ижодий изланишда хотира, тафаккур ва образли тасаввур билан алоқада бўлади. Баъзи ижодкорлар фан ва санъатда умуман янги кашфиётлар қилиб, кўпинча ўзи ҳам буни қандай қилганини билмайди. 
Иккинчидан, ижодий фаолиятда янги фикрнинг қандай пайдо бўлишини, биз сунъий йўл билан билолмаймиз. Чунки, янги фикр бу асл (оригинал) тушуниш, шахсий нуқтаи  назар (бир қатор сўзлар эмас, балки  таассуротлар, онгимизда ҳар сония ўтадиган ҳодисадир) бўлиб, у камдан-кам ҳолларда инсон миясига қуюлиб келади, эҳтимол ҳаётда бир неча марта келган бўлиши ҳам мумкин. Дарҳақиқат, айтишимиз мумкинки, агар одам ўзини фикрлашга мажбур қилишнинг йўлини билганда эди ҳамма даҳо бўлиб кетган бўлар эди. 
Учинчидан, инсон руҳияти ҳиссий, оқилона ва эйдетик билимнинг янги шаклларини яратиш узлуксиз жараёни сифатида амал қилади. Инглиз олими Г.Уоллес маънавий ижод жараёнларининг тайёргарлик, етилиш, англаш ва текширишнинг босқичларини қайд этган, жумладан, ижоднинг муҳим босқичи – янгиликни интуитив англаш, тушуниб етиш. Интуиция – кутилмаганда бевосита олинган билимдир.

.

III боб.  ҲОЗИРГИ ДАВРДА ИНТУИЦИЯНИНГ ИЖТИМОИЙ-МАДАНИЙ ИМКОНИЯТЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ АҲАМИЯТИ
III.1. Интуитив билишнинг маданий ва ахлоқийлик жиҳатлари

Бизнингча, Ғарб руҳшунослигига аввало бу борада кўп асрлик тажрибага эга бўлган Шарк руҳшунослиги тажрибаларини ўрганиши зарур. Бу фикрни  биз таниқли ҳинд мутафаккири А.Гхошнинг Ғарб экспериаментал руҳшунослигининг қуйидаги теран таҳлилига таяниб олдинга сурамиз: “Ҳозирги давр руҳшунослиги ҳам,- тушунтиради у, - онгсизлик  (ақл ости) соҳасининг муҳимлиги ва уни тозалаш зарурлигини тушуниб етди. Лекин руҳшунослар бутун манзаранинг фақат бир томонини, унинг ярмини – ақл ости соҳасини кўрмоқдалар холос,  онг(ақл)дан юқори томонни эса кўра олмаяптилар; улар  заифгина ментал (интеллектуал) онгларининг учқунлари ёрдамида бу ўғрихонани ёритиш мумкин деб ўйламоқдалар – уларнинг бу ишдаги муваффақиятлари чўнтак фонари ёрдамида энг зич ва қоронғу чакалакзор ўрмон ичида  йўл қидирган  кишининг муваффақиятидан ортиқроқ бўла олмайди.
Аслида онг ости деганларида ҳам улар  жуда кичик, фронтал мавжудотнинг сояси тушадиган бир қисмнигина кўра оладилар. Амалда  руҳиятнинг шундай асосий  қонуни борки, уни четлаб ўтиш мумкин эмас, ва унга биноан инсоннинг тубанга тушиши унинг юқорига чиқиш қобилиятига тўғри пропорционалдир : у ўзи кўтарилиши мумкин бўлган масофадан қуйироққа туша олмайди, чунки қуйига тушиши учун керак бўлган куч уни юқорига кўтарилишини таъминлайдиган кучнинг айни ўзидир. Агар биз бир амаллаб  юқорига кўтарилишимизга нисбатан қуйироққа тушсак, шу заҳоти бахтсизлик юз бериши, телбалик, жиннилик тутқаноғига гирифтор бўлишимиз мумкин , чунки биз бу ҳолда ҳимоясизланиб қоламиз. Биз  қуйидан туриб Ҳақиқат манбаига ҳаракатланар эканмиз, бизга мислсиз теранликда жо бўлган ҳикмат тобора юз оча боради. Шунинг учун, агар руҳшунослар етарли даражада нурланган бўлмасалар онг остига чинакамига туша олмайдилар, шунинг учун улар, баъзи юзаки ҳолларни истисно этсак, ҳеч қайси дардни даволай олмайдилар, даволаган тақдирларида ҳам беморнинг дарди унинг бошқа ерида ва бошқа шаклда куртак ёзиши хавфи ҳамиша мавжуд бўлади. Ваҳоланки, тубанга тушадиган йўлнинг охирига етмай туриб, ҳеч кимни дарддан халос этиб бўлмайди, ва лекин бу йўлнинг ўзини ҳам юқорига кўтариладиган йўлнинг охирига етмасдан туриб ўтиб бўлмайди. Қанчалик тубанга тушилса, нурга зарурат ҳам шунча катта бўлади – акс ҳолда инсон (душманга, маънавий инқироз кучига, дардга) ем бўлиши тайин.
Агар руҳий таҳлил ўз (фани) масалалари доирасидан  четга чиқмаслик билан қаноатланса, хавф-хатар бўлмаслиги ҳам мумкин эди: бир кун келиб у ўзининг чекланганини тушуниб етар, фақат кичикроқ, юзакироқ касалликларни даволаш билан кифояланган бўлар эди. Лекин кўпчилик ҳозир уни янги Инжил даражасига кўтармоқда, у бизнинг илоҳий имкониятларимизга  эмас, кўпроқ  қоронғу томонимизга эътибор бераркан, ақлларни чалғитадиган қудратли кучга айланади. Табиийки, эволюция жараёнида бизнинг “хато”ларимиз ҳам  охир-оқибат ўз ўрнига эга ; ... лекин ишда қўлланаётган бу услуб ҳавфли, чунки у касалликни келтириб чиқаради, лекин уни даволай олмайди...Ҳозирги давр психологияси – ҳали болалик ёшидан чиқмаган бир фан – (шунинг учун ҳам ўз хулосаларида) шошқалоқ, бемулоҳаза йўқ, улублари ҳам мукаммал ва пишиқ эмас. Барча  ёш фанларда бўлгани каби, бу ерда ҳам ақл ҳақиқатнинг кичик бир қисмини, айрим бўлакчасини ажратиб олиб, уни ноқонуний умумлаштириб, ўз чекланган тилида тушунтириб, бутун табиатга табтиқ этишга уринишлари... намоён бўлмоқда. 
Руҳий таҳлил (айниқса Фрейдники) табиатнинг муайян бир қисмини - энг қоронғу, энг ҳавфли, энг носоғлом  қисмини – онг остининг тубан витал (ҳирсий, ҳайвоний) қатламидаги энг паталогик ҳодисаларни ажратиб олади ва уларга ўз роли доирасидан чиқадиган даражада фаол деб уқтиради... У (шу ҳодисаларни) муддатидан олдин (тегишли тайёргарликсиз) қўзғатиб юбораркан ёки тажрибани нотўғри амалга ошираркан, онг соҳасини ҳам қора ва ифлос муҳит билан кўмиб юбориш мумкин ва бунинг натижасида ҳис-туйғуларни ва ментал (ақл)нинг табиатини ҳам заҳарлаб қўйиши мумкин. Шунинг учун ишни  салбий ҳолатларни эмас, балки ижобий ҳолатларни тажриба қилишдан, илоҳиётнинг табиатидан – сокинлик, мунавварлик, тинчлик-хотиржамлик, софлик, илоҳий куч қудратдан – ниманидир пастга, кишининг ўзгариши керак бўлган ерига олиб тушишдан бошлаш керак; шу ишни етарли даражада амалга оширилганидан ва етарлича мустаҳкам асос вужудга келганидан кейингина онг остига яширинган душман элементларни илоҳий сокинлик, нур, куч ва билимлар ёрдамида парчалаш ва йўқ қилиш учун юзага чиқарса бўлади”.
Шу маънода, Ғарбда интуитивизм оқими, Фрейд, айниқса Юнг асос содган руҳшнослик илмлари гарчи Ғарб маданиятини Шарқ маданиятига яқинлашувида катта аҳамиятга эга бўлсада, бу ерда ҳали  Шарқдан намуна олиш ўрганиш зарур бўлган жуда кўп таълимотлар кўплигини таъкидлаш жоиз.  Тўғри, “Инжил”да ҳам  Исо а.с. ўз шогирдларига қарата“...сизлардан ўтиниб сўрайман, жонингизга қарши кураш олиб борадиган нафс эҳтиросларидан сақланинг” каби оятлар бор. Лекин, рационаллашган Ғарб маданиятида улар унутилиб кетган эди. 
А.Гхошнинг биз  юқорида батафсил келтирган жуда чуқур таҳлили Шарқ мистик мактабларида, айниқса тасаввуф таълимотида билимга киришувнинг дастлабки ва асосий шарти ахлоқий покланиш, тубан нафсдан қутулиш талаби бўлгани нақадар тўғри  бўлганини тушунишга ёрдам беради. Умуман Шарқ таълимида азалдан инсон ахлоқи билимидан ҳам юқори қўйилган. Ушбу ғоя Алишер Навоийнинг
Менга на илму ва на ошиқлик хавасдир,
Агар мен одам эрсам ушбу басдир, -
деган мисраларида айниқса ёрқин ифодаланган.       
Юртимизнинг энг юксак маънавий қадрияти бўлган тасаввуф таълимотида эса ҳақиқатни билишга  киришишдан олдин шариатга  бўйсуниш жуда қатъий талаб қилинган. “Аввал шариат, кейин тариқат”, “Шариатсиз тариқат йўқ” каби ғояларнинг кенг олдинга сурилгани ва унинг амалиёти жуда жиддий назорат остида бўлгани  шуни ифодалайди.  Ушбу талабнинг нақадар кескинлиги Сўфи Оллоёр томонидан алоҳида таъкидланган:
Шариат ҳукмидан ташқи риёзат
Эмас тоат, қабоҳатдир, қабоҳат...
Чиндан ҳам ахлоқийлик билан узвий бўлмаган билим қанча кучли бўлса, шунча зарарлидир. Чунки ахлоқсиз инсон ўз билимидан бошқалар ва жамият зарарига фойдаланиши мумкин ва бу зарар билимсиз кишиникидан кўп марта ортиқ бўлади. Буни энг камида оддий киссавур ўғри билан компютерни яхши билиш орқали банкни ўмарадиган одамнинг жиноятлари даражалари орасидаги фарқ мисолида кўриш мумкин.  Машҳур юнон донишманди Арасту айтганидай, “Kимки билимда илгарилаб, ахлоқда оқсайдиган бўлса, билингки у олдинга эмас катта тезлик билан тубанлик сари кетипти”. Ахлоқнинг бу юксак вазифаси немис классик фалсафасининг таниқли намояндаси И.Кант олдинга сурган “категориал императив” ғоясида ўз ифодасини топган эди. Динларда эса  бу императив қатор догматларда акс эттирилган эди. (Ислом динида улар “шариат”нинг мазмунини ташкил этади). 
Айни замонда билимсиз ёлғиз ахлоқнинг ўзи ҳам етарли эмас. Ахлоқли бўлиш ҳам муайян оқилликни тақозо этади. Бу ғоя буюк суфий мутафаккиримиз Хожа Аҳмад Яссавийнинг 
Маърифатни минбарига минмагунча,
Шариатни ишларини билса бўлмас.
Шариатни ишларини адо қилмай,
Тариқатни майдониға кирса бўлмас. –
деган ҳикматли мисраларида жуда яхши ифодаланган. Платон ушбу мисраларни билим ва ахлоқ масаласига диалектик ёндошув деб баҳолаган бўларди. 
Буюк мутафаккирлар кўп асрлардан буён ушбу ғояни бежиз олдинга сурмаганлар. Улар шахс худбинона “мен”ининг бошқа шахсларга ва бутун атроф табиатга нисбатан содир этиши мумкин бўлган агрессивлиги ва бошқа зарарларнинг (агрессиясининг) олдини олиш  ва айни пайтда инсон ўз эволюциясининг қуйи (ҳайвоний инстинктлар, тубан нафс) босқичида тўхтаб қолишига йўл қўймаслик учун жуда оқилона йўлни кўрсатганлар. 
Лекин Ғарб маданиятида, айниқса илмий дунёқарашнинг яккахокимлиги даврида илмий фаолиятга  киришувчилар олдига бундай жиддий талаблар қўйилмаган. Ҳозирги давр ҳақида эса гапирмаса ҳам бўлади. Эндиликда олимларнинг ўзлари ҳам экологик катастрофаларнинг асосан икки сабаб билан – биринчиси, инсон иқтисодиётининг табиатга қарши олиб борган фаолияти ва истеъмолчилик феъли, иккинчиси, Ер аҳолиси сонининг ортиб кетиши  - билан боғлиқлигини тан олмоқдалар. Ваҳоланки, бу икки сабаб ҳам инсон нафси тубан хоҳиш истакларининг беҳад отиб кетишининг оқибатидир. Ва бунда Шарқ мамлакатларининг эмас, балки тийиқсиз нафсининг кучи тинимсиз ортиб бораётган “олтин миллиард” ҳиссаси катта. 
Тўғри, Ғарбда  ҳам оила, мактаб шароитида муайян ахлоқий таълим- тарбия асослари сингдиришга ҳаракат қилинади. Лекин  бу талаблар шариат, айниқса тариқат талабларига нисбатан анча юзаки ва ноизчил. Энди ана шу масалани ҳозирги давр медицинасининг энг кризисга учрамаган деб ҳисобланган соҳаси бўлган жарроҳлик фаолиятига татбиқан муҳокама этиб кўрайлик. Аслида айни шу соҳада, масалан, донор органининг касал одам органига кўчириб ўтказиш ишида, юқори ахлоқийлик мезонлари яхши ишлашини тасаввур этиш қийин. Масалан, юракни кўчириб ўтказиш муаммоси бўйича талай ахлоқий, диний, фалсафий  масалалар кўндаланг бўлади. Масалан, операциядан кейин кўчириб ўтказилган орган эгасининг “қалби” не аҳволга тушади? Бунинг савол жавоби борми? Агар бўлса, ким жавобгар бўлади? Ва ҳ.к. Бу ҳол нафақат Ғарб рационалистик маданияти намояндалари, балки иррационалистик тамойиллар , хатто “руҳий таҳлил” ва унинг энг янги “экспериментал психология” каби амалий кўринишларида ҳам  ҳамон ҳисобга олинган эмас. 
Масалан, Фрейднинг ҳозирги даврдаги издошлари ҳам кишиларни руҳий тажрибага ҳеч қандай ахлоқий талабларни қўймаган ҳолда , тўғридан тўғри олиб киришда давом этмоқдалар. Буни, масалан, журналист М.А Дмитрукнинг 1990 й. Москва психиатрия илмий текшириш институти қошидаги психиатрия-эндокринология марказида АҚШ трансперсонал психология ассоциациясининг раиси С.Гроф томонидан ўтказилган сеанслар ҳақидаги аҳборотидан  кўришимиз мумкин.  Ҳабарга кўра шу институтда ишлайдиганлардан ўнга яқин талабгор сеансда қатнашган. Сеанс қатнашчиларидан  фақат кўзларини юмган ҳолда оҳиста чалинаётган ритмик музикани тинглаб, у билан уйғунлашиб кетиш ва нафасини ҳам шунга мослаштириш талаб қилинади. Сеанс мобайнида қатнашувчилар нафаси аста-секин ритмга мослашади ва уларнинг онги ғайри оддий ҳолатга тушади. Яъни уларнинг онги ақл доирасидан ташқарига чиқади ва улар турли руҳий кечинмаларни бошдан кечирадилар. Ҳабарда маълум қилинишича, бу  кечинмалар қатнашчилар турли касалликларининг даволанишига олиб келган. Зеро сеансдаги уйғун ритмик музика  инсон борлиғининг бирламчи асоси бўлган руҳиятдаги камчиликларни  бартараф  этилиши орқали жисмоний хасталикнинг ҳам йўқолишига олиб келади. 
Юқоридаги ахборот  Ғарб руҳшунослигидаги инсон руҳиятини  ўрганиш ва даволаш амалиётида  бу борасида кўп асрлик тажрибага эга бўлган Шарк мистиклари орттирган ютуқлар  нуқтаи назаридан ёндошув ҳамон йўқлигини кўрсатиб турипти. Ваҳоланки айни шу ютуқлар   шахс “мен”ининг бошқа шахсларга ва бутун атроф табиатга келтириши мумкин бўлган зарарларни (агрессиясини) олдини олиш  ва айни пайтда инсон ўз эволюциясининг қуйи (ҳайвоний инстинктлар, тубан нафс) босқичида тўхтаб қолишига йўл қўймаслик учун яхши дастур бўлиши мумкин  эди. Лекин Ғарб маънавий маданияти бу йўлдан бормади.
Эндиликда олимлар бутун дунёни танг аҳволга солган экологик кризис фан ва техника тараққиётининг айни  а ҳ л о қ и й  императивлардан (талаблардан) ўзиб кетгани туфайли содир бўлганини ва ҳозирда цивилизация айни шунинг учун боши берк кўчага кириб қолганини тан олишга мажбур бўлмоқдалар. Ваҳоланки, дин ва барча қадимги фалсафий таълимотлар ҳамиша инсон ва жамият олдига ахлоқий императивларни  қўйиб келганлар. Лекин илмий дунёқарашнинг яккаҳукмронлиги қарор топганидан буён ахлоқий, гуманистик масалалар кун тартибидан мутлақо чиқиб кетган эди. Бундан эса  юксак маданиятнинг шаклланишида нафақат билим, эътиқод ва интуиция, балки яхши ҳулқ-атвор, ахлоқнинг аҳамияти нақадар беқиёслиги кўринади.
Ғарб маънавий маданиятида интуицияни тушунишда яққол намоён бўлган яна бир энг йирик камчилик бор. Бу камчилик неорационализм ва антисциентизм мактабларида  интуицияинг икки узвий томонини , яъни  Шеллинг интеллектуал ва эстетик интуиция деб атаган аспектларини бир-бирини истисно этадиган даражада  қарама‑қарши қўйилишида намоён бўлади.
Тўғри, Гуссерлнинг таниқли шогирдларидан бири бўлган М.Шелер муҳаббат ва нафрат актларида амалга ошадиган “қадрият интуицияси”ни ифодаловчи “априор эмоционаллик” ҳақидаги фикрни киритиб, интуиция тушунчасига тўлиқроқ мазмун киритган эди. Лекин бу тасаввуфдаги “ишқ омилидан” ҳали анча узоқ эди. Боз устига унинг бу фикри Ғарбда кенг тарқалгани ҳам йўқ. Айни вақтда эса бу ҳолнинг Ғарб рационалистик ва прагматик онгида, шу жумладан, собиқ Иттифоқ ва ундан кейинги даврда цивилизация ҳақида  Х1Х асрда шаклланган позитивистик тасаввур асоратларининг ҳамон яхши сақланиб қолишига муҳим шароит яратиб турганига эътибор бериш зарур. Ушбу тасаввурга кўра жамиятнинг цивилизация даражасига кўтарилгани қуйидаги белгилар билан характерланади: а) фан, техника, саноатнинг юқори даражада ривожланиши; б) бу ривожланишнинг санъат ва бадиий адабиёт инқирози билан бирга кечиши; в) катта шаҳарлар аҳолисининг жуда кўпайиб кетиши; г) халқ умумий қиёфасининг йўқолиб, унинг оммага (оломонга) айланиб кетиши ва ҳ.к. Ваҳоланки, машҳур немис файласуфи О.Шпенглер ХХ асрнинг бошларидаёқ бундай ижтимоий ҳаёт тарзини қаттиқ танқид қилиб чиққан ва бундай цивилизация маданиятнинг ўлими билан тенг эканини кўрсатиб берган эди. Аммо, афсуски, шундан буён ҳам цивилизациянинг талқинларида ҳам, шунга кўра ҳозирги ривожланган жамиятларнинг маданиятида ҳам ҳамон  жуда сезиларли ижобий сифат ўзгариши содир бўлганича йўқ..
Лекин бизнинг мақсадимиз фақат Ғарб цивилизациясини танқид қилишдангина иборат эмас. Зеро,  Ғарбникига тенгкучли, фақат уникининг акси  бўлган, камчилик Шарқ традационалистик (анъанавий) жамият идеалларида ҳам мавжуд. Ва, бизнингча, ҳар икки томоннинг ҳам бу борадаги камчиликлари   маданиятга бўлган ёндошувларидаги бирёқламаликдан бевосита келиб чиқади.  Фикримизни конкретлаштиришга ҳаракат қиламиз.
Маданиятга ғарбча  ёндошув ва рационал илмий тафаккур ривожи туфайли у ерда инсон интеллектуал, яқиндан бошлаб эса интуитив онглаш эволюцияси  учун кенг имкониятлар вужудга келгани маълум. Лекин Ғарб  фуқароларида чинакам шарқона гуманизм  ва ижтимоийлик фазилатлари шаклланмагани маълум. Зеро, фан ва технологияда қанча буюк кашфиётлар содир этилмасин, бу на инсон хулқу атворини яхши томонга ўзгартира олади ва на унга олий бахт туйғусини бахш эта олади. Шарқда эса узоқ вақтлар ҳукм суриб келган  схоластик-универсалистик  таълим-тарбия  ижтимоий ва руҳий қадриятларни деб шахс индивидуаллигидан воз кечилишига олиб келгани ҳам маълум.
Хуллас, биринчидан, интуиция турли фан вакиллари ўртасида ҳамкорлик ўрнатишда муҳим омил бўлиб хизмат қилади. Ҳамкорлик ва алоқадорлик нафақат илмий билишда, балки ижтимоий ҳаётда, борлиқдаги мураккаб жараёнларда ҳам содир бўлади. Билиш жараёнида интуиция кўп асрлар давомида катта илмий ютуқларнинг кўлга киритилиши ва натижаларнинг жорий этилишида муносиб ўрин эгаллади. Бу эса унинг методологик манбаи янада мустаҳкамланишига асос бўлди. Юнон фалсафасида интуициянинг математик, ижтимоий, иррационал хусусиятлари тадқиқ этилди. Иккинчидан, интуитив тафаккурда рационал ва иррационал тафаккур уйғунлиги, интуициянинг хотира, диққат, фаҳм-фаросат билан бевосита боғлиқлиги аниқланди. Инсондаги хотира унинг эҳтиёжларида акс этади. Инсоният тарихида олимлар эришган ютуқлар, кашфиётлар уларнинг ўрганилаётган объектга эҳтиёжи, қизиқишлари ва муаммони хотирасида сақлаб қолиши оқибатида содир бўлган. 

III. 2. Интуициянинг илмий қадриятлар ривожига таъсири

Инсоният жамияти ўз табиати, қобилияти, хусусиятлари ва ҳ. к. кўра беҳад турли индивидлардан ташкил топган мураккаб тизим бўлгани учун унинг аъзоларининг ҳар бири ўз интилишларига мос фаолиятда бўлишлари  шу фаолият турларига мос таълим-тарбия хилари ҳам юзага келиши табиий. Лекин ушбу ранг-баранг фаолият ва таълим ҳилларини йўналтирувчи бош   мезонларсиз жамият каби мураккаб ва нозик структуранинг парчаланиб кетишдан, яъни хаос холатидан сақланиши мушкул. Ушбу мезонларни ишлаб чиқишда бугунги кунда билим ва ҳис-туйғулар иерархиясини ҳисобга олишнинг зарурати катта. Яъни олий билим ва туйғулар ҳамда буюк ахлоқий қадриятлар биринчи ўринга қўйиладиган мезонларни шакллантириш муаммосини ечиш зарур. Инсоният бошига тушган глобал цивилизацион кризис аввалги маънавий мезонлар эндиги тараққиётга мос келмай қолганини кўрсатмоқда. Бунда энг аввал билим, ҳис туйғулар ва ахлоқий қадриятлар хусусида йўл қўйилган адашишлардан қутулишимиз керак. 
Шундай қилиб, биз ХХ аср ўрталари – ХХ1 аср бошларига келиб  мураккаблиги ва ўзгаришлар суръатига кўра тарихда мисли кўрилмаган беҳад мураккаб ва оддий бўлмаган бир даврда яшамоқдамиз. Бу давр бутун инсоният олдига катта муаммоларни қўйди. Улардан энг асосийси бу Жаҳон цивилизацияси кризисининг асосида ётган маънавий маданият кризисидир.
 Маънавий маданият кризиси эса унинг асосий таркибий қисмлари – тафаккур, эзгу ҳис-туйғулар ва ахлоқий муносабатлар - орасида мувазанат йўқлигининг  оқибатидир. Демак, кризисдан қутулишнинг оқилона йўли маданият мазмунига кирувчи қисмлар - билим, эзгу хис-туйғулар, яхши хулқ, эътиқод, интуиция органик бирлик, узвий,  уйғунлик ташкил этадиган маданиятни  ва унинг юксак қадриятларини шакллантириш ва шу тасаввурларга биноан яшашга ўтиш бўлиши керак. Бунинг учун билим ва ҳиссиёт даражалари,  умуман,  маънавиятнинг барча стуруктуравий элементлари орасида оқилона иерархия ҳам қарор топишига эришиш зарур. 
Шу маънода интеллектуал ва эстетик интуиция орасидаги муносабатни тўғри тушуниш ҳозирги даврнинг асосан рационалликка таянган фани ва фалсафасининг инқирози оқибатида вужудга келган маънавий хаосдан қутулиш имконини беради. Аммо бунинг учун жамият аъзолари орасидан рационал тафаккурдан юқори онглаш (эстетик интуиция) қобилияти эгалари етишиб чиқиши ва халқ орасида етарли авторитет қозонишга эришувлари зарур. Зеро, рационал тафаккур асосан ташқи дунёга мослашув жараёни билан, эстетик интуиция эса ички ижодий фаолият билан боғлиқдир. Кризис оқибатида вужудга келган хаосни тартиблаштириш учун айни шундай ички руҳий манбаъга зарурат катта. То ички барқарорликка эришилмагунча, ташқи оламда осойишталикка эришиб бўлмайди.
Ёшлар таълим ва тарбиясида шахс ирода эркинлиги муаммосини тафаккур ва туйғуларнинг ўзаро тўлдирувчанлиги ғояси асосида  ечиш мақсадга мувофиқ.
Албатта булар ҳаммаси осон иш эмас. Бутун дунёда катта чалкашликлар, тўлиқ хаос ҳукм сураётган ҳозирги беқиёс мураккаб даврда бундай серқирра,  умумбашарий(глобал) миқёсдаги, айни вақтда энг долзарб  муаммони ечиш жуда мушкул. Лекин умумбашарий кўламда цивилизациянинг тақдири муаммоси маданият мазмунида ҳам айни шундай кенг кўламлиликни ва теран юксакликка эришувни тақозо этади. Яқин ўтмишимизда кенг халқ оммаси,  ижтимоий онг илмий билув кўникмаларини ўзига жо этиш имкониятларини қўлга киритди. Узоқроқ ўтмишимиздан эса бизга тасаввуф каби буюк таълимотнинг мероси қолган. Шунинг учун юксак интеллектул ва эстетик интуициянинг, Ғарбу Шарқ маданиятининг олий синтезини амалга ошириш учун қулай шароит айни бизнинг миллатимизда мавжуд. Айни шундай синтез бизга асл маънавиятни тез фурсатда қайта тиклаш  унинг қадриятларига ўз ҳаётимизда оғишмай амал қилиш  имконини беради.
Ҳозирги кунда ҳар бир мустақил давлат ўзига хос ривожланиш йўлини танлагани каби мустақил Ўзбекистон ҳам ўзига хос тараққиёт йўли, яъни эволюцион тараққиёт концепцияси асосида ривожланиб бормоқда. Тараққиётнинг ўзбек модели халқимизнинг миллий давлатчилик анъаналари, қадриятлари ва менталетитига таянган ва айни вақтда жамиятни ислоҳ этиш борасидаги дунё тажрибасининг илғор ютуқларига асосланганлиги туфайли халқаро ҳамжамият томонидан эътироф этилмоқда. Шунингдек, бугунги кун учинчи тулқин цивилизацияси постииндустриал ахборотлашган жамияти даврида фан ва илмий техника тараққиёти жамият ривожланиши, шу жумладан унинг моддий иқтисодий негизи, ижтимоий ишлаб чиқаришнинг ривожланишини белгиловчи омил ҳисобланади. Жамиятни ахборотлаштириш жараёни бир бири билан боғлиқ бўлган уч қисмдан иборат: “1) медиатизация (лот.mediatus - воситачи) –ахборот тўплаш, сақлаш ва тарқатиш воситаларини такомиллаштириш жараёни; 2) компютерлаштириш – ахборот излаш ва унга ишлов бериш воситаларини такомиллаштириш жараёни; 3) интеллектуализация – ахборот яратиш ва уни идрок этиш қобилиятини ривожлантириш, жамиятнинг интеллектуал салоҳиятини ошириш, шу жумладан сунъий интеллектдан фойдаланиш жараёни.” Шуни айтиш ўринлики, ахборотлаштиришнинг муҳим жиҳати, унда технологик, ижтимоий, иқтисодий, сиёсий ва маданий жиҳатлар уйғунлигида олиб борилади. Шунингдек, ҳозирги шароитда ахборотлаштириш, унинг кулами, суръати йўналиши жамиятда содир бўлаётган ижтимоий сиёсий ва маданий жараёнларга, шу жумладан фан таълим, маданиятнинг глобаллашув даражасига боғлиқ, деб ҳисоблаймиз. Айни пайтда глобаллашув иқтисодий, сиёсий, ижтимоий, маданий, илмий, информацион, мафкуравий соҳаларда намоён бўладиган жараёндир. 
Глобаллашувда давлатлар ва халқлар ўртасидаги интеграция ва ҳамкорлик алоқаларининг кучайиши, хорижий инвестициялар, замонавий коммуникация ва ахборот технологияларининг, илм фан ютуқларининг тезлик билан тарқалиши, турли қадриятларнинг умуминсоний қадрият негизида уйғунлашуви ҳамда экологик офатлар пайтида ўзаро ёрдам кўрсатиш имкониятларининг ортиши глобаллашувнинг ижобий жиҳатида ўз ифодасини топади ва аксинча “Оммавий маданият” ниқоби остида ахлоқий бузуқлик ва зўравонлик, индивидуализм, эгоцентризм ғояларини тарқатиш, экологик фалокатлар, табиий заҳираларнинг барҳам топиши, демографик портлашлар, халқаро терроризм, трансцмиллий уюшган жиноятчилик ва ҳакозоларда глобаллашувнинг салбий жиҳатларида акс этади. Бизнинг назаримизда, глобаллашув жараёни ахборот шаклида инсон онгига таъсир этиши оқибатида у жамиятнинг турли соҳаларига кириб боради ва ўзининг салбий, ижобий таъсирини кўрсата бошлайди, яъни глобаллашув информацион ва мафкуравий жараёнларда намоён бўлиб, ушбу жараёнлар энг аввало унинг маънавий соҳасига таъсир қилади. Президентимиз И.А.Каримов ўзларининг маърузаларида “Маънавий тажовуз” тушунчасини ишлатадилар. “Қаердаки бепарволик ва лоқайдлик ҳукм сурса, ўша ерда маънавият энг ожиз ва заиф нуқтага айланади. Ва аксинча қаерда ҳушёрлик ва жонкуярлик, юксак ақл идрок ва тафаккур ҳукмрон бўлса, ўша ерда маънавият қудратли кучга айланади.” Маънавий таҳдидлар деганда, уларнинг информацион хуружлар шаклида таъсир этишини ҳам таъкидлаш жоиз. Айниқса бугунги кунда халқаро майдонда турли сиёсий кучлар ўзининг стратегик режаларига эришиш учун “Эркинлик ва демократияни олға суриш, ниқоби остида амалга ошираётган ишлари бунга яққол мисол бўла олади. Маънавий таҳдид ҳақида аниқ тушунчага эга бўлишдан олдин, биз маънавият тушунчасига эътибор қаратишимиз лозим. “Маънавият – инсонни руҳан покланиш, қалбан улғайишга чорлайдиган, одамнинг ички дунёси, иродасини бақувват, иймон эътиқодини бутун қиладиган, виждонини уйғотадиган беқиёс куч, унинг барча қарашларининг мезонидир.” Айни пайтда маънавият инсон руҳий ва ақлий оламини ифодаловчи тушунча.” Демак, маънавий таҳдид бир вақтнинг ўзида инсоннинг ҳам онгига, ҳам руҳиятига таъсир кўрсатадиган жараён деб ҳисоблаймиз. Бу борада, Президентимиз И.А.Каримовнинг “Ёшларимизнинг маънавий оламида бўшлиқ вужудга келмаслиги учун уларнинг қалби ва онгида соғлом ҳаёт тарзи, миллий ва умуминсоний қадриятларга ҳурмат эҳтиром туйғусини болалик пайтидан бошлаб шакллантиришимиз зарур. Ҳозирги вақтда кўз ўнгимизда дунёнинг геополитик, иқтисодий ва ижтимоий, ахборот ва коммуникация манзарасида чуқур ўзгаришлар руй бераётган, турли мафкуралар тортишуви кескин тус олаётган бир вазиятда, фикрга қарши фикр, ғояга қарши ғоя, жаҳолатга қарши маърифат билан курашиш ҳар қачонгидан кўра муҳим аҳамият касб этмоқда.”- деб таъкидлайдилар. 
Масаланинг долзарблигидан келиб чиқиш, интуиция бу борадаги аҳамиятини кўриб чиқамиз. Ф.ф.н.доц Шахноза Қаҳҳорова ўзининг “Глобал маънавият – глобаллашувнинг ғоявий асоси” номли асарида глобаллашув жараёни хусусида сўз юритади. Унинг фикрича, глобал инқироз ўзи каби глобал соҳавий инқирозларни келтириб чиқаради; тиббиёт инқирози, экологик инқироз, антропологик инқироз, демографик инқироз, ресурслар инқирози, иқтисодий молиявий инқироз, сиёсий инқироз, ижтимоий инқироз, ахлоқий инқироз, қадриятлар инқирози, маънавий инқироз, таълим тарбия инқирози, глобал тарихий кризис каби инқирозларни олима цивилизация тушунчаси билан боғлайди. Бизнинг назаримизда, мазкур инқирозлар бир-бирини келтириб чиқарувчи, шаклланиш сабаблари бир ҳил бўлган жараёнлар ҳисобланади. 
Бизга маълумки, немис файласуфи Освальд Шпенглер (1880-1936) цивилизация тушунчасини маданиятга қарама қарши қўйган эди. Унинг таъкидича, “Цивилизация ҳар қандай маданиятнинг муайян якуний босқичидир. Унинг асосий белгилари а) саноат ва техника тараққиёти, б) адабиёт ва санъат дигратацияси; в) ҳаддан зиёд одамлар яшайдиган улкан шаҳарларнинг вужудга келиши; г) халқнинг қиёфасиз оломонга айланиши.” Бироқ бизнинг назаримизда, цивилизация муайян маънода маданият тушунчасига қарама қарши жараён бўлсада, цивилизация тушунчасини глобаллашув жараёнига нисбатан бутунлай қарама қарши қўя олмаймиз. Цивилизация, маданият, глобаллашув тушунчалари яхлит ҳолдагина жамият тараққиётга муайян маънода хизмат қилиши мумкин. 
Олима Шахноза Қаҳҳорова юқорида санаб ўтилган инқирозларнинг сабабини парчаланиши оқибати тарзида изоҳлашга ҳаракат қилади. Жумладан, тиббиёт инқирозининг биринчи сабабини олима жисм ва руҳнинг ажралганлигида деб билади. Иккинчи сабаби эса, тана аъзоларининг бир биридан ажралган ҳолатда даволашини назарда тутади. Бизнинг назаримизда, одам қисмлардан иборат яхлит организм. Унда биологик хусусиятлар билан бирга ижтимоий хусусиятлар ҳам акс этади. Инсон организимида биз тана ва руҳнинг уйғунлигини кўришимиз мумкин. Антик давр фалсафасида, олам фақат бутун, ўзгармаслик ҳолатидагина ҳаққоний борлиқдан иборат бўлади.-деган қараш илгари сурилган.
Дунёдаги нарсаларнинг хилма –хиллиги, уларнинг ўзгариб туриши оламнинг ташқи томондан кўриниши, холос. Юнон файласуфи Эмпедокл таълимоти мисолида кўриш мумкин. У оламнинг асосида тўртта унсур – олов, ҳаво, сув ва тупроқ ётади, деб ҳисоблаган. Унинг бутунлиги, яхлитлиги ана шу унсурларнинг ўзаро бирикиши натижасида ҳосил бўлади. Бизга маълумки, одам организмидаги тўрт унсур унинг руҳиятидаги тўрт темпераментга боғлиқ. Шу боис уни даволашда тана ва руҳияти яхлит ҳолда ўрганилиши керак, деган мулоҳазага келамиз. Бизнинг назаримизда, билиш жараёнида рационал ва иррационал тафаккурнинг яхлитлигидагина муаммога ечим топилади ва бу жараёнда интуитив тафаккур ўз ифодасини топади. Интуиция тиббиёт муаммоларга ечим топишда уларга яхлит ва тизимли ёндошади. 
Шахноза Қаҳҳорова экологик инқирозни табиат ва жамият орасидаги мувозанатнинг бузилиши тарзида изоҳлайди. Бизнинг фикримизча, бу инқироз экзистенциалистлар назаридаги “бегоналашув жараёни”нинг яққол ифодасидир. Экзистенциалистлар талқинида, бегоналашув жараёнининг илк кўриниши жамиятнинг табиатдан сунъий табиат яратиши орқали бегоналашиш; иккинчи босқич инсоннинг жамиятдан бегоналашуви; учинчи босқич инсоннинг ўз ўзидан бегоналашувидир.” Инсоннинг ўз ўзидан бегоналашуви ҳолатини француз ёзувчиси ва файласуфи Албер Камю (1913-1960) ўзининг “Бегона” номли асарида батавсил ёритиб ўтади.  
Мулоҳазага келсак, юқоридаги икки инқирозда ҳам биз бутуннинг қисмларга ажралиш ҳолатини кўзатишимиз мумкин. Бизнинг талқинимизда, инсон том маънода табиат ва жамият маҳсули, у жамият ҳам табиатнинг бир бўлаги ҳисобланади. Айни пайтда, экологик инқироз жамият, табиат ва инсоннинг инқирозидир. Шундай экан, инсон жамият ва табиат билан ҳамнафас бўлиши, табиатдан оқилона фойдалана олиши мақсадга мувофиқ, деб ҳисоблаймиз. 
Антропологик инқироз юқоридаги инқирозларнинг сабабчиси сифатида намоён бўлади. Шунингдек, у ўз ичига демографик инқироз, ахлоқий инқироз, қадриятлар инқирози, оила инқирози, маънавий инқироз, таълим тарбия инқирозини қамраб олади. Аслида инқирозларнинг барчаси инсон тафаккури ва келажакни ўйламай қилган ҳатти ҳаракати туфайли содир бўлади. Бизнинг талқинимизда, инқирозларнинг яна бир муҳим сабабичиси бугунни ўйлаб иш битирадиган ва мавжуд қонун қоидаларига риоя қиладиган рационал тафаккур эгаларидир. Улар атроф муҳитга, жамиятга ва ўзларига фақат ақл нуқтаи назаридан, бир ёқламаликка асосланган ҳолда ёндошади. Бу эса инсонда ўз манфаати ва мақсади йўлида ҳеч нарсадан қайтмайдиган шафқатсиз туйғуларни шакллантиради. Айни пайтда бир ёқлама ёндошув бутуннинг қисмларга ажралишига ва унинг парчаланишига олиб келади. Шу боис иррационал тафаккур вакиллари инсондаги руҳият билан боғлиқ бўлган ҳолатларни юқори ўринга қўйишади ва бу билан улар ҳам бир ёқламалик ҳатосига йўл қўйишади. Бизга маълумки, “дин” инсон онгига ва қалбига бевосита таъсир кўрсата оладиган кучли восита. Бироқ диндан усталик билан фойлана оладиган манфур кимсалар жамият яхлитлигига ўзининг салбий таъсирини кўрсатиши бизга сир эмас. Бизнинг талқинимизда, инсон тафаккури рационал ва иррационал яхлитликка асослангандагина учраши мумкин бўлган ҳар қандай муаммога ечим топа олиши мумкин.
Глобал инқирозлар ичида иқтисодий, сиёсий, ижтимоий инқирозларни ҳам кўзатишимиз мумкин. Жамият яхлит тизим сифатида фаолият юритар экан, унда кечадиган ҳар бир ҳодиса ва жараён жамиятнинг муайян ҳаёт соҳасига тегишли ва айни пайтда у жамиятнинг бошқа соҳаларга ҳам ўз таъсирини кўрсатади. Айтиш жоизки, жамиятнинг иқтисодий, сиёсий, ижтимоий ва маънавий ҳаёт соҳалари бир бири билан чамбарчас боғлиқ ва бу соҳалар унинг устуни ҳисобланади. Мазкур соҳаларни мустаҳкам боғлаб, жамият тараққиётини белгилаб берувчи соҳа бу унинг– маънавий соҳасидир. Зеро, ҳар қандай давлат ёки жамият тараққиёти ўзининг юксак маънавиятида ўз ифодасини топади. Демак, мавжуд глобал инқирозларнинг олдини олиш ва уларга ечим топиш ёшларда маънавиятни ва ижтимоий онг шаклларини юксалтириш билан белгиланади. Маънавиятда илмий тафаккур, интуитив тафаккур муҳим аҳамиятга эга. 

III. 3. Интеллектуал ва эстетик интуициянинг синергетик табиати

Ҳозирги даврнинг энг янги постноклассик фани бўлган синергетика прогрессни қайта онглаш масаласида янги ижтимоий  концепцияни ишлаб чиқиш учун назарий асос бўладиган ғояларни олдинга сурди, деган фикрлар ҳам бор. Ушбу ғояларга кўра борлиқдаги барча жараёнлар, хусусан, ижтимоий ҳаётда тартибланиш  ва бетартиблик (Космос ва Хаос) кучлари тенг ҳуқуқлидир. Лекин, айни шу ғоялардан турлича мафкуравий нуқтаи назардан туриб фойдаланиш мумкинлиги ҳам кўринмоқда. Масалан, Россияда бу ғоядан “кўп қутбли дунё” нуқтаи назаридан ёндошилган бўлса,  транснационал корпорациялар ва АҚШ ундан ўзларининг “олтин миллиард” ҳақидаги ғояларини асослашда фойдаланишга интилмоқдалар. Чунки, бунда гап билимда эмас, балки бу билимдан ким қандай манфаатни кўзлаётганида. Ғарб маънавиятининг индивидуалистик, агрессив, аниқроғи, худбинона ахлоқий мезонларга асосланганидадир. Бошқа томондан қараганда, атроф оламда оғир катаклизмлар, машаққатли, талофатли ағдар-тўнтарлар авж олаётган бугунги кунда хаоснинг ижодкорлиги ҳақидаги мавҳум ғоя кимга ҳам тасалли бера оларди? 
Умуман олганда эса,  ХХ1 аср бошланишига келиб  нафақат файласуф мутафаккирлар, балки олимлар ҳам глабал бухрон ялпи инқироз, инсоният халокати, (“Армагеддон”) ҳақида фантастик эмас, илмий хулосаларни олдинга сурмоқдадар. Масалан, Кембриж университети математика ва ва назарий физика кафедраси раҳбари, Нобел мукофоти совриндори Стивен Хокинг Ер аҳолиси сонининг экспоненсиал ортиб кетиши оқибатида инсоният ҳаёти тупикка кириб қолганини эълон қилди. Эндиликда, унинг фикрига кўра, инсоният олдида икки йўл - ё ядро уруши бўлиб, ёки инсоният Ўрта асрлар даврида яшагандек яшашга ўтиши  қолди. “Лекин мен пессимист эмасман, шунинг учун фан бу муаммонинг ечимини топади деб ўйлайман”- дейди У.
Хокингнинг ҳисоб китобларига кўра, инсоният ялпи инқирози компютер технологиялари тараққиёти туфайли ҳам содир бўлиши мумкин. Яъни, унинг тушунтиришича компьютерларнинг интеллекти инсон  интеллекидан орқада эканида хатар йўқ, лекин кейинчалик унинг “мияси” тобора яхши ва тез ишлайдиган вақт келади. Шунда компютер онги инсон биологик онгини бошқаришга ўтади. Бу эса инсоннинг “ақлли инсон” сифатидаги инқирозидир.  Бунинг оқибатида компютер планета ҳаёти учун энг муҳим барча манбаъ ва воситаларни – энергия, транспорт, мудофаа, информация ва б. - ўз назорати остига олади.  Лекин, фан қанчалик кучли тараққий этмасин, қандай кашфиётлар қилмасин, ундан мафкура йўлида нохолис фойдаланиш имконияти ҳамиша мавжуд. Бошқа томондан қараганда ва, энг муҳими, Ғарб фалафасида маърифатчилик даврида олдинга сурилган прогрессивистик нуқтаи-назар, яъни назарий ақл тараққиёти жамиятни узлуксиз тараққиётга олиб келди деган ғоя асоссиз экани энди яққол кўринмоқда . Бошқача айтганда, ҳозирги давр Ғарб маънавий маданияти илоҳий “ҳол” илмини четлаб ўтиб, ёлғиз оқилоналикка (рационал тафаккурга) таянадиган маданиятни шакллантирган эди. Энди бу маданият инқорозга учради. Шу маънода хатто синергетика ҳам уни бу инқироздан қутқара олмайди. Аксинча, у синергетикани ҳам ўзига қўшиб барбод эта олади. 
ХХ аср иккинчи ярмида мураккаб тизимларнинг ўрганиш муаммосига жавобан шаклланган синергетика “фанлараро фан” ва ҳатто “мета-фан” (фанлардан юқори турувчи фан) ҳисобланаётгани, бизнингча бежиз эмас. Зеро, у бошқа махсус фанлардан фарқли ўлароқ, мураккаб тизимларнинг айрим қисмларини, қирралари, хоссаларани алоҳида эмас, балки ҳар қандай  объектни бошқа мураккаб объектнинг қисми сифатида ўрганишга киришган ва бу борада муайян ютуқларга эриша бошлаган янги фандир. Масалан, инсон вужуди қисм сифатида биосферага, химиосферага, муайян материя типларига, Космосга киради, уларнинг таркибида мавжуд бўлади.  Синергетика инсонни айни шу мураккаб яхлит тизимларга кирувчи қисм сифатида ўрганадиган янги илмий ёндошув сифатида шаклланди. Аслида борлиқни ўрганишга бундай ёндошув янги эмас, балки  Платон диалектика деб атаган таълимотнинг айни ўзи, ушбу таълимотнинг янги илмий материал асосида конкретлашган шакли. Шу маънода уни замонавий ва конкрет диалектика деб аташ ҳам мумкин. Лекин, диалектик таълимотни яхши билган ва ривожлантирган файласуф сифатида Платон ҳам диалектикани метафизикадан, яъни моҳиятни (Ҳақиқатни) билиш илмидан юқори қўймаган, балки унга яқинлашувнинг зарурий босқичи деб ҳисоблаган. Шарқда эса айни шундай метафизика, яъни Ҳақни, илоҳий моҳиятни билиш эстетик интуициянинг олий мақсади бўлиб келган. 
          Интеллектуал ва эстетик интуиция орасидаги фарқни янада яхшироқ кўриш учун қуйидаги икки аспектни ҳам ҳисобга олиш мумкин:  биринчиси, фикрий стереотипларни (қолипларни) қандай восита орқали бузилиши бўлса, иккинчиси, эришиладиган билим мазмунини эътиборга олиш.  Шу нуқтаи назардан ёндошсак, аввало Шарқ маданияти ва фалсафасида асосан ишқ шаклланган фикрий қолипларни  (догмаларни) бузиб ташловчи асосий куч бўлиб келган бўлса, Ғарб ителлектуал маданиятида юқори ривожланганган интеллект илгари шаклланган классик ва ноклассик стереотип фикрлар ва хатто парадигмаларни бузишга қобиллигини кўрсатди. Лекин интеллектуал интуиция билан эстетик интуиция орасидаги фарққа қараб, билим асосан Ғарбда, санъат, адабиёт эса кўпроқ Шарқда ривожланган деган хулосани чиқаришга шошмаслик керак. 
Зеро, бизнингча, эстетик интуиция мазмунида интеллектул итуитив билимлар мазмунидан анча бой, реал мазмун ўрин олган. Бу айнан ҳис-туйғуларнинг онгли тасаввур мазмунидан четлаштирилмагани туфайли амалга ошади. Бошқача айтганда, эстетик интуитив билимда реаллик ўз сифат ва миқдор аспектларини узвийлигида қабулланса, интеллектуал интуицияда асосан миқдор ва тушунчали тасаввурлар, яъни дифференциаллашган назарий ғояларнинг юксак мантиқий интеграллашуви асосида шаклланган абстракт-символик образлар катта ўрин эгаллайди.
Эстетик интуитив ижод мазмунининг бойлигини мусиқа мисолида кўриш мумкин. Биламизки қадимги юнон файласуфи Пифагор бутун борлиқ уйғунлигини, шу жумладан мусиқани тушунишга маметатикани қўллаган. Бу изланишлар пировардида у ягона торли мусиқий асбоб (монохорд) торининг умумий узунлиги билан тор қисилган кесма узунлиги орасида муайян миқдорий муносабат (қонуният) мавжудлигини кашф этган. Бу мисолда мусиқани тушунишга рационал (оқилона) метод қўлланиб, унда мусифа асбобининг, торнинг материали, ранги, овозидаги ўзига ҳослик ва бошқа барча хоссалар назардан соқит қилинади, яъни фикран улардан четлашув (абстракциялашув) содир этилади. Лекин услуб реаллик манзарасининг айни ўзи эмас, албатта. Ваҳоланки, эстетик инуицияда реаллик, унинг муайян қисмий манзараси ўзининг бор ранг-баранглиги билан, реалликдан ҳеч қандай четлашувсиз айнан гавдаланади.  
Шундай қилиб, интеллектул интуициянинг калити ҳамон мантиқий тафаккур ва миқдорий муносабатларда бўлса,  эстетик интуициянинг калити ишқда (муҳаббатда) деб қараш, бизнингча, ўринли. Шунинг билан бирга эстетик интуиция қобилиятини эгаллаш жуда мушкул. Чунки, Жалолиддин Румий айтганларидай, “ишқ тили - сирли” , шунинг учун у “мистика” номини олган. Рационализм концепцияси намояндалари эса мистика деганда содир бўлиши мумкин бўлмаган ғайри оддий ҳодисани тушунадилар. Лекин, эндиликда Европанинг энг рационаллашган билим намояндаларидан кўпчилиги ҳам мистиканинг асл маъносини тушуниб ета бошладилар. Масалан, машҳур немис файласуфи Ф.Ницшенинг “Олимлик эшигини ёпиб қўйдим, ҳақиқат уммонига етиб келдим. Энди шу уммон сувидан тўйгунча симирмоқчиман” деганида ва ўзининг “Зардушт таваллоси” асарини ёзганида, бизнингча, айни шуни кўрсатади. Таниқли инглиз математики, мантиқшуноси ва файласуфи Б.Расселнинг тан олишича ҳам “Дунёни мистик идрок этишда донишмандликнинг шундай унсури борки, унга бошқа воситалар билан эришиб бўлмайдм.”  
Булар машҳур суфийлар ўз таълимотларини нима учун  шеъриятда ифодалаганларини, илҳомланиш учун рақсу само, мусиқа билан шуғулланганларини тушунишга ёрдам беради. Ҳиндистонлик сўфий, чиштия тариқатининг намояндаси Ҳазрат Иноятхоннинг тушунтиришича, мусиқа инсон қалбини жалб этувчи, унинг тарқалишга (хаосга) мойил диққатини тўпловчи энг кучли воситадир. Мусиқада нафақат гўзаллик туйғусини уйғотувчи, балки ақл ва вужуд учун улкан ҳаётий куч-қувват бахш этувчи хусусият ҳам бор. Бунда гап ҳар қандай мусиқа ҳақида эмас, балки чин,  мусаффо илҳом манбаидан чиққан куйлар назарда тутилган , албатта. Қуръон тиловатининг беҳад қувватбахшлиги ҳам айни шунда, инсон диққатини Энг пок ва Энг Олий Эзгулик ва куч қудрат, ҳаёт манбаи бўлмиш Мутлоқиятга қаратиши, қалбни у билан боғлашидадир. Ваҳоланки, “замонлар синовидан ўтган ҳаётий-миллий қадриятларимиз” айни шу қувватбахш, соғлом дунёқараш негизда шаклланган эди.
Эндиликда кўпчилик таниқли Ғарб олим ва мутафаккирлари ҳам шу ҳақиқатни интеллектул интуиция асосида бўлса ҳам англаб ета бошладилар. Масалан, нисбийлик назариясининг асосчиси, машҳур физик ва математик олим  А.Эйнштейн рус ёзувчиси М.Ф.Достоевскийнинг асарларини ўқиш  ўз янги назариясини кашф этишида катта рол ўйнаганини тан олган ва интуицияни асл қадрият эканини  таъкидлаган эди. Айни пайтда у скрипка чалишни яхши кўргани ҳам маълум. Илмий тадқиқотларнинг санъат, бадиий ижод билан узвийлиги заминида йирик кашфиётлар содир бўлганини тасдиқлайдиган бошқа   мисоллар ҳам бор. Буни бошқа машҳур математик ва мантиқшунос олим  Н.А.Васильевнинг  мантиққа оид ўз ғояларини “Абадият соғинчи” номли лирик шеърий тўпламида баён этганида кўрамиз. Волтер, Шекспир, Гёте, Достоевский ва б. ҳам нафақат нафосатлари, санъат ва бадиий ижодлари билан, балки ўткир ва тиниқ фикрлари билан ҳам машҳур бўлганлар. 
Октябр инқилобидан олдинги рус фалсафасида мистиканинг аҳамиятига алоҳида эътибор берилган. Бу, масалан, В.Соловьев, ака-ука Трубецкойлар, Флоренский, Булгаков, Лосский ва б. ижодида кенг намоён бўлади. Хусусан,  В.Н.Лосский православ мистикаси бу ишқ мистикаси экани ҳақидаги фикрни билдирган эди. 
Нарса ва ҳодисаларни турли струрктуравий қисмларга ажратиб ташлаб, яъни таҳлилга ўрганишга асосий эътиборни қаратувчи чизиқли мантиқий тафаккурга қарама-қарши ўлароқ ишқ туйғуси ажралиб турадиган нарса ва ҳодисаларни бирлаштирувчи куч сифатида майдонга чиқади. Бу эса нафақат билимга, балки амалий фаолияга, инсонлар орасидаги барча муносабатларга ҳам тааллуқлидир. Зеро ақл инсоннинг индивидуаллашувига (унинг шахсиятини, “эго”сининг шаклланишига) хизмат қилса, муҳаббат, аксинча, ўзликни унутмоқ, ўзгани ўзи деб билмоқ, ўзга билан қўшилиб кетмоқ, ўзи билан ўзгалар орасидаги чегараларни бузмоқ майлини ифодалайди. Шу маънода одатда майда-чуйда ишларни ўта тиришқоқлик билан бажарадиган кишилар одатда буюк ишларга қодир бўлмайдилар.
Жалолиддин Румийнинг “Дунёнинг асосида ишқ туради” деган фикрини шу маънода тушуниш жоиз деб ўйлаймиз. Айтишларича, бу фикр билан танишган машҳур олим И.Ньютон “Оре, бутун олам ўз аро-тортилади” деган экан. Албатта бу мажоз, лекин мажознинг онтологик асоси ҳам йўқ эмас. Зеро, тасаввуф таълимотининг йирик намояндаси Ибн ал-Арабийнинг, тушунтиришича, ҳар қандай ҳаракат илоҳий муҳаббат туфайли содир бўлади, аммо одамлар буни билмайдилар. Чунки бевосита таъсир этаётган сабаблар уларнинг кўзларини, қалбларини кўр қилиб қўяди. Шунинг учун ҳам суфийлар Ваҳдат (бирлик)ни севадилар ва ўз эътиқодларини ишқ дини деб атайдилар. Буюк сўфий Ибн ал-Арабийнинг ва б. Ваҳдати Вужуд (Ваҳдат) таълимотлари айни шундай ишқнинг натижасидир. Ваҳдат эса Ҳақдир, яъни ажралиш ва мавҳумлик бўлиши мумкин бўлмаган мутлоқиятдир.                                                    
Ваҳоланки, тарих нафақат айрим инсонлар, балки бутун жамиятлар, цивилизациялар асосан туйғуларга боғланиб яшаган даврлар ҳам бўлганидан шохидлик беради. Ҳозирги Ғарб маданиятида эса тафаккурнинг якка ҳукмронлиги қарор топган. Бу ҳол у ер фуқаролари ҳис-туйғуларининг заифлашувида, ноёрқинлигида, совуққонлигида, феъл-атворларининг ўта жиддийлигида ўз аксини топган албатта.
Интуитив ақлнинг ўзига ҳослиги яна шундаки, бунда борлиқ бир ёришиб, бир ўчиб турмайди, балки бутун борлиқнинг манзараси панорама тарзида намоён бўлиб туради. Интуиция билан бирга нурланган ақлдагидан бошқачароқ – олийроқ завқу шавқ, қувонч ҳам келади. Лекин бу завқу шавқ нурланган ақлдаги каби гўё ташқаридан эмас, балки инсоннинг ўз теран моҳиятидан келади. Илоҳий ҳаёт айни шу даврдан бошланади, дейди Шри Ауробиндо. Худо билан боғланиш содир бўладиган ушбу босқичда дейди, у, илм Ҳақнинг ўзидан бевосита келади.
Шундай қилиб биз Шарқ фалсафасининг жозибадорлиги сирини, унинг онг эволюциясининг қандай босқичига тегишли эканини тасаввур қилиш имкониятига эга бўлдик. Ушбу сир инсон руҳиятининг самовий илҳом булоғи билан боғланишида экан. Шу маънода А.Гхош таснифига кўра фойдалансак, Шарқ поэтик фалсафаси Ғарбнинг рационалистик фалсафасидан, масалан, Гегель панлогизмидан камида икки поғона баланд туради. Ваҳоланки, Гегель ўзининг европамарказчилик позициясидан туриб Ғарб маънавий маданиятини Шарқникидан устун ўринга қўйган эди. Бошқа ишида эса унинг ўзи ўз диалектикасини ишлаб чиқишда Румийнинг “Маънавий маснавий”сидан таъсирланганини ёзади. Ваҳоланки, Гегель панлогистик диалектикаси Румийнинг гўё атир гуллардан иборат  маснавийлари гулдастаси олдида қуриб қолган бир гиёҳдайдир. Зеро, таниқли рус мутафаккири А.Ф.Лосев яхши тушунтирганидай, “Мантиқ фақат мантиқийдир, реал ҳаёт эса чексиз бой”. Румий эса, Р.Фиш яхши тушунтирганидай, “фикрларини мавҳум мантиқий категорияларда эмас, балки оташин шоирона тимсоллар воситасида талқин” ва у бизнингча, айни ҳаётнинг ўзи кабидир. Лекин биз Румийнинг бу асари Гегелга чет тилга ўгирилган, ўз тилининг жонли жилвасидан ажратиб олинган ҳолда етиб борганини ҳам ҳисобга олишимиз  керак. Айни шу ҳолда ҳам у буюк немис мутафаккирини қойил қолдирган эди.    
Чиндан ҳам, Гхош таснифига кўра Шарқ фалсафаси олий ақлнинг эмас, ҳатто нурланган ақлнинг ҳам эмас, балки интуитив поғонанинг маҳсули экани кўринади. Низомий Ганжавий, Ҳусрав Деҳлавий, Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий, Фаридиддин Аттор, Жалолиддин Румий, Саноий, Ҳофиз, Саъдий ва бошқа буюк зотларнинг поэтик-фалсафий ижоди эса айни шу поғонага тегишлидир. Уларнинг асарлари оддий поэзия эмас (нурланган ақл босқичидаги илҳомнинг натижаси эмас),  балки “Ан ал–Ҳақ”ликка эришган зотларнинг фалсафий поэзиясидир. Зеро бу поэзия жазба (экстаз) маҳсулидир. Ижоднинг айни шу шаклини Шеллинг эстетик интуиция деб атаган эди. 
Европанинг машҳур мутафаккирлари орасида ушбу сирни тўғри тушунган, уни юқори баҳолай олган зотлар ҳам бўлган. Бу боради, масалан, франсуз файласуфи ва олими Б.Паскальнинг (1629-1662) “Ҳақиқат “қалб мантиқига” ва Худонинг мавжудлигини субъектив ҳис этиш орқали далилланишига асосланади” деган фикри диққатга сазовор. Бундан ташқари Италия шоири Данте, немис шоири Гёте кабилар ҳам ажралиб туради. Ҳусусан, буюк немис шоири ва файласуфи Гётенинг Шарқ фалсафаси буюклигини тан олиб айтган қуйидаги фикри маълум ва машҳурдир. “Эронийлар, – деган эди у. – Ёлғиз 7 шоирни буюк деб тан олишади, шу қаторга кирмаганлар орасида ҳам мендан устунлари озмунча эмас”.
Лекин, бу даражага етиш учун Гёте ҳавас қилган зотлар  барча пайғамбарлар, авлиёлар ва буюк файласуфлар кўрсатиб берган ўзликни билмоқ  йўлини босиб ўтиб, Ҳақни танишга  сазовор бўлганлар. Ваҳоланки,  Ҳаққа етишув ўз-ўзидан содир бўлмайди. Бу нақадар  катта риёзатни тақозо этиши гениал шоиримиз Алишер Навоийнинг “Лисон ут-тайр”номли машҳур асарларида жуда яхши очилган. Тасаввуф таълимоти бу риёзатни нафсни тийиш, покланиш, юксак ахлоқий фазилатларни касб этиш кабилардан иборат деб уқтиради ва ушбу ахлоқий талаблар эса пайғамбарларга, хусусан , Муҳаммад а.с. (с.а.в.)га  Худонинг ўзи ваҳий орқали юборган деб тушунтиради. Айни шу  ваҳийларга кўра, ҳар бир инсон ўз моҳиятини, яъни ўзлигини англамоқ йўлини тутмоғи  керак.  
Юқоридаги таҳлил “...бизнинг улуғ аждодларимиз ўз даврида комил инсон ҳақида бутун бир ахлоқий мезонлар мажмуини, замонавий тилда айтганда, шарқона ахлоқ кодексини ишлаб чиққанликларини” ва  “Ота-боболаримизнинг онгу тафаккурида асрлар, минг йиллар давомида шаклланиб, сайқал топган ор-номус, уят ва андиша, шарму ҳаё, ибо ва иффат каби юксак ахлоқий туйғу ва тушунчалар бу кодекснинг асосий маъно-мазмунини ташкил...” этганини ва ушбу кодекс ҳалқимиз маънавиятининг мезони бўлиб келганини ва у миллий урф-одатларимизга айланиб кетганини ва  эндиги ҳаётимизда ҳам  “...халқимиз маънавиятини юксалтиришда миллий урф-одатларимиз ва уларнинг замирида мужассам бўлган меҳр-оқибат, инсонни улуғлаш, тинч ва осойишта ҳаёт, дўстлик ва тотувликни қадрлаш, турли муаммоларни биргалашиб ҳал қилиш каби ибратли қадриятлар тобора муҳим аҳамият касб...” этиб бориши зарурлигини кўрсатади. Шундай қилиб, биз Гёте тан олган мана шу Шарқона буюкликнинг ва жозибадорликнинг сири покланган инсон  қалбининг илоҳиёт сари  тортилиш (ишқ) кучига эгалигида, тортилиш кучининг вужудга келиши ва ривожланиши эса софланиш орқали содир бўлиши ва уни манбага тобора бевосита яқинлаштириши мумкинлиги ҳақида  бир қадар тасаввурга эга бўлдик.
Хуллас, интеллектуал ва эстетик интуициянинг узвий бирлиги самараси ўлароқ  вужудга келадиган ижод намуналарининг  баҳоси йўқ, улар энг юксак маънавий қадриятлардир. Улар инсониятнинг рационаллашган тафаккури махсулларидан анча юқори ва тафаккур уларни бутун теранлиги билан қабуллашга ҳам қодир эмас. Уларга етишмоқ учун рационал тафакаккур доирасидан юксалиш  ҳамда нафсни поклаш поғоналарини чидам билан босиб ўтиш керак. Чунки бундай олий неъмат беқиёс юқори маънавиий даражага етишилганида, яъни беқиёс юксак билим,  эзгу туйғулар ва беғубор қалб фаолиятининг мукофоти ўлароқ берилади.

III БОБ буйича хулоса

	Биринчидан, интуициянинг фанлар ва фалсафий билимлар тизимидаги ўрни ва аҳамиятини асослаш, унинг мақсад-вазифалари ва методларини ишлаб чиқиш фалсафий ва илмий билимлар уйғунлигини кенгроқ ўрганиш имкониятини яратади. Маънавиятда илмий тафаккур, интуитив тафаккур муҳим аҳамиятга эга. Зеро, жамият тараққиётини олдиндан илмий башорат қила олиш, интуитив тафаккурга бевосита боғлиқдир. 
Иккинчидан, инсониятнинг бугунги кунгача эришган барча ютуқлари унинг тафаккури ва руҳий-маънавий оламида ўз ифодасини топган. Шу маънода айтиш мумкинки, билиш жараёнида интуиция бир вақтнинг ўзида инсоннинг илмий ва руҳий-эмоционал фаолиятини акс эттирувчи мураккаб ва яхлит билиш жараёни бўлиб хизмат қилади. Мазкур мураккаб билиш жараёнини ўрганиш ва илмий-фалсафий жиҳатдан тадқиқ этиш илм-фан соҳасида янги имкониятлар яратиши билан бир қаторда инсоният олдида турган глобал муаммоларга самарали ечим топиш имконини кенгайтиради. 
Учинчидан, интуитив ақл бу нурланган ақлдан ўзининг шаффофлиги билан фарқланади. У симоб каби ҳаракатчан бўлиб, ҳар қандай паст–баландликда, тўсиқ билмай, бемалол оқа олади. Олий ақлга ҳос бўлган мантиқий шаблонлар уни сиқа олмайди, чегаралай олмайди. Бу ақлнинг билими қандайдир юқоридан ёки теран чуқурликдан эмас, балки ҳамиша кўз ўнгидан келади. Бу билим бизнинг нурланишимизни, иинсоннинг нурланишини  кутиб туради. Ҳақиқатга эришув учун биз фақат ўзимизни ундан ажратиб турувчи чегералардан қутилишимиз керак ҳолос. 

ХУЛОСА

Мустақилликка эришганимиздан сўнг мамлакатимиз олдида турган қатор стратегик вазифалардан бири миллий маънавий қадриятларимизни тиклаш бўлди. Ушбу масалани ҳал этишда ижод, илмий ижод, илмий билиш, интуициянинг илмий билишдаги роли янада ошиб бормоқда. Мазкур муаммоларни ўрганиш ижтимоий тараққиёт келажагини илмий башорат қилиш, унинг умумий методларини теран ва ҳар томонлама таҳлил этиш, илмий фалсафий ижодни ривожлантириш имконини беради. Шунинг учун ҳам, Ўзбекистон Президенти Ислом Каримов таъкидлаганидек, «биз яшаётган XXI аср – интеллектуал бойлик ҳукмронлик қилаётган аср. Кимки бу ҳақиқатни ўз вақтида англаб олмаса, интеллектуал билим, интеллектуал бойликка интилиш ҳар қайси миллат ва давлат учун кундалик ҳаёт мазмунига айланмаса – бундай давлат жаҳон тараққиёти йўлидан четда қолиб кетиши муқаррар».
Бугунги кунда илм-фан тараққиёти, фалсафий фикрлаш маданиятини ривожлантириш зарурати инсон билимларини янада кенгайтириш ва мустаҳкамлашни, теварак оламда рўй бераётган воқеа ва ҳодисаларни атрофлича ўрганишни, шу асосда инсоният келажаги ҳақида илмий билимлар шакллантиришни, қолаверса, илмий ижод муаммосига янгича ёндашувни талаб этмоқда. Бу эса, ўз навбатида, илмий ижод механизмларини, чунончи интуицияни илмий фалсафий жиҳатдан ўрганиш, унинг илмий билишдаги ўрнини назарий жиҳатдан асослашни тақозо этмоқда. Юртбошимиз таъкидлаганларидек, “Бугун, босиб ўтган йўлимизга назар ташлаб, шу йиллар давомида амалга оширган ишларимиз, шунингдек, истиқбол режаларимизни баҳолар эканмиз, миллий давлатчилигимизни қайта тиклаш, сиёсий ва иқтисодий мустақиллигимизни мустаҳкамлашнинг энг оғир ва машаққатли синовларидан муносиб тарзда ўтган, аввало, ўз кучи, имконияти ва салоҳиятига таяниб, демократик давлат, фуқаролик жамиятни барпо этиш, жаҳон ҳамжамиятидан мустаҳкам ўрин эгаллаш йўлида ишонч билан қатъий илгарилаб бораётган буюк ва муқаддас Ватанимиз, мард, олийжаноб халқимиз билан ҳар қанча фахрлансак арзийди.”
Ҳақиқатни бевосита билиш деганда биз сезги, туйғулар ва тафаккур иштирокисиз, яъни ғайришуурий равишда амалга ошадиган билимни назарда тутамиз. Фалсафа ва фанда бундай билиш қобилияти интуиция деб аталади. Лекин бу ерда энг дастлабки, оддий интуиция ҳам  инсон билимларининг  муайян мазмунига таянишини, билимлар ортиб борар экан, кишида  интуиция    қобилияти ҳам худди ақлий билиш қобилияти каби  ривожлана боришини ва билимлар ҳамди нафосатни ҳис этиш туғулари юксалиши бориши билан тобора юқорироқ даражаларига кўтарилиши имкониятлари ортиб бориши жараёнини   ҳам  назарда тутишимиз керак. Бу эса ўрта асрлардагидан фарқли ўлароқ,  бугунги инсониятнинг эътиқоди мазмунида ҳам рационал, ҳам  интуитив  таркибий қисмларнинг бирдай (узвий, тенгҳуқуқли)  яшаш имкониятлари ортиб бориши табиий заруратга айланган деб қараш ўринли. Ушбу хулосамизда биз италиялик таниқли файласуф Н.Аббаньянонинг (1901- 1977) илмий билиш эътиқод билан ўзаро уйғунликка эриша олади,  деган оптимистик қараши билан якдилмиз. Бошқа томондан қараганда, эндиликда чизиқли мантиққагина  таянадиган  интуитив эътиқодга эмас, балки рационалликдан ҳам кучлироқ ночиқли рационалликка таянадиган интуитиция асосидаги эътиқодга эҳтиёж туғилаётганини ҳам ҳисобга олиш керак бўлади. Акс ҳолда ҳозирги даврда вужудга келган маънавий инқирозни бартараф этишнинг  имкони йўқ. 
Умуман, бутун инсоният маънавий маданияти эволюцияси нуқтаи назаридан  қарасак, Х1Х аср охирлари – ХХ бошларига  қадар Ғарбда рационал тафаккур зўр бериб ривожлантирилгани ҳолда Шарқда асосан  ҳис-туйғларга (кўпроқ тушкунликка) берилиш ҳамда таркидунёчилик авж олгани кузатилади. Лекин, аввалги мавзуда кўрганимиздай, ХХ аср ўрталаридан бошлаб  Европада ва ҳозирги даврда Россияда ҳам интуитивизм тамойили қайта жонланди. Ақлнинг мутлоқ ҳукмрон мавқеига путур етди. 
Интуициянинг илмий билишдаги ўрни масаласини ўрганиш асосида қуйидаги илмий-назарий хулосаларни келтириш мумкин:
1. Интуиция турли фан вакиллари ўртасида ҳамкорлик ўрнатишда муҳим омил бўлиб хизмат қилади. Ҳамкорлик ва алоқадорлик нафақат илмий билишда, балки ижтимоий ҳаётда, борлиқдаги мураккаб жараёнларда ҳам содир бўлади. Билиш жараёнида интуиция кўп асрлар давомида катта илмий ютуқларнинг кўлга киритилиши ва натижаларнинг жорий этилишида муносиб ўрин эгаллади. Бу эса унинг методологик манбаи янада мустаҳкамланишига асос бўлди. Юнон фалсафасида интуициянинг математик, ижтимоий, иррационал хусусиятлари тадқиқ этилди.
2. Интуитив тафаккурда рационал ва иррационал тафаккур уйғунлиги, интуициянинг хотира, диққат, фаҳм-фаросат билан бевосита боғлиқлиги аниқланди. Инсондаги хотира унинг эҳтиёжларида акс этади. Инсоният тарихида олимлар эришган ютуқлар, кашфиётлар уларнинг ўрганилаётган объектга эҳтиёжи, қизиқишлари ва муаммони хотирасида сақлаб қолиши оқибатида содир бўлган. 
3. Глобаллашув жараёнида ёш авлодни тарбиялаш, тафаккурини ривожлантириш, руҳиятини мустаҳкамлаш долзарб масалалардандир. Бугунги ёш авлод тарбиясида нафақат илмий, фалсафий тафаккур, балки интуитив тафаккурни шакллантириш ҳам муҳим. Зеро, интуиция инсон тафаккурида олам ҳақида яхлит билимни шакллантириш орқали табиат, жамият ва инсон тараққиётида самарали натижаларга эришиш имконини яратади. 
4. Олдиндан кўриш, башорат қилиш амалий фаолиятга, ўтмиш тажрибаси ва ҳодисалар орасидаги сабабий алоқадорликларнинг аниқланишига боғлиқ. Айни пайтда башорат ва билиш узвий боғлиқ тушунчалардир. Башорат интуиция каби ўзида яхлитликни акс эттиради, ўрганилаётган объектнинг барча хусусиятларини, ички зарурий алоқа ва муносабатларини ҳисобга олишни тақозо этади. 
Мазкур хулосалар асосида, қуйидаги амалий тавсиялар берилган:
–мамлакатимиз илм-фан тараққиётида интуиция доирасидаги тадқиқотларни шакллантириш муҳимлигини назарда тутиб, мазкур соҳанинг замонавий жаҳон фанидаги тараққиёти хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда фалсафа билан боғлиқ жиҳатларини мантиқий изчиллик билан илмий-методологик таҳлил этиш долзарб масалалардан ҳисобланади. Шу муносабат билан изланишлардаги назарий жиҳатларга эътибор қаратиш лозим;
–илм-фан тараққиётида интуиция муҳим масалалардан бири эканлигини тўғри англаган ҳолда уни олий ва ўрта махсус таълим муассасалари илмий-амалий фаолиятида қўллаш учун аниқ илмий-амалий таклифлар ишлаб чиқишга эътиборни кучайтириш зарур; 
–интуициянинг назарий, фалсафий масалаларига оид муҳим илмий тадқиқотлар натижаларини кенг илмий жамоатчиликка етказиш мақсадида, шу соҳанинг етакчи мутахассислари билан мунтазам равишда жонли мунозаралар, учрашувлар ташкил қилиш лозим; 
–давр талабидан келиб чиқиб, олий таълим муассасаларида интуиция, башорат, фараз, далил мавзуларини бирлаштириб, махсус курслар ташкил этиш мақсадга мувофиқ. Зеро, ёш тадқиқотчиларнинг ушбу соҳаларни мукаммал билишлари уларнинг илмий ишларида фойдали бўлади.
Мазкур амалий тавсиялар чамбарчас алоқадорликда мавзу юзасидан бугун амалга оширилиши зарур бўлган асосий вазифаларни белгилайди. Бунда илмий ташкилотлар, олий таълим муассасалари, олимлар, мутахассислар ҳамда давлат ва жамоат ташкилотларининг амалий ҳамкорлигини таъминлаш мақсадга мувофиқ бўлади. Зеро, бундай ҳамкорлик мамлакатимизда интуиция доирасидаги тадқиқотларнинг ривожини таъминлашга хизмат қилади.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
I. Норматив – ҳуқуқий ҳужжатлар:

1.	Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. – Т.: Ўзбекистон, 2013.
2.	Кадрлар тайёрлаш миллий дастури тўғрисидаги Қонун. Ўзбекистон Республикаси 29.08.1997 й. Қонуни билан тасдиқланган // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Ахборотномаси 1997 й. 11-12-сон, 295-модда.

II. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов асарлари:

1.	Каримов И.А. Танланган асарлар тўплами. Том 1-21. – Т.: Ўзбекистон, 1996-2013 йй.
2.	Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч.  – Т.: Маънавият, иккинчи нашри, 2013.
3.	Каримов И.А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида. – Т.:  Ўзбекистон, 2012. 
4.	Каримов И.А. “Амалга оширилаётган ислоҳотларимизни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамияти қуриш – ёруғ келажагимизнинг асосий омилидир”. // ЎзР Конституциясининг  21 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маърузаси. 2013 йил 7 декабр. – Т.: Ўзбекистон, 2013, 80-бет.
5.	Каримов И.А. “Аждодларимизнинг бебаҳо мероси – абадиятга дахлдор маънавий хазинадир. // “Ўрта асрлар Шарқ алломалари ва мутафаккирларининг тарихий мероси, унинг замонавий сивилизация ривожидаги роли ва аҳамияти” мавзусидаги халқаро конференсиянинг очилиш маросимидаги нутқи. // Халқ сўзи, 2014, 16-май.
III. Китоб ва туркум нашрлар.
1.	Абу Наср Форобий. Фозил одамлар шаҳри. -Т.: Ғ.Ғулом нашриёти, 1993. -Б. 160. 
2.	Абу Райҳон Беруний. Танланган асарлар, 1-жилд. -Т.: Фан, 1968. -486 б.
3.	Анищенко В.С. Сложные колебания в простых системах. – М.: Наука, 1990. - 312 с.
4.	Аршинов В.И. Синергетика как феномен постнеклассической науки. – М.: ИФРАН, 1999. – 203с. 
5.	Баранцев Р.Г. Синергетика в современном естествознании. Серия "Синергетика:от прошлого к будущему" М.: Изд Едиториал УРСС. 2003. 
6.	Бергсон А. Творческая эволюция.М., СПб. 1994, с.21. 
7.	Бозоров Д. Синергетик парадигма., “Тафаккур” нашриёти, Тошкент-2010. Б.106
8.	Герасимова И.А. Визуальный образ (Междисциплинарные исследования). 2008. 248 с.
9.	Гирко Л.В. Социальное пространство: Междисциплинарные исследования. 2003. - 200 с.
10.	Губогло М.Н. Междисциплинарные исследования в контексте социально-культурной антропологии. 2004. 406 с. 
11.	Давронов З. Илмий ижод методологиси. Тошкент . 2006. 139б
12.	Давронов З. Фалсафа., Тошкент. 2006. Б.286
13.	Евин И.А. Искусство и синергетика. – М.: Едиториал УРСС, 2004 – 164 с.
14.	Егоров В.С. Рационализм и синергизм. – М.: Изд–во “Советский спорт”, 1996. – 308 c. 
15.	Зеленов Л.А., Владимиров А.А., Степанов Е.И. Современная глобализация: Состояние и перспективы. 2010. - 304 с.
16.	Ибн Сино. Изб. Филос. Произведения. -М.: Наука, 1980. – 478 б.
17.	Красиков В. И. Экстрим. Междисциплинарное философское исследование причин, форм и паттернов экстремистского сознания. М.: Водолей Publishers, 2006. - 496 с
18.	Носов Н. Виртуальная психология. Междисциплинарные исследования. 2000. - 432 с.
19.	Норбеков М. Интуиция - это прорыв в будущее. Тайна тайн вселенной. Путь внутрь себя Диля 2011г. 160 с.
20.	Линн Робинсон. Интуиция может все. Перевод с анг. Яз. Борич С.Э. Минск Попури 2007. 256 с.
21.	Маритен Ж. Творческая интуиция в искусстве и поэзии. Пер. с франц. Серия: «Книга света» М РОССПЭН (Российская политическая энциклопедия) 2004г. 400 с.
22.	Макгвайр Р. Ваша интуиция : Развитие шестого чувства. Ростов Феникс 2003г. 160с. 
23.	Майерс Дэвид. Интуиция. СПб. Питер 2009г. 256 с. 
24.	Ретлисбергер Л. Интуиция. Как ее развить и научится ею пользоваться Переводчик Ю. Зленко М Мир книги 2008г. 224 с.
25.	Соляник К.О. Подсознание и интуиция: что подсказывает ваш внутренний голос. Харьков-Белгород `Клуб семейного досуга`. 2011г. 320 с.
26.	Сэдлер-Смит Юджин. Интуиция и мозг. Как эффективно использовать силу шестого чувства Серия: Психология. Мозговой штурм М. ЭКСМО 2011г. 416 с. 
27.	Сидорская Н.В. Развитие интуиции. Теория и практика. Серия: Психологический тренинг. СПб Речь 2010г. 96 с. 
28.	Толибов.М, Табиий фанлар ва фалсафа., Тошкент. Фан.,2006. 
29.	Тибодо Л. Врожденная интуиция. Пер с англ. Серия: Ваша тайна. М. Рипол-Классик. 2007г. 320 с. 
30.	Хакен Г. Информация и самоорганизация: Макроскопический подход к сложным системам. – М.: КомКнига, 2005. 248 с. 
31.	Хакен Г. Синергетика. – М.: Мир, 1980. 404 с.
32.	Хакен Г. Тайны восприятия. Синергетика как ключ к мозгу. – М.: Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2002. 
33.	Хакен Г. Тайны природы. Синергетика: наука о взаимодействии. – М.: Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2003. – 320 с. 
34.	Хошимова И.С. Экология проблемасида глобал ва зонал муносабатлар диалектикаси. Т., 1986. Б.102.
35.	Шермухаммедов С. Фалсафа ва ижтимоий тараққиёт. 2005. 
36.	Шермуҳаммедова Н.А. Фалсафа ва фан методологияси. – Тошкент: Университет, 2005. 
37.	Жан Пиаже. Психология интеллекта. М Питер 2004г. 190с. 
38.	Юджин Сэдлер-Смит. Интуиция и мозг. Как эффективно использовать силу шестого чувства Эксмо 2011г. 416 с.
39.	Фалсафа асослари. - Тошкент: Ўзбекистон, 2005.–Б.382.
40.	Фалсафа. Қомусий луғат. - Тошкент: Шарқ, 2004.–Б.494.
41.	Фалсафа қисқача изоҳли луғат. - Т.: Шарқ, 2004. 
42.	Ҳозирги замон фанида имконият муаммолари. Тошкент. Фан .1999. Б.114.
43.	Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунча ва тамойиллар.-Т.: Янги аср авлоди, 2001.80 б.
	IV. Диссертация ва диссертация автореферати:
1.	Абдуллаева М.Н. Проблема адекватности отражения и эмпирическом и теорическом уровнях научного познания: Дисс.д-ра филос. наук.-Ташкент, 1984.- 208 с.
2.	Азизқулов А.А. Илмий ижодиётда рационаллик ва норационаллик: концептуал таҳлил ва ёндошувлар. Дис. ... фалсафа фан. Номзоди. Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси, И.М. Мўминов номидаги фалсафа ва ҳуқуқ ин-ти, 2006. 
3.	Бозаров Д.М. Синергетика парадигмасининг фалсафий-методологик таҳлили. Фалсафа ном. Дис.. – Тошкент: 2010. – Б.22.
4.	Қурбонова Л. Ижодий тафаккурнинг фалсафий методологик таҳлили. Дис. ... фалсафа фан. Номзоди. Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси, И.М. Мўминов номидаги фалсафа ва ҳуқуқ ин-ти, 2007.
5.	Шермуҳамедова Н.А. Социально–философские аспекты формирования стиля научного мышления: Автореф. Дисс...докт.филос.наук. - Тошкент: Университет, 2002. 
6.	Ғаффарова Г.Ғ.Ахборот ва ахборатлаштириш жараёнларининг фалсафий-методологик муаммолари: Фалс.фан.номз. ... Автореф.-Тошкент, 2008. 
7.	Бешкарева Ирина Юрьевна. Проблема интуиции в гносеологии (на материале философии С. Л. Франка): автореферат дис. ... кандидата философских наук: 09.00.01 / Бешкарева Ирина Юрьевна;[Место защиты: ФГБОУ ВПО «Вятский государственный гуманитарный университет»].- Киров, 2011.- 24 с. 
8.	Багдасарян Лусине Шагеновна. Интуиция в системе когнитивной деятельности : диссертация ... кандидата философских наук : 09.00.01 / Багдасарян Лусине Шагеновна; [Место защиты: Кабард.-Балкар. гос. ун-т им. Х.М. Бербекова].- Нальчик, 2010.- 175 с. 
9.	Грибанов Сергей Владимирович. Интуиция в гуманитарном познании : Дис. ... канд. филос. наук : 09.00.01 : Н. Новгород, 2003 187 c.  
10.	Данакари Лилия Ричарди. Философско-гносеологический анализ феномена интуиции : диссертация ... кандидата философских наук : 09.00.01.- Волгоград, 2006.- 118 с. 
11.	Королева Наталия Николаевна. Научная интуиция как философская концепция : Дис. ... канд. филос. наук : 09.00.01 : Уфа, 2003 133 c. 
12.	Камалова Ольга Николаевна.  Интуиция как философско-антропологическая проблема : Дис. ... канд. филос. наук : 09.00.13 Ростов н/Д, 2005 142 с.  
13.	Коробкина Татьяна Владимировна. Феномен интуиции. Философско-методологический анализ : Дис...канд. филос. наук: 09.00.08 / Харьковский ун-т. — Х., 1995. — 139 л. 
V. Журналлардаги мақолаларга ҳаволалар:
1.	Гулямов С.С.Илм-Фан ва инавациялар ривожи жамият тараққиётининг асоси // Ўзбекистонда ижтимоий фанлар. 2010й №3. Б.3-4.
2.	Файзуллаев. О. Фалсафанинг бугунги истиқболи.; Фалсафа ва ҳуқуқ. 2004й 1-сон 
3.	Королёва Н.Н. Научная интуиция: проблема философской концептуализации //Рационализм и культура на пороге третьего тысячелетия: Материалы Третьего Российского Философского конгресса (16-20 сентября 2002 г.). В 3-х т.: Т. 1. – Ростов-на-Дону: Изд-во СКНЦ ВШ, 2002. – С. 214-215.
4.	Королёва Н.Н. Любовь и интуиция //В кн.: Лукьянов А.В. Идея метакритики «чистой» любви Философское введение в проблему соотношения диалектики и метафизики. Уфа: Издание Башкирского университета, 2001. – С. 162-163.
5.	Королёва Н.Н. Интуиция как способ ориентации человека в мире // Философия, дух, культура и нравственность на рубеже тысячелетий Уфа: Издание Башкирского университета, 2001. – С. 224-226.
6.	Королёва Н.Н. Проблема поиска духовных оснований современной культуры России //Там  же. – С. 303-305.
7.	Королева Н.Н. Актуальность преемственности между дошкольным и начальным образованием//Дошкольное образование в прошлом, настоящем, будущем: Материалы межрегиональной научно-практической конференции. Москва: РИО СФ МГОПУ им. М. А. Шолохова, 2003. С. 114-116..
8.	Королева Н.Н. Научная интуиция в контексте  проблемы взаимодействия философского и конкретно-научного знания//Философская и социологическая мысль на рубеже тысячелетий (памяти П.А. Сорокина). – Уфа: РИО БашГУ, 2003. – С. 84-94.