O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA 
O`RTA MAXSUS TA`LIM VAZIRLIGI

NAMANGAN DAVLAT UNIVERSITETI

Ijtimoiy iqtisodiyot fakulteti
Iqtisodiyot yo’nalishi,  3-bosqich, 
303-guruh talabasi 
Sadriddinov Narzillo

MAVZU: JAHON MOLIYAVIY-IQTISODIY INQIROZINING 
DUNYO MAMLAKATLARI RIVOJLANISHIGA TA’SIRI
.

Ilmiy  rahbar:                                        Sadriddinov.N

Namangan-2014-yil

JAHON MOLIYAVIY-IQTISODIY INQIROZINING 
DUNYO MAMLAKATLARI RIVOJLANISHIGA TA’SIRI

MUNDARIJA

	Kirish………………………………………………………………….
	3	
1.	Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi: ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati...........
	5	
2.	Moliyaviy-iqtisodiy inqiroz sharoitida mintaqalar va mamlakatlarining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi...................................
	
10	
3.	O’zbekistonda inqirozga qarshi choralar dasturining ishlab chiqilishi va uning ahamiyati.................................................................................
	
15	
	Xulosa....................................................................................................
	24	
	Foydalanilgan adabiyotlar......................................................................	26	

Kirish

Ijtimoiy munosabatlardagi har qanday jarayon mohiyatan jamiyatda muayyan muvozanatni, mutanosiblikni qaror toptirishga yo’naltirilgan bo’ladi, lekin ayni paytda bunday ijtimoiy hodisalarga bir tomonlama yondoshish hech qachon tom ma’noda ijobiy ahamiyat kasb etmaydi. Erkinlashtirish, ma’muriy nazorat tizimini susaytirish ham jamiyatda tadbirkorlik, tashabbuskorlik, navotorlik muhitini rag’batlantirishi shubhasiz, lekin, masalaga bozor munosabatlarining shaxsiy, individual manfaatga asoslanishi nuqtai nazaridan yondoshadigan bo’lsak, iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy, hattoki, g’oyaviy munosabatlarni erkinlashtirish pirovardida o’z holiga tashlab qo’yish maqsadga muvofiq emas. 
Ma’lumki, jamiyat boshqaruvini erkinlashtirishga, davlat tomonidan nazorat, tartiblash funktsiyasini zaiflashtirish iqtisodiyotni tartibga solishda bilvosita usullar, jumladan, rivojlangan mamlakatlar tajribasida keng kuzatiladigan moliyaviy vositalardan foydalanishga keng yo’l ochib beradi. Moliyaviy dastaklar ahamiyati oshib borayotgan sharoitda esa, aynan moliyaviy tuzilmalar (birinchi galda bankdan tashqari moliya institutlari) erkinlashtirish ob’ektiga aylanib, davlat nazorati tizimidan chetga chiqa boshlaydi. SHu ma’noda ham ayrim “... moliyachi-iqtisodchilar vujudga kelgan moliyaviy inqirozning haqiqiy sabablaridan biri sifatida rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiyotni haddan ziyod ortiqcha erkinlashtirish siyosatining “mevasi” ekanligini, ya’ni, “o’z-o’zini boshqaruvchi bozor” g’oyasini ilgari surish orqali davlatning milliy iqtisodiyotga va xususan moliyaviy bozorlarga aralashuvining cheklanganligi bilan ham” izohlashlari ma’lum mantiqqa ega. 
Yuqoridagi mulohazalardan ko’rinib turibdiki, 2008 yilda boshlangan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi hamda uni boshlab bergan AQSH ipoteka kreditlash tizimidagi tanglik bir kunlik yoki bir yillik jarayonlar emas, aksincha, uzoq yillik moliyaviy, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar, hodisa va jarayonlar “mevasi”dir.
Mazkur kurs ishi 2008 yilda butun dunyo xo’jaligini qisqa muddatda qamrab olgan va ko’lami jihatidan Ikkinchi Jahon urushidan keyingi davrda eng yirik global iqtisodiy inqiroz sifatida e’tirof etilib, bugungi kunda ham o’z ta’sir kuchini saqlab qolayotgan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi kelib chiqish sabablarini, shuningdek, inqirozning jahonning yirik mamlakatlari iqtisodiyotiga ta’sirini o’rganishga hamda O’zbekiston Respublikasi Prezidenti rahbarligi 2008 yildayoq ishlab chiqilgan O’zbekistonning inqirozga qarshi choralar dasturining ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatini ochib berishga qaratilgan. 
Kurs ishining g’oyaviy-metodologik asosini O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2009 yilda chop etilgan “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni barbataraf etish yo’llari va choralari” nomli tarixiy ahamiyatga molik kitobi tashkil etadi. 
Ish kirish, 3 ta band, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.  

1. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi: 
ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati 

XX asrning so’nggi o’n yilligi va XXI asr boshida jahon iqtisodiyotida xalqaro iqtisodiy munosabatlar rivojlanishi mutlaqo yangi sifat o’zgarishlarini boshlab berdi. O’tgan asrning 90-yillari boshlarida jahon siyosiy xaritasida ro’y bergan jarayonlar paradigmasida ko’p qutbli tizimni shakllantirish sari qo’yilgan qadam, jahon xo’jaligi tizimining tubdan qayta qurilishiga olib keldi. Xalqaro mehnat taqsimoti va ixtisoslashuv jarayonlari sezilarli darajada chuqurlashdi, xalqaro savdo, mehnat va kapitalning xalqaro harakati sur’atlari o’sdi. Keyingi chorak asr davomida dunyo xo’jaligida transmilliy  korporatsiyalar (TMK) soni sezilarli darajada ko’payib, ular soni 64 mingdan oshib ketdi. O’z ixtiyorida ulkan moliyaviy-iqtisodiy resurslarni jamlagan bunday korporatsiyalar ko’plab mamlakatlar ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotida faol o’rin tuta boshladi. 
O’tgan yigirma yillik taraqqiyot shuni ko’rsatadiki, jahon xo’jaligi tizimidagi xalqaro ayriboshlashda dunyo mamlakatlarining tutgan o’rni, ikki marta qayta taqsimlanish jarayoni: 
birinchi, yigirmanchi asrning 90-yillar boshlarida sotsialistik lagerning tanazzulga yuz tutishi va tugatilishi oqibatida dunyo mamlakatlarining deyarli “yagona xo’jalik tizimi”ga birlashganligi; 
ikkinchi, keyingi 10-15 yillik yaqin o’tmishda dunyo xo’jaligida yuqori sur’atlardagi iqtisodiy o’sishning kuzatilishi bilan bog’liq. Buni 1996-2007 yillarda rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar tashqi savdo salьdosidagi teskari mutanosiblikdagi o’zgarish nisbatida kuzatiladi. CHunonchi, 1996-2007 yillarda rivojlangan mamlakatlarning tashqi savdo aloqalari 46,2 mlrd. AQSH dollari hajmidagi ijobiy salьdodan – 798,8 mlrd. dollar hajmidagi salbiy salьdoga pasaygan bo’lsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda bu holat aksincha, 1996 yildagi – 87,5 mlrd. dollar salbiy salьdo 2007 yilga kelib 509,7 mlrd. dollarlik ijobiy qoldiqni tashkil etdi. 
O’tgan asrning 90-yillaridan kuzatila boshlanib, 2000 yil boshlaridan barqaror sur’atga ega bo’lgan jahon iqtisodiyotining yuqori o’sish sur’atlari sirtdan qaraganda garchi ijobiy ma’noga ega bo’lsada, jamg’arish munosabatlaridagi muvozanatning buzilishi bilan hamohang tarzda ro’y berganligi pirovardida jahon global moliyaviy tizimiga salbiy ta’sir ko’rsatmasdan qolmadi. Xalqaro valyuta fondi ma’lumotlariga ko’ra, 12 yillik davrni o’z ichiga olgan – 1990-2002 yillarda yalpi ichki mahsulot jahon xo’jaligida 42,3 foizga, rivojlangan mamlakatlarda 37,2 foizga, shu jumladan, AQSHda 41,7 foizga, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa 51,3 foizga o’sgan bo’lsa, 6 yillik oraliqdagi – 2002-2008 yillarda YaIMning o’sish sur’ati jahon xo’jaligida 33,9 foizni, rivojlangan mamlakatlarda 17,6, shu jumladan, AQSHda 18,3 foizni, rivojlanayotgan mamlakatlarda 59,7 foizni tashkil etgan. Lekin o’sish sur’atlari qanchalik bo’lmasin, keyingi yigirma yil davomida rivojlangan mamlakatlar to’lov balansidagi joriy operatsiyalar bo’yicha qoldiq manfiy ko’rsatkichda saqlanib qolinganligi jahon moliya tizimidagi muvozanatning tubdan o’zgarganligini ko’rsatadi. Albatta, bu borada AQSH ulushi o’ta yuqori bo’lib, bu ayniqsa, 1999 yildan neftь narxining keskin oshishi bilan jahon YaIMga nisbatan –1,0 –1,5 foiz hajmida yaqqol ko’zga tashlangan. Aslida, AQSH milliy iqtisodiyotida jamg’armaning pasayishi yigirmanchi asrning 80-yillari o’rtalaridan boshlangan bo’lib, bu asosan uy xo’jaliklari jamg’armalarining pasayishi bilan bog’liq bo’lib keldi. AQSH uy xo’jaliklari jamg’armalari mamlakat YaIMga nisbatan 1984 yildagi deyarli 8 foizdan, 2007 yilda qariyb 0,3-0,5 foizga qadar pasaydi. Bu albatta pirovardda mamlakatda birinchi navbatda uy xo’jaliklarining to’lovga layoqatlilik salohiyatiga va talab hajmiga salbiy ta’sir ko’rsatmasdan qolmadi. Natijada ijobiy iqtisodiy o’sish sur’atlariga qaramasdan mamlakatda faoliyatning asosiy sohalari bo’yicha, jumladan, tashqi savdo, joriy hisob-katoblar hamda byudjet tizimidagi taqchillik keyingi yillar keskin oshib bordi. 
Keyingi chorak asrlik vaqt davomida dunyo siyosiy xaritasi, uning mintaqalaridagi geosiyosiy vaziyat va muvozanat, jahon xo’jaligidagi integratsiya va globalizatsiyaning chuqurlashuvi kabi tub ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy o’zgarishlar, yangilanishlar davom etayotgan bir sharoitda ijtimoiy hayotning barcha sohalarini liberallashtirish jarayonlari ham izchil amalga oshirilib kelinayotganligi kishilik jamiyati taraqqiyotining o’ziga xos jihatidir. Jamiyatni liberallashtirish nafaqat ijtimoiy-siyosiy munosabatlar uchun, balki, iqtisodiy munosabatlar uchun ham xos va ayni paytda zaruriy bosqich hisoblanadi. Jumladan, O’zbekiston sharoitida XXI asrning dastlabki yillari iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish, iqtisodiyotning raqobatdoshligini, xavfsizligini ta’minlash, jahon bozorida o’z o’rnini egallashiga erishish, mamlakatda aholi turmush darajasi va uning sifat ko’rsatkichlarini muttaasil oshirib borishning navbatdagi bosqichi sifatida jamiyatni erkinlashtirishga alohida e’tibor qaratilganligi bejiz emas. Ayni vaqtda mamlakatimizda  liberallashuvga ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning mantiqiy davomi – jamiyatni, iqtisodiyotni modernizatsiyalash munosabatlarining debochasi sifatida ham qaraladi.
Iqtisodiyotdagi inqiroz mazmunan kelib chiqishiga ko’ra asosan ikki turga bo’linadi: a) ishlab chiqarishning ortiqchaligi va bozorning to’yinganlik darajasining ortishi; b) taklifning talabdan ortda qolishi, kam ishlab chiqarish yoki bozor taqchilligi natijasida. Birinchi holatda inqiroz naflikning pasayish qonuniga monand tarzda bozorlar to’yinish darajasining ortishi va unga teskari mutanosiblikda talab hajmining qisqarishi, tovar va xizmatlar sotuvining pasayib, ishlab chiqarish zahiralarining ko’payib ketishi bilan kuzatiladi. Aylanma mablag’larning tovar zahiralari bilan bandligi, “muzlashi” hamda talabning qisqarishi oqibatida korxonalar o’z ishlab chiqarish hajmini qisqartirishga va shu orqali talab va taklif muvozanatiga intiladilar. Amalda esa, ishlab chiqarish hajmining qisqarishi ish o’rinlarining qisqarishiga, bu esa o’z navbatida uy xo’jaliklarining to’lovga qobillik darajasiga salbiy ta’sir ko’rsatib, mavjud talab hajmining yanada pasayishiga moyillik uyg’otadi. Pirovardda ishsizlik o’sadi, moliya-kredit munosabatlari izdan chiqadi, tavakkalchilik xavfi kengayib, foiz stavkalari oshadi, lekin bu investitsiya oqimi kamayishiga xalal bermaydi, aholi turmush darajasi pasayib boradi. 
Bozor taqchilligi bilan bog’liq inqirozlar odatda raqobatlashmagan, yuqori monopollashgan hamda ma’muriy-buyruqbozlik hukm surgan iqtisodiy muhitda yuzaga keladi. Bozorning monopollashuv darajasining yuqoriligi sharoitida monopol korxonalar va ishlab chiqaruvchilar manfaatlari tovarlar hajmi, assortimenti bilan emas, balki, kam hajmdagi tovar va unga qo’yilgan yuqori narxlarda o’z ifodasini aks ettiradi. Bu borada masalaning zaif tomoni shundan iboratki, monopol korxonalarning ishlab chiqarishni ko’paytirish o’rniga narxni oshirish siyosatini qo’llashi, iqtisodiyotda yalpi narx o’sishiga hamda tannarxning to’xtovsiz ko’tarilishi bilan bog’liq holda samaradorlikning pasayishiga olib keladi. Ma’muriy-buyruqbozlik hukmronligi sharoitida esa tovar taqchilligi sharoitida narx o’sishining oldini olish maqsadida sun’iy chora va cheklovlarning qo’llanilishi, davlatning iqtisodiyotga, ayriboshlash munosabatlariga to’g’ridan-to’g’ri aralashuvi iqtisodiy samaradorlik va mehnat unumdorligiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Past narxlar, ya’ni, narx darajasini sun’iy ushlab turishi siyosatini qo’llash sharoitida korxonalarni subsidiya va dotatsiyalar bilan rag’batlantirish har doim ham ijobiy natija bermaydi. CHunki, bunda byudjet xarajatlarining o’sishi, uning taqchilligini, bu esa o’z navbatida iqtisodiyotga jalb qilinayotgan investitsiyalar va boshqa moliyaviy oqimlarning narx darajasini, milliy valyutaning xarid qobiliyatini “ushlab turish”ga, korxonalarning ishlab chiqarishni rivojlantirishga emas, balki, ular zararni qoplash evaziga, ishlab chiqarishning mavjud hajmini saqlab turishga safarbar etilishiga olib keladi.
2008 yilda boshlangan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi kelib chiqish mazmuniga ko’ra birinchi turdagi inqirozga mansub. Ayni paytda mazkur inqirozning birinchi navbatda moliya (qimmatli qog’ozlar) bozorlarida yuz berishini esa quyidagilar bilan izohlash mumkin. Birinchidan, rivojlangan mamlakatlar, jumladan, AQSHda davlat tashqi qarzdorligini yumshatish maqsadida muomalaga tovar bilan ta’minlanmagan pul massasining ko’plab chiqarilishi moliyaviy resurslar bilan real ishlab chiqarish hajmi o’rtasidagi mutanosiblikning keskin buzilishiga olib keldi. Pul massasining nomutanosib tarzda oshishi ma’lum darajada 25 yildan oshiq vaqt davomida uy xo’jaliklari jamg’armalarining pasayib borish jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo’lgan bo’shliqni to’ldirish uchun “xizmat qilishi” ko’zda tutilganligi ham tabiiy, albatta. Lekin bu holat yuqori foyda orqasidan quvayotgan yirik korporatsiyalar hamda moliya muassasalarining majburiyatlari bilan nizom mablag’lari o’rtasidagi muvozanatni sezilarli darajada izdan chiqardi. 
Ikkinchidan, 2006 yilning ikkinchi yarimidan boshlangan ipoteka bozoridagi talabning keskin pasayishi natijasida tizimdagi deyarli barcha tuzilmalar o’z faoliyatini zarar bilan yakunladilar. Bu holat 2007 yilda ham to’xtovsiz davom etib, yilning 3-choragiga kelib, AQSH ipoteka bozoridagi tahlikali vaziyat Yevropa Ittifoqi, Yaponiya, Avstraliya, Kanada va boshqa qator rivojlangan mamlakatlarga ham tarqaldi. Jahon moliya tizimida likvidlik defitsiti, ya’ni to’lovga layoqatlilik darajasining pasayishi keng kuzatila boshlandi. Bunga javoban mazkur mamlakatlar markaziy banklari pul bozori stavkalarini pasaytirish tadbirlarini amalga oshirdi. 2007 yil sentyabrida AQSH Federal zahira tizimi (FZT) qayta moliyalashtirish stavkasini 5,25 foizdan birdaniga 4,75 foizga yoki 9,5 foizga pasaytirdi. Banklardan pul oqimlarining chiqib ketishi kuchaya boshladi. Buni Angliya Markaziy banki tomonidan “Northern Rock” ipoteka bankini qo’llab-quvvatlash uchun ajratgan 20,0 mlrd. yevro hajmidagi moliyaviy ko’magining amalda omonotchilar bilan hisob-kitob uchun sarflanganligi, deyarli kuniga 4,0 mlrd. yevroning chiqib ketishiga olib kelganligida kuzatish mumkin. 
2008 yilning kuziga qadar bo’lgan davrda kattaligi bo’yicha AQSHda 5-o’rinda hisoblanib kelingan “Bear Stearns” va “Sitigroup” tarkibiga kiruvchi “Sitibank” nemis bankining savdoga qo’yilishi, AQSHdagi eng yirik ipoteka institutlari – Federal milliy ipoteka assotsiatsiyasi (“Fanni Mae”) va Uy-joyni ipoteka kridetlash federal korporatsiyasi (“Freddie Mac”) boshqaruvining mamlakat moliya vazirligi tassarufiga o’tkazilishi va nihoyat 15 sentyabrь kuni ipoteka bozorida ko’rilgan zararlar tufayli “Lehman Brothers” investitsion banki bankrotligining e’lon qilinishi fond bozorlarida talvasali vaziyatni keltirib chiqardi. Iste’molchilar bozordan chiqa boshladilar.  
Ayni paytda Federal milliy ipoteka assotsiatsiyasi hamda Uy-joyni ipoteka kridetlash federal korporatsiyalarining AQSH ipoteka bozori bitimlaridagi ulushi deyarli 70 foizga to’g’ri kelgan. Ipoteka bozoridagi krizis tufayli kompaniyalar 14 mlrd. dollar atrofida zarar ko’rganlar. Natijada ularning kapitallashuv darajasi “Fanni Mae” kompaniyasida 40 mlrd. dollardan 7,6 mlrd. dollarga, “Freddie Mac” kompaniyasida esa 22 mlrd dollardan 3,3 mlrd. dollarga tushib ketgan.   
Bozor to’yinish darajasining yuqoriligi, tashqi va ichki qarzdorlikning to’xtovsiz o’sib borishi, davlat nazorat funktsiyasida moliyaviy dastaklarga katta e’tibor qaratilishi sharoitida noto’g’ri moliyaviy siyosat, moliya institutlar likvidlik darajasining hamda uy xo’jaliklari jamg’armalarining muntazam pasayib borishi, iste’mol narxlar darajasining o’sishi kabilarning o’zaro uyg’unlikda kuzatilishi 2008 yilda boshlangan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining kelib chiqishiga sabab bo’ldi. 

2. Moliyaviy-iqtisodiy inqiroz sharoitida jahon mamlakatlarining 
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi 
	
2008 yilning oktyabridan shiddat bilan kengayib, chuqurlashib borgan moliyaviy-iqtisodiy inqiroz dunyo xo’jaligi, jumladan, uning mintaqalari hamda mamlakatlar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga jiddiy va ayni paytda turli darajada ta’sir ko’rsatdi. 
Aslida rivojlanishdagi faollikning pasayishi ancha oldin, 2006-2007 yillardan asta-sekinlik bilan kuzatila boshlangan. Jumladan, AQSH YaIMning o’sish sur’ati 2005 yildagi 2,9 foizdan, 2006 yilda 2,8 foizga, 2007 yilda 2,0 foizga, 2008 yilda 1,6 foizga pasayib borgan. O’sish sur’atining pasayishi Yevropa Ittifoqi va Yaponiyada 2007 yildan boshlanib, 2006 yilga nisbatan mos ravishda YeIda 3,3 dan 3,1 foizga, Yaponiyada 2,4 dan 2,1 foizga pasaygan. Rivojlanayotgan mamlakatlarda esa iqtisodiy o’sish sur’atining pasayishi faqat 2008 yilga kelib kuzatildi. 

1-jadval. 1990-2008 yillarda dunyo asosiy mintaqalari va yirik 
mamlakatlarida YaIM o’sish sur’atlari, foizda

Mintaqalar va mamlakatlar	1990-2002	2002-2008	2005	2006	2007	2008	2009	
Dunyo 	42,3	33,9	4,5	5,1	5,0	3,7	2,2	
Rivojlangan mamlakatlar 	37,2	17,6	2,6	3,0	2,6	1,4	-0,3	
Evropa Ittifoqi 	29,5	17,0	2,2	3,3	3,1	1,2	-0,5	
AQSH 	41,7	18,3	2,9	2,8	2,0	1,4	-0,7	
Yaponiya 	19,3	12,1	1,9	2,4	2,1	0,6	-0,2	
Rivojlanayotgan mamlakatlar 	51,3	59,7	7,1	7,9	8,0	6,6	5,1	
Braziliya 	24,7	30,3	3,2	3,8	5,4	5,2	3,0	
Rossiya	-33,0	59,2	6,4	7,4	8,1	6,8	3,5	
Hindiston 	89,4	70,5	9,1	9,8	9,3	7,8	6,3	
Xitoy 	203,0	99,9	10,4	11,6	11,9	9,7	8,5	
Dunyo sanoat eksporti 	106,7	53,9	7,6	9,4	7,2	4,6	2,1	

Yirik xo’jalik tizimiga ega Xitoyda YaIMning yillik o’sish sur’ati 2007 yildagi 11,9 foizdan 2008 yilda 9,7 foizga, Hindistonda mos ravishda 9,3 foizdan 7,8 foizga, Rossiyada 8,1 foizdan 6,8 foizga, Braziliyada esa 5,4 foizdan 5,2 foizga pasayishi kuzatildi. Rivojlanayotgan mamlakatlarning tashqi savdo balansidagi musbat salьdo, energiya va boshqa xom ashyo resurslari narxining davomli ko’tarilishi, investitsiyalar oqimining rivojlangan mamlakatlardan rivojlanayotgan mamlakatlar sari yo’nalishi, ijtimoiy-siyosiy barqarorlikning izchil ta’minlanishi, ayni paytda, AQSH tashqi siyosatining bir yoqlamaligi, xalqaro siyosiy maydonda o’ziga bildirilgan ishonchni suiste’mol qilishi, Yevropa Ittifoqida keyingi 10 yillik davrda yangi, o’tish davri iqtisodiyoti sharoitidagi davlatlar bilan integratsiyalashuvi natijasida beqarorlikka moyillikning kuzatilishi hamda AQSH iqtisodiyoti bilan chuqur integratsiyasi yuqoridagi o’ziga xos farqli holatni yuzaga keltirdi. 
Moliyaviy-iqtisodiy inqirozning gorizontal va vertikal ko’lamlarda shiddatli rivojlanishi jahon bozorida talabning keskin pasayib ketishi, pirovardda talabni rag’batlantirish bilan bog’liq “bozor reaktsiyasi” tufayli narxlarning tushishi oldiniga ishlab chiqarish hajmining sekinlashuviga, keyinroq esa, izchil pasayishiga olib keldi. Buni O’zbekiston Prezidenti I.Karimov o’zining “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari” nomli tarixiy asarida yaqqol ko’rsatib, “Bu inqiroz Amerika Qo’shma SHtatlarida ipotekali kreditlash tizimida ro’y bergan tanglik holatidan boshlandi. So’ngra bu jarayonning miqyosi kengayib, yirik banklar va moliyaviy tuzilmalarning likvidlik, ya’ni to’lov qobiliyati zaiflashib, moliyaviy inqirozga aylanib ketdi. Dunyoning yetakchi fond bozorlarida eng yirik kompaniyalar indekslari va aktsiyalarning bozor qiymati halokatli darajada tushib ketishiga olib keldi. Bularning barchasi, o’z navbatida, ko’plab mamlakatlarda ishlab chiqarish va iqtisodiy o’sish sur’atlarining keskin pasayib ketishi bilan bog’liq ishsizlik va boshqa salbiy oqibatlarni keltirib chiqardi”.  
Prezident I.Karimov o’zining mazkur asarida yetakchi tahlil va ekspertlik markazlarining global moliyaviy inqiroz hamda uning yuzaga kelishi mumkin bo’lgan oqibatlari yuzasidan xulosalarini tahlil qilar ekan, jahon xo’jaligida yetakchi mavqega ega mamlakatlarning inqirozni yuzaga keltiruvchi sabablar tahlili bo’yicha yagona yondoshuvga ega emasligini, bu o’z navbatida, “... global moliyaviy inqirozning jiddiy va uzoq davom etadigan oqibatlarini bartaraf etish yuzasidan umumiy va samarali dastur ishlab chiqish haqida gapirishga hali erta ekani”ni ko’rsatib o’tadi.  
Ayni paytda O’zbekiston rahbari 2008 yilning noyabrь oyida AQSHning Vashington shahrida o’tkazilgan “G-20” sammitini, garchi yuqori ijobiy natijalarni bermagan bo’lsada, yuqori baholab, “... unda jahon moliya inqirozi bilan bog’liq muammolar va vujudga kelgan vaziyat muhokama qilinganining o’zi umid uyg’otadigan ijobiy hol ekani”ni ta’kidlaydi. 
“G-20” – dunyo ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotida muhim rolь o’ynovchi, jahon yalpi mahsulotining 85 foizini yetkazib beruvchi 20 ta yirik mamlakatlar – Avstraliya, Argentina, AQSH, Buyuk Britaniya, Braziliya, Germaniya, JAR, Janubiy Koreya, Indoneziya, Italiya, Ispaniya, Kanada, Meksika, Polьsha, Rossiya, Turkiya, Xitoy, Frantsiya, Hindiston, Yaponiyani o’z ichiga oluvchi norasmiy xalqaro tuzilmadir. 
“G-20”ning 2008 yildagi Vashington sammitiga nisbatan 2009 yil aprelь oyida London shahrida o’tkazilgan ikkinchi sammit amaliy ahamiyati jihatidan bir muncha jonliroq bo’ldi. Buni quyidagi jihatlar bilan izohlash mumkin. Birinchidan, Vashington sammiti bo’lib o’tgan 2008 yilning noyabrь oyi, jahon moliyaviy inqirozining eng “og’ir” davriga to’g’ri kelgan bo’lsa, London sammiti ko’plab mamlakatlar o’zlarining inqirozga qarshi choralar dasturini u yoki bu darajada amalga kiritayotgan hamda muayyan natijalarga erishila boshlangan davrga to’g’ri keldi. Natijada 2009 yilning birinchi choragida bir qator mamlakatlarda iqtisodiy o’sish sur’ati bashorat qilinganidan ko’ra ijobiy tomonga o’zgarish bo’lganligi, shuningdek, ayrim transmilliy korporatsiyalar va yirik kompaniyalar foyda darajasining o’sishi yetakchi fond birjalari indekslarining ko’tarilishiga ijobiy ta’sir ko’rsatdi. Masalan, yanvarь-fevralь oylarida “Google” kompaniyasi (AQSH) foydasining 9,0 foizga o’sishi, fond bozorlarida aktsiyalar kotirovkalarining 10 kundan oshiq vaqt davomida “yashil” zonada bo’lishiga turki berdi. 
Ikkinchidan, Keynschilik ta’limotiga ko’ra, qisqa muddatli rivojlanish davrida davlat xaridi inqirozni tartibga solish va jilovlashning o’ziga xos “dastagi” hisoblanadi. Bu holatni 2008 yilning dekabrida hamda 2009 yilning may oyida AQSH hukumati tomonidan strategik neftь zahiralarini to’ldirish maqsadida neftga bo’lgan davlat xaridi jahon neftь bozorida narxning sezilarli darajada ko’tarilishiga olib keldi. Ayni paytda, ugelvodorodlarning yirik iste’molchilari hisoblangan qator Yevropa mamlakatlarining yozgi mavsumda neftь va tabiiy gaz zahiralarini to’ldirish uchun kutilayotgan sa’y-harakatlari neftь bahosining barqarorligiga ijobiy ta’sir ko’rsatishi shubhasiz.     
Uchinchidan, 2008 yilning noyabrь-dekabridan boshlab inqirozga qarshi choralar dasturi doirasida ko’plab mamlakatlarda moliya bozorlari, yetakchi banklar va milliy korporatsiyalarga davlat tomonidan katta miqdorda investitsiya va moliyaviy ko’mak kiritila boshlandi. Qolaversa, ayrim rivojlangan va yirik mamlakatlar xalqaro bozorga kapital kiritishni bir muncha kengaytirdi. Bu borada ayniqsa, Xitoy, Yaponiya, Rossiya, YeIning faoliyati diqqatga sazovor bo’lib, birgina Xitoy tomonidan Venesuelaga 12,0 mlrd. AQSH dollari, Argentina, Braziliya va Qozog’istonga 10,0 mlrd. dollar, Ekvadorga kamida 1,0 mlrd. dollar miqdorida kredit ajratilgan. Rossiya esa o’zining moliyaviy ko’mak dasturini asosan MDH mamlakatlaridan – Belarusь, Ukraina, Armaniston, Moldovaga hamda bir qator SHarqiy Yevropa mamlakatlariga yo’naltirgan.
SHu bilan birga, mamlakatlarning inqirozga qarshi dasturlar doirasida milliy manfaatlarni ko’zlab amalga oshirayotgan bir yoqlama siyosatlari ayrim mintaqa va mamlakatlar o’rtasida muayyan ziddiyatlarni, qarama-qarshiliklarni keltirib chiqarmoqda. Jumladan, 2008 yil oxirida Rossiyaning milliy avtomobilь sanoatini qo’llash maqsadida amalga oshirgan protektsionistik siyosati (davlat bojining sezilarli darajada ko’tarilishi) Yaponiya hukumatining keskin noroziligini keltirib chiqargan bo’lsa, Frantsiyaning o’z milliy avtosanoatini bir yoqlama qo’llab-quvvatlashga qaratilgan hatti-harakati oldiniga CHexiya tomonidan tanqid qilinib, keyinchalik Yevropa Ittifoqining fevralь oyidagi sammitida unga a’zo bo’lgan G’arbiy va SHarqiy Yevropa mamlakatlari o’rtasidagi kelishmovchilikka, tortishuvga sabab bo’ldi. 
Global moliyaviy-iqtisodiy inqiroz sharoitida jahon xo’jaligi va mamlakatlar rivojlanishidagi bu kabi jarayonlar O’zbekiston Prezidentining o’z kitobida bildirgan quyidagi fikrining nechog’lik asosli ekanligini ko’rsatib beradi: “... jahon moliyaviy inqirozidan imkon qadar tez chiqish, uning oqibatlarini yengillashtirish ko’p jihatdan har qaysi davlat doirasida va umuman, dunyo hamjamiyati miqyosida qabul qilinayotgan chora-tadbirlarning qanchalik samaradorligiga, ularning bir-biri bilan uyg’unligiga bog’liq”. 

3. O’zbekistonda inqirozga qarshi choralar dasturining 
ishlab chiqilishi va uning ahamiyati 
	
Xalqaro mehnat taqsimotining chuqurlashuvi, dunyo mamlakatlari va mintaqalari o’rtasida iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy-madaniy hamda ma’naviy-ruhiy hamkorlikning kuchayishi o’tgan asr 80-yillar o’rtalaridan boshlangan globallashuv jarayonlarining tobora keng quloch yoyib borishiga sabab bo’ldi.
“Globalizatsiya” atamasi birinchi bo’lib 1983 yilda amerikalik iqtisodchi T.Levitt tomonidan qo’llanilgan bo’lib, mazkur atama 1990 yilda chop etilgan yapon olimi K.Omening “CHegarasiz dunyo” nomli kitobi orqali ilmiy jihatdan asoslandi va ommalashdi.
Globallashuv jarayonlarining chuqurlashuvi sharoitida mamlakatlarning jahon mehnat taqsimotidagi o’rnining hamda pirovardda dunyo kuchlari o’rtasidagi nisbatning muntazam o’zgarib borishiga turtki beradi. Globallashuv mamlakatlar va mintaqalar o’rtasidagi hamkorlik aloqalarini kengaytirish bilan bir qatorda, jahon bozorining to’yinish darajasini oshirib, bu o’z navbatida talab va taklif hajmi hamda tarkibi mutanosibligiga jiddiy ta’sir ko’rsatadi. Lekin shunday bo’lsada, jahondagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning bugungi darajasida hech bir mamlakat bu jarayondan ayri holda rivojlanishi mumkin emas. Har bir mamlakat ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy qiyofasida bu jihat u yoki bu darajada namoyon bo’lishi shubhasizdir. 
1991 yilda o’z mustaqil taraqqiyot yo’lini tanlagan O’zbekiston ham xalqaro munosabatlarning teng huquqli va erkin sub’ekti sifatida global hamkorlikning faol ishtirokchisiga aylandi. Agar 1996 yilda mamlakat tashqi savdo aylanmasi hajmi 9311,3 mln. AQSH dollarini tashkil etgan bo’lsa, bu 2006 yilga kelib 10785,7 mln., 2008 yilda esa 19077,0 mln. AQSH dollariga teng bo’lgan. Ko’rinib turibdiki, 1996-2008 yillar davomida respublikaning tashqi savdo aylanmasi 2 martadan ortiqqa yoki keyingi ikki yil ichida esa qariyb 1,8 martaga o’sgan.
O’zbekistonning dunyo qit’alari bo’yicha eksport-import muomalalarining tarkibini kuzatadigan bo’lsak, eksportda Yevropa mamlakatlarining ulushi o’rtacha 63,8, Osiyo qit’asi – 32,5, Afrika – 0,2, Amerika – 3,5 foizni, importda esa Yevropa – 53,7 foizni, Osiyo – 36,3, Afrika – 0,2, Amerika – 9,6, Avstraliya va Okeaniya – 0,2 foizni tashkil etadi. O’zbekistonning tashqi savdo aylanmasi ayniqsa Osiyo mamlakatlari bilan jadal rivojlanib borayotganligi diqqatga sazavordir. 
O’tgan yillar ichida O’zbekiston ko’plab xalqaro tashkilotlar va ularga a’zo mamlakatlar bilan yaqin hamkorlik aloqalarini yo’lga qo’ydi. Yevropa Ittifoqi (EI), Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT), Yevropa erkin savdo uyushmasi (EESU), Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti (OPEK) va Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti (IHT) shular jumlasidandir. CHunonchi, respublikaning IHTTga a’zo mamlakatlar bilan eksport aloqalari hajmi qariyb 8,5 foizga, IHT mamlakatlari bilan 4 martaga, OPEK mamlakatlari bilan esa 13,7 martaga oshgan. Bundan tashqari O’zbekiston Jahon banki, Xalqaro valyuta fondi, Xalqaro moliya korporatsiyasi, Yevropa taraqqiyot va tiklanish banki, Osiyo taraqqiyot banki, Islom taraqqiyot banki kabi o’nlab xalqaro moliya institutlari bilan yaqindan hamkorlik qiladi. O’zbekiston Yevropa taraqqiyot va tiklanish bankining ta’sischilaridan biridir. 
O’zbekistonning xalqaro aloqalari faqat moliyaviy-iqtisodiy yo’nalishlar bilan cheklanib qolmasdan, jahonda ijtimoiy-siyosiy barqarorlikni ta’minlash, xalqaro terrorizmga qarshi kurashish, dunyo xalqlari o’rtasida ijtimoiy-madaniy hamkorlikni rivojlantirish, global ekologik muammolarni bartaraf etish borasida eng faol mamlakatlardan biri hisoblanadi. O’zbekiston tashabbuskorligi va faolligida 90-yillar o’rtalarida Afg’onistondagi fuqarolar urushiga barham berish yo’lidagi “6+2” Toshkent konferentsiyasining, Orolbo’yi muammolariga bag’ishlangan qator anjumanlarning o’tkazilishi, mintaqada xalqaro terrorizmga qarshi birgalikda kurashish yo’lidagi SHanxay Hamkorlik Tashkilotining (SHHT) tashkil etilishi ana shular jumlasidandir.  
Keltirilgan ushbu mulohazalar O’zbekistonning jahon hamjamiyatiga yuqori darajadagi integratsiyalashuvini yaqqol ko’rsatib beradi. 
Biroq, jahon xo’jaligiga integratsiyalashuvning bunday yuqori darajasi nafaqat ijobiy natijalar va muvaffaqiyatlarni, balki shu bilan birga 2008 yilda AQSHda boshlanib, butun dunyoga keng tarqalgan global moliyaviy-iqtisodiy inqirozning O’zbekiston iqtisodiyotini chetlab o’tmasligini ham anglatadi. Buni mamlakat Prezidenti o’zining “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari” nomli asarida “... tobora chuqurlashib borayotgan jahon moliyaviy inqirozi mamlakatimizga ta’sir ko’rsatmaydi, bizni chetlab o’tadi, degan xulosa chiqarmaslik kerak. Masalani bunday tushunish o’ta soddalik, aytish mumkinki, kechirib bo’lmas xato bo’lur edi. 
Barchamiz bir haqiqatni anglab yetishimiz lozim – O’zbekiston bugun xalqaro hamjamiyatning global moliyaviy-iqtisodiy bozorning ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi”, - deya ta’kidlab o’tadi. 
Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining O’zbekistonda ta’siri ayniqsa quyidagi yo’nalishlarda yaqqol ko’zga tashlanadi. CHunonchi, 
Birinchidan, jahon bozorida talabning keskin va izchil pasayishi oqibatida narxlarning tushib ketishi eksportga ixtisoslashgan korxonalar barqarorligiga salbiy ta’sir ko’rsatdi. Bu haqda mamlakat Prezidenti o’z kitobida shunday yozadi: “Global moliyaviy inqiroz va birinchi navbatda uning oqibatlari iqtisodiyotimizning rivojlanishi va samaradorlik holatlariga ta’sir etayotganidan ko’z yumib bo’lmaydi.
Jahon bozorida talabning keskin pasayib borishi oqibatida O’zbekiston eksport qiladigan qimmatbaho va rangli metallar, paxta, uran, neftь mahsulotlari, mineral o’g’itlar va boshqa mahsulotlarning narxi tushib bormoqda. Bu esa, o’z navbatida, xo’jalik yurituvchi sub’ektlar va investorlarning eksportdan oladigan tushumlari kamayishiga olib keladi”. Buni mamlakat tashqi savdo aylanmasi yillik o’sish sur’atining 2007 yildagi 127,4 foizdan 2008 yilda 121,4 foizga, jumladan, eksport o’sish sur’atining mos ravishdagi 140,7 foizdan 128,7 foizga  pasayganligida ko’rish mumkin.  
Ikkinchidan, inqirozli sharoitlar uchun xos bo’lgan xususiyat, ya’ni, uzoq muddatli iste’mol qilinadigan tovarlarga bo’lgan talabning pasayishi ichki bozor uchun ham taalluqli bo’lib, bu o’z navbatida iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlari hisoblangan – avtomobilsozlik, mashinasozlik va metallga ishlov berish, elektrotexnika, kimyo kabi sanoat tarmoqlarida iqtisodiy o’sish sur’atlarining sezilarli darajada susayishiga sabab bo’lgan. CHunonchi, o’tgan 2007-2008 yillarda avtomobilsozlik sanoatida garchi iqtisodiy o’sishga erishilgan bo’lsada, uning sur’atlari yengil avtomashinalar ishlab chiqarishda 7,5 foizga, avtobuslar ishlab chiqarishda 87,0, avtomobillar uchun ehtiyot qismlar ishlab chiqarishda 1,1 foizga pasaygan. Maishiy elektrotexnika tarmog’ida muzlatgichlar ishlab chiqarish hajmi 2007 yildagi 10774 donadan 6218 donaga yoki 57,7 foizga kamaygan. 
Uchinchidan, iqtisodiy tebranishlar nazariyasiga ko’ra, inqiroz sharoitida investitsion faollik darajasi va ko’lami qisqarashga moyillik sezadi. Bu bir tomondan yalpi talabning qisqarishi evaziga sodir bo’lsa, ikkinchi tomondan, bozorda tavakkalchilik xavfining o’sishi bilan izohlanadi. Garchi 2008 yilda mamlakat iqtisodiyotiga yo’naltirilgan investitsiyalar hajmi 2007 yilga nisbatan sezilarli darajada o’sgan bo’lsada (2007 yilga nisbatan 128,3 foiz), 2009 yilning birinchi choragida o’tgan yilning shu davriga mos ravishda jalb qilingan investitsiyalar hajmining o’sish sur’ati 107,0 foizga susaygan. 
Umuman olganda o’sish sur’atlaridagi pasayish mamlakat yalpi ichki mahsulot hajmida 109,5 foizdan 109,0 foizga, qurilishda 115,7 foizdan 108,3 foizga, transportda 113,5 foizdan 110,2 foizga, savdo tizimida esa 121,0 foizdan 107,2 foiga pasaygan. Qolaversa, 2007-2008 yillarda mamlakatda inflyatsiya sur’ati 6,8 foizdan 7,8 foizga o’sgani holda, iqtisodiyot bo’yicha o’rtacha ish haqining o’sish sur’ati 44,2 foizdan 40 foizga, ahoi jon boshiga real daromadlarning o’sish sur’ati esa 27,0 foizdan 23,0 foizga pasaygan. 
SHu o’rinda ta’kidlash joizki, garchi global inqiroz mamlakatimiz iqtisodiyotiga ma’lum darajada ta’sir ko’rsatgan bo’lsada, bu dunyoning ko’plab mamlakatlari, shu jumladan, ayrim qo’shni mamlakatlarga nisbatan yengil va og’ir oqibatlarsiz kechdi, deyishga yetarli asos bor. 
B.Xodiev, A.Bekmurodov, U.G’ofurov va B.To’xlievlar o’zlarining “O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari” nomli asarini o’rganish bo’yicha o’quv qo’llanma”sida jahon moliyaviy inqirozining O’zbekistonga ta’sirining jiddiy bo’lmaganligini quyidagi bir qator omillar asosida izohlaydilar: 
-	islohotlar avvalboshidanoq bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o’tish yo’lining tanlanganligi; 
-	o’tish davri sharoitida davlatning bosh islohotchi sifatida mas’uliyatni o’z zimmasiga olganligi;
-	moliyaviy-iqtisodiy, byudjet, bank-kredit tizimi hamda iqtisodiyot real sektor tarmoqlarining barqaror va izchil rivojlanishiga erishish yo’lida mustahkam zahiralar tizimining yaratilganligi;
-	tashqi qarzdorlik siyosatining oqilonalik va to’lovga qodirlik salohiyati bilan mutanosiblikda tashkil etilganligi;
-	aholini ijtimoiy himoya qilish mukammal tizimining ishlab chiqilganligi, aholi daromadlarini izchil va oldindan oshirib borish, iste’mol bozorlarida narxlarning asossiz ravishda o’sishiga qarshi qaratilgan majmuaviy chora-tadbirlarning amalga oshirilib kelinganligi; 
-	bank-kredit tizimini tartibga solish va rivojlantirishning kuchli va qat’iy pul-kredit siyosatiga asoslanganligi hamda pirovardda bank tizimining kuchli himoya mexanizmi shakllanganligi va boshq.  
O’zbekiston o’zining mustaqil taraqqiyoti davomida mutlaqo yangi munosabatlarga asoslangan va yangicha qiyofadagi fuqarolik jamiyatini barpo etish yo’lida dalil bormoqda. Albatta bu yangicha munosabat va qiyofa aslida hayotimizga, azaliy qarashlarimizga begona emas. Ongimizda mustaqillik tushunchasi, tafakkuri kecha yoki yaqin tarixda shakllanmagan. Lekin mustaqillik kishilar dunyoqarashida o’ziga ishonch, ertangi kunga umid bilan qarash, milliy g’urur, bunyodkorlik va yaratuvchanlik ruhiyatini shakllantirdi. “Biz o’z taqdirimizni o’z qo’limizga olib, azaliy qadriyatlarimizga suyanib, shu bilan birga, taraqqiy topgan davlatlar tajribasini hisobga olgan holda, mana shunday olijanob intilishlar bilan yashayotganimiz, xalqimiz asrlar davomida orziqib kutgan ozod, erkin va faravon hayotni barpo etayotganimiz, bu yo’lda erishayotgan yutuqlarimizni xalqaro hamjamiyat tan olgani – bunday imkoniyatlarning barchasini aynan mustaqillik berganini bugun hammamiz chuqur anglaymiz”. 
Jamiyat hayotini yangilash yo’lida o’tgan yillar davomida izchil amalga oshirilib kelinayotgan keng qamrovli islohotlarning 2008 yilda boshlangan global moliyaviy-iqtisodiy inqiroz sharoitida nechog’lik asosli va to’g’ri ekanligi amalda o’z isbotini topdi. Albatta, bu borada masalaga faqat O’zbekiston nuqtai nazaridan qarash noo’rin bo’lur edi. CHunki, “jahon moliyaviy inqirozining har bir mamlakatga ta’siri, undan ko’riladigan zararning darajasi va ko’lami birinchi navbatda shu davlatning moliyaviy-iqtisodiy va bank tizimlarining nechog’liq barqaror va ishonchli ekaniga, ularning himoya mexanizmlari qanchalik kuchli ekaniga bog’liqligi” bu boradagi birlamchi shartdir. O’tgan davr mobaynida O’zbekistonda amalga oshirilib kelinayotgan islohotlar milliy iqtisodiyotda ana shunday qulay va barqaror mexanizmni shakllantirish imkonini berdi.
Mamlakat yalpi ichki mahsuloti o’sish sur’atining keyingi 5 yil davomida o’rtacha 8,1 foiz, xususan, 2007-2008 yillarda esa o’rtacha 9 foizdan ortiqni tashkil etganligi buning yaqqol namunasidir. Garchi “... 2008 yil biz uchun, birinchi navbatda mamlakatimiz mehnatkashlari uchun g’oyat murakkab va og’ir” bo’lishiga qaramay, milliy iqtisodiyotning asosiy parametrlari bo’yicha erishilgan natijalar O’zbekistonning bugungi global moliyaviy inqiroz salbiy ta’siriga yetarli darajada bardoshligini ko’rsatdi. Xususan, sanoat ishlab chiqarishidagi o’sish sur’atlari keyingi o’n yil ichida eng yuqori darajani, ya’ni 12,7 foizni tashkil etdi. O’tgan yili asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi mutloq raqamlarda 8483,7 mlrd. so’mni tashkil etib, bu 2007 yilga nisbatan 128,3 foizga ortiq bo’ldi. vaholanki, bu 2006 yilda 109,3, 2005 yilda 105,7 foizga teng bo’lgan. Agar inqirozni bartaraf etish bilan bog’liq tadbirlar va unga ta’sir etuvchi omillar tizimida investitsiyalar o’rnining nechog’lik yuqori ekanligiga e’tibor qaratadigan bo’lsak, O’zbekiston iqtisodiyoti bu masalada o’zining kutilgan darajadagi yechimiga erishgan, deyish mumkin. 
CHunonchi, Rossiyaning taniqli FBK konsalting kompaniyasi tomonidan MDH mamlakatlarida ishlab chiqilgan inqirozga qarshi dasturlar samaradorligi bo’yicha e’lon qilgan tahliliy ma’lumotda barcha parametrlar bo’yicha O’zbekiston birinchi o’rinni egallab, 2009 yilning birinchi choragida YaIMning o’sishi 8,0 foizni tashkil etganligi, ikkinchi o’rin esa Ozarbayjonga tegishli bo’lib, ushbu mamlakatda YaIMning o’sish sur’ati 4,0 foizga teng bo’lganligi, Qozog’istonda YaIM hajmi o’tgan yilning mos davriga nisbatan 5,0 foizga, Rossiya va Armanistonda esa qariyb 10,0 foizga pasayganligi ta’kidlanadi. Eng past ko’rsatkich Ukraina va Modovaga tegishli bo’lib, ushbu mamlakatlarda hanuzga qadar tizimli inqirozni bartaraf etish dasturlari ishlab chiqilmaganligi ko’rsatiladi. 
Dunyoning qator mamlakatlarida aholi real daromadlarining keskin pasayishi va ishsizlik darajasining shiddat bilan o’sishi keng kuzatilayotgan bir sharoitda, O’zbekistonda “2008 yilda o’rtacha ish haqi byudjet tashkilotlarida 1,5 barobardan ziyod, butun iqtisodiyot bo’yicha esa 1,4 barobar oshdi. Natijada o’rtacha ish haqi miqdori 300 AQSH dollaridan ortiq bo’ldi. Aholining real daromadlari esa yil davomida jon boshiga 23 foiz ko’paydi”. 
Yuqori iqtisodiy o’sish, chunonchi, yalpi ichki mahsulotning 9,0 foizga o’sishi sharoitida inflyatsiya sur’atining 7,8 foizni tashkil etishi tabiiy. Ma’lumki, inflyatsiya garchi pulning real xarid qobiliyatiga putur yetkazsada, unin muayyan darajasi iqtisodiyotda ishlab chiqarishni, ishlab chiqaruvchilarni rag’batlantirishning eng ta’sirchan omillaridan biri hisoblanadi. 
O’zbekistonning tashqi iqtisodiy aloqalar tizimidagi erishgan eng katta yutuqlaridan biri – bu “... tashqi savdo munosabatlarimiz geografiyasi, avvalo, rivojlanib borayotgan Osiyo qit’asi bozorlari bilan savdo aylanmasining o’sishi hisobiga sifat jihatdan” takomillashib borayotganligidir. Bu so’nggi o’n yillikda jahon iqtisodiyotining yuqori sur’atlarda o’sishiga erishishida aynan Osiyo mamlakatlari hissasi yuqori ekanligi bilan izohlanadi. 
Inqiroz ta’sirini yumshatish va jahon bozorida yangi marralarga erishish borasida mavjud imkoniyatlarimizdan yana biri – keyingi yillarda mamlakat iqtisodiyotini modernizatsiyalash, ishlab chiqarishni texnik-texnologik jihatdan yangilash hamda diversifikatsiya qilish jarayonlarining izchil amalga oshirilib kelinayotganligidir. 2008 yilda “o’zlashtirilgan barcha investitsiyalarning 50 foizga yaqini ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlashga yo’naltirilganligi” buning yaqqol dalilidir. Bundan tashqari mamlakat Prezidentining “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari” nomli kitobida ilgari surilgan inqirozga qarshi choralar dasturining konkret bo’limlari – belgilangan kompleks chora-tadbirlar zamirini tashkil etuvchi beshta asosiy vazifa pirovardda iqtisodiyotda sog’lom hamda barqaror investitsion va tadbirkorlik muhitini qaror toptirishga munosib xizmat qilmoqda. Buni bugungi milliy taraqqiyotimiz darajasi va aholining turmush sifati tobora o’sib borayotganligi yaqqol ko’rsatib bermoqda.

Xulosa
Dunyoning zamonaviy siyosiy xaritasida 230 dan ortiq mamlakat mavjud. Ayni paytda 2008 yilda boshlangan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozidan shu mamlakatlardan birortasi ham chetda qola olgani yo’q. Hanuzgacha jahon ko’plab mamlakatlarida tashqi qarzdorligi, shu jumladan, suveren qarzdorligi, davlat byudjeti kamomodi darajasi to’xtovsiz o’sib bormoqda.
Dunyo YaIMning qariyb ¼ qismini yetkazib beruvchi va dunyo xo’jaligining o’ziga xos “lokomotivi” hisoblangan AQSHning tashqi qarzdorligi 16 trln. AQSH dollaridan oshib ketdi. Buyuk Britaniya, Irlandiya kabi mamlakatlarda tashqi qarzdorlik YaIMga nisbatan 4 martadan ortiqni, Frantsiyada 2 marta, Germaniyada 1,6 marta va Italiyada 1,2 martadan ortiqni tashkil etmoqda. 
Yoki byudjet taqchilligi holati bo’yicha, 2012 yil ma’lumotlariga ko’ra, bu ko’rsatkich Yaponiyada YaIMga nisbatan 10 foizni, AQSHda 8,7, Buyuk Britaniya va Irlandiyada 8,3, Gretsiyada 7,5, Ispaniyada 7 foizni tashkil etgan. Dunyoning sanoqli mamlakatlarigina davlat byudjeti ijrosida profitsit ko’rsatkichga erishmoqda va yanada kam sonli mamlakatlargina YaIMning yillik o’sish sur’atida inqirozdan oldingi o’rtacha darajani saqlab qolgan xolos. 
CHunonchi, O’zbekistonda YaIMning yillik o’sish sur’atlari so’nggi 10 yillikda, 2004-2013 yillarda o’rtacha 8,2 foizni tashkil etib kelmoqda. Mamlakat davlat byudjeti profitsit ko’rsatkichi YaIMga nisbatan 2009 yildan keyingi davrda 0,3 foizdan pasaygani yo’q. Ishsizlik darajasi 5 foizdan, inflyatsiya ko’rsatkichi esa iqtisodiy o’sish sur’atlaridan past darajada saqlanib qolinmoqda. 
Ayni paytda, inqiroz ta’sirini yumshatish, oqibatlarini bartaraf etish borasida O’zbekiston birinchilardan bo’lib, o’zining Inqirozga qarshi choralar dasturini e’lon mamlakatlar qatoriga kiradi. 
Ayni paytda, bu dasturning izchil ijrosi milliy iqtisodiyotning jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining salbiy ta’sirlariga bardoshligiga zamin yaratadi. 
“Ayni paytda, - deb yozadi, mamlakat Prezidenti o’zining kitobi xotimasida, - bu dastur inqirozdan so’ng O’zbekiston iqtisodiyotining yanada kuchli, barqaror va mutanosib rivojlangan holda maydonga chiqishi, jahon bozorida o’zimizning mustahkam o’rnimizni egallash, shular asosida izchil iqtisodiy o’sishni ta’minlash, xalqimizning hayot darajasi va faravonligini yanada oshirish bo’yicha oldimizda turgan ustuvor vazifalarni muvaffaqiyatli hal etish uchun ishonchli zamin yaratadi”. 

Foydalanilgan adabiyotlar

1.	Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat – engilmas kuch. – T.: «Ma`naviyat», 2008.
2.	Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari. – T.: O’zbekiston, 2009.
3.	“Buyuk mamlakatning qutlug’ shodiyonasi” Prezident Islom Karimovning O’zbekiston Respublikasi mustaqilligining 18 yilligi bag’ishlangan tantanali marosimdagi tabrik so’zi. “Xalq so’zi”, 2009 yil 1 sentabr.
4.	O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari” nomli asarini o’rganish bo’yicha o’quv qo’llanma. – T.: Iqtisodiyot, 2009. 
5.	O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari” nomli asarini o’rganish bo’yicha o’quv-uslubiy qo’llanma. – T.: IQTISOD-MOLIYa, 2009.
6.	Abdullaev O. Mintaqalar va mamlakatlar iqtisodiyoti. – T.: “Yangi avlod asri”, 2009.
7.	Soibnazarov A. O’rgimchak to’ri. //“XXI asr” gazetasi, 2009 yil 23 aprelь, № 17 (283)-son.
8.	O’zbekiston Respublikasi yillik statistik to’plami, 2010. – T.: Davlat statistika qo’mitasi rasmiy nashri.
9.	SHodmonov SH., G’afurov U. Iqtisodiyot nazariyasi. – T.:Moliya, 2010.
10.	http://www.rian.ru/crisis_spravki/20081201/156202392.html
11.	http://mirtv.ru/content/view/67479/15/