O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA  MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

ALISHER NAVOIY NOMIDAGI
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI

TABIIY FANLAR FAKULTETI

GIDROMETEOROLOGIYA VA LANDSHAFTSHUNOSLIK 
KAFEDRASI

«NAVOIY VILOYATI EKOLOGIK HOLATINING INSON SALOMATLIGIGA TA`SIRI » 
mavzusidagi

BITIRUV MALAKAVIY ISHI

                                    Bajardi: «Geografiya» ta`lim y o`nalishi
                                            bitiruvchi 4-kurs talabasi O`ljayev Rustam 
	 	
	ILMIY RAHBAR
Ravshanov A.X.

Bitiruv malakaviy ishi kafedradan dastlabki himoyadan o`tdi.
11-sonli bayonnoma «_25_»__may__2011 yil

Samarqand-2011
M U N D A R I J A

bet
KIRISH………………………………………………………………………….

1-BOB. NAVOIY VILOYATINING TABIIY GEOGRAFIK XUSUSIYATLARI………………………………………………………………
1.1.Geografik o’rni va chegaralari………………………………………………..
1.2.Geologik tuzulishi va rel’efi…………………………………………………...
1.3.Iqlimi…………………………………………………………………………..
1.4.Yer  usti va  yer osti suvlari……………………………………………………
1.5.Tuproqlari………………………………………………………………………
1.6.O’simlik dunyosi……………………………………………………………….
1.7.Hayvonot dunyosi……………………………………………………………….

II-BOB. NAVOIY  VILOYATINING  EKOLOGIK  MUAMMOLARI
2.1. Atmosfera havosining ifloslanishi……………………………………………..
2.2.Suvlarni muhofaza qilish……………………………………………………….
2.3.Tuproqlarni ekologik holati…………………………………………………….
2.4.Viloyat tabiatiga tog’ - kon sanoatining ta’siri…………………………………
2.5.Qizilqum landshaftlariga tog’-kon sanoatining ta’siri…………………………..
2.6.Navoiy viloyati ekologik holatining inson salomatligiga ta’siri………………..

XULOSA……………………………………………………………………………

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI……………………………

KIRISH
Insoniyat hayoti uchun o‘rab turgan tabiiy muhit bilan uzviy bog‘liqdir. U butun borliqni, shu jumladan insonni, o‘zining  hayot  baxsh nafasi  bilan ta’minlanb turadi. Insoniyat paydo bo‘libdiki, to hozirga qadar tabiatning bu beminnat   ehsonidan bahramand bo‘lib kelmoqda.  Hozirgi vaqtda  aholi sonining  mutassil ko‘payib  borishi,  fan va texnika taraqqiyoti  tabiiy muhitga  antropogen ta’sirning  kuchayib borish hodisalari geoekologik muvozanatning sezilarli darajada buzilishiga  olib kelmoqda.  Shuning uchun har bir hududning  shu jumladan Navoiy viloyati  tabiiy sharoitini o‘rganish  yuazaga kelgan geoekologik muammolarni  hal etish  haqida, bu  muammolarni bartaraf qilish yo‘llarini ilmiy jihatdan  belgilab berish hozirgi zamon geografiya fanlari  tizimining eng dolzarb  vazifalaridan biri hisoblanadi.
Biz o‘rganayotgan Navoiy  ham Respublikamizning  tog‘-kon, himiya, elektroenergitika sanoat va choravachilik eng yaxshi taraqqiy etgan viloyatlardan biri hisoblanadi. Sanoat korxonalari va avtotransportning  ko‘payishi, ekin dalalaridan entinsiv foydalanish qishloq xo‘jaligini himiyalashtirish va hokazolar viloyat tabiatini yanada ko‘proq ifloslanishga olib kelmoqda.
Ma’lumki Navoiy viloyati maydoning 90 % Qizilqum cho‘lidan iborat va undan asosan yaylov sifatida foydalanilmoqda.  Yaylov va vohalar atrofida  tog‘ oldi  zonalarida  ham chorva mollari sonini ortishi yaylovlarga  antropogen yukni  ortib borishiga sabab bo‘lmoqda. Bu  o‘z navbatida yaylovlarni qashshoqlanishiga ayrim hollarda cho‘llanishga sabab bo‘lmoqda.
Viloyatdagi mavjud sanoat  korxonalari,  avtotransport vositalari, qishloq xo‘jaligi yerlariga ortiqa  solinayotgan turli  himyoviy  birikmalar havo, suv, tuproqni  ifloslantirmoqda. So‘nggi yillarda viloyatda tabiiy muhitning ifloslanishi va shu  kabi  salbiy oqibatlar tufayli aholi o‘rtasida hilma-xil  kasalliklarning ortib borish hollari kuzatilmoqda.  Bunday kasalliklar ichida qonaylanish tizimi, nafas olish  a’zolari hamda yurak-qontomir kasallklari yetakchi o‘rin  tutmoqda. Malakaviy bitiruv  ishining asosiy maqsadi ham viloyat  ekologik holatini tahlil qilish va uning inson  salomatligiga ta’sirini  o‘rganishdan iboratdir.

1-BOB. NAVOIY VILOYATINING TABIIY GEOGRAFIK XUSUSIYATLARI

1.1.	   Geografik o’rni va chegaralari.
Navoiy viloyati Respublikamizning janubi - g’arbiy qismida joylashgan bo’lib, maydoni 111,0 ming kv. km. ,aholisi 851,3 ming kishini tashkil etadi. Viloyat 1982 yilda Samarqand va Buxoro viloyatlari negizida tarkib topgan. Viloyat shimolda Qozog’iston respublikasi bilan, g’arbda Qoraqalpog’iston respublikasi hamda Buxoro viloyati bilan, janubi - g’arb va janubda Qashqadaryo viloyati, sharqda Samarqand, shimoli - sharqda Jizzax viloyatlari bilan chegaradosh.
Tabiiy geografik nuqtai nazardan viloyat hududi uchta tabiiy geografik okrug hududida, ya’ni viloyatning 90 % hududi Qizilqum tabiiy geografik okrug hududiga, qolgan qismi esa O’rta va Quyi Zarafshon tabiiy geografik okruglari hududida joylashgan.

1.2.   Geologik tuzulishi va rel’efi. 
Navoiy viloyatining markazi, Xatirchi, Navbahor, Navoiy, Qiziltepa tumanlari hududi geologik nuqtai nazardan Zarafshon tektonik botig’i hududida joylashgan.  Viloyat yer yuzasining bu qismi asosan paleogen , neogen va antropogen davr cho’kindi jinslaridan tarkib topgan. Bu jinslarning ustki qismini esa Zarafshon daryosi va uning irmoqlari olib kelgan allyuvial yotqiziqlar qoplab olgan, bu yer neogen davrigacha dengiz ostida bulgan. Neogen davridagi a’lp burmalanishi ta’sirida vodiy quruqlikka aylangan, Zarafshon daryosi o’z  o’zanini chuqurlashtirib qator qayerlar hosil qilgan. Bu qayerlar to’rtlamchi davrning allyuvial, prollyuvial, eol jarayonlari tufayli vujudga  kelgan  shag’al, konglamirat, qumoq, qum, gil va lyoss kabi jinslaridan tashkil topgan. 
Nisbatan qadimgi mezazoy va paleazoy yotqiziqlari tog’ etaklarida  uchraydi. Paleazoy yotqiziqlari Nurota tizmasining janubiy yotqiziqlarida  va Ziyovuddin tog’ining shimoliy yonbag’irlari, Qizilqumdagi qoldiq past tog’larda tarqalgan. Bu yotqiziqlar ohaktoshli dalomit, qumli slanets, ohaktoshli slanetslardan iborat. Mezazoy yotqiziqlari nisbatan kam bo’lib, Ziyovuddin tog’ining shimoliy yonbag’irlarida alohida palasalar ko’rinishida tarqalgan. Ular konglamiratlar, qumloq va gilli slanetslardan iborat. Viloyatning Zarafshon vodiysi qismi, ayniqsa, tekislik va tog’ oldi qismlari qalinligi turlicha bo’lgan to’rtlamchi davr yotqiziqlari bilan qoplangan. Bu yotqiziqlar konglomeratlar, galechnik qumlar, lyoss jinslar va kam miqdorda gillardan iborat. Genetik jixatdan to’rtlamchi davr yotqiziqlari viloyat hududida allyuvial, prolyuvial, delyuvial, eol, madaniy irrigatsion yotqiziq va oqindilaran iborat. 
Quyi  to’rtlamchi davr yotqiziqlari qadimgi yotqiziqlardan biri bo’lib, Zarafshon vodiysiga tutashgan tog’ va tog’ oldi qismlarida, yuqori terrasada va ayrim hollarda suv ayirg’ich yuzalarida ham uchraydi. Tekislik qismida bu yotqiziqlar ancha keyin hosil bo’lgan. O’rta to’rtlamchi davr yotqiziqlari quyi to’rtlamchi davrga nisbatan ko’proq tarqalgan bo’lib, tog’ etaklarida keng palasada Qarnob kompleksini hosil qiladi. 
Viloyat hududining 90 % ini O’rta Osiyoning eng katta cho’llaridan biri Qizilqum cho’li egallab yotadi. Qizilqum janubi-sharqdan shimoli - g’arbga qarab pasayib boradi. Uning o’rtacha mutloq balandligi 200-300 m bo’lsa, janubi-sharqda 350 - 400 m, shimoli - g’arbda esa 90 - 100 m ga tushib qoladi. Qizilqumning yer usti tuzilishi bir xil emas. Bu yerda botiqlar, tekisliklar, yassi platolar va qoldiq tog’lar mavjud. Lekin uning ko’pchilik qismini mutloq balandligi 200 m gacha bo’lgan qumli tekisliklar ishg’ol qiladi. Tekisliklarning ko’pchilik qismini allyuvial sochilma qumlar ishg’ol qilib, asosan, eol rel’ef shakllari qum marzalari, do’ng qumlar va barxanlar mavjud. Qum marzalari ko’proq meridional yo’nalishga ega bo’lib, o’simliklar bilan mustahkamlangan. Ularning nisbiy balandligi 15 - 20 m, ba’zan esa maksimal balandliklari 60 - 70 m gacha yetadi. Qizilqumning markaziy qismlarida esa do’ng qumlari mavjud bo’lib, ular ham mustahkamlangan. Qizilqumda barxanlar kam bo’lib, ular aholi yashaydigan joylarda, quduqlar atrofida, Amudaryo sohillarida ko’proq joylashib, ularning harakatga kelishi insonlarning xo’jalik faoliyati bilan bog’liq.
Qizilqumda  taqirlar  kam  bo’lib, ular marza  qumlar  orasidagi  past  joylarda taqirlar uchraydi.  Taqirlar bahorda suv bilan qoplanib, yozga borib suv bug’lanib ketib, usti qotib, yorilib ketadi. Markaziy qismida bir necha berk botiqlar joylashgan. 
Botiqlarning tagi qumdan iborat bo’lib, ustki qismi taqir yoki sho’rhoklardan iborat. Botiqlar Qizilqumning markaziy qismidagi qoldiq tog’lar orasida tektonik botiqlar mavjud. Bu botiqlarning eng kattalari Bo’kantog’ning janubida dengiz satxidan 12 m pastda joylashgan Mingbuloq, Yetimtog’ning janubi - sharqida joylashgan, Mullali, Ovminzatog’ bilan Qozaxtog’ orasida joylashgan, Qoraxotin, Quljuqtog’ning janubi-sharqida joylashgan Oyoqog’itma botiqlaridir. Bu botiqlarning har birini bo’yi 40 - 50 km. ga yetadi. 
Qizilqumning eng qadimiy quruqlikka aylangan qismi-bu uning markaziy qismidagi platolardan ko’tarilib turgan paleazoy qoldiq tog’laridir. Bu tog’lar juda ham yemirilib ketgan bo’lib, mutloq balandliklari 922 m dan oshmaydi. Bu tog’larning eng muhimlari Quljuqtog’ ( Irnir cho’qqisi 764 m ), Yetimtog’ (568 m), Tomditog’ (Oqtog’ cho’qqisi, 922 m ), Ovminzatog’ ( 635 m ), Qozaxtog’ ( 394 m ). Shu sababli bu qoldiq tog’lar deyarli kenglik bo’yicha yunalgan bo’lib, paleazoy erasining kristalli slanetslari, kvartsli slanetslari va ohaktoshlaridan tashkil topgan. Ular orasida esa granit, diorit, granadiorit va boshqa otqindi jinslar ham uchraydi. 
Paleazoy qoldiq tog’lari keyinchalik asta - sekin yemiriladi, yemirilgan jinslar uning quyi qismiga tushib to’planadi, oqibatda tog’lar pasayadi. Natijada dengiz suvi o’sha yemirilib, pasayib qolgan paleazoy tog’larini ham bosib oladi. Bu jarayon neogen davrigacha davom etadi, so’ngra Tetis dengizi chekinib, Qizilqum quruqlikka aylanadi. Palyazoy qoldiq tog’lari etaklarida bo’r va paleogen davr platolari joylashib, asosan qumtosh, konglomirat, mergel, gil, qum kabi jinslardan tashkil topgan. 
Qizilqumning qolgan tekislik qismi neogen va antropogen davrning allyuvil tekisliklardan, asosan, dengiz va daryo yotqiziqlaridan iborat, ustini esa qalinligi 10 - 12 m keladigan qumlar qoplab olgan.
Paleazoy qoldiq tog’larida oltin, slyuda, feruza, asbest, voksit, simob, grafit, volfram, dala shpati kabi qazilma boyliklari, tekislik qismida esa gaz, neft, uran, oltingugurt konlari mavjud.

1.3.Iqlimi.
Navoiy viloyati iqlimi keskin kontinental bo’lib, issiqlik va yorug’likka boy. Viloyatning geografik o’rni ham iqlim hosil qiluvchi omillardan hisoblanadi. Uning katta qismi qumli cho’ldan iborat bo’lganligi sababli bu yerda quyosh radiatsiyasi ko’p tushadi. O’rtacha har bir sm. kv. maydonga 130 - 140 kkal. quyosh radiatsiyasi tushadi. 
Viloyat hududida vegitatsiya davridagi haroratlar yig’indisi 4000 - 45000 C ga teng. Buning 70 %  may oyidan oktyabr oyigacha to’g’ri keladi. 
Viloyatning janubiy hududlarida qishda havo haddan tashqari sovib ketmaydi. Yanvarning o’rtacha harorati -0, -1,30 , Qizilqumning shimolida -4, -100 , janubida -1, -20  bo’ladi. Ba’zan Arktika havo massalari kirib kelganda  -24, -350 C gacha pasayadi. Qizilqumning iqlimi xususiyati jihatidan farqlanuvchi shimoliy qismi bilan janubiy qismi orasidagi chegara taxminan 410 shimoliy kenglik yoki -30 yanvar izotermasi orqali o’tadi. 
Viloyat shimoliy qismining iqlimini qishda shakllanishida Sibir antitsiklonidan vujudga kelgan havo massasi muhim rol o’ynaydi. Bu havo massasi shimoli - sharqdan esib, hudud haroratini pastga tushirib, quruq, lekin ochiq, sovuq ob-havoni vujudga keltiradi. Shuningdek, qishda bu joylarga shimoli - g’arbdan va g’rbdan keladigan tseklon turli havo massasi bilan to’qnashadi. Natijada qish ob -havosining tez - tez o’zgarib ochiq ayozli ob-havo nam, nisbatan iliq ob-havo bilan birga Qizilqumning shimoliga Rassiya tekisligining janubi - sharqidan sovuq havo massasi ham yetib kelgach, harorat pasayib, -35 0 gacha tushadi. 
Yozda esa, aksincha havo ochiq bo’lib, juda isib ketadi. Natijada iyulning o’rtacha harorati janubda 26 - 280 , Qizilqum hududida 28 - 30 0 ga yetadi. Nisbatan pastroq, iyulning 26 0 li izotermasi viloyatning shimoli - g’rbiga to’g’ri keladi, eng yuqori harorat 44 - 460 C atrofiga yetadi. 
Viloyat hududiga bahor va kuzda ba’zan Arktika havo massalari bostirib kelib, havoni sovitib yuboradi. Bahorda bo’ladigan oxirgi sovuqlar taxminan mart oyining oxirlariga, kuzgi birinchi sovuqlar esa oktyabr oyining oxirlariga to’g’ri keladi. Viloyatda bir yilda 210 - 215 kun sovuq bo’lmaydi. Harorat +100 C dan yuqori bo’lgan kunlar soni 212 - 215 vegitatsiya davridagi ijobiy haroratlar yig’indisi 4000 - 45000 C ni tashkil etadi. 
Viloyat hududi O’zbekistonning qirg’oqchil qismlaridan biri bo’lib, uning shimoli - g’rbida Quyi Amudaryoga tutash qismlarida yillik yog’in miqdori 75-100 mm atrofida o’zgaradi. Yog’in miqdori viloyatning janubi - sharqiga borgan sari ortib 100 - 150 mm ga, Qoldiq tog’lar va Nurota tog’lari etaklarida 200 - 250 mm ga ortadi. 
Viloyat hududida yog’in yil fasllari bo’yicha ham noteks taqsimlangan, yillik yog’inni 100 % desak, uning 48 %  bahorga, 30 %  qishga, 19 %  kuzga, faqat 3 %  yozga to’g’ri keladi. 
Atmosfera yog’inlarining bir qismi qor xolida yog’sada, u qalin bo’lmasdan (qalinligi 20 sm. ga yetadi) uzoq vaqt saqlanmaydi (yiliga o’rtacha 20 kun qor qoplami bo’ladi). Viloyat hududining shimolida qor oktyabrdan aprel oyining oxirigacha, janubida esa noyabrning boshlaridan mart oyining oxirigacha bo’lishi kuzatiladi. Qor qoplami yupqa bo’lib, uzoq vaqt saqlanmaganligi tufayli mollarni qishda ham yaylovda boqishadi. Lekin ba’zan qishda haroratning tez - tez pasayib ketishi chorvachilikka ancha salbiy ta’sir ko’rsatadi. Viloyat hududida yil bo’yi shimoliy, shimoli - sharqiy va shimoli - g’arbiy shamollar esib, tezligi o’rtacha sekundiga 3 - 4 m/sek. atrofida. Lekin qishda va bahorning boshlarida shimoli - sharqdan nisbatan kuchli shamollar esib turadi. 

1.4.	   Yer  usti va  yer osti suvlari.
Navoiy viloyatini ham butun Zarafshon vodiysi singari asosiy suv manbai Zarafshon daryosi hisoblanadi. 
Zarafshon daryosi Turkiston, Zarafshon, Oloy tizmalari tutashgan Ko’ksuv tog’ tugunida, dengiz sathidan 3154 metr balandlikda joylashgan Zarafshon muzligidan Mastchoh  nomi bilan boshlanadi. Ayniy qishlog’i yaqinida Fandaryo bilan qo’shilgach, Zarafshon nomini oladi. Daryoning uzunligi   877 km. havsasining maydoni 43 ming kv. km. U Amudaryoga yetmasdan Sandiqli va Eshakchi qumlariga singib ketadi. Daryo suvining 90 %  sug’orishga sarflanadi. Bu jihatdan O’rta Osiyoda birorta daryo unga tenglasha olmaydi. 
Zarafshon daryosi tog’li qismida ko’pirib, toshlarga urilib, sekundiga     15 - 17 metr tezlikda oqadi. Bu qismida Zarafshon 200 ga yaqin irmoqlarni qo’shib oladi. Bu irmoqlar ichida eng muhimlari chapdan qo’shiluvchi Fandaryo, Qumtutdaryo va Mag’iyondaryolardir, qolgan irmoqlari kichik. Zarafshon daryosini Panjkent shahridan chiqqandan so’ng birorta ham doimiy irmoqlari yuq. Lekin sug’orish natijasida suvi kamayib, Zarafshon daryosiga quyilmaydigan 120 ta soy bor. Shu soylardan 50 tasi Nurota - Oqtog’dan, qolganlari Qoratepa, Zirabuloq, Ziyovuddin tog’laridan boshlanadi. Navoiy viloyati hududidan boshlanuvchi eng yirik soyliklar Tasmachisoy, Oltinsoy, Maydonsoy, Uchqarasoy Ko’ksaroysoy va boshqalardir. Zarafshon daryosi sersuv bo’lib, Zarafshon, Turkiston, Oloy tizmalarida joylashgan umumiy maydoni 556,7 kv. km. bo’lgan 424 ga yaqin muzliklardan va doimiy qorlardan suv oladi. Zarafshon daryosining oqimini 100 % deb olsak, shuning 65 %  muz va qorlarning erishidan, 34 %  qor suvlaridan, 1 % yomg’ir suvlaridan iborat. To’lin suv davriga yillik oqimning 61,1 % to’g’ri keladi. Eng kam suv sarfi esa 30 - 35 m3 sek. qish fasliga to’g’ri keladi. 
Aksincha, suvi eng  ko’paygan davr  yozga to’g’ri kelib, iyul oyida suv sarfi ba’zan 930 m3 gacha ortadi. Zarafshon daryosining o’rtacha suv sarfi 165 m3 /sek. 
Viloyat hududidagi soylar past tog’lardan boshlanib, erta bahorda erigan qor  va yomg’ir suvlaridan to’yinadi. Yozda esa ularning suvi kamayib, ba’zilari qurib qoladi. Soylarda ko’pincha yillik oqimning qariyb 50 % dan ortig’i bahorga to’g’ri keladi. Bunday yirik soylardan biri Bahiltog’ning janubiy yonbag’irlaridan boshlanadigan Ko’ksaroy soydir. U 1500 m balandlikdagi buloqlardan boshlanadi. Soyga o’ng tomondan Yong’oqlisoy, Toshbuloqsoylar qo’shiladi. Uzunligi 50 km. , xavzasi 206,5 kv. km. , o’rtacha yillik suv harajati  0,378 m3/sek., o’rtacha suv oqimi 1,8 l /sek. Yillik suv oqimining 48,1 % bahorga, 18,5 % yozga, 15,2 % kuzga, 17,5 % qishga to’g’ri keladi.
Sel bo’lganda soylarning suvi bir necha marta ko’payib ketib, soy to’lib oqadi. Masalan: Kattasoyning yillik o’rtacha suv sarfi  0,268 m3 ni tashkil etadi. Lekin sel bo’lganda Kattasoyda hatto sekundiga  609 m3 gacha suv oqadi. Bunday katta oqim o’z  yo’lida uchragan qishloqlarni, ekin dalalarini, ko’prik va yo’llarni buzib, vayron qilib, tuproqni yuvib, jarlarni vujudga keltiradi. Shuning uchun asosiy vazifa o’sha soy suvlaridan oqilona foydalanish maqsadida bahorgi ortiqcha suvlarni hovuz, kichik suv omborlari qurib, yozda ekin dalalariga oqizishdir. Hovuzlarda esa parrandachilik, baliqchilikni rivojlantirish mumkin. Bunday suv omborlardan biri Ko’ksaroy soyda loyihalashtirilgan edi, ammo u qurilmay qolgan. 
Viloyatning cho’l qismida, ya’ni Qizilqumda iqlimning quruqligi tufayli doimiy oquvchi mahalliy suvlar yo’q. Uning janubi - g’arbidan esa tranzit Amudaryo oqib o’tadi, lekin bahorda qorlar eriganda, yomg’ir ko’proq yoqqanda Qizilqumning markaziy qismidagi past tog’larda vujudga keladigan mavsumiy soylardan suv oqib, so’ngra ularning suvi qurib qoladi. Ammo viloyatning bu hududlari yer osti suvlariga boy. Grunt suvlari hamma qismida Turon svitasi qumliklarida uchraydi. Bu tur yer osti suvlari, asosan, yog’inlardan to’yinadi, lekin bug’lanish katta bo’lganligi sababli sho’r bo’lib, to’g’ridan - to’g’ri ichish uchun yaramaydi. Rel’efning pastqam joylarida bu turdagi suvlardan yaylovlarni suv bilan ta’minlash maqsadida foydalaniladi. Qalin barxan qumlari ostida taxminan 100 m chuqurliklarda chuchuk grunt suvi mavjud bo’lib, minerallashish darajasi 0,3 dan 1,02 g / l ga yetadi. Markaziy Qizilqumdagi qoldiq tog’lar etaklaridagi prollyuvial yotqiziqlar orasidagi chuchuk grunt suvlarining katta miqdori mavjud. 
Mezazoy davr yotqiziqlari va paleogen davr jinslari orasida bosimli artezian yer osti suvining katta zahirasi mavjud. Bu turdagi suvlar nisbatan chuchuk bo’lib, ba’zi  joylarda o’zi otilib chiqishi mumkin. Mingbuloq, Qoraxotin, Oyoqog’itma kabi botiqlarda burg’lash paytida o’sha artezian suvlari o’zi otilib chiqqan. Har metr suvida minerallashish darajasi 1,0 grammdan 3,0 grammgacha borishi mo’mkin. 
Qizilqumda yer osti suvining dinamik miqdori sekundiga 58 - 60 m3 ni tashkil qilib, gidrogeologik rayonlar bo’yicha quyidagicha taqsimlangan: Markaziy Qizilqumda 11,0 m3/sek., Qizilqumning shimoli - sharqiy va shimolida 4,0 m3/sek., Qizilqumning shimoli - g’arbida 43,6 m3/sek. 
Yer osti suvlarining sathi hudud qaysi davr yotqiziqlari bilan yotqizilganligiga ham bog’liq. Bizga ma’lumki Zarafshon daryosi vodiysi paleazoy va mezokaynazoy dengiz va kontinental yotqiziqlari bilan qoplangan.  Paleazoy yotqiziqlaridagi yer osti suvlari tog’li qismlarida tarqalgan. Masalan: Oqtov va Qoratov ohaktoshlari orasidagi buloqlardan sekundiga 900 letr suv chiqishi kuzatilgan. Mezazoy  jinslari orasidagi yer osti suvlari katta maydonlarni egallaydi. Bu yerdagi buloqlarning  suv sarfi 0,01 dan 1,2 - 2  l/sek. teng. Minerallashish darajasi 0,3 - 5,5 g/l dan oshmaydi.
Navoiy viloyatining Zarafshon vodiysidagi qismida yer osti suvlari Kattaqo’rg’on yer osti suv havzasiga kiradi. Bu yerda grunt suvining umumiy zahirasi  941 mln. m3 ni tashkil qiladi. Ularning to’yinishida sug’orish hissasiga 26 % to’g’ri keladi, daryo hissasiga esa 10 %, atmosfera  yog’inlariga 3 % , Kattaqo’rg’on suv ombori va kanallar hisobiga 6 % to’g’ri  keladi. Bu havzda yiliga sug’orishda 600 m3 qo’shimcha suvdan foydalanish mumkin. Bu yerlarda qazilgan quduqlarning  o’rtacha suv sarfi 150 - 200 l/sek. ga yetadi. 

1.5.Tuproqlari.
Murakkab tabiiy geografik sharoitlar natijasida tuproq qatlami turlichadir. Viloyat hududida gidromorf  tuproqlar Zarafshon daryosi terrasalarida uchraydi. Yerlarning sug’orilishi, qayta ishlanishi natijasida sug’oriladigan yerlarda madaniy voha tuproqlari vujudga kelgan.  O’rtacha balandlikdagi tog’ jigarrang tuproqlari Nirota tog’ining eng baland qismini egallaydi. Katta massivlarda jigarrang kuchsiz tuproqlar  egallab yotadi. Morfologiyasi, rangi, fizik, ximik tarkibi bo’yicha jigarrang tuproqlar bo’z tuproqlardan keskin farq qiladi. Jigarrang tuproqlar 3 gorizontga bo’linadi: yuqori gorizant chirindili, odatda to’q qo’ng’ir yoki jigarrang, o’rta gorizant bir tekisda sarg’ish jigarrangli. Chirndi miqdori  Zarafshon havzasida 6 - 8 % ni tashkil etadi. To’q bo’z tuproqlar past tog’lar va  baland tog’lar oldilarini egallaydi. (700 – 1200 m) Oqtov va Qoratovda tuproq hosil qiluvchi jislar to’rtlamchi davr jinslari lyoss va lyossimon jinslardir. Bo’z tuproqlar quyidagicha suv rejimiga ko’ra harakterlanadi: 
 - To’q qo’ng’ir rangda katta chirindili gorizont. 
 - Karbonatli allyuvial gorizont.
Harakterli bo’z tuproqlar, Nurota cho’kmasiga taalluqlidir. Tepik bo’z tuproqlar allyuyal va prolyuvial tog’ oldi va yuqori terrasalarda (Zarafshon tog’ soylarida ) uchraydi. Zarafshon va Nurota cho’kmasining asosiy qismini egallaydi. Past tog’ oldi och bo’z tuproqlari janubi - g’arbda keng tarqalgan. Qoratov qisman Oqtov tog’ oldi tekisliklarida Zarafshonning II - III chi  terrasalarida ham tarqalgan. Bo’z tuproqlar kuchsiz, chirindili, karbonotli, gipsli gorizontda joylashgan. Sug’oriladigan bo’z tuproqlar muntazam sug’orish, tuproqqa ishlov berish natijasida kuchli o’zgargan bo’z tuproq bo’lib, ximik, fizik tarkiblari turlicha. 
Terrasalardagi gidromorf tuproqlar, bo’z tuproqli mintaqada bo’lib, Zarafshon daryosi qayer va qayer oldi hududida joylashgan. Tuproq hosil 
qiluvchi jinslar qum, gilli qum va daryo loyqa yotqiziqlari lyoss va lyossimon jinslar, gidromorf tuproqlar botqoq va o’tloqqa bo’linadi. Yaxshi drenajlangan holatda o’tloq, kuchsiz drenajlanganda botqoq vujudga kelgan. O’tloq tuproqlar quyidagi past tiplarga bo’linadi: 
Qayir, allyuvial, prolyuvial, soz, botqoq, o’tloq. Qayir, o’tloq, allyuvial tuproqlari unchalik katta maydonni egallamaydi. 
Botqoq o’tloq tuproqlar, unchalik katta tarqalmagan. Quyi terrasalarda tarqalgan botqoq  o’tloq tuproqlar morfologiyasi bo’yicha boshqa kichik tiplardan ajraladi. Gumusli qatlam to’q qoraga yaqin yaxshi strukturaga ega. Unumdorligi yuqori bo’lib, karbonatli qishloq xo’jalik ekinlari bilan band. Navoiy viloyatining tekislik joylarida qumoq, taqir bo’z tuproqlar, ba’zi joylarda sho’rhoklar ham tarqalgan. Bu yerdagi qumoq tuproqlar oralig’ida o’simlik qoplami bilan mustahkamlanmagan qumliklar ham uchraydi. 
O’rta Zarafshon tipik bo’z tuproqlar, daryoning yuqori terrasasidagi to’lqinsimon allyuvil - prolyuvialli tog’ oldi va Oqtov tizmalarining g’arbiy chekkasidagi tog’ oldi va past tog’lar hududlarida tarqalgan. Ular dengiz sathidan 400 m balandlikdan to 900 - 1000 m gacha uchraydi. Tuproqning asosiy qismi lalmikor yerlardan iborat. 
Qizilqum hududining shimoli - g’arbida sur - qo’ng’ir tuproq tarqalgan. Nisbatan re’lefi pastroq bo’lgan yerlarda esa taqir va taqirli tuproqlar uchraydi. Bunday tur tuproqlarda chirindi kam bo’lib, gumus miqdori      0,4 - 0,5 % gacha boradi. 
Qizilqum hududining 3 - 5 % maydonini o’simlik deyarli o’smaydigan qumlar egallagan. Qolgan 95 - 97 % maydoni u yoki bu darajada o’simliklar bilan qoplangan. 

1.6.O’simlik dunyosi.
Butun Zarafshon vodiysi singari O’rta Zarafshonda ham landshaftlarning zonal o’zgarishi yaqqol nomoyon bo’lgan bo’lib, bu singari o’simlik qoplami ham o’zgarib boradi. Nurota, Oqtov tog’ oldi etaklarida chalacho’l va cho’l o’simliklari asosiy o’rinni egallaydi. Bu yerda shuvoq efemer o’simliklari juda ko’pchilkni tashkil etadi. Tog’ etaklarining ayrim joylari qo’ziquloq, oqquvray efemer o’simliklaridan iborat. Rang, qo’ng’irbosh, bug’doyiq, qiltiqtipchak, chitir kabi efemerlari yaylov o’simliklari hisoblanadi. 
Nurotaning shimoliy va janubiy yonbag’irlaridagi gil tuproqli cho’llarda bir yillik efemer o’simliklari ko’p uchraydi. Bir yillik veronika, severtsov ayiqtovoni, lolalar, may oyida esa lolaqizg’aldoq ochilganda cho’l yam - yashil o’tlar bilan qoplanib yotadi. 
Malik, O’rtacho’lda shuvoq, bug’doyiq, yetmak, qizilmiya va boshqa o’simliklar o’sadi. Adir zonasi  Navoiy viloyatining sharqiy qismini  o’z ichiga oladi. Bu yerning re’lefi to’lqinsimon  tepaliklardan iborat, bu mitaqaning yuqori chegarasi qoramtir bo’z tuproqlar yuqori chegarasi bilan o’tkaziladi. ( 1200 m ). 		 Asosiy o’simliklari - efemerlar va efemeroidlar, shuningdek, vegitatsiya davri uzoq bo’lgan ko’p yillik o’simliklar va yarim butalardir. Bahorda adir zonasi g’alladoshlar va turli xil o’tlar bilan qoplanadi. Bulardan har xil tuganakli o’simliklari, piyozchali qo’ngirboshlar, yaltirbosh, bu o’simliklar yozda qovjirab qurib qoladi. K. Z. Zokirovning  ( 1955 ) ma’limotlariga ko’ra bu yerda bahorgi  o’simliklarning 180 turini uchratish mumkin. Bu o’simlik  turlari aprilning oxiridan kuzgacha vegitatsiya davri davom etadigan yozgi - kuzgi o’simliklardan oqquvray, shuvoq, burgan, chalov o’sadi. Adirlar zonasining quyi qismida lyossimon jinslarda tarqalgan och va tipik bo’z tuproqlarda qo’ziquloq formatsiyasiga kiruvchi o’simliklar o’sadi. Bulardan eng ko’p tarqalgani qo’ziquloq va qo’ng’irboshlardir. Tipik va och bo’z tuproqlar tarqalgan hududda, odatda qumloqlarda rang - oqquvray o’sadi. Rang - qo’ziquloq va rang - oqquvray formatsiyalari bahorgi, kuzgi va qishgi yaylovlar sifatida foydalaniladi. Toshloq yonbag’irlarida daraxtsimon butalar bodom, mayday bargli zaranglar va boshqalar o’sadi.Qayir va qayir usti terrasalarida to’qay o’simliklari tol, jiyda, qamishlar kabi o’simlik turlarining o’sishi,  kuzatishlar natijasida aniqlab, o’rganib chiqildi.     

1.7.Hayvonot dunyosi.
Viloyat   hududi tabiiy sharoitining xilma - xilligi hayvonot dunyosining   xilma - xilligida ham ko’rinib turadi. Bu yerda qumli cho’llarda, cho’l - dasht zonasida, tog’ oldi va tog’li hududida, daryo vodiysida joyning landshaft sharoitiga moslashgan hayvon turlari yashaydi, ular viloyatning shimoliy Qizilqum hududida joylashgan. Shuning uchun bu yerda yashovchi hayvonlarning rangi qumga o’xshash sarg’ish bo’ladi. Qumli cho’llarda sudralib yuruvchilardan taroq barmoqli gekkon kaltakesagi, kibosh cho’l kaltakesagi, to’r - to’r kaltakesak, ilonlardan cho’l bug’ma iloni, chipor ilon, o’q ilon va charx ilon - efa harakterlidir. Qushlardan yilqichi, xo’jasavdogar, cho’l turg’ayi, saksovul chumchig’i, qarg’alar va boshqalarni uchratish mumkin. Sut emizuvchilardan ingichka barmoqli yumronqoziq, tun qumsichqoni, taroq barmoqli qo’shoyoq, uzun quloqli tipratikon, qizil dumli ko’rsichqonlar yashaydi. Shuningdek, bu hududda bo’ri, tulki, jayron, quyon kabi hayvonlarni ham uchratish mumkin. O’rta Zarafshonning cho’l - dasht zonasida echkiemar, turli xil kaltakesaklar, sariq yumronqoziq, qo’shoyoqlar, qum sichqonlari, qushlardan esa yilqichi, yo’rg’a tuvaloq, to’rg’aylar, toshsir chumchuqlar uchraydi. Tog’ oldi va tog’li zonasida sudralib yuruvchilardan Turkiston agamasi, sariq ilon, ko’zoynakli ilon, qushlardan bedana, chil kaklik, to’rg’ay soch, sut emizuvchilardan sariq sassiq ko’zan, ko’rsichqon, dala oddiy sichqoni, tulki, quyonni uchratish mumkin. Baland tog’ zonasining qoyali joylarida tog’ yovvoyi quyi arxar oz miqdorda saqlanib qolgan. Bu hayvonni saqlab qolish uchun Nurota tog’larida maxsus qo’riqxona tashkil qilingan.
Vodiyning sug’orib ekiladigan hududi Kattaqo’rg’on vohasi deb ataladi. Qushlardan vohada qishloq qaldirg’ochlari, musichalari, dala chumchuqlari, olaqush ( hind maynasi ), qarg’a, ko’k qarg’a, qora yaloq va boshqalar uchraydi. Vohada laylak, tustovuq va boshqalarni uchratish mumkin. Ularning soni hozirda juda kamayib ketgan va noyob qushlar qatoriga kiritilgan. Jonboy nohiyasi territoriysidagi qo’riqxonada tustovuqni soni ko’paytirilmoqa. 
Navoiy viloyatining soylarida oddiy marinka, Samarqand kramulyasi, Zarafshon daryosida Turkiston tanga balig’i, Turkiston usachi, marinka, sazan        ( zog’ora baliq ), laqqa baliq va boshqa xil baliqlar yashaydi. 
Umurtqali hayvonlarning umumiy zichligi haydaladigan yerlarda 58 % gacha  ( DYUL 1937 y ) kamayishi kuzatilgan. Zoogeografik xususiyati jixatidan Turon provintsiyasining Qizilqum zoogeografik rayoniga mansubdir. Qizilqum hududi hayvonot olami Turkiston cho’llariga xos bo’lgan vakillar bilan tavsiflanadi. Lekin hududda taroq barmoqli qo’shoyoq, xo’jasavdogar kabi endemik vakillar mavjud. 
Qizilqum hududining ko’p qismini qumli cho’llar tashkil etib, unda kemiruvchilardan ingichka oyoqli yumronqoziq, qumsichqoni, shalpngquloq, qo’shoyoqlar, toshbaqa, tipratikan kabi hayvonlar yashaydi. Sudralib yuruvchilardan dumaloq boshli kaltakesak, agama, echkiemar, stsink gekkoni, o’q ilon, qum bug’ma iloni, efa iloni ( charx ilon ) yashaydi. 
Qumli cho’llarda sut emizuvchilardan cho’l mushugi, jayron, xongul, sayroq    ( oq quyruq ), bo’ri, tulki, quyon uchraydi. Hashoratlardan esa chayon, qoraqurt, tarantul, falang, chigirtka bor. 
Qizilqum hududining Amudaryo sohillarida to’qayzorlar ham mavjud bo’lib, unda g’oz, o’rdak, qirg’vul, to’ng’iz kabi hayvonlar bor. 
Qizilqum hududida qushlardan xo’jasavdogar, yilqichi, tentak qush, so’fito’rg’ay, yurg’a tuvaloq, qum chumchug’i kabilar uchraydi. 
Qizilqum hududidagi Amudaryo sohillarida joylashgan to’qay landshafti va u yerdagi o’simlik hamda hayvonlarni ( xongul, jayron, to’ng’iz, qirg’ovul, o’rdak, g’oz va boshqalar ) muxofaza qilish uchun Qizilqum qo’riqxonasi tashkil etilgan. 

II-BOB. NAVOIY  VILOYATINING  EKOLOGIK  MUAMMOLARI

2.1. Atmosfera havosining ifloslanishi.
O’zbekiston Prezidenti I. A. Karimovning ”O’bekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot  kafolatlari” asarida qayd etilganidek, ”Ekalogiya hozirgi zamoning keng miqyosdagi keskin ijtimoiy muamolaridan biridir. Uni hal etish barcha xollarning manfaatlariga mos bo’lib, sivilizatsyaning hozirgi kuni va kelajagi ko’p jihatdan ana shu muamoning hal qilinishiga bog’liqdir”. 
Ekalogik muammolarni baholsh asosiy ko’rsatgich sifatida atmosfera havosini, suv va suv havzalarini ifloslanish darajasi, zararli moddalarni ruxsat etilgan me’yordan ortib ketishi, tuproq erroziyasi sho’rlanishi, yaylovlrni qashshoqlanishi kabilar inobatga olinadi. 
Bugungi kunda sanoat rivojlanib borayotgan Navoiy viloyatida ham o’z echimini topishi zarur bo’lgan bir qator ekalogik muammolar vujudga kelgan: 
Viloyatda atmosfera havosining ifloslanishi yuqori darajadaligi kuzatilmoqda. Ishlab chiqarish texnalogik jarayonida yiliga 637,6 ming tonna zaharli moddalar hosil bo’lib, shundan 97,2 % ushlab qolinadi va atmosferaga tashlanadigan zararli moddalar miqdori 51,7 ming tonnani tashkil etadi. Tozalash uskunalarining ishlash samaradorligi 92,9 %, bu ko’rsatgich o’tgan yillarga nisbatan 1,9 % ga oshgan. Atmosferaga chiqariladigan zararli moddalarning asosiy qismi ( 94 % ) yirik sanoat korxonalariga to’g’ri keladi. Navoiy shahri Respublikamizda atmosfera havosi eng ifloslangan shaharlardan biridir. Aholisi 200 mingga yaqin bo’lgan Navoiy shahrida havoni ifloslantiruvchi ko’plab sanoat korxonalari ichida atmosfera havosini ifloslashda ”Navoiy azot”, ”Navoiy elektrokimyo”, ”Qizilqum sement”, ”Navoiy TMK”, ”Navoiy IES”, ”Navoiy paxta tozalash zavodi” kabi 
korxonalarni xissasi katta. 
Yuqoridagi sanoat korxonalari qurulgandan keyin XX asrning 70 - 80 yillaridan to hozirgacha havoni ifloslovchi moddalar 50 turdan ortib ketdi. 2009 yilda labaratoriya asosida 944 manba tahlil qilinib, 407 ta manbada zararli moddalar me’yordan ortiq ekanligi aniqlangan. Navoiy shahrida har yili o’rtacha sanoat korxonalaridan va transport vositalaridan 79,0 ming tonna chang va gazlar atmosfera havosiga chiqariladi. Shundan 48,0 ming tonnasi sanoat korxonalariga, 31,0 ming tonnasi avtotransport vositalariga to’g’ri keladi. Shahar atmosferasini ifloslovchi asosiy manbalardan biri Navoiy azot kombinatidir. Bu korxonadan chiqayotgan zaharli moddalar yildan - yilga kamayib borayotgan bo’lsada, lekin hamon shaharning atmosferasiga ta’siri seziladi. Buni quyidagi misolda ko’rishimiz mumkin: atmosfera havosini eng kuchli ifloslovchi manba, ya’ni Navoiy azot ishlab chiqarish birlashmasi to’liq quvvat bilan ishlagan vaqtida unga havoni ifloslaydigan 50 turdagi moddalarning 2/3 qismi to’g’ri keladi. 
Navoiy azot ishlab chiqarish birlashmasi 2008 yilda atmosferaga 7369,18 ming tonna zaharli moddalarni chiqargan. Korxonadan atmosferaga chiqarilgan zaharli gazlar, aerozollar birlashma atrofidagi joylarga cho’kib, bu yerda yashayotgan insonlar sog’ligiga, joyning o’simlik va hayvonot dunyosiga salbiy ta’sir ko’rsatib kelmoqda. Navoiy viloyati sog’liqni saqlash muassasalaridagi kasallik varaqalarining ko’pchiligida onkologik kasalliklar tashkil etib, asosan yuqori nafas olish yo’llari kasalliklariga chalinganlar ko’pchilikni tashkil etadi. Bu borada shahar atrofidagi Tinchlik qo’rgoni va Do’rmon qishlog’i aholisi orasida bu kasalliklar ancha yuqoridir. Bugungi kunda ham Navoiy azot ishlab chiqarish birlashmasida havoni ifloslovchi me’yor hozirgi talablarga javob bermaydi. Korxona mo’rilariga o’rnatilgan gaz va changlarni ushlab qoladigan moslamalar o’rnatilgan bo’lsada, ular chang va zararli gazlarni 97,2 % ni ushlab qoladi. Shahar ustida ifloslangan havo harakati shamolning yo’nalishi bilan bog’liq. Navoiy shahrida bir yilda 300 - 310 kun sharqiy va shimoli - sharqiy shamollar esadi, qolgan kunlari g’arbiy yo’nalishda shamollar esadi. Demak, shaharning g’arbiy qismida joylashgan Tinchlik qo’rg’onchasi, Do’rmon, aeroport atrofidagi boshqa qishloqlardagi aholi 3/2 kun ifloslangan havodan nafas oladi. Bunday korxonalar qatoriga Navoiy GRES ni kiritish mumkin. Masalan: 1997 yilda atmosferaga 111,9 tonna zaharli moddalar atmosferaga chiqarilgan bo’lsa, 1998 yilda bu ko’rsatgich 95,58 tonnaga teng bo’lgan, hozirda bu ko’rsatgich 50 tonnadan ko’proqni tashkil etadi. 
Navoiy issiqlik ekektrostansiyasida gaz yoqishdan hosil bo’ladigan NO2 oksidlarni tozalash inshoatlari qurilgan. Ammo shunga qaramasdan ushbu moddalarning me’yordan yuqoriligi saqlanib qolinmoqda. 
Navoiy sement zavodi shahardan ancha uzoqda janubi - g’rbda joylashib, uning chiqaradigan maxsuloti har xil rangdagi sement hisoblanadi. Ishlab chiqarishning yuqori miqdorda tashkil qilinganligi sement bilan birgalikda atmosferaga juda ko’p miqdordagi turli xil kimyoviy chiqindilar chiqishiga sabab bo’ladi. Har yili atmosferaga birgina sement zavodining o’zi 10000 tonnadan ortiqroq zararli moddalarni chiqaradi va atrof - muhitni ifloslamoqda. 
Shahar havosini ifloslashda avtotransport vositalari birinchi o’rinda turadi va havodagi iflos gazlarning 60 - 80 % ularning zimmasiga to’g’ri keladi. Shahar DAN ma’lumoti ( 2006 y ) bo’yicha hozirda shaharda yuradigan taksilarning soni 3000 dan ortiq. Bu quyida ana shu 3000 ta taksilarning havoga chiqadigan zaharli gazlar miqdorini keltirmoqchimiz: 
Avtomobillar 200 dan ortiq turli xil ximiyaviy elementlar va birikmalar chiqaradi. Bitta taksi bir kunda o’rtacha 200 - 250 km yo’l bosadi, demak, 10 - 12 litr benzin yoqadi yoki bir yilda o’rtacha 3000 litr benzin ishlatadi va shunda 4500 kg toza havo sarflanadi. 4500 kg toza havo bir kishining bir yilda nafas olishiga ketadigan havodan 70 - 75 marta ko’pdir. 3000 kg yoqilg’i yonganda havoga 120 kg uglerod oksidkari, 350 kg to’liq yonmagan uglevadarodlar, 60 kg azot oksidlari va 7 kg gacha qattiq moddalar chiqadi. Hammasini qo’shib hisoblasak,bitta taksi bir yilda atmosferaga 537 kg zaharli chiqindi chiqaradi. Barcha taksilar esa bir yilda 1611000 kg (agar shahar aholisining har 4 tasiga 1 ta avtomobil to’g’ri kelsa bu miqdor 26850000 kg) zaharli gazlar chiqaradi. Hozirda benzin sifatini pastligi va avtomobillar bir qismini eski	, nosoz ekanligini hisobga olsak, bu miqdor yanada ortadi. 

1-jadval 
Atmosfera havosining shahar va qishloqlarda ifloslanish ko’rsatgichlari 
(2005 - 2009 yillar)
.

Yillar
	Shaharlarda	Qishloqlarda	
	Taqlil uchun olingan namunalar soni	Taqlil uchun olingan namunalar soni	
	jami	Sanitar miyorlarga javob bermaydi	jami	Sanitar miyorlarga javob bermaydi	
	soni	soni	%	soni	soni	%	
2005	1046	88	8,41	723	             21	2,90	
2006	916	69	7,53	837	13	1,55	
2007	705	33	4,68	916	13	1,42	
2008	1097	68	6,20	573	30	5,24	
2009	945	53	5,61	444	34	7,66	
Jami 5 yilda	941,8	62,2	6,48	698,6	22,2	3,75	

Atmosferaga chiqariladigan zararli moddalarni kamaytirish maqsadida hozirgi kunda 546 ta chang - gaz tozalash qurilmalari ishlab turibdi. Bu uskunalar yordamida 1 yilda 423 ming tonna zararli moddalar ushlab qolinadi. 
Viloyatda 55 mingdan ziyod avtomobil ro’yxatga olingan, lekin ularning hammasi davlat nazorat me’yorlariga javob beradi deb bo’lmaydi. 

2.2.Suvlarni muhofaza qilish.
	Butun Zarafshon vodiysi singari Navoiy vitoyatining ham asosiy suv manbai Zarafshon daryosidir. Zarafshon daryosi Navoiy viloyati hududiga yitib borguncha Tojikiston Respublikasi Panjikent tumani, O’zbekiston hududida Samarqand viloyati, Samarqand shahri, Kattaqo’rg’on shaharlaridan oqib o’tadi. 
Uzunligi 770 km dan ortiq masofani tashkil qiluvchi Zarafshon daryosining yuqori qismi Tojikiston Respublikasi, o’rta va quyi qismlari O’zbekiston Respublikasi hududidan oqib o’tadi. Daryo havzasida har ikkala davlatning to’rt milliondan ortiq aholining xo’jalik yuritishi, iqtisodiy imkoniyatlari, salomatligi va kelajagi shu Zarafshon daryosi suvidan ratsional foydalanishga, uni toza saqlashga, muhofaza qilishga bog’liq.
	Hozirgi Zarafshon daryosi suvi bilan nafaqat Zarafshon vodiysidagi Samarqand, Navoiy va Buxoro viloyatlari yerlari sug’oriladi, balki Tuyatortar kanali orqali Qashqadaryo viloyati ham suv bilan ta’minlanmoqda. Tojikiston Respublikasining Panjikent ham sug’orma dehqonchilik uchun katta yerlar o’zlashtirildi. Yuqori va o’rta Zarafshonda sug’orma yerlar maydonlarining ko’payishi va qo’shni viloyatlarga ma’lum miqdordagi suvni berish Quyi Zarafshonga boradigan suvni keskin kamaytirdi. Hozir yoz oylari Zarafshon daryosining suvi Qiziltepa tumanidagi Xar - xur suv tugunida tugaydi va daryo o’zaniga Amu - Buxoro kanali bilan olib keladigan Amudaryo suvi tashlanadi. Demak, yilning iliq oylari Zarafshon daryosining o’zani Amudaryo suvini tashuvchi kanal vazifasini bajaradi. 
	Inson xo’jalik faoliyatining ta’siri tufayli Zarafshon daryosi suv rejimida juda katta miqdoriy o’zgarishlar ro’y berdi. Ilgari daryo o’zanidan oquvchi suvlar kanallarga tarqalib ketadi. Bu esa O’rta Zarafshonda qayir maydonining keskin kamayishiga olib keldi. Hozir o’zanda faqat yoz oylaridagina to’lib suv oqadi. Kuz, qish, bahor oylari ozanning bir qismigina suv bilan band bo’ladi. Suv inson faoliyati bilan jilovlanganligi tufayli noyabr oyidan may oyining oxirigacha Oqdaryo va Qoradaryolar suvlari suvomborlarida to’planadi. Albatta, daryo suvlarida bu miqdoriy o’zgarishlar suvdagi oqiziqlarga qum, shag’l va loyqalarning o’zan bo’yicha tashilishiga o’zanning ymirilishi va shakllanishi jarayoniga, daryo yaqinidagi yer osti suv rejimiga, suvning kimyoviy tarkibiga ta’sir qiladi. 
	Zarafshon vodiysida aholi sonining ko’payishi, yerdan intensiv foydalanish, kimyoviy moddalarning qishloq ho’jaligida ko’plab ishlatilishi, shaharlar va qishloqlarning yiriklashishi, turli korxonalarning ko’payishi daryo suvi sifatiga kuchli ta’sir ko’rsatmoqda. Zarafshon daryosi suv sifati tahlil qilinganda, ko’p hollarda 1 - May to’g’onidagi ma’lumotlar daryo oqimi bo’yicha boshqa post ma’lumotlari bilan taqqoslaniladi. 1 - May to’g’oni (Ravot - xo’ja) O’zbekiston va Tojikiston Respublikasi chegarasida joylashgan bo’lib, shu to’g’onda daryo suvi uch qismga taqsimlanadi. Chap tomonga Darg’om kanali, o’ng tomonga Tuyatortar kanaliga ajraladi va qolgan suv daryo o’zanidan oqadi, ana shu 1 - May to’g’onidan O’rta Zarafshon boshlanadi. Demak, 1 - May to’g’onigacha suvdagi mavjud ifloslovchi moddalarning sababchilari Tojikiston Respublikasidagi manbalar hisoblanadi. Ravot - xo’ja to’g’onida suv mineralizatsiyasining o’rtacha yillik miqdori 289,9 mg/l, maksimal miqdori 374,5 mg/l ni tashkil qiladi. Bu miqdorlar ruxsat etilgan me’yorga (REM) nisbatan uch barobar kam. 1- May  to’g’onida ammoniy azoti, nitrat va nitrat azotlari miqdori ham me’yorga yetmaydi. Bu yerda misning o’rtacha miqdori me’yordan 40 barobar, ruxniki 10 barobar, margumushniki 4 barobar ko’pligi qayd etilgan. Bu og’ir metallarning ko’pligi Tojikiston hududidagi Anzob tog’ - metallurgiya kombinati va boshqa mayda tog’ - ruda ishlab chiqaruvchi korxonalar bilan bog’liq. Bu postda fenollarning o’rtacha miqdori me’yordan bir barobar (REM) va maksimal miqdori 3 REM ga yetgan. Neft maxsulotlarining miqdori 0,40 - 0,70 REM ni tashkil qiladi. Fenol va neft maxsulotlarining suvda ko’pligi Panjikent, Ayniy shaharlari va yirik qishloqlaridan chiqadigan chiqindilar bilan bog’liq.  
	Samarqand shahri yaqinida Siob arig’i daryoga quyiladigan joyda suv sifatida keskin o’zgarishlar boshlanadi: ammoniy azotining maksimal miqdori 0,39 mg/l  (2 REM), nitrat azotining o’rtacha 3,01 mg/l (0,3 REM), maksimal miqdori 13,6 mg/l (1,5 REM), misning o’rtacha miqdori 0,6 mg/l (13 REM), rux - 2 mg/l (20 REM), margumush 1,4 mg/l (3 REM), fenollar 0,006 (6 REM), neft maxsulotlari 0,06 (1,1 REM), xrom 0,8 mkg/l (18 REM), GXTST 0,001 mkg/l (10 REM), suv minerallashishi o’rtacha 484 mg/l, maksimal ko’rsatgichi 697,9 mg/l                                         
(0,4 va 0,7 REM) ni tashkil qiladi. Raqamlardan suv juda ko’p ko’rsatgichlar bo’yicha kuchli ifloslangani ko’rinib turipdi. Buning sababi Samarqand shahridan chiqadigan iflos suvlarning katta qismi Siob arig’i orqali tozalanmasdan Zarafshon daryosiga qo’shilishi bilan bog’liq. 
	Zarafshon daryosidan quyi tomon suv qisman tabiiy yo’l bilan, ya’ni shag’alqumlar oasidan sizib o’tib tozalanadi va ba’zi elementlar miqdori kamayadi, lekin suvdagi asosiy erigan tuzlar ko’payib boradi. Masalan, Navoiy shahri yaqinida Navoiy azot ishlab chiqarish korxonasidan keyingi kuzatuv postiga suv mineralizatsiyasining o’rtacha darajasi 903,9 mg/l (0,9 REM), maksimal miqdori 1295 mg/l (1,3 REM) ga yetadi. Ammoniy nitrat  va nitrat azot birikmalari, neft maxsulotlari, fenollar, GXTSG, og’ir metallar REM dan yuqori darajada saqlanib qolgan. Faqat margumush miqdori keskin kamayadi, metallardan xrom miqdori keskin ko’payadi va uning o’rtacha miqdori 0,273 mkg/l (40 REM) ga ko’tariladi. Bu sanoat korxonalaridan suvga tushayotgan turli chiqindilar bilan bog’liq. Daryo, kanallar, ariqlar suvlarining ifloslanishi grunt suvlarining ifloslanishiga sabab bo’lmoqda. Hozirda Quyi Zarafshonda grunt suvlarining mineralizatsiyasi REM dan oshib ketdi. O’rta Zarafshonning ham I - II terrasalarida grunt suvlar sifati keskin o’zgardi va ularning ko’pchiligi davlat standarti talabiga javob bermaydi. Bu esa aholi o’rtasida turli xil kasalliklarning (buyrak, o’t pufagi, siydik yo’llari, oshqozon ichak, allergik va boshqa) ko’payib borishiga sabab bo’lmoqda. 
	Zarafshon daryosi Navoiy shahriga borguncha Samarqand viloyati sanoat korxonalari, kommunal xo’jaligi, ekin dalalaridan chiqarilgan tashlama suvlar bilan ifloslanib boradi. Quyida Zarafshon daryosi suvini ayrim kimyoviy elementlar bilan ifloslanishini tahlilini ko’rib chiqamiz. 
	Daryo suvida eng ko’p uchraydigan elementlardan biri, azot nitratlari bo’lib, bu elementning eng kam miqdori, uning yuqori qismida 1 - May suv ayirg’ichida 2005 yilda 0,8 mg, 2006 - 2007 yillarda 0,3 mg, 2008 - 2009 yillarda esa 0,4 mg ni tashkil etgan bo’lsa, Navoiy shahridan chiqishda 2005 yilda 0,8 mg, 2006 yilda 1,3 mg, 2007 yilda 1,5 mg, 2008 yilda 2,6 mg ni, 2009 yilda 3,2 mg/l ni tashkil qilgan. Yillardagi oylar soni bo’yicha oladigan bo’lsak, azot nitratlari daryo 
suvidagi miqdori eng yuqori bo’lgan davrlar yozgi sug’orish va tuproq sho’r yuvish davrlariga to’g’ri keladi. 2009 yilda azot nitratlari miqdori butun daryo bo’ylab, barcha oylarda yuqori bo’lgan. 
	Daryo suvi tarkibidagi neft maxsulotlari o’zgarishi, daryo yuqori qismidagiga nisbatan pastligi bilan harakterlanadi. Samarqand va Kattaqo’rg’on shaharlaridan chiqishda ancha yuqori bo’lsada Navoiy shahriga yetgach o’rtacha 0,2 mg/l ga teng bo’lgan. 2009 yilda esa Navoiy shahriga kirishda va chiqishda daryo suvida neft maxsulotlari aniqlanmagan. 
	Suvning minerallashish darajasi Navoiy shahriga yetmasdan va o’tgandan keyin ham 2005 - 2009 yillarda o’rtacha 1,2 - 1,3 mg/l gat eng bo’lgan. Daryo suvini minerallashish darajasini otishiga viloyat hududida sug’oriladigan yerlardan chiqayotgan zovur suvlarini ham hissasi katta. Jadvaldan ko’rinib turibdiki, zovur suvlarida xlor suvlarining ham, qoldiq tuzlarning ham miqdori ancha yuqori. Samarqand va Kattaqo’rg’on shaharlaridan o’tgach yuqorida qayd qilingan besh yil davomida 0,5 mg/l dan oshmagan. Demak, bu elementning miqdori daryoning quyi oqimiga tomon ortib borishi kuzatiladi. Masalan, Buxoro shahriga yaqin joyda minerallashish darajasi o’rtacha 2,4 ng/l ga yetadi. 
	Viloyatda hozirgi kundasuv zahiralarining taqchilligi hamda ifloslanganligi ham katta tashvish tug’dirmoqda. 2002 yilda Navoiy viloyatida 2541865,6 m3 suv ishlatilgan, shundan 69,1 % Zarafshon daryosidan, 2714 % Amudaryodan olingan, 3,5 % esa yer osti suvlariga to’g’ri keladi. Shu yili viloyatda ichimlik suviga  90527 m3, sug’orishga 1793746 m3 suv sarf bo’lgan. 
	Daryo suvi tarkibidagi fenolning miqdori 2005 - 2006 yillarda Navoiy shahrining quyi qismida 2,0 mg/l ni tashkil etgan bo’lsa, keyingi yillarda Navoiy shahriga kirishda ham va undan keyin ham 1,0 mg/l ni tashkil etgan. Demak, fenolning miqdori daryoning quyi qismiga tomon pasayib boradi. 2006 yilda fenolning o’rtacha oylik ko’rsatgichlari yil bo’yi boshqa yillarga qaraganda yuqori bo’lgan. 2005 - 2009 yillarda fenolning daryo suvidagi miqdori maydan oktyabr oyigacha ko’tarilishi kuzatiladi. Bu ham suvning minerallashish darajasi singari 
sug’orish davriga to’g’ri keladi. 
	Suvning tarkibida mis 2005 - 2009 yillar oralig’idagi kuzatish davrida o’rtacha 2 mg/l ni, xrom II 0,6 mg/l ni tashkil etgan. 
	Olingan ma’lumotlar natijalarining tahlili shuni ko’rsatadiki, daryodagi barcha kimyoviy elementlari barcha yillarda qishloq xo’jaligi ekinlarining vegitatsiya davriga hamda sanoat korxonalarining suvga ehtiyoji ortgan yoz oylariga to’g’ri keladi. 
	Viloyatning bosh suv arteriyasi bo’lmish Zarafshon daryosi suvining ifloslanishi Navoiy, Yangirabot, Qiziltepa, Beshrabot shaharlari va qishloqlari aholisini ichimlik suvi bilan ta’minlash holatini yomonlashtiradi. 
	Quyidagi jadvallarda kommunal va qishloq suv quvurlaridan namuna olingan suvlarning kimyoviy tarkibi va bakteriologik ko’rsatgichlari o’z aksini tipgan. 

2-jadval
Istemolchilarga kommunal va qishloq suv quvurlari orqali uzatiladigan suvning kimyoviy holatining yaroqliligi
yillar	Shahar suv quvurlari	Qishloq suv quvurlari	
	Tahlil uchun olingan namuna soni	Tahlil uchun olingan namuna soni	
	jami	Shundan sanitar me’yoriga jovob bermaydi	Jami	Shundan sanitar me’yoriga jovob bermaydi	
	Namuna soni	Namuna soni	%	Namuna soni	Namuna soni	%	
2005	1531	97	6,34	880	33	3,75	
2006	1572	105	6,68	814	27	3,32	
2007	1679	77	4,59	669	27	4,04	
2008	1990	93	4,67	803	39	4,86	
2009	2090	69	3,30	841	27	3,21	
O’rtacha 5 yilda	1772.4	88,2	5,11	801,4	30,6	3,83	

3-jadval
Istemolchilarga qishloq suv quvurlaridan uzatiladigan suvning bakteriologik holatini yaroqliligi
yillar	Shahar suv quvurlari	Qishloq suv quvurlari	
	Tahlil uchun olingan namuna soni	Tahlil uchun olingan namuna soni	
	Jami 

Namuna soni	Shundan sanitar me’yoriga jovob bermaydi	Jami 

Namuna soni	Shundan sanitar me’yoriga jovob bermaydi	
		soni	%		soni	%	
2005	2984	148	4,96	2917	44	1,51	
2006	2997	162	5,41	2899	49	1,69	
2007	3656	154	4,21	1765	110	6,23	
2008	4729	279	5,90	1061	78	7,35	
2009	5045	342	6,78	1186	112	9,44	
O’rtacha 5 yilda	3882,2	217	5,45	1965,6	78,6	5,24	

Jadvallarda berilgan ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, shahar va qishloq joylarida istemol uchun quvurlardan yuboriladigan suvlarning 5 - 6 % qismi kimyoviy va bakteriologik jihatdan ichimlik uchun yaroqsizdir. 
	Daryo qayir va qayir usti terrasalaridagi yer osti suvlari ham sho’rlangan bo’lib, istemol uchun yaroqsizdir. 

2.3.Tuproqlarni ekologik holati.
	Navoiy viloyati sug’oriladigan tuproqlarining ifloslanishida asosan pestitsidlar, mineral o’g’itlar, atmosfera va suv orqali keladigan turli kimyoviy zarrachalarning hissasi katta. Pestitsidlardan organizmlar uchun o’ta zaharli bo’lgan DDT va GXTSG, butifos va boshqa xloroorganik, fosfororganik pestitsidlar o’tgan asrning 80 - yillariga qadar juda katta miqdorda ishlatildi. DDT va GXTSG tabiatda va organizmlarda metabollashib, bir necha yangi xususiyatli pestitsidlarga aylanadi, shulardan tuproqlarda DDE ko’p tarqalgan. DDT va GXTSG larning ishlatilishi Respublikamizda 1983 yilda maxsus davlat qarori bilan taqiqlanganligiga qaramasdan, ularning qoldiq miqdorlari hozirgacha tuproqlarda va suvda uchraydi. Ayniqsa, tuproqlarda DDT ning qoldiq miqdori hamma sug’oriladigan yerlarda ruxsat etilgan me’yorga nisbatan hozirgacha 0,4 dan 1,5 gacha ortdi. 
	Tajribalar asosida tuproqlardagi pestitsidlarning sabzavotlarga, poliz ekinlariga, sigir suti orqali buzoqlarga o’tish miqdorlari aniqlangan. Agarda har gektar yerga 22,4 kg DDT ishlatilsa, shundan kartoshka va lavlagiga 0,5 mg/kg o’tishligi, ona sigir yem - hashagiga 0,5 mg/kg DDT bo’lsa, uning 1,5 %sutga o’tishligi aniqlangan. Umuman DDT ning miqdoriga bog’liq holda sigir sutida uning 29,8 % gacha to’planishi mumkin ekan (Muns, Stone, Foley, 1960) 
	Uzoq vaqt mobaynuda ishlatib kelingan o’tkir zaharli pestitsidlar tabiiy muhitga jiddiy yetkazadi. S. S. Doapening (1962) yozishicha har gektar yerga      28 kg DDT ishlatilsa yomg’ir chuvalchangi diyarli qolmaydi. Navoiy viloyatida ham sug’oriladigan yerlarda asosan paxta yetishtirilgan. O’tgan asrning 60 - 80 yillarda har gektarga 40 - 50 kg pestitsidlar ishlatilgan. Buning oqibatida M.V. Muhamedjonov (1982) paxta dalalarida tuproqdagi foydali mikroorganizmlari       3 - 6, hashoratlar 6 - 10 marta kamayadi, yomg’ir chuvalchangi deyarli qolmaydi. 
	Tuproqlardagi og’ir metallarning asosiy manbalari o’g’itlar, shaharlardan chiqariladigan oqova suvlar, tog’ - kon sanoati chiqindilari bilan bog’liq. Bulardan tashqari, ma’lum miqdordagi mrtallar shaharlardagi sanoat korxonalari trubalaridan chiqadigan dudlar, bilan ham tuproqlarga tushadi. 
	Tuproqlarning og’ir metallar bilan ifloslanishida yirik shaharlarning ta’siri katta bo’lmoqda. Tuproqlarning organik va noorganik birikmalar bilan ifloslanishi paxta ekiladigan tumanlar uchun xosdir. Bunday yerlarda tuproqning antropogen ifloslanishi bilan birga tuproq sho’rlanishi ham rivojlanib bormoqda. 
	Tabiatda uning elementlari va komponentlari bir - biri bilan uzviy bog’liqligi tufayli bizlar tomondan yo’l qo’yilgan bitta xato ham tabiatning hamma komponentlariga ta’sir etib, undagi muvozanatni buzadi va turli xil salbiy jarayonlarni keltirib chiqaradi, shulardan biri tuproqlarning sho’rlanishidir. 
	Viloyatda sug’oriladigan yerlarning umumiy maydoni 131,8 ming gektarni tashkil etadi, bu yerlar turli darajada sho’rlangan. Sug’oriladigan yerlarning 12,6 % sho’rlanmagan, 67,9 % kuchsiz sho’rlangan, o’rtacha sho’rlangan yerlar 15,0 %, kuchli sho’rlangan yerlar 4,3 % ni tashkil etadi. 2000-2009 yillar oralig’idagi ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, bu oraliqda sho’rlanmagan yerlar maydonida deyarli o’zgarish yo’q. 2000 yilda sho’rlanmagan yerlar maydoni 13,1 % ga teng bo’lgan bo’lsa, 2009 yilda 12,6 % ga teng bo’lgan. Kuchsiz sho’rlangan yerlar 2000 yilda 127,4 ming gektar sugoriladigan yerlarning 51,4 % yoki 65,6 ming gektarini tashkil etgan bo’lsa, 2009 yilda 89,5 ming gektarni yoki 67,9 % ga yetgan. O’rtacha sho’rlangan yerlar 2000 yilda 37,2 ming gektar yoki 29,1 % ni, 2009 yilda esa 19,8 ming gektar yoki 15,2 % ni, kuchli sho’rlangan yerlar esa  2000 yilda 6,1 % ni tashkil etgan, bu ko’rsatgich 2009 yilda 4,3 % ga kamaygan. 
	Bu raqamlar viloyatda sug’oriladigan yerlarni 87 % ga yaqini turli darajada sho’rlangan. Eng ko’p sho’rlangan yerlar daryo qayirida Navbahor, Karmana, Qiziltepa tumanlarining sug’oriladigan maydonlarida tarqalgan. Qizilqum hududida esa sho’r tuproqlar rel’efning pastqam joylarida uchraydi. 
	Sug’oriladigan yerlarda sho’r yuvush uchun ishlatilgan suvlar ariq va zovurlar orqali daryo va kanallarga tashlanadi. Shu sababli Qiziltepa tumaniga tomon suv va tuproqlardagi tuzning miqdori ortib boradi. Bu esa Qiziltepa, Navbahor tumanlarida, O’rtacho’l, Malik cho’l tuproqlarini sho’rlanishiga sabab bo’ladi. Tuproqlarning ikkilamchi sho’rlanishini keltirib chiqaradigan sabablardan biri mineralizatsiyalashgan sizot syvlarining yer yuzasiga yaqinligidir. Sug’orishda tuproqning litologik tarkibi, gidrologik xususiyatlarini hisobga olmasdan suvdan foydalanish natijasida sizot suvlarning sathi ko’tariladi. 
	Ikkilamchi sho’rlanish jarayonlari rivojlangan yerlarda tuproq singdirish kompleksida ham jiddiy o’zgarishlar ro’y bermoqda, ya’ni singdirilgan kationlar tarkibida Mg, Na, nisbatan Ca ko’p bo’lgan hollar tez-tez uchramoqda. Bu hol singdirilgan kationlar tarkibidagi Ca ni Mg va Na ga almashinish jarayoni yuz 
berayotganligidan darak beradi. Na ning miqdori esa ko’p hollarda tuproqning sho’rlanish darajasiga yaqindir. Oqibatda tuproqning zichligi ortib, suv o’tkazuvchanligi pasaymoqda. 
	Navoiy viloyatidagi sug’oriladigan yerlarning aksariyat qismida gips qatlami yer yuzasiga yaqin joylashgan. Shuning uchun bunday joylarda sug’orish natijasida gips qatlamida erigan moddalar yer yuzasiga ko’tarilib tuproqlarning ikkilamchi sho’rlanishiga sabab bo’ladi. Bunday sho’rlanishga uchragan yerlar Malik cho’lida keng tarqalgan. 
	Malik cho’lida yangidan sug’oriladigan sur tusli tuproqlarning maydoni qariyb 26798 ga ni tashkil qiladi. Sug’orish ta’sirida bu tuproqlarning morfologik tuzulishi, fizikaviy va kimyoviy tarkibi ham o’zgarib bormoqda. Sizot suvlarning sathi yer yuzasidan 1 - 3 metr chuqurlikda joylashgan bo’lib, ular tuproqlarning antomorf rejimdan yarim gidromorf rejimga o’zgartirib, yerlarning miliorativ-ekologik sharoitini salbiy tomonga rivojlantirmoqda. Malik cho’li Zarafshon vodiysini quyi qismida joylashgan bo’lib, Navoiy viloyati qishloq xo’jaligi taraqqiyotida muhim rol egallaydigan, yangidan o’zlashtirilgan hududlaridan hisoblanadi. Bu yerlar Quyimozor suv omboridan boshlanadigan Navoiy nomli kanaldagi suvlar orqali o’zlashtirilgan. 
	Olib borilgan ilmiy tadqiqod ishlariga asosan Karmana tumanining O’zbekiston, Ibn Sino va Navoiy nomli shirkat xo’jaliklarida o’tkazildi. Bu shirkat xo’jaliklarining sug’orilib dehqonchilik qilinayotgan yerlarning maydonlari 6798 ga, shulardan Navoiy nomli shirkat xo’jaligining yer maydoni 2371 ga, Ibn Sino nomli shirkat xo’jaligining yer maydoni 1726 ga va O’zbekiston shirkat xo’jaligining yangidan sug’oriladigan yer maydoni 2002 ga ni tashkil qiladi. 
	Malik cho’lining o’zlashtirilgan yerlarida asosan cho’lli sur tusli qo’ng’ir yangidan sug’oriladigan tuproqlar rivojlangan. Bu tuproqlar Malik cho’lining tekislik va keng to’lqinsimon re’lef shakllarida tarqalgan bo’lib, tuproq hosil qiluvchi ona jinslari to’rtlamchi dellyuvial-prolyuvial va prollyuvial qumoqli va og’ir qumoqli, shag’alli va gipsli yotqiziqlardan tashkil topgan. 
	Yangidan sug’oriladigan sur tusli qo’ng’ir tuproqlarning yuqori 6 - 30 sm chuqurligida haydalma gorizontida rivojlangan. Bu gorizontning rangi sur tusli qo’g’ir va kulrang og’ir va o’rta qumoqli, katta kesakli, donador va changsimon zarrachali, g’ovakli, hatdalma gorizontning ostida 30 - 40 sm chuqurlikda plug osti qatlam joylashgan. Bu qatlam juda qattiq, zichlangan, kulrang va sur tusli katta kesakli, kichik va mayda g’ovakli. 
	O’rganilgan tuproqlarning o’rta va pastki gorizontlari ham inson faoliyati ta’sirida (sug’orish, haydash, o’g’itlash va boshqalar) o’zgarib bormoqda. Shuning uchun ularning morfologik tuzulishi, belgilari, hossalari va xususiyatlari tabiiy cho’lli sur tusli qo’ng’ir tuproqlardan ancha farq qiladi. Yangidan sug’oriladigan sur tusli qo’ng’ir tuproqlarning mehanik tarkibi o’rta va og’ir qumoqli bo’lib, ulardagi fizik loyning (<0,001 mm zarrachalarning) miqdori 23,0 - 46,4 % hajm og’irligi 1,42 - 1,37 sm3, g’ovakligi esa 45 - 60 % va suv o’tkazuvchanligi         290 - 330 soat/mm Gumus miqdori kam (0,04 - 0,06 %), fisfor miqdori ham past 16,0 - 32,0 mg - kg, harakatchan kaliy bilan ta’minlangan (120, 0 - 310,0 mg - kg). 
	Hozirgi kunda Malik cho’lida rivojlangan yangidan sug’oriladigan sur tusli qo’ng’ir tuproqlarning ostida joylashgan sizot suvlarning sathi 1,5 - 3,0 metr chuqurlikda bo’lib, ular tuproq ekologik sharoitni keskin o’zgarishiga olib kelmoqda. Shular qatoriga tuproqlar profilining o’rta va pastki qismlarida gleylanish jarayonlarining rivojlanishi, yuqori qatlamlarida esa sho’rlanishga oid hodisalarning ko’payib borishini ko’rsatish o’rinlidir. Masalan, yuqorida qatd etilgan Navoiy nomli shirkat xo’jaligida sizot suvlarning chuqurligi yanvar oyida 1,93 - 1,99 sm bo’lsa, (2000 – 2001 yillardagi kuzatishlar ma’lumotlariga ko’ra) iyul oyida ularning sathi 1,45 - 1,69 sm gacha kotariladi. Bu esa o’rganilgan hududda sug’orish ta’sirida yildan - yilga sho’rlanish jarayonlarining kuchayishiga olib kelmoqda. Agar Navoiy nomli shirkat xo’jaligida 2000 yilda kam sho’rlangan tuproqlar maydoni  -701 ga, o’rta sho’rlangan -900 ga, kuchli va juda kuchli tuproqlar maydoni 770 ga bo’lsa, 2001 yilda shu sho’rlangan tuproqlarning maydonlari tegishli ravishta 785,971 va 6,15 ga ni tashkil qiladi. Shunga o’xshash yaqin, ya’ni sho’rlangan jarayonlarning rivojlanishi va ularning maydonlari ko’payishi Navoiy tumanining O’zbekiston va Ibn Sino nomli xo’jaliklarida ham 
kuzatilgan. Bu ma’lumotlar hozirgi paytda Malik cho’lining yangidan sug’oriladigan sur tusli tuproqlarning meliorativ - ekologik holatini yomonlashib borishidan dalolat beradi. 
	Bunday salbiy jarayonlarning rivojlanishining asosiy sabablaridan biri sur tusli qo’ng’ir tuproqlarning genetic xususiyatlarini hisobga olmasdan sug’orish ishlarini bajarilishi va kollektor zovurlarning meliorativ talab darajasida bo’lmasligi natijasidadir. Chunki o’rganilgan hududda ichki zovurlarning umumiy uzunligi  125 km bo’lsa ham ulardagi sizot suvlarning oqovaligi talabga muvofiq  ta’minlangan. Yuqorida qayd etilgan sizot suvlarning sathi yer yuzasiga yaqin ko’tarilishi va sur tusli qo’ng’ir tuproqlarning avtomorf rejimidan yarim gidromorf rejimiga o’zgarishi sho’rlanish jarayonlarini rivojlantirishga olib kelmoqda. Tuproqlarning meliorativ - ekologik sharoiti salbiy tomonga o’zgarmoqda va ekinlarning hosildorligi pasaymoqda. 

2.4.Viloyat tabiatiga tog’ - kon sanoatining ta’siri.
	Navoiy viloyati Respublikamizning yirik sanoat korxonalari faoliyat ko’rsatayotgan, tabiiy qazilma boyliklari zahiralariga boy viloyatlardan biridir. Viloyat hududida 200 dan ortiq foydali qazilma konlari aniqlangan. Shulardan     37 ta kamyob metallar koni, 16 ta uran koni, 12 ta minerallashgan shifobaxsh suvlar manbai aniqlangan. Ushbu konlarning 74 tasidan qazilma boyliklari qazib olinmoqda. 
	Ma’lumki, har yili planetamizda har bir kishi boshiga 20 tonnadan to’g’ri keladigan mineral xomashyo yer qa’ridan qazib olinadi. Ammo shuni ta’kidlab o’tishimiz lozimki, qazib olingan xomashyoning ko’p qismi (97 - 98 %) chiqindilar sifatida atrof - muhitga tashlanadi. Ayni paytda Yer yuzasining yarmidan ko’pi inson tomonidan o’zgartirilgan, xususan, 11 - 12 % yer maydonlari haydaladi,     25 - 27 % yerni qishloq xo’jalik maydonlari egallagan. 
	O’zbekiston Respublikasida yer osti boyliklarini qazib oladigan korxonalar ”zich” joylashgan, mamlakatimizning har 0,5 ming m. kv. maydoniga 1 ta qazilmalarni qazib oluvchi korxona to’g’ri keladi. Ushbu ekologik korsatgich Rossiyada 4 ming km. kv., Qozog’istonda 6 ming km. kv.. 
	Hozirgi paytda O’zbekistonning yer qa’ridan 100 dan ortiq xildagi mineral xomashyo qazib olinadi. Bu boyliklarning manbalari 675 ta joyda aniqlangan, ushbu manbalar asosida 650 ta tog’-kon sanoati korxonalari faoliyat ko’rsatmoqda. 
	Respublikamizning bu yunalishidagi korxonalarning ish jarayoni natijasida har yili 60 mln. Tonnadan ortiq har xil tipdagi qattiq chiqindilar hosil bo’ladi va bu chiqindilar 10 ming gektar maydonni egallab yotibdi. Ushbu tashlangan chiqindilarning ma’lum qismi qayta ishlanmoqda. Ammo asosiy qismi juda katta unumdor yerlarni egallab, atrof - muhitni ifloslantiradigan manbalardan biri bo’lib kelmoqda. Masalan, aniqlanishicha, shamol sekundiga 3 metr tezlikda esganda bir sudka mobaynida 1 m kv tog’-kon sanoati chiqindilari yuzasidan 3,0 kg gacha chang zarrachalarini atrof - muhitga tarqatadi. 
	Navoiy viloyati teritoriya jihatidan hamda tog’-kon sanoati bo’yicha O’zbekistonda asosiy o’rinlardan birini egallaydi. Bu keng viloyat maydonida   107 ta mineral xomashyo joylari geologik nuqtai nazardan aniqlangan. 
	Viloyatning yirik tog’-kon sanoati korxonalari asosan, Navoiy, Zarafshon, Uchquduq shaharlarida hamda Nurota, Konimex, Xatirchi va Navoiy tumanlarida joylashgan.  
	Umuman Navoiy viloyatida har yili 24,5 mln. tonna sanoat chiqindilari hosil bo’ladi. Viloyat konlarining ko’pchiligi ochiq tipdagi konlardir. Bu yerlarda, ya’ni karyerlarda kon ishlari asosan portlash usuli bilan amalga oshiriladi. Natijada atmosferaga ko’p miqdorda zararli chang va gazlar ajralib chiqadi. Masalan, karyerda kon bir marta portlatilsa, atmosferaga 250 tonna chang va 6 - 10 ming m3 zaharli gazlar ajraladi. 
	Chang marmar kesish ishlarida ham ko’p ajraladi. Tog’-kon sanoati maxsulot hamda chiqindilarni bir joydan ikkinchi joyga ko’chirishda ham ancha miqdorda chang va har xil gazlar hosil bo’ladi. Bu avtotransportning yo’llaridagi changlarni ham atmosferaga ko’tarilishiga sababli ekanligini ko’rsatadi. 
	Shuni ta’kidlab o’tishimiz kerakki, yer yuzida har yili odam boshiga 1tonnadan ortiq xo’jalik - maishiy axlatlar to’g’ri keladi. Ayni paytda Respublikada 230 dan ortiq shahar va qishloq joylardagi axlatxonalarga har yili 30 mln. m3 ga yaqin axlat 
tashlanmoqda. Navoiy viloyatida bu ko’rsatgich 400 ming tonnani tashkil etadi. 
	Muhim muammolar ichida ko’p munozaraga sababchi bo’ladigan masala, bu radiatsiyaning odam handa atrof - muhitga ta’siri masalasidir. Ma’lumki, radiatsiya 3 xil ko’rinishga egadir, bu uchchala ko’rinish xillari o’zining energiya miqdori hamda ta’siri kuchi bilan o’zaro farq qiladi va tirik organizmga har xil zarar keltiradi. 
	Alfa nurlanish – bu og’ir zarrachalar oqimidan iborat nurlanish bo’lib, (neytron va protonlardan iborat) bu oqimni masalan, oddiy qog’oz ham qaytarishi mumkin, ya’ni odam terisidan zarrachalar umuman o’tmaydi. Lekin ular organizmning ichkarisiga kirsa juda havfli manbaga aylanadi. 
	Betta nurlanish – bu odam to’qimalariga 1-2 sm gacha kirib borishi mutaxasislar tomonidan aniqlangan. 
	Gamma nurlanish – bu yorug’lik tezligida harakat qilib ta’sir kuchi juda katta. Bu nurlanishni faqat qalin qalay yoki beton devorgina qaytarishi mumkin. Respublika bo’yicha gamma nurlanish miqdori 13 - 14 mkr/soat hisoblanadi. 
	Umuman yer osti boyliklarini qazob olish va ulardan foydalanish bilan viloyatning yirik 12 korxonasi hamda bitta qo’shma korxona shug’ullanadi. Bular: 
	”Qizilqumnoyobmetoltin”, ”Qizilqumsement”, ”G’ozg’onmarmar”, ”Nurotamarmar”, ”Langar”, ”Azkamar” korxonalari, ”Kremniy”, ”Asta” artellari hamda ”Zarafshon Nyumont”, ”Amantaytau - Goldfilds” qo’shma korxonalari va boshqalardir. 
	Bundan tashqari viloyat tabiatni muxofaza qilish qo’mitasida chiqitsiz tehnalogiya va chiqitlarni minimizatsiyalash bo’yicha programmalar ishlab chiqdi.  - Tovuq fabrikasi texnik - xo’jalik suvlarini qayta ishlash, tovuq chiqindilarini zararsizlantirish, tovuq chiqindilarini chirindiga (gumus) aylantirish va metonal olish; 
- NTKMK  Zarafshon, Uchquduq, Navoiy korxonalarining texnik - xo’jalik suvlarini qayta ishlatish; 
- Sementzavod chiqindilarini me’yorlash va joylashtirish; 
- Navoiyazot ishlab chiqarish birlashmasida tozalangan suvni ishlab chiqarishda 
qayta foydalanish; 
- NGRES  ishlov berilgan chiqindilar bilan yerlarni rekultivatsiya qilish. 
	Shuni ta’kidlash lozimki, viloyatda yer osti boyliklaridan intensiv ravishda foydalanib kelinmoqda, bu esa ulkan maydonlarda chiqindilarning yig’ilib qolishiga sabab bo’lmoqda. Bu chiqindilarni qayta ishlash va utilizatsiya qilish kelajak ishidir. 
	Ekologik nuqtai nazardan qaraganimizda foydali qazilmalarni hozirgi darajada qazib olish viloyat yer osti boyliklaridan oqilona foydalanishimizni maqsad qilib qo’ymoqda. 

2.5.Qizilqum landshaftlariga tog’-kon sanoatining ta’siri.
	Qizilqumning hozirgi arid landshaft komplekslarining cho’llanish jarayonini jadallashuvida boshqa antropogen omillar bilan bir qatorda, tadqiqod ob’ektida keng tarqalgan va yildan - yilga kengayib borayotgan kon sanoatining salbiy ta’siri ham nihoyatda kattadir. Bunga sabab mustaqil mamlakatimizning mineral xomashyolarga bo’lgan talabini qondirish maqsadida tashkil etilayotgan tog’-kon sanoati qo’shma korxonalarining kengayib borishidir. Ma’lumki, yer bag’ridan mineral boyliklarni qazib olinishi va qayta ishlanishi insonning muayyan joylarning tabiiy balansiga va geoekologik muvozanatiga kuchli ta’sir etishi bilan amalga oshiriladi. 
	Qizilqum hududi faqat yaylov chorvachiligining asosiy maskani bo’lib qolmasdan, balki tog’-kon sanoatining barqaror rivojlanishi uchun xizmat qiladigan mineral resurslarga boy maskan hamdir. Bunga Uchquduq uran koni, Muruntovdagi oltin koni, Gazlidagi gaz koni va bishqalar yaqqol misol bo’la oladi. Ana shu yirik konlar joylashgan hududlarda arid landshaft komplekslariga va ularning ekologik sharoitiga tehnogen omillarning ta’siri nihoyatda katta. Tehnogen omil ta’sirida birinchi navbatda foydali qazilmalar qazib olinayotgan joylarning geologik strukturasida, landshaft komplekslari va ularning barcha komponentlarida hamda geoekologik muhitda keskin o’zgarishlar sodir bo’lsa, ikkinchi navbatda ularga yondosh bo’lgan landshaft komplekslari va ularning aksariyat komponentlarida ham nosog’lom o’zgarishlar yuz beradi. Umuman 
Qizilqum hududidagi arid landshaft strukturasida, ularning deyarli barcha komponentlarida kuzatilayotgan salbiy o’zgarishlar va bularning oqibatida cho’llanish jarayonlarining faollashuvi bevosita tehnogen omillar va tabiiy resurslardan foydalanishni tashkil etishda, uni boshqarishda yo’l qo’yilgan tehnik xatolar bilan bog’liq. 
	Uchquduq va Muruntov tog’-kon sanoati joylashgan hududlarda va ularga tutash bo’lgan arid landshaftlarda tehnogen yukning ta’siri bir xilda emas. Qumli cho’l landshaftlari bilan tehnogen landshaftlar o’rtasida, ularning biokomponentlarida va balandlik belgilarida keskin farqlar borligi yaqqol tashlanib turadi. Bu yerda yangidan yaratilgan antropogen re’lef shakllari-chiqindi tosh tepaliklari, tog’ jinslari gryadalari, terrikonlar, kar’yerlar, supasimon terassalar, qoldiqli zovurlar, cho’kmalar katta-katta maydonlarni egallab olgan. Bular antropogen akkumulyatsiya va antropogen denudatsiya tufayli vujudga kelgan re’lef shakllari bo’lib, ular kelib chiqishiga ko’ra tehnogen landshaft komponentlarini tashkil etadi. Tuproq va o’simliklardan mahrum bo’lgan chiqindi tosh uyumlari, kar’yerlar, terrikonlar, tog’ jinslarining qazib olingan joyidan boshqa yerga tashlanishi va boshqalar faqat tog’-kon sanoati faoliyat ko’rsatayotgan rayonlarda emas, balki ularga tutash bo’lgan qumli cho’l landshaft komplekslarida ham cho’llanish jarayonining faollashuviga kuchli ta’sir ko’rsatadi. 
	Foydali qazilmalarni ochiq usul bilan qazib olinadigan ob’yektlarni kar’yerlarga tayyorlash ishlari boshlangan paytdanoq shu joyning arid landshaftlari hududida salbiy o’zgarish jarayonlari jadallashadi: tuproq-o’simlik qoplami yo’q qilinadi, yer osti suvlarining tabiiy rejimi, avvalgi re’lef shakllari, dastlabki landshaft komplekslarining morfologik strukturasi o’zgaradi, komponentlararo va geosistemalararo tabiiy shakllanish aloqadorlik buzuladi. 
	Qazilma boyliklarni ochiq usul yo’li bilan qazib olinishi oqibatida tog’-kon sanoatining ta’sir zonasi kengayib, tevarak atrofdagi arid landshaftlarning geoekologik sharoitini nochor xolatga keltiradi, biomassalarning hosildorligini keskin kamaytiradi. Shuni ta’kidlash kerakki, tog’-kon sanoati rayonlarida olinadigan foydali qazilmaning hajmiga nisbatan qayta ishlanadigan tog’ 
jinslarining hajmi bir necha marotaba ko’p. Shu boisdan Qizilqum regionidagi konlar atrofida, Navoiy - Uchquduq temir yo’li yoqalarida to’plangan chiqindi tog’ jinslari baland-baland antropogen do’ngliklarni, uzoq masofalarga cho’zilb yotgan tepalik, tosh gryadolarini vujudga keltirgan. Ular yuz va ming millionlab tonna tuproq va tog’ jinslarini o’zida mujassamlashtirgan. Bunday tehnogen chiqindilardan hosil bo’lgan antropogen re’lef shakllarida yaqin 25-30 yil ichida tuproq- o’simlik qoplami vujudga kelishi shakllanishi va rivoj topishi nazariy va amaliy jihatdan ham mumkin emas. 
	Qizilqum geosistemalari va ekosistemalarining cho’llanish jarayonida tehnik erroziyaning ham ta’siri katta. Tahnik erroziya ko’pincha burg’ilash ishlarini olib boriladigan joylarda sodir bo’ladi. Ma’lumki, burg’ilash ishlarini tashkil etishda va amalga oshirishda turli xil tehnika vositalari – avtomashinalar, o’rmalovchi traktorlar, buldozerlar, yashash uchun vagonli uylar jalp etiladi. Burg’ilash ishlari ko’pincha 50-60 gektar atrofidagi maydonda olib boriladi. Buning natijasida muayyan joylardagi adir landshaftlarning o’simlik qoplami to’liq yo’q qilib tashlanadi, tuproq qoplamining ustki qoplami kuchli ifloslanadi, tevarak atrofdagi daraxt va butalar kesilib yoqilg’i sifatida foydalaniladi. Burg’ilangan quduqlar atrofi maishiy va tehnik chiqindilar hamda turli xil kimyoviy eritmalar bilan to’liq ifloslanadi. Transport vosotalarining izlari deflyatsiya jarayonini kuchayishiga qulaylik yaratildi. 
	Qizilqum cho’lida burg’ulash ishlari olib boriladigan nuqtalar va ishga tushirilgan burg’u quduqlari juda ko’p va ular qalin joylashgan. Shuning uchun tehnik erroziyaning uchoqlari ham keng tarqalgan. Oqibatda tehnik erroziya natijasida har yili yuzlab va minglab gektar yaylovlar xo’jalikda foydalanish uchun yaroqsiz bo’lib, ular kuchli buzilgan yerlarga va cho’llangan landshaft komplekslariga aylanmoqda. 
	S. V. Viktorovning (1978) e’tirof etishicha, Qizilqum hududidagi artizan quduqlaridan chiqib yotgan suvlarning tartibga solinmaganligi tufayli ularning atrofidagi pastqam va cho’kma re’lef shakllari suv bilan to’lib, kichik-kichik ko’llarga, botiqlarga aylangan. Ayrim pastqamliklarda to’plangan suvlar yozning 
jazirama issiqliklarida qurib qolib, ularning o’rnida sho’rhoklar hosil bo’lgan. Bunday tipdagi sho’rhoklar Mingbuloq, Qoraxotin, Oyoqog’itma, berk botiqlarida Bo’kantov va Tomditov tog’ massivlarining tog’oldi prolyuvial tekisliklarida keng tarqalgan. Ana shu yo’l bilan hosil bo’lgan sho’rhoklarni S.V.Biktorov (1978) tehnogen sho’rxoklar deb atagan. Tehnogen sho’rxoklar ham cho’llanish jarayonining bir turi bo’lib, bular cho’l yaylovlarinng maydoni asta-sekin qisqarib borishiga o’z ulushini qo’shib kelmoqda. 
	Umuman, xulosa o’rnida shuni ta’kidlab o’tish maqsadga muvofiqki, Qizilqum cho’lidagi arid landshaft komplekslarining tehnogen omillari ta’sirida yuz berayotgan cho’llanish jarayonini, birinchidan, regional mahalliy (lokal) xarakteriga ega bo’lsa, ikkinchidan, bu jarayon tadrijiy rivojlanib borish xususiyatiga ham egadir. 

2.6.Navoiy viloyati ekologik holatining inson salomatligiga ta’siri.
	Inson va tabiat o’rtasidagi munosabatlar muayyan qonuniyatlar asosida rivojlanib boradi. Mazkur qonuniyatlarning buzulishi esa ekologik inqirozga olib keladi. 
	So’ngi yillarda fan va texnikaning jadal taraqqiyoti, insonning tabietga bo’lgan ta’sirining to’xtovsiz ortib borishi va shu tufayli tabiatda yuz berayotgan qator salbiy o’zgarishlar inson salomatligiga sezilarli ta’sir ko’rsatmoqda. Tabiat muhitning ifloslanishi aholi o’rtasida ko’plab kasalliklarni tarqalishiga sabab bo’lmoqda.
	Ma’lumki, Navoiy viloyati respublikamizning tekislik mintaqasi tarkibiga kiruvchi o’lkalardan biri bo’lib, hududda cho’l tabiati uchun xos bo’lgan barcha xususiyatlar mujassamlashgan. Chunki, viloyatning asosiy qismi Qizilqum cho’lidan tashkil topgan, aholining yashash tarzi, urf-odatlari va hatto ular orasida keng tarqalgan kasalliklar ham aynan cho’l tabiati uchun xosdir. So’ngi yillarda viloyatda, qolaversa butun respublikamizda va hatto jahonda tabiiy muhitning ifloslanishini yuzaga kelishi va shu kabi salbiy xolatlar tufayli aholi orasida   xilma-xil kasalliklarning ortib borish xollari kuzatilmoqda. Bunday kasalliklar ichida, qon aylanish tizimi, nafas olish a’zolari, ovqat hazm qilish 
a’zolari, havfli o’sma kabi kasalliklari yetakchi o’rin tutmoqda. 
	Viloyatning sug’oriladigan voxa landshaftlari o’ziga xos geosistemalar hisoblanadi. Voxa geosistemalarida suv, tuproqlar, havoning ifloslanishi boshqa geosistemalarga nisbatan yuqori bo’ladi. Atrof tabiiy muhitning ifloslanishi esa qishloq xo’jaligi maxsulotlarining sifatiga o’z ta’sirini ko’rsatadi. Hozir ham dehqonchilik maxsulotlari tarkibida nitratlarning, ba’zi og’ir metallarning, pestitsidlarning borligi haqida ma’lumotlar bor. M.M.Xoshimxo’jayev va R.A. Qulmatovlar (1992) Zarafshon daryosi suvlarida mikroelementlarni o’rganishgan. Ularning ma’lumotlari bo’yicha, O’rta Zarafshondagi Samarqand, Kattaqo’rg’on shaharlari vodaprovod suvlari Quyi Zarafshondagi Navoiy va Buxoro shaharlarining vodaprovod suvlariga nisbatan ancha toza ekan. Suvdagi erigan xolatdagi vanadiy, molibden, kadmiy, margumush, simob, xrom va surma miqdori Navoiy shahri vodaprovod suvlarida ko’pligi aniqlangan. Tadqiqodchilarning ma’lumotiga ko’ra, Navoiy va Buxoro shaharlari aholisi, Samarqand shahri aholisiga nisbatan suv bilan o’rtacha 6 - 7 barobar ortiq xrom, margumysh, selen, simob, qalay va vanadiy ichishmoqda. 
	Zarafshon daryosi habzasi bo’yicha, tabiatning ifloslanishi daryoning yuqori qismidan quyi qismi tomon ortib borishi hammaga ma’lum. So’zsiz, tabiatning ifloslanishi va ko’pgina kasalliklarning ko’payishi o’rtasida uzviy bog’liqliklar bor. Masalan, aholining umumiy kasallanishi 2002 yilda ( har 100 ming kishiga nisbatan) Samarqand viloyatida 3475,7 kishini, Navoiy viloyatida 59089,8 kishini tashkil qilgan. Raqamlardan ko’rinib turibdiki ekologik vaziyat ancha yaxshi bo’lgan Samarqandda, aholining umumiy kasallanishi Navoiy viloyatiga nisbatan aholining umumiy kasallanishi 30 - 40 % kam ekan. 
	Saraton kasalligi bilan kasallanganlar soni ham Navoiy viloyatida Samarqand viloyatiga nisbatan ikki barobar ko’p. Masalan, ushbu kasallik bilan kasallanganlar soni 2001 yilda Samarqandda 48,1 kishini tashkil etgan bo’lsa, Navoiy viloyatida bu ko’rsatgich 107 kishini tashkil etgan (hsr 100 mimg kishi hisobida). Bu kasalliklarning Navoiy voliyatida ko’pligi, Navoiy shahri va viloyatdagi yirik sanoat korxonalarining ko’pligibilan bog’liq.
	Ovqat hazm qilish organlari bilan kasallanganlar miqdori Navoiy viloyatida 4435,3 kishini tashkil qiladi. Bu birinchi navbatda ichimlik suvi sifatiga bog’liq. Navoiy viloyatidagi aholi zich yashaydigan Xatirchi, Navoiy, Navbahor, Qiziltepa tumanlari hamda Navoiy, Karmana shaharlari aholisi sifatsiz suvni istemol qilishadi. Barcha sug’oriladigan yerlarda gurunt suvlarning sho’rligi me’yorga nisbatan 2-4 barobarga ortiq. Samarqand viloyatidan keltiriladigan Damxo’ja -Buxoro quvuri suvlaridan kam foydalaniladi. Doimo sho’rligi yuqori va turli kimyoviy birikmalar bilan ifloslangan suvlarni istemol qilish aholi o’rtasida oshqozon - ichak kasalliklarining ko’payishiga sabab bo’lmoqda. 
	Zarafshon daryosidan quyi tomon suv qisman tabiiy yo’l bilan, ya’ni shag’al-qumlar orasidan sizib o’tib tozalanadi va ba’zi elementlar miqdori kamayadi, lekin suvdagi asosiy erigan tuzlar ko’payib boradi. Masalan, Navoiy shahri yaqinida Navoiy azot ishlab chiqarish korxonasidan keyingi kuzatuv postida suv mineralizatsiyasining o’rtacha darajasi 903,9 mg/l (REM 0,9), maksimal miqdori 1295 mg/l (REM 1,3) ga yetadi. Ammoniy nitrat va nitrate azot birikmalari, neft mahsulotlari, fenollar, GXTSG, og’ir metallar REM dan yuqori darajada saqlanib qolgan, faqat margumish miqdori kamayadi. Metallardan xrom miqdori keskin ko’payadi va uning o’rtacha miqdori 0,273 mg/l (REM 40) ga ko’tariladi. Suvlarning sanitar holati davlat standarti talabiga javob bermaydi. Bu esa aholi o’rtasida turli xil kasalliklarning (buyrak, o’t pufagi, siydik yo’llari, oshqozon-ichak, allergik va boshqa) ko’payib borishiga sabab bo’lmoqda. 
	Viloyat hududida ekologik vaziyatning inson salomatligiga salbiy ta’siri respublikamizdagi eng yirik sanoat markazlaridan biri bo’lgan Navoiy shahrida ancha murakkabdir. Ayniqsa, shahardagi kimyo zavodlari muhim o’rin tutadi,  kimyo zavodlaridan atmasferaga chiqarilayotgan chiqindilar aholi o’rtasida kasallik turlarini ko’payishiga sabab bo’lmoqda. Masalan, 2004 yilda atmasferaga chiqarilayotgan chiqindilar miqdori 0,7 % ga ortgan va bunga bog’liq holda nafas olish a’zolarining kasallanishiga chalinganlar soni 9,7 % oshgan. 2005 yilda esa chiqindilar 11,1 % kamaygan va nafas olish a’zolari bilan kasallanganlar soni 1,6 % ga kamaygan.
	Atmasferaga chiqarilayotgan chiqindilar miqdorini kamayishiga qaramasdan, ayrim kasalliklar ortmoqda. 2005 yilda 2004 yilga nisbatan ko’z kasalliklari 2,2 marta, teri va teri osti bezlari kasalligi 40 % ga, quloq kasalliklari 29,4 %, qon va qon aylanish kasalliklari 15 %, havfli o’sma kasalliklari 27,7 % ga ortgan (Desteryov, Boboqulov. 2006). 
	Kasallanishning o’sishi asosan katta yoshdagilarda 20 %, bolalarda 16 %, o’smirlarda 0,8 % ga teng. Bolalar orasida kasalliklarning ortishi ancha tashvishlanarlidir. Masalan, bolalar orasida kasalliklarning o’sishi, o’g’il bolalarda 15,6 %, qiz bolalarda 8,2 % ga yetgan. Nozologik me’yorga nisbatan teri va teri osti bezlari 4 martaga, siydik yo’llari kasalligi 37 % ga, ko’z kasalliklari 32 % ga, quloq kasalliklari 30 % ga, asab tizimi kasalliklari 19 % ga oshgan. Bolalar o’rtasida onkalogik kasalliklarni ortib borayotganligi ham katta xavf tug’dirmoqda. Bu kasallik 2004 yilda 2003 yilga nisbatan o’g’il bolalarda 36 %, qiz bolalarda 35,2 % ga, 2005 yilda esa o’g’il bolalarda 25,3 %, qiz bolalarda 3,3 % ga ortgan.
	Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, Navoiy shahridagi kimyo sanoati karxonalari inson salomatligiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. 

5-jadval
“Quyi Zarafshon” mliorativ tizimlar bo’yicha zovur tarmoqlari 
orqali sug’orildigan yerlardan chiqib ketgan suvlarning miqdori 
(2010 yil 1 yun holatiga)
T/r	Meliorativ tizimlar va zavurlar nomi	Suv sarfi m3/sek	O’rtacha oylik suv sarfi m3 /sek	Oqib o’tgan suv miqdori mln. m3	Shu jumladan sug’orishga olingan suv	Tuz miqdori  g/l	
		I	II	III			m3 /sek	mln. m3	Xlor tuzlar	Qoldiq tuzlar	
I. Katta zavur-O’rtaobod  Qiziltepa	
1
2
3
4
5
	Katta-zovur
Gardien-1
Zarafshon
O’rtaobod
Qarnab
Jami	5,70
0,21
0,21
3,80
0,80
	5,80
0,22
0,23
3,80
0,80
	5,60
0,23
0,22
3,80
0,80	5,70
0,22
0,22
3,80
0,80
10,74	15,.27
0,59
0,59
10,18
2,14
28,77	-
-
-
-
-	-
-
-
-
-	0,672
0,411
0,383
0,814
0,866	2,730
2,509
2,444
2,665
3,055
	
II. Dul-Dul –Shodibek  Navbahor	
1
a)
b)
2
a)
b)
	Dul-Dul
Navbahor
Qiziltepa
Shodibek
Navbahor
Konimex
Jami	7,54
6,29
1,25
2,28
0,78
1,8	7,50
6,20
1,30
2,62
0,72
1,9
	7,45
6,25
1,20
2,7
0,70
2,0	7,50
6,25
1,25
2,63
0,73
1,90
10,13	20,08
16,74
3,35
7,05
1,96
5,09
27,13	-
-
-
-
-
-
-	-
-
-
-
-
-
-	0,195
0,149
0,241
0,160
0,142
0,172
	2,145
2,119
2,171
2,282
2,392
2,171	
III. Chap qirg’oq  Karmana	
1
2
3
4
5
6
7
8
9
	Arabxona
Olchin
Narpay
Ko’xnaqo’rg’on
Yangiobod
Xoncharbog’
Do’rman
Xozora
Malikobod
Jami	0,11
0,06
2,03
0,35
0,12
0,14
0,12
0,37
0,13
3,43	0,11
0,06
2,10
0,34
0,12
0,14
0,10
0,38
0,15
3,50	0,11
0,06
2,10
0,35
0,11
0,15
0,10
0,37
0,15
3,49	0,11
0,06
2,07
0,35
0,12
0,14
0,11
0,37
0,14
3,47	0,29
0,16
5,54
0,94
0,32
0,38
0,29
0,99
0,38
9,29	-
-
-
-
-
-
-
-
-
-	-
-
-
-
-
-
-
-
-
-	0,156
0,184
0,213
0,163
0,269
0,298
0,234
0,170
0,637
	1,989
2,059
2,210
2,015
2,366
2,483
2,366
1,716
2,535	
IV. O’ng qirg’oq  Xatirchi	
1
2
3
4
5
6
7
8
a)
b)
9
	Oq-Oltin -2
Kirg’oq
Oq-Oltin-1
Do’stlik
Uchqarasoy
Yangirabod
Tashlama
Markaziy
Xatirchi
Navbahor
Mirzo-Mo’min
Jami	0,68
0,25
0,52
0,72
0,21
0,29
0,36
1,93
0,58
1,35
0,75
	0,68
0,25
0,50
0,72
0,21
0,29
0,37
1,81
0,59
1,22
0,70	0,68
0,25
0,52
0,71
0,21
2,09
0,35
1,86
0,59
1,27
0,79	0,68
0,25
0,51
0,72
0,21
0,29
0,36
1,87
0,59
1,28
0,75
5,64	1,82
0,67
1,37
1,93
0,56
0,78
0,96
5,01
1,58
3,43
2,00
15,10	-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-	-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-	0,092
0,092
0,106
0,113
0,120
0,127
0,092
0,155
0,133
0,198
0,142
	1,547
1,420
1,690
1,742
1,807
1,690
1,677
1,956
1,798
2,119
1,716	
	viloyatda				29,98	80,29	-	-			

XULOSA
Navoiy viloyati Respublikamizda  turli sanoat mahsulotlari jumladan, rangli metallar,  azotli o‘g‘itlar, sun’iy tola, qurilish materiallari, chorvachilik mahsulotlarini yetkazish bo‘yicha  o‘z o‘rniga ega.  Mavjud sanoat  korxonalari asosan Navoiy, Zarafshon, Uchquduq  shaharlarida to‘plangan. Korxonalardan chiqqan  chiqindilar viloyat ekologik holatiga va inson salomatligiga katta zarar yetkazmoqda. Navoiy viloyat ekologik holatini yaxshilash va uning inson salomatligiga ta’sirini kamaytirish uchun quyidagi tadbirlarni amalga  oshirish zarur deb o‘ylaymiz.
-	Tabiiy resurslar, jumladan suv, yer, mineral xom ashyo, biologik va asosan qayta tiklanmaydigan tabiiy resurslardan oqilona va kompleks foydalanish.
-	Viloyat miqyosida atrof muhitning ifloslanish darajasini ekologik-gigiyenik va sanitorial me’yorlarigacha kamaytirish.
-	Sanoat korxonalaridan atmosferaga  chiqayotgan turli gazlar va  suv havzalariga chiqarilayotgan  tashlama suvlar ustidan doimiy monitoring o‘rnatish.
-	Viloyat aholisini sifatli ichimlik  suvi,  oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash.
-	Korxonalarda chiqitsiz ekologik toza tejamkor texnologiyalarni hayotga tadbiq etish.
-	Sanoat korxonalari ta’siri kuchli bo‘lgan shahar va qishloqlar aholisi  salomatligini tibbiy monitoring qilish  sifatini yaxshilash.
-	Qizilqum hududida yaylov samaradorligini oshirish maqsadida fitomeliorativ tadbirlarni amalga oshirish.
-	Tuproq sho‘rlanishini oldini olish maqsadida tuproqlarni         aniqlash va sug‘orishnng yangi usullaridan  foydalanish.
-	Viloyatda  nozogeografik vaziyatni vujuda keltiruvchi omillarni aniqlash va uni  yaxshilash bo‘yicha chora-tadbirlar  ishlab chiqish.
-	Viloyat ekologik holati  bilan bog‘liq bo‘lgan kasalliklar o‘choqlari hamda  tarqatish areallarini aniqlash va kartalashtirish.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Абдулкасимов А., Абдулкасимов А., Абдулкасимов И. Антропогенные ландшафты Средней Азии и вопросы экологии. – Ташкент, 2004
2. Абдулкасимов А. Аббосов С.  Қизилқум ландшафт комплексларининг тоғ-кон саноати  таъсирида  чўлланиши.  Ўзбекистон Республикаси биологик хилма-хиллигининг экологик муаммолари. Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Навоий. 2006
3. Алибеков Л.А.   Ландшафты и типы земель Зарафшанскых гор и прилегающих равнин.
4.Абдуллаев С. Гиёсов С. Ўзбекистон тоғ-кон саноатининг ривожланиши ва унинг экологик муаммолари. Ўзбекистон Республикаси биологик хилма-хиллигининг экологик муаммолари. Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Навоий. 2006
5. Бўранов Ё. Абдиева З. Ҳайдарова М.  Навоий  вилоятида аҳоли ўлими ва касаллланишининг ҳудудий жиҳатлари. Ўзбекистон география  жамияти ахбороти.  34 жилд. Тошкент.  2009
6. Дегтерёв Г.В. Бобокулов А.Б. О Велянии  химической промышленности    на здоровья населения. Ўзбекистон Республикаси биологик хилма-хиллигининг экологик муаммолари. Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Навоий. 2006
7. Рахматуллаев О.Р. Аҳоли саломатлигига экологик вазиятнинг таъсири. Ўзбекистон Республикаси биологик хилма-хиллигининг экологик муаммолари. Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Навоий. 2006
8. Равшанов А.Х.  Ўрта Зарафшон ландшафтларида  тиббий геоэкологик вазиятларни вужудга келтирувчи манбалар. Ўзбекистон  география жамияти ахбороти. 34 жилд. Тошкент.  2009

9. Равшанов А.Х. Ўрта Зарафшоннинг геоэкологик    тиббий  ландшафт карталаштириш. Фан-техника тараққиёти  ва география. Илмий-амалий анжуман материаллари. Самарқанд 2007
10. Камолов И.Р. Солиева Н. Навоий шаҳар  атмосферасининг  ҳозирги  экологик ҳолати. Ўзбекистон Республикаси биологик хилма-хиллигининг экологик муаммолари. Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Навоий. 2006
11. Комилова Н.Қ.  Зарафшон минтақасида  аҳоли  касалилкларнинг географик хусусиятлари. Ўзбекистон георафия  жамияти ахбороти. 28 жилд. Тошкент.  2007
12. Ҳайитов А.Х.   Навоий вилоятининг экологик муаммолари ва уларни ечишда экологиянинг аҳамияти. Ўзбекистон Республикаси биологик хилма-хиллигининг экологик муаммолари. Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Навоий. 2006