Б.Йўлдошев – ф.ф.д., СамДУ профессори 
АБДУЛЛА ҚОДИРИЙ - УЛКАН  СЎЗ САНЪАТКОРИ
  	Маълумки,  ўзбек адабиёти минг йиллар давомида асосан Шарқ халқлари адабиёти, маданияти доирасида ривожланиб келган эди. Х1Х аср охири ХХ аср бошларига келиб бу адабиёт янги бир маънавий оламга, Европа адабиёти ва маданияти тажрибаларидан самарали фойдаланиш йўлига ўта бошлади. Шу асосда ўлкамиз тарихида янги давр – миллий уйғониш даври бошланди: ўлкада дунёни, дунёдаги ўзгаришларни чуқур англаш жараёни кучайди. Бу даврда миллатнинг тараққийпарвар зиёлилари ҳар соҳада янгиланишга чуқур эҳтиёж сездилар ва шу йўлда фаол саъй-ҳаракатлар қилдилар. Жумладан, Абдулла Қодирий “Ўтган кунлар” романига ёзган сўзбошисида “модомики, биз янги даврга оёқ қўйдик, бас, биз ҳар бир йўсунда ҳам шу янги даврнинг янгиликлари кетидан эргашамиз ва шунга ўхшаш достончилик, рўмончилик ва ҳикоячилиқларда ҳам янгаришга, халқимизни шу замоннинг “Тоҳир-Зуҳра”лари, “Чор дарвеш”лари, “Фарҳод-Ширин” ва “Баҳромгўр”лари билан таништиришга ўзимизда мажбурият ҳис этамиз” [1], - деб ёзганида бадиий адабиёт соҳасидаги ана шундай янгиликларни инобатга олган эди.
 	Бадиий адабиёт соҳасида ҳам кулдириб, ҳам йиғлатиш санъати жуда қийин санъат бўлиб, у ҳар қандай ёзувчига ҳам  муяссар бўлавермайди. Бунинг учун ўша ёзувчида жуда катта иқтидор, бой тажриба ва А.Қодирий ўз чиқишларидан бирида таъкидлаганидек, шоирона нафис назокат бўлиши керак. Шу билан бирга ўша ёзувчида чидам ва матонат, изланиш ва изтироб – буларга дош бера оладиган улкан юрак – маънавий юксаклик талаб этилади. Абдулла Қодирий худди ана шундай юксак қалб эгаси эди. Шу сабабли ҳам у ўз асарлари орқали китобхон қалбининг энг нозик торларини черта олар, китобхон қалбига кириб бориш йўлларини – бадиий тасвир санъатининг барча сирларини чуқур эгаллаган эди. Бунга улкан ёзувчининг ижодий фаолиятини қисқача кўздан кечириш орқали ҳам тўла ишонч ҳосил қилиш мумкин.
 	Абдулла Қодирий ўз ижодий фаолиятининг дастлабки йиллариданоқ ижтимоий ҳаётда ҳам фаол иштирок эта бошлади. Масалан, у 1919 йилнинг бошида Озиқ қўмитаси номидан чиқарилган “Озиқ ишлари” газетасига муҳаррир қилиб тайинланган эди. Шу билан бирга А.Қодирий Россия Телеграф Агентлиги (РОСТА) Туркистон бўлимининг 1919 йилда ўзбек тилида ташкил этилган “РОСТА” деворий газетасига ҳам мухбир сифатида фаол қатнашиб турди. Шунингдек, серғайрат журналист сифатида у ўша йиллари “Иштирокиюн”, “Қизил байроқ” газеталарида ҳам адабий ходим бўлиб ишлаган эди. Худди шу даврларда А.Қодирийнинг матбуот саҳифаларида босилган “Бизда театр ишининг бориши”, “Майда савдогарларга мурожаат”, “Қироатхоналаримиз”, “Сарт оғайниларга” сарлавҳали ва бошқа бир қатор мақолалари, танқидий хабарлари ва фельетонларида ўша давр кундалик ижтимоий-сиёсий ҳаётининг муҳим масалаларини таъсирчан шаклда ёритишга ҳаракат қилди. 
 	1923 йилда “Туркистон” газетасига илова тарзида сатира ва юмор журнали ташкил қилиш масаласи кўтарилганда бу ишни амалга ошириш вазифаси ўша вақтда ўткир публицист сифатида танилиб қолган Абдулла Қодирийга топширилган эди. Бу журналнинг биринчи сони “Муштум” номи билан нашр этилиб, унда бош мақола ўрнида А.Қодирийнинг “Муштум таърифида” сарлавҳали мақоласи берилган эди. Ўша мақолада журналнинг характери ва келгуси фаолият режаси тўғри белгиланган эди: “Журналимиз... қўли қадақлар синфининг “муштуми”... Бу “Муштум” зўрлик муштуми эмас, ҳақлик “муштуми”дир. Бу “Муштум” золимлар “муштуми” эмас, балки мазлумлар “муштуми”дир...” [2]. Кўринадики, бу парчада биргина сўз – “муштум”нинг такрори  ёрдамида ёзувчи таъсирчанлик, образлилик, энг муҳими, мақсад ўқининг аниқ нишонга йўналтиришга муваффақ бўлган эди.
 	А.Қодирийнинг вақтли матбуот саҳифаларида босилган юздан ортиқ мақолалари, сатирик асарлари унинг бу соҳада катта истеъдод эгаси даражасига кўтарилганлигидан далолат беради. Ёзувчининг  кичик ҳажмдаги сатирик асарларидан тортиб “Калвак Маҳзумнинг хотира дафтаридан”, “Тошпўлат тажанг нима дейди?” сингари сатирик новеллалар туркумига қадар барча асарлари ана шундай моҳирона тил ва ўткир хажвий-юмористик оҳангда ёзилган. Масалан, ёзувчининг ношуд маориф раҳбарлари, маърифат душмани бўлмиш руҳонийлар, усти ялтироқ, ичи қалтироқ – қуруқ олифта баъзи олифта ёшлар, бирни ўнга сотувчи муттаҳам чайқовчиларни ҳажв қилувчи “Саломнома” асари қуйидаги шеърий сатрлар билан бошланади: 
 	“ - Отқа қоққан тақадек, сувдан чиққан бақадек, бир мирилик чақадек,                            маориф шўросига сало-о-о-м!
  - Ўзи чета буқинуб, шахсиятқа тўқинуб, аллакимга чўқинуб, ўғри ушлаганга сало-о-о-м!
 - Кўрунган ер оқ салла, оқ бўлса ҳам бўш калла, оқу қора ҳам маҳалла,                            Туркистон уламоларига сало-о-о-м!... [3].
 	Ёзувчининг “Тошпўлат тажанг нима дейди?” номли туркуми новеллаларида ҳам худди “Калвак Маҳзумнинг хотира дафтаридан” туркмидаги сингари қаҳрамонни ўз тилидан сўзлатиб жонли характер яратиш йўлидан боради. Ундаги Тошпўлат образи Калвак Маҳзумнинг тамомила акси. Агар Калвак Маҳзум тилида шарорат пеша, фақирлар, машойих, охират илми, дур-дароз шикоят, ҳукуматдор, бепарҳез, зулжалол эгам, ҳабби танакор, як рўз ташна ва як рўз гурусна   каби арабча-форсча иборалар, шаётин, қазойи осмоний, аҳли куффор, ал ҳукми лиллоҳ сингари мадраса-маҳкама тили элементлари кўплаб ўрин олган бўлса, Тошпўлат тажанг тилида кекирдагингни чўзма, тумшуғингга ел тушкур, пул қоқяпманми, ит эмган, галавам айнади, хумпар, худо ҳаққи, чўнчакчасига бурнимни қоқай каби чапаниларга хос нутқ оҳанги ва иборалар кучли тарзда ифодаланган. 
 	Дарҳақиқат, буюк истеъдод эгаси Абдулла Қодирийни ўша давр газета журналларидан ташқари ҳолда тасаввур этиш қийин эди. Ўша даврда журнал ва газеталар  унинг мақола ва ҳикояларини муштоқлик билан кутарди. Маълум бир сабаб билан матбуот саҳифаларида сал камроқ қатнашиб қолгудай бўлса, дарҳол унинг ўрни билиниб қоларди. 
 	Абдулла Қодирий ўз журналистик фаолияти давомида жуда хилма-хил имзо (тахаллус)лардан фойдаланган эди. Жумладан, у матбуотдаги бир асарини “Жулқунбой” имзоси билан чиқарган бўлса, бошқасини “Овсар” ёки “Думбул” деган имзолар билан чоп эттирганди. Шу билан бирга ёзувчининг “Соврун”, “Соврунбой”, “Жо”, “Шаккок”, “Шилғой”, “Думбул девона”, “Думбулнисо”, “Мухбир” сингари йигирмага яқин тахаллуслари бор эди [бу ҳақда қаранг: 4]. Улкан ёзувчининг бундай тахаллуслар олишига бир неча сабаблар бор эди. Шулардан бири ёзувчи матбуотдаги ўз мақолаларини қизиқарли, кулгили ва ўқимишли бўлишини таъминлаш учун хилма-хил образларга кириб, шу образлар тилидан мушоҳада юритар эди. Шунга кўра ўша мақолаларнинг ритмик оҳанги, ҳикоячи нутқи интонацияси талабларидан келиб чиқиб, мақола охирига оддийгина қилиб “Овсар” ёки “Думбул”, “Шаккок” ёки “Маҳзум” деб қўя қоларди. 
 	Умуман, Абдулла Қодирийнинг матбуотда бир неча йиллар ишлаши унинг кейинчалик ёзувчи сифатида шаклланишида катта бир мактаб вазифасини бажарди. Матбуот бу адибни тезкорликка, замон руҳини, унинг илғор тенденцияларини тўғри илғаб олишга ўргатди, қобилияти, зеҳни ва қаламини ўткирлаштирди. Ёзувчи матбуотда ишлаш жараёнида мавзу танлаш ва шу мавзуга монанд шакл яратиш сирларини ўрганди. Бунда ёзувчига ёшликдаги жўшқин меҳнат фаолияти ҳам катта ёрдам берди. 
 	Шундан кейин Абдулла Қодирий  катта жанрларда асарлар яратиш билан изчил шуғулланди. Бирин-кетин адибнинг “Ўтган кунлар”, “Меҳробдан чаён” романлари, “Обид кетмон” қиссаси эълон қилинади. 
 	“Қўлим қаламга хийла келиб қолгач, - деб ёзган эди унинг ўзи, - менда ана шу ўтмишимиздан Европа романчилиги асосида каттароқ бир асар яратиш орзуси туғилди. Тарихий воқеалар бошимда шу қадар кўп, гўё қайнар, менга тинчлик бермас эди. Аммо бу воқеаларни қандай қилиб бир ипга тизишни, қоғозга туширишни тасаввур қила олмасдим”. 
 	“Ўтган кунлар” (1926)  романининг энг муҳим хусусиятларидан бири  унда муайян ритмик оҳангнинг мавжудлигидир. Бу асарда ёзувчининг улкан санъаткорлиги сўзларни жой-жойига қўйиб ишлата билишида, муайян бир сўзни маълум ўринга қўйиш билан худди ўқни нишонга бехато урган каби китобхонни ҳайратга сола билишида намоён бўлади. Ёзувчи бу асарда ёшлик, навқиронлик, гўзаллик ва баркамолликни, ўзи севган ва китобхонга ибрат қилиб кўрсатаётган Отабек, Кумуш каби қаҳрамонлар қиёфасини тасвирлаганда жозибали, нафис, ҳаяжон қўзғовчи ташбеҳлар ишлатади, ажойиб ўхшатишлар қўллайди, ўз қаҳрамонларини киши кўзи олдида худди жонли одамдай гавдалантира олади. Масалан, ёзувчи Отабекнинг ташқи қиёфасини чизар экан, “оғир табиъатлик, улуғ гавдалик, кўркам ва оқ юзлик, келишган, қора кўзлик, мутаносиб қора қошлиқ ва эндигина мурти сабза урган бир йигит...”  [1, 4] деб тасвирлайди. Ҳатто ўз қаҳрамони Отабекни улуғлашда у карвонсаройда истиқомат қилаётган жой (ҳужра) тасвиридан ҳам ўринли фойдаланади. 
 	Абдулла Қодирийнинг бу романдаги муаллиф баёнида эришган энг катта ютуқларидан бири тасвир ва тавсифнинг соддалигида, ҳар бир қаҳрамон характерининг ташқи қиёфаси, ички дунёсини очиб беришда мос ва мувофиқ сўз ва ибораларни топиб ишлата билишида очиқ кўзга ташланади. 
 	Абдулла Қодирий “Майда ҳикоялар ёзганда сўзни қандай тежаш керак” номли мақоласида А.П.Чеховнинг “Хамелеон” ҳикоясини таҳлил қилар экан, “ҳикояни “серсув”, кўп сўзли қиладиган нарсалардан бири кўрсатиш ўрнига сўзлаб беришдир...” [5], - деб ёзган эди.   Ёзувчи барча асарларида, айниқса, романлари ва “Обид кетмон” қиссасида ўзининг ана шу эстетик  тамойилига оғишмай амал қилган эди. Яъни ёзувчи бу асарларида қаҳрамонлар тилини шунчалар меъёрига етказиб, шунчалар қиррали қилиб индивидуаллаштирадики, улардан бирортасининг тилида  бошқасиникига ўхшашлик кўринмайди, буларда такрорий ҳолатлар ҳам учрамайди. Отабекнинг тили Ҳомидникига, Юсуфбек ҳожининг тили Ҳасаналиникига ўхшамаганидек, Кумушбибининг тили Зайнабникига, Офтобойимнинг тили Жаннат хола ёки Отабекнинг ойиси Ўзбекойимнинг тилига сира ўхшамайди. 
 	Шуниси эътиборлики, ёзувчи “Ўтган кунлар” асари тилини яратишда ўзбек мумтоз адабий тили ва қадим жангномалар ҳамда шулар руҳидаги эски китоблар тили ва услубидан ҳам фойдаланган ҳолда ўзига хос янгича реалистик тасвир тилини ярата олган эди. Тўғри, бу роман матнида эскирган, ҳозирги китобхон учун унчалик таниш бўлмаган иборалар, баъзан айрим арабча ва форсча  сўзлар ҳам учраб туради. Лекин улар роман тилининг содда ва тушунарли бўлишига сира ҳалал етказмайди, аксинча, давр колоритини бериш учун ўзига хос бадиий восита вазифасини бажаради. “Қош қўяман деб кўз чиқарди”, “Бошга тушганни кўз кўрар”, “Ўлганнинг устига чиқиб тепгандек”, “Оёғи куйган товуқдек” каби бир қатор мақол ва ўхшатишлар  романнинг умумтасвир тўқимасида алоҳида жилоланиб туради. 
 	Ёзувчининг иккинчи романи “Меҳробдан чаён” (1929)да ҳам Анвар, Раъно каби ижобий қаҳрамонларнинг индивидуал қиёфаси ва характери, ҳолат ва кайфиятлари шоирона моҳирлик билан кўрсатилган, уларни адиб худди рассом мўйқалами билан чизган каби реал, жонли қилиб тасвирлаган. Гуллар орасига яширинмоқчи бўлган Раъною ва бу “Раъно гули”нинг ошиғи, шоир табиат, ўткир зеҳн соҳиби Анвар китобхонлар кўз ўнгида борлиқ камолоти билан намоён бўлади: гулга нисбат берилган жасур ва оқила қиз Раънонинг ёшлик шўхликлари, балоғат ёшидаги латиф қилиқлари, “қуёшсиз жойда қора кўриниб, қуёшда эса бироз сарғиш товланувчи гунгурт – қора” сочларию нафис бир  “қўйилиб кўтарилиш” билан ажралиб турувчи қилич қошлари ... ва ҳатто “нафис иринларининг юқори қисмида сезилар-сезилмас”  кўкариб турган майин тукларигача ёзувчи тасвиридан четда қолмаган. 
 	Абдулла Қодирий бу романда тасвирланган Анвар, Раъно, Сафар бўзчи, Султонали, Нигорхоним, Маматқул, Шариф, Солиҳ маҳдум, Худоёр, Шоҳидбек, Шаҳодат муфти, Абдураҳмон домла ва бошқа шу каби образларни маҳорат билан тасвирлаган. Ёзувчи, айниқса, Солиҳ маҳдум характерини очишда жуда катта маҳорат кўрсатган. Энг муҳими шундаки, ёзувчи бу образ тасвирини ғоят кулгили тарзда беради. Асар бошида енгил ва қувноқ характер касб этган бу кулги роман охирига келиб истеҳзоли, аччиқ, даҳшатли кулги тусини олади. 
 	Ёзувчининг “Меҳробдан чаён” романи ўзининг тили ва услуби жиҳатидан ҳам алоҳида ажралиб туради. Бу асарда муаллиф тасвирда содда ифодавийликка, мантиқийликка эришган, халқ тили бойликларидан, мақол ва иборалардан кенг ва ўринли фойдаланган. 
 	Шуниси муҳимки, ёзувчи бу асарда мақол ва иборалардан фақат ўрни келгандагина фойдаланган. Масалан, “Ўчадиган чироқ ёниб ўчади” мақолини адиб хонга нисбатан қўллаб, хоннинг эски сарой ўрнига янги сарой қурдираётганига киноя қилади ҳамда тўртта сўздан ташкил топган мазкур мақол билан тўрт-беш саҳифани тўлдириб ҳам айтиш қийин бўлган мазмунни ёрқин ифодалашга эришади. 
 	Ёки “Қуш тилини қуш билади” мақолини қўллаш орқали ёзувчи Раънонинг бувиси Моҳлар ойимнинг бошидан кўп иссиқ-совуқликлар ўтганига ишора қилади.  Баъзан адиб мақолнинг ёлғиз шаклини сақлаб қолиб, унинг олдинги сўзлари ўрнига бошқа сўзларни киритади ҳамда янги мақол ҳосил қилади. Масалан, асарда ишлатилган “Саллалик эшакнинг диринглаши оғилхонагача” мақоли умумтилдаги “бузоқнинг югургани сомонхонагача” мақолининг янги варианти саналади. Айрим ҳолларда тасвир давомида ёзувчининг ўзи ҳам янги мақол ва ибораларни яратишга интилади. Жумладан, “Васл ишқ  ўтини сўндирувчи, ҳажр эса камолотга эриштирувчидир”, “Ноаҳлнинг қўли остида ишлагандан аҳлнинг жағида тишланган маъқул” кабилар шундай янги мақоллар қаторига киради.
 	Умуман, Абдулла Қодирий тасвирда деворни тилга кирита олади, десак муболаға бўлмайди. У сўзларни гоҳ чистон, гоҳ аския усулида қўллаш йўли билан ҳам ўз муддаосини тушунтиришга эриша оладиган улкан адибдир. Бу фикрлар исботи учун ёзувчи романларидан истаганча мисоллар келтириш мумкин. 
 	Абдулла Қодирийнинг ёзувчи, адиб сифатидаги энг катта хизмати шундаки, у биринчилардан бўлиб ўзбек реалистик романини яратиб берди. Ўзбек тилининг нақадар бой ва гўзал тил эканлигини, унинг тасвирлаш имкониятларини амалда исбот этиб, ўзидан кейинги ёзувчиларга бу соҳада катта намуна кўрсатди. Ҳозирги вақтга келиб роман ўзбек адабиётининг етакчи жанрларидан бирига айланди. Бу жанр тараққиёти бошида улуғ сўз санъаткори Абдулла Қодирийнинг туриши адабиётимиз учун катта фахр ва ғурур саналади. Абдулла Қодирийнинг бадиий тил маҳорати ҳақида Ф.Насриддиновнинг “Адибнинг йўли” (1971), “Маҳорат жилолари” (1974), Ҳ.Қаҳҳорованинг “Абдулла Қодирий фразеологияси” (1985) каби бир қатор илмий тадқиқотлар яратилган эди. Мустақиллик йилларида Абдулла Қодирийнинг  бадиий тил соҳасидаги маҳорат сирлари янада чуқурроқ тадқиқ этилмоқда. Масалан, М.Қўшжонов, Б.Каримов, У.Норматов сингари олимларнинг йирик монографиялари [6], жамоавий илмий 	тўпламларнинг эълон қилинганлиги [7], бир қатор олимларнинг номзодлик диссертациялари тайёрланиб,  ҳимоя қилинганлиги [8]  ҳам фикримизнинг ёрқин далили бўла олади.
 	Ўзбекистон Халқ ёзувчиси Пиримқул Қодиров тўғри таъкидлаганидек, “энг яхщи ёзувчиларимизнинг бадиий тил бобидаги тажрибаларини ўрганиш, таҳлил қилиш, оммалаштириш, адабий тилнинг софлиги ва бойлиги учун астойдил курашиш – тоза ҳаводан нафас олишдек бир заруратга айланиши керак” [9]. Шунга кўра, улкан сўз санъаткори Абдулла Қодирийнинг бадиий тил соҳасидаги маҳорати бундан кейин ҳам янада чуқурроқ ўрганилади ҳамда ёш ёзувчилар учун улкан ибрат мактаби бўлиб хизмат қилаверади.                                 
Адабиётлар:
 	1. Абдулла Қодирий. Ўткан кунлар. Роман. – Тошкент: “Шарқ” нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси бош таҳририяти, 2007. – Б. 3.
 	2. Қодирий А. “Муштум” таърифида // Абдулла Қодирий. Кичик асарлар. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги бадиий адабиёт нашриёти, 1969. – Б. 154. 
 	3. Абдулла Қодирий.  Саломнома // Абдулла Қодирий. Тўла асарлар тўплами. Олти жилдлик. 1-жилд. Шеърлар, ҳикоя ва очерклар, ҳажвиялар. – Тошкент: Фан, 1995. – Б. 116.
 	4. Қориев Б. Адабий тахаллуслар ҳақида // ўзбек тили ва адабиёти, 1967. № 1. – Б. 51-58. 
 	5. Абдулла Қодирий. Майда ҳикоялар ёзганда сўзни қандай тежаш керак // Бадиий ижод ҳақида (ёзувчиларнинг нутқ ва мақолалар тўплами). – Тошкент: Ўзадабийнашр, 1960. – Б. 206.
 	6. Қўшжонов М. Ўзбекнинг ўзлиги (Қодирийга армуғон). – Тошкент: Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 1994. – 130 б.; Карим Б. Абдулла Қодирий: танқид, таҳлил ва талқин. – Тошкент: Фан, 2006. – 186 б.; Норматов У. Қодирий мўъжизаси. – Тошкент: Ўзбекистон, 2010. – 242 б.
 	7. Абдулла Қодирийнинг бадиий дунёси. – Тошкент: Университет, 1994. – 120 б.; Адабиёт, бадиият, абадият (хотиралар, бадиалар, мақолалар). – Тошкент: Янги аср авлоди, 2004. – 236 б.
 	8. Бобониёзов А.Ю. Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романида тасвирий воситалар ва тил бадиияти. Филол. фанлари номзоди... дисс. автореф. – Тошкент, 1995. – 23 б.  Қаҳрамонов А.Я. “Меҳробдан чаён” романи поэтикаси. Филол. фанлари номзоди... дисс. автореф. – Тошкент, 2000. – 26 б.; Тошмуҳамедова Л.И. Абдулла Қодирийнинг адабий-эстетик қарашлари. Филол. фанлари номзоди... дисс. автореф. – Тошкент, 2005. – 25 б.; Чориева З.Т. Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романидаги мактубларнинг луғавий-маъновий ва услубий хусусиятлари. Филол. фанлари номзоди... дисс. автореф. – Тошкент, 2006. – 23 б.; Джалолова Л.О. Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романининг лингвистик тадқиқи. Филол. фанлари номзоди... дисс. автореф. – Тошкент, 2007. – 22 б.; Кадирова Х.Б. Абдулла Қодирийнинг эвфемизм ва дисфемизмдан фойдаланиш  маҳорати. Филол. фанлари номзоди... дисс. автореф. – Тошкент, 2012. – 26 б.
 	9. Қодиров П. Тил ва дил // “Шарқ юлдузи” журнали, 1972. № 5. – Б. 188.