ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ИҚТИСОДИЁТ УНИВЕРСИТЕТИ
	
 «БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИ ВА АУДИТ» ФАКУЛЬТЕТИ 

«Иқтисодий таҳлил ва аудит» кафедраси

«Ҳимояга рухсат этилади»
Кафедра мудири	
Проф.Б.А.Хасанов       	
_________________________	
«_____»___________2013 йил	

МАВЗУ: « БАНК КРЕДИТЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ ҲИСОБИ ВА АУДИТИ («ҚИШЛОҚ ҚУРИЛИШ БАНК» СУРХОНДАРЁ ВИЛОЯТИ ЖАРҚЎРҒОН ФИЛИАЛИ МИСОЛИДА)»

БИТИРУВ МАЛАКАВИЙ ИШИ

ИЛМИЙ РАҲБАР:
_______________	БАЖАРДИ: «Бухгалтерия ҳисоби ва аудит» таълим йўналиши битирувчи  курс талабаси
_______________________

	

Битирув малакавий иши кафедрада дастлабки ҳимоядан ўтди  __________сонли баённома «____»_______________2013 йил.

Т О Ш К Е Н Т – 2 0 13

МУНДАРИЖА:		
Кириш		
I-Боб. Ўзбекистон Республикасининг кредит тўғрисидаги қонун хужжатлари билан тартибга солинадиган муносабатлар, кредитлаш жараёнларини тартибга солишнинг зарурлиги ва аҳамияти		
	1.1.Ўзбекистон Республикасининг кредит тизими, унинг тартибий қисмлари ва асосий тамойиллари ҳамда уларни молиявий муносабатларни ривожлантиришдаги аҳамияти		
	1.2.Ўзбекистон Республикасининг кредит тизими ривожланишининг асосий босқичлари ва кредитлаш жараёнига оид ислоҳотлар		
	1.3. Кредитнинг иқтисодий моҳияти ва кредитнинг асосий шакллари, кредитлаш жараёнларини тартибга солишнинг иқтисодий асослари ҳамда зарурлиги		
II-боб. “Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг кредит сиёсати ва кредитлаш жараёнларини тартибга солишнинг амалий жиҳатлари		
2.1. “Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиали фаолиятига кредит тамойилларининг ижтимоий хусусиятлари		
2.2. Узоқ муддатли банк кредитлари, уларни “Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалида амал қилиши доираси ҳамда уларнинг ҳисобини юритиш тартиби		
III-боб Ўзбекистон Республикасида пул-кредит сиёсати ва уни такомиллаштириш йўналишлари 		
3.1. Жаҳон молиявий-инқирози шароитида кредит тизимини давлат томонидан тартибга солиш усулларини такомиллаштириш концепсиялари. 		
3.2. Узоқ муддатли банк кредитлари ҳисобини такомиллаштириш йўллари.		
3.3. Банкларни молиявий баркарорлигини таъминлашда ички аудитнинг ахамиятини ошириш ва уни мукаммаллаштириш масалалари		
Хулоса		
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати		
Иловалар		

К И Р И Ш 
	Мавзунинг долзарблиги. Республикамизда бозор иқтисодиётини жорий қилишда давлатимиз томонидан бир қанча иқтисодий ислоҳотлар амалга оширилди. Буларнинг натижаси ўлароқ, иқтисодиётнинг муҳим соҳаларидан бири бўлмиш банк тизимида ҳам сезиларли ўзгаришлар вужудга келди. Бу даврда Ўзбекистон Республикасининг "Ўзбекистон Республикаси Марказий банки тўғрисидаги" Қонуни, "Банклар ва банк фаолияти тўғрисидаги" Қонуни ва республикамизда банк тизимини тартибга солиш ва ривожлантириш бўйича бошқа бир қанча меъёрий ҳужжатлар ишлаб чиқилди. Бундан ташқари республикамиз тижорат банклари 1996 йилдан бошлаб ўзларининг бухгалтерия ҳисобини халқаро банк тизимида жорий қилинган ҳисобварақлар режаси асосида амалга ошириб келмоқда.
Мамлакатимизда макроиқтисодий барқарорлик таъминланиб, сезиларли даражада иқтисодий ўсишга эришишда, туб иқтисодий ислоҳотларини амалга ошириш ва хорижий инвестицияларни жалб қилиш, иқтисодиётнинг  етакчи тармоқларида чуқур таркибий ўзгаришларни амалга ошириш, ишлаб чиқаришни модернизация қилиш ва янгилаш, янги тармоқ ва корхоналарни барпо этиш, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни жадал ривожлантиришга қаратилган, ҳар томонлама пухта ўйланган сиёсатнинг амалга оширилаётганлигидир. Жумладан, биргина 2012 йилнинг ўзида «Мамлакатимиз ялпи ички маҳсулоти 8,2 фоизга ўсди, саноат ишлаб чиқариш ҳажми 7,7 фоизга, қишлоқ хўжалиги 7 фоизга, чакана савдо айланмаси хажми 13,9 фоизга ошди».
        Шу сабабли ушбу илмий ишимизни  банк тизимида олиб борилаетган илмий изланишлар ва банкларда аудит ўтказишнинг асосий йўналишлари асосида яратишга харакат қилдик.
	Ҳар қандай мамлакат  иқтисодиётининг таянадиган асосий устунлардан бири бўлиб малиявий жиҳатдан мустаҳкам ва барқарор фаолият кўрсатувчи банк тизими ҳисобланади. Ҳар бир мустақил давлат ижтимоий-иқтисодий ривожланиш даражаси ва келажакдаги тараққиёти авволо макур мамлакатда  барпо этилган ва мунтазам равишда такомиллашитирилиб бориладиган банк тизимининг фаолиятига боғлиқдир.
	Банкларнинг ўзига хос хусусияти шундаки, улар ўз маблағлари билангина эмас, балки омонатчилар ва кредитларда, акционерлар ҳамда мижозлар уларга ишониб топширган маблағлар билан яъни кенг жамоатчилар билан  бирга фаолият юритади.
	Ҳозирги пайтда олинган иқтисодий ахборотоар ички ва ташқи файдаланувчилар талабини тўлиқ қондириши ҳамда энг кам меҳнат ва вақт сарф қилинган ҳолда шакллантирилиши лозим.
Шунингдек, республикамизда бу масалалар баннкларда молия кредит тизимини давлат томонидан тартибга солиш усулларни такомиллаштириш масалалари (хусусан “Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиали мисолида) тўлиқ ҳал этилмоқда. Бундан ташқари, иқтисодчи олимлар давлат томонидан тартибга солиш усулларини ва банк кредитларини ҳисобини такомиллаштириш бўйича ҳозиргача бажарилган тадқиқотлар асосан режали иқтисодиёт тамойилларига мувофиқлаштирилган бўлиб, бу борадаги муаммоларнинг замонавий ечимларини батафсил қамраб олмайди. Шу жиҳатдан танланган мавзу долзарб ҳисобланади. 
Муаммонинг ўрганилилганлик даражаси. Банк тизимини ривожлантириши ва барқарорлигини ривожланиши ва барқарорлигини таъминлаш  масалалари бири асрдек ўзоқ вақт давомида иқтисодчи олимларнинг эътиборини тортиб келинмоқда. П.С.Панова, В.В.Иванова, И.В.Камсников, Ю.А.Бабичев, В.М. Усоскин, Р.С.Портер, Д.Полфремон, Ф.Форд, Ж.Долон ва бошқа қатор МДҲ ҳамда бошқа чет мамлакатлар олимлари ўз илмий ишларида маълум қарор тижорат банклари барқарорлигини таъминлашнинг назарий ва амалий масалалариги тўхталиб ўтганлар. 
Масалан Россия Молия Акадекияси профессори О.И.Лаврушиннинг фикрига кўра “Банклар-иқтисодиётнинг ўзига хос “қон томири” бўлиб уларсиз замонавий хўжалик механизмини тасаввур қилиш мумкин эмас. Бу тизимни турли хўжалик субъектлари, давлат корхоналари чет эл инвесторлари, аҳолининг пул ресурслари ўзаро муомалада бўлиб қолмоқда”. 
	Девид Полфрелин ва Фишин Ферлар ўзларининг “Основы банове ного дело” ўқув дарслигида: “Банк бу алоҳида олинган гуруҳлардан улар томонидан талаб қилиб олгунларича қадар ёки билдиришнома бургунларига қадар бўш пул маблағларини олиб бошқа гуруҳ одамларга маълум бир муддатга бериш билан шуғилланувчи молиявий воситачилардир деб таъкидлайдилар”
	Банк сохаси билан шуғулланувчи Ўзбекистон иқтисодчи олимлардан Ш.З.Абдуллаева ўзининг “Пул, кредит ва банклар китобида “Банк деб, пул маблағларини йиғуқчи, соқлаб берувчи, кредит-ҳисоб ва бошқа ҳар хил воситачилик операцияларини бажарувчи муассасаларга айтилади”  деб таъкидлайди.
	Гарчи қатор ишлар банк тизимини шакллантириш ва ривожлантириш борасида бир қилинган бўлсада, бу борада ечимини кутаётган муаммолар ҳам йўқ эмас. 
	Тадқиқотнинг мақсади ва вазифалари. Тадқиқотнинг асосий мақсади, Ўзбекистон Республикаси банк кредит тизимини ривожланиши ва самарадорлигини таъминлаш масалаларини яхлим тарзда ўрганиш асосида республикада бозор ислоҳотларининг ҳозирги босқичида кредитлаш тизими ва уни тартибга солиш механизмини янада такомиллаштириш бўйича таклифларни ишлаб чиқаришдан иборат.
	Ушбу мақсад, тадқиқот минтақаси ва таркибий тузилишига мос равишда ишда қўйидаги вазифалар белгиланган;
-	иқтисодий жиҳатдан тараққий этган мамлакатлар амалиётида мувоффақиятли қулланилиб келинаётган пул-кредит воситалари орқали тартибга солиш амалиётини ўрганиш ва умумлаштириш;
-	турли иқтисодий усуллар воситасида тижорат банклари ликвидлиги ва тўлов қобилиятини таъминлаш масалаларини ечимини топиш ва банк тизими фаолиятининг ушбу йўналишида амалий таклифларни ишлаб чииқш;
-	Республика Марказий банки томонидан ўрганилган иқтисодий меъёрларнинг моҳияти ва амалий аҳамиятини тадбиқ қилиш;
-	узоқ муддатли банк кредитларини корхоналар фаолияти ва иқтисодиётни ривожлантиришдаги ўрнини аниқлаш;
-	узоқ муддатли банк кредитлари ҳисобини такомиллаштириш юзасидан тавсияларни илмий асослаш.
Тадқиқотнинг объекти ва предмети бўлиб “Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиали ҳисобланади.
 Тадқиқотнинг предмети бўлиб, узоқ муддатли банк кредитлари ҳисобини такомиллаштириш масалалари ҳисобланади.
Тадқиқотнинг назарий ва услубий асоси бўлиб чет эл ва мамлакатимиз иқтисодчиларининг тижорат банклари барқарорлигини таъминлаш, пул-кредит воситалари орқали тартибга солиш муаммоларига бағишланган ишлари ҳисобланади. Тадқиқот жараёнида пул муомаласи, кредит ва банк фаолиятига оид Ўзбекистон Республикаси қонунлари, Президент фармонлари шунингдек Марказий банк ва айрим тижорат банкларининг меъёрий, ҳисобот ва бошқа матриалларидан вақтли матбуот матриалларидан фойдаланилди. 
Тадқиқотнинг услубий асоси бўлиб иқтисодий ҳодисаларни ўзаро боғлиқликда ва алоҳида ўрганишни назарда тутувчи билишнинг диалектик усули ҳисобланади. Битирув малакавий ишини тайёрлаш жараёнида тадқиқотнинг мантиқий ва таққослама таҳлил маълумотларни гуруҳлаш йўли билан статистик қайта ишлаш усули, молиявий саткичларни ҳисоблаш услубларидан фойдаланилди.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги шундан иборатки, иқтисодий ислоҳотларнинг ҳозирги босқичи шароитида тижорат банклари фаолиятини ташқил этиш ва ривожлантиришнинг назари ва амалий жиҳатларини яхлит тадқиқ қилинди. Бунинг асосида ҳозирги шароитда тижорат банкларининг ликвидлигик ва тўлов қобиляти даражасини оширишни таъминлаш имконини берувчи тижорат банклари фаолиятини тартибга солиш механизмини такомиллаштириш борасида қўйидаги бир қатор таклифлар ишлаб чиқилди:
-	иқтисодий жиҳатдан тараққий этган мувоффақиятли қўлланилиб келинаётган пул-кредит воситалари орқали тартибга солиш амалиёти ўрганилди ва умумлаштирилди;
-	турли иқтисодий усуллар воситасида тижорат банклари ликвидлиги ва тўлов қобилятини таъминлаш масалаларини ечимини топиш ва банк тизими фаолиятининг ушбу йўналишида амалий таклифлар ишлаб чиқилди;
-	Республика Марказий банки томонидан ўргатилган иқтисодий меъёрларнинг моҳияти ва амалий аҳамиятини тадбиқ қилинди;
-	узоқ муддатли банк кредитларини корхоналар фаолияти ва иқтисодиётни ривожлантиришдаги ўрни аниқланди;
-	узоқ муддатли банк кредитлари ҳисобини такомиллаштириш юзасидан тавсиялар илмий асосланди.
Битирув малакавий ишининг амалий аҳамияти шундан иборатни, ундаги фикр-мулоҳазалар, ҳулоса ва таклифлардан банкларнинг ривожланиши муаммолари, кредит операциялари ва улардаги мавжуд муаммоларни ҳал этиш ва такомиллаштиришга бағишланган илмий-тадқиқот ишларни амалга оширишда фойдаланиши мумкин.
Олинган ҳулосаларини қўллаш бўйича тавсиялар. Ишнинг асосий натижадари ҚМИИ магистрлари ва бакалавриат учун “Банкларда бухгалтерия ҳисоби”, “Банк иши” ва “Пул кредит ва банклар” фанларидан маъруза матнларини тайёрлашда фойдаланиш мумкин. 
Битирув малакавий ишининг таркиби. Битирув малакавий иши бетлик матнидан иборат. У кириш, учта боб, хулова ва таклифлар, фойдаланган адабиётлар рўйхатидан иборат.

I-боб Ўзбекистон Республикасининг кредит тўғрисидаги қонун хужжатлари билан тартибга солинадиган муносабатлар, кредитлаш жараёнларини тартибга солишнинг зарурлиги ва аҳамияти

1.1.	Ўзбекистон Республикасининг кредит тизими, унинг тартибий қисмлари ва асосий тамойиллари ҳамда уларни молиявий муносабатларни ривожлантиришдаги аҳамияти.

Муҳтарам юртбошимиз таъкидлаганларидек “...тижорат банклари етарли капиталга эга, молиявий барқарор бўлиши лозим, бир сўз билан айтганда, улар йирик инвестиция институтларига айланиши даркор” қолмоқда.
Корхоналар ўз маблағлари етарли бўлмаганида банкдан кредит маблағлари ёки бошқа юридик ва жисмоник шахслардан қарз маблағлари олишлари мумкин.
Кредит- бу вақтинча бўш турган пул маблағларини маълум муддатга, ҳақ тўлаш шарти билан қарзга олиш ва қайтариб бериш юзасидан келиб чиққан иқтисодий муносабатлар йиғиндисидир.
Кредитлаш орқали аҳолининг, корхонанинг ва давлатнинг бўш турган пул маблағлари банкларда тўпланади ҳамда муаёян ҳақ эвазига вақтинча фойдаланиш учун хўжалик юритувчи субъектларга берилади. Маълумки ишлаб чиқариш воситалари кўринишидаги капиталнинг тармоқдан тармоқда ўтиш имкониятлари жуда чекланган, лекин иқтисодиётда ҳар доим иқтисодий ресурсларни, энг аввало капитални, тармоқлар ўртасида қайта тақсимлаш зарурияти мавжуд бўлади. Бу вазифани энг оқилона тарзда кредит механизми ва унинг таркабий қисми бўлиб банк кредити адо этади. Банк кредити ва сифатасида молиявий ресурслар пул капитали сифатида жамланади ҳамда тармоқлар ва маҳсулот ишлаб чиқарувчи корхоналар ўртасида бозор талаблари асосида тақсимланади, кредитни белгиланган муддат давомида қайтариш ва кредит ффойдаланганлик учун муайян ҳақ тўлаш зарурлиги кредитга олинган маблағлардан юқори самара бера оладиган фаолият соҳаларида фойдалинишга мажбур этади. Шундай қилиб, кредит иқтисодий самарадолик даражасини оширишга хизмат қилади. Банк кредитининг муҳим вазафаларидан бири бу ишлаб турган корхоналар маблағларини доиравий алмаштиришнинг узлуксизлигини таъминлашдан иборат. Бу асосн қисқа муддатли кредитлаш воситасида амалга оширилади.
Банк кредит корхоналар фаолияти самарадорлиги оширишга хизмат қилиши туфайли иқтисодиётда фойданинг капиталлашуви жараёнларини тузлаштиради. Банк кредити мамлакатда пул массасининг ҳажми ва таркибига, тўлов оборотига, пул муомаласи тезлигига жуда кучли таъсир кўрсатади. 
Кредит тизими деб кредит муносабатлар мажмуаси ва кредит муносабатларни ташкил қилувчси ва амалга оширувчи кредит институтлари йиғиндисига айтилади.
Кредит тизими орқали ҳуқуқий ва жисмоний шахсларнинг вақтинча бўш маблағлари йиғилади ва корхона ташкилотларга, давлатга вақтинча фойдаланишга берилади. Кредит тизими бир неча буғинлардан иборат бўлиши мумкин. Маблағларни жалб қилиши ва тақсимланишига қараб кредит тизими ўзининг ташкил қилиниш турига қараб қўйидаги гуруҳларга бўлинади.
-	Маказий банк
-	Тижорат банклар
-	Махсус-кредиит институтлари.
Бозор иқтисоди шароитида икки поғонали кредит банк тизими кўп мамлакатлар иқтисодининг асоси ҳисобланади. Бу Марказий банк, банк институтлари ва нобанк кредит муассасаларидир.
Банк институтларига қўйидаги банклар киради:
-	тижорат банклар;
-	инвестиция банклари;
-	жамғармалар далб қилувчи банклар (Ўзбекистонда Халқ банки);
-	савдо банклари.
Ташқи иқтисодий алоқалар бўйича банклар тармоқлар бўйича ихтисослашган банклар ва бошқалар. Нобанк кредит ташкилотларга: нафақа ва бошқа фандлар киради:
Кредит тизимида асосий ўрнини банк инстутлари, банк инстутлари таркибида салмоқли ўринни тижорат банклари эгаллайди. Тижорат банклари кредит тизимининг бошқа бўйинларига нисбатан кўпроқ бўш ресурсларни жалб қилади ва кўп миқдорда мижозларга кредитлар беради.
Махсус иқтисослашан кредит институтлари (банклар) тижорат банклари фаолиятини тўлдиради ва улар халқ хўжалигининг кам ректабеллик, кам фойдалик тармоқларига (қишлоқ хўжалиги, уй жой кўрилиш, тадбиркорликни ривожлантириш ва бошқалар) енгил шароитда кредитлар бериш йўли билан уларни фаолиятини рағбатлантириб, ривожлантириб боради. Банклар маълум белгиларига қараб қўйидаги турларга бўлинади.
-	Мулк шаклига қараб, акционер ноакционер, кооператив, коммунал, давлат, аралаш, халқаро банкларга бўлинади;.
-	Кредит берувчи банкларга;
-	Миллий мавқие бўйича миллий ва хорижий банкларга;
-	Фаолият кўрсатиши ва бажарадиган функцияларига қараб: депозит унивесрал, ихтисослашган банкларга бўлинади.
Акционер банклар акционер компаниялар сифатида юзага келган банклар бўлиб, акциялар чиқариш ҳисобидан улар капиталининг асосий қисми юзага келтирилади. Кўпгина ривожланган мамлакатларда банк тизимининг асосий қисмини акционер банклар ташкил қилади. 
Ноакционер банклар пайчилар маблағлари ҳисобидан ташкил қилинган банклар бўлиб, улар бир ёки бир неча шахс ихтиёрида бўлиши мумкин.
Майда ишлаб чиақрувчилар хунарманчиликларнинг фаолиятини қўллаб қувватлаш мақсадида кооператив банклар ташкил қилинади. Бу банкларнинг маблағларнинг иштирокчиларнинг маблағлари ҳисобидан вужудга келтиради ва мижозларга уларнинг фаолиятини ривожлантириш учун енгил шароитида кредит берилади. Коммунал банклар ихтисослашган кредит ташкилотлар бўлиб, коммунал хўжалик ва уй-жой қурилишини кредтлаш ва молиялаштириш билан шуғулланади. 
Давлат банклари давлат ихтиёрларида бўлган кредит муассаса бўлиб, ўзининг биринчи кўртаклари қадимий Римда, Египетда, кейинчалик XVI-XVII асрларда Европада вужудга келган. Давлат банкларининг қўйидаги турлари амалиётда бўлиши мумкин: марказий тижорат банклари ва махсус кредит институтлар. Аралаш банклар капитали давлат томонидан ва бир қисми хусусий капитал томонидан вужудга келтирилади. Халқаро банклар халқро пул, ҳисоб ва кредит муносабатларини олиб борувчи банк бўлиб, давлатллар ўртасида валюта, кредит ва молия муносабатларини бошқариб боради. Йирик халқаро банклар қарорига Европа ривожланиш ва тараққиёт банки, Халқаро валюта фонди, Халқаро Молия корпорацияси, Халқаро ҳисоб китоблар банкини, Европа инвестиция банкини ва бошқаларни киритиш мумкин. Хорижий банклар тўлиқ ёки қисман чет эл инвесторларига тегишли бўлган банклар бўлиб, улар ўз фаолиятини маҳаллий қонунлар доирасида олиб боради. Ҳозирги вақтда бундай банклар йирик банкларнинг шуъбалари сифатида фаолият кўрсатади. Баъзи давлатларда мавжуд депозит банклар жалб қилинган депозитлар ҳисобидан ҳисоб, кредит, ишонч операцияларини олиб боарди. Депозит банклар асосан жамғармаларини жалб қилиш ва жойлаштириш билан шуғуланади. Универсал банклар турли хил банк операциялари депозит, кередит, ҳисоб, фоиз, воситачилик ва бошқа операцияларни бажарувчи банк ҳисобланади. Германия, Швецария, Аветрия каби мамлакатларнинг тижорат банклари унверсал банклар ҳисобланади. Ихтисослашган банклар халқ хўжалигининг маълум сохаларига хизмат кўрсатувчи аҳолига хизмат кўрсатувчи банклардир.
Ихтисослаштирилган банкларнинг турдаги сифатида инвестиция, жамғарма, ривожланиш ва тарққиёт банкларини келтириш мумкин. Кредит тизимининг яна бир қисми нобанк кредит муассасалари бўлиб, давлат ва корхоналарни молиялаштириш, ўзоқ муддатли кредитлаш билан шуғулланади. Ўзбекистонда 1997 йил нобанк кредит ташкилотлари тўғрисида қонун лойиҳаси кўриб чиқилди. Сурта компаниялари, нафақа фондолари ва бошқа фондларнинг маблағларииидан оқилона фойдаланиш ва бу маблағларнинг самарадорлигини таъминлаш масаласи кўйилган. Ҳар бир мамлакатнинг кредит тизими ўз хусусиятига эга бўлиб, ривожланган йирик универсал банклар тармоқларининг кўплиги ва хилма-хиллиги билан ажралиб туради. Германия банк тизими энг юқори даражада ривожланган давлат ҳисобланади. Германиянинг кредит тизими бошида Бундес банк туради.
Марказий банк кредит тизимининг бош банки бўлиб, мамлакатда пул кредит сиёсатини, эмиссия жараёнларини олиб боради.
Банклар пайдо бўлишининг бошланғич даврларида улар марказий эмиссия ёки тижорат банклари тариқасида юзага келган эмас, яъни улар ўртасида ҳозиргидек бўлиниш бўлмаган. Банк иши ривожланишининг биринчи брсқичларида, ривожланган мамлакатларда тижорат банклари капиталларни йиғиш мақсадида муамалага банккоталар чиқарганлар. Банкларнинг йириклашуви, банк ишининг ривожшаниши натижасида банкноталарни муомилага чиқариш йирик тижорат банклар қўлига ўта борган ва кейинчалик бирор йирик банк ихтиёрига берилган. Бу банк миллий ёки эмиссион банк, кейинчалик Марказий банк деб аталган. Марказий банк, яъни кредит тизимини бошқариб турувчи, барча банклар фаолиятини назорат қилиб турувчи кредит институти сифатида намоён бўлади.
Жамият фаолиятининг ўта муҳим жиҳати-бу ишлаб чиқаришдир. Ишлаб чиқариш жараёнида иқтисодий ресурслар ишлатилади, маҳсулотлар ва хизматлардан иборат ҳаётий неъматлар яратилади.
Ишлаб  чиқариш жараёнининг узлуксизлигини моддий ва меҳнат олимлари таъминлайди. Ишлаб чиқаришнинг бу олимлар билан бир текисда таъминланиши муаммодир.
Кредит орқали жамиятимизда қўйидаги ижобий натижаларга эришиш мумкин:
биринчидан, файлар айланиши жараёнида четга чиқиб, бўш қолган маблағларнинг ҳаракатсиз туриб қолишининг олди олинади;
иккинчидан, такрор ишлаб чиқаришнинг кенг доирада узлуксиз давом этиришига имконият яратилади.
Кредитнинг моҳияти унинг ички белгиларини очиб беришга қаратилган. Кредитнинг моҳиятини очиш-бу унинг сифатларини, кредитнинг муҳим томонларини, уни иқтисодий муносабатлар тизимининг бир элементи сифатида кўрсатувчи асосларини билиш демакдир.
Юқоридаги фикрларга асосланган ҳолда кредитнинг баъзи муҳим томонлари аниқланади;
биринчидан, унинг ижтимоий мақсулот яратиш, миллий даромад ва пул ресурсларини қайта тақсимлашга боғлиқлиги;
иккинчидан, кредитнинг ҳаракат  шаклига (товар ёки пул тарзида) эга эканлиги;
учинчидан, такрор ишлаб чиқаришдаги ҳаракатнинг асосий ҳал этувчи белгиси (қарз) эканлиги ва қ.к.
Кредит муносабатлари иқтисодиётда мавжуд аниқ услубий асосларга таянади. Унинг асосий элементлари бўлган ссуда кпатидали бозори операциялари маълум тамойиллари асосида олиб борилади. Бу томойиллар кредит ривожланишининг биринчи босқичида кузга ташланган эди, кейинчалик эса улар умумдавлат ва халқаро кредит қонунчилигига яққол ўз аксини топади. Иқтисодий котегория сифатида кредит бир неча тамойилларга эга. Булар кредитнинг қайтиб берилишлиги, кредитнинг муддатлилиги, кредитнинг таъминганганлиги, мақсадлилиги ва тўловлилиги томойилларидир.
1.	Кредитнинг қайтиб бериш тамойиллари. Бу тамойили кредитнинг умумий белгиси ҳисобланади, қайтиб беришлик, ўз-ўзидан вужудга келмайди: у моддий жараёнларга, қийматнинг айланишининг туғашига асосланади. Аммо доиравий айланишнинг тугаши –бу қайтиб бериш эмас, фақат қайтиб бериш учун замин тайёрлашидир. Кредитни қайтариш айланишидан чиқаан маблағлар қарз олувчига пул маблағларини қайтариш имкониятини берган тақдирда қайтарилади, қайтариб беришлик иккиёқлама жаранни ифода этади, у кредитор учун ҳам, қарз олувчи учун ҳам бир хил даражада муҳимдир.
Қийматнинг қайтувчи ҳаракатида ҳуқуқий тамони ҳам муҳимдир. Муайён бир муддатга бериладиган қийматга эгалик ҳуқуқи кредитордин қарз олувчига ўтмайди.
Қарзга бериладиган қиймат фақат муайян бир муддатгагина ўз эгаси қўлидан ўзоқлашади, лекин эгасини ўзгартирмайди.
Бўш турган ресурсларни аккумляция қилувчи банклар бу ресурслардан ўз ресурслари сифатида фойдалана олмайди. Банк қарзга берувчи маблағларнинг эгаси бўлиб корхона, ташкилот, алохида шахслар ҳисобланади.
Қайтариб беришлилик муайян шартномада ўзининг ўрнини топади.
Қайтариб беришнинг объектиқ белги ҳисобланади. Кредитни қайтариб беришлик томони уни бошқа иқтисодий категориялардан, шу жумладан, молиядан фарқ, қилиш имкониятини берди.
Кредитдан самарали фойдаланиш асосидаги қайтариб беришлилик-бутун банк фаолиятининг марказий пуккти ҳисобланади. Кредитнинг бу тамойили амалиётда кредит ва ундан фойдаланганлик учун фоиз сўммасини кредит берган муассаса ҳисобига кўчириш йўли билан тўланади. Шу йўл билан банклар кредит ресурсларининг қайта тикланишини таъминлайдилар. Ўзининг иқтисодий моҳиятига кўра қайтарилмайдиган ссудалар бюджет субсидиясининг қўшимча шакли сифатида намлён бўлади. Бозор иқтисодиёти шароитида “қайтарилмаса кредит” тушунчаси бозор иқтисоди кредитнинг амалиётда бўлиши иқтисод учун жуда хафли ҳисобланади.
2.	Кредитнинг муддатлиги. 
Бу тамойил кредит берувчидан олинадиган кредитни ўз вақтида қайтариб бериш муддатини, яъни кредитнинг қандай ҳарактерланади. Бундан шу муддатлилик тамойилига кўра кредит ўзоқ ва қисқа муддатли кредитларга бўлинади.
Кредитнинг муддатлилик тамойили қарздор учун қулай бўлган ҳар қайдай вақтда эмас, балки кредит битимида кўрсатилган маълум муддатда кредитнинг қайтарилиши зарур эканлилини билдиради. Кредитнинг муддатлилиги ҳар иккала томон, кредитор ва қарз олувчи учун муҳимдир. Агар ўз вақтида қайтиб олса, уни эгасига ўз вақтида қайтариш ёки яна кредитга бериш имкониятига эга бўлади. Қарз олувчи кредитни самарали ишлатиб, уни ўз вақтида кредиторга қайтариш ва шу билан шартномадаги жазо чоралардан қутилишидан манфаатдор. Коредитнинг муддати бўйича кредит шартномада кўрсатилган шартларнинг бузилиши натижасида қарз берувчи қарз олувчига иқтисодий чоралар (жарималар шаклида, кредит бўйича фоиз даражасини ошириш, кредитнинг муддатини қисқартириш ва бошқа) ни қўллаши мумкин. Бу чаралар ҳам ёрдам бермаган ҳолларда қарз берувчи молиявий талабларни хужалик суди орқали ундириб олиш мумкин.
3.	Кредитнинг товар-моддий бойликлар билан таъминланганлиги.
Бу тамойил ёрдамида халқ хўжалигининг ривожланишида қиймат ва моддий ишлаб чиқариш ўртасида бўлиши зарур бўлган пропрцияларининг бир меъёрда бўлиши таъминланади. Бу тамойилнинг асосий моҳияти шундаки, бунда хужалик айланишида иштирок этувчи банк маблағларининг ҳр бир сўмига муайён бойликларнинг бир сўми қарама-қарши туриши керак. Банклар томонидан халқ хўжилиги тармоқларига берилган кредитлар тўлиқ товар моддий бойликлари ва маълум ҳаражатлар билан таъминланган бўлиши керак. Тармоқларга таъминланмаган кредитларнинг берилиши банк кредитларининг банкга қайтиб келмаслигига асос ҳисобланади. Бу ўз навбатида банкнинг ливидлигига ва пул муомиласига катта таъсир кўрсатади. Шунинг учун ҳам бозор иқтисодиёти шароитида банклар томонидан бериладиган кредитларнинг товар моддий бойликлар аа харажатлар билан таъминланганлик бўлишига алоҳида эътибор берилмоқда. Хозирги шароитда бу жараённинг амалга оширилишини қўйидагича ифодалаш мумкин.
Кредит олаётган корхона банкка товар хужжатларини, бошқа бирор шаклдагини мулкини гаровга кўяди. Агарда банк берган кредит қарз ўрнини қоплаш ҳуқуқига эга бўлади. Баъзида кредит варрант асосида ҳам берилиши мумкин. (варрант-гаров учун хизмат қилувчи хужжат). Бунда кредиторнинг бораётган кредити товар-моддий бойликлар билан таъминланганлигига ишонч ҳосил қилиш керак.
4.	Тўловлилик тамойили.
Бу тамойил айланма фондларининг доиравий айлданишини, кенгайтирилган такрор ишлаб чиқариш жараёнини таъминловчи тўлов ресурслари сўммасини аванслаштириш заруриятидан келиб чиқади.бу тамойилга асосан корхоналар фойдаланилган қарз маблағлари учун кредиторга фоиз шаклида тўловчи ўтказадилар. Кредитнинг туловлиги уни тулиқ сўммада ўз эгасига қайтарилишигина эмас, шу билан кредит учун фоиз шаклидаги тўлов билан қайтарилишини ифоьдалайди. Демак, кредитор ўз маблағларини ҳеч вақт ўз ҳажмида қайтариб олиш шарти билан бермайди. Бунда ўз маблағни қарзга берганлиги учун муаёян тўлов талаб қилади (фоизсиз имтиёзли кредитлар бундан мустасно).
Кредитнинг тўловлилиги нафақат банклар фаолиятини мақсадига, балки корхоналарнинг бевосита фойдасига боғлиқ бўлади ва ижобий таъсир кўрсатади. 
5.	Кредитнинг мақсадлилиги.
Бу тамойилнинг моҳияти шундаки, қарз олувчи томонидан олинган кредитлар аниқ бир мақсадни амалга оширишга йўналтирилган бўлиши зарур. Кредитнинг қайси мақсадга йўналтирилганлиги, масалан товар моддий бойликлар сотиб олишга ёки бирор ишлаб чиқариш ҳаражатларини қоплашга ва ҳоказо аниқ бирор объектив мақсадли йўналтирилганлиги корхона билан банк ўртасида тузиладиган кредит шартномада кўрсатилган бўлади. корхона олган кредитини фақатгина кредит шартномиада кўрсатилган ишни бажаришга сарфлаши керак. Бунда кредит муайян, аниқ объектга: ишлаб чиқариш харажатларига, ишлаб чиқариш захираларига, тайёр маҳсулотга, жўнатилган товарларга, ҳисоб-китоб хўжжатларига ва ҳоказоларга берилади. 
Юқорида келтирилган тамойиллар кредитнинг иқтисодий категория сифатида мовжуд бўлиши ва ҳаракат қилишнинг муҳим томонларини ўзига ифодалайди.
Юқорида келтирилган тамойиллар кредитнинг иқтисодий категория сифатида мавжуд бўлиши ва ҳаракат қилишнинг муҳим томонларини ўзига ифодалайди.
Бизнес фикримизча, бозор иқтисодиётида шаритида кредитнинг юқорида келтирилган тамойилларидан ташқари, кредит оқилона фойдаланишни ифодаловчи томойил кредитнинг самарадорлиги тамойилини киритишимиз зарур. Бу тамойил нафақат кредит ва фоиз сўммасини банкка қайтариб тўлашни, ундан ташқари шу кредит ёрдамида кредитланадиган ёки молиялаштириладиган соҳа, тармоқ корхона қанча самарадорликка эришишни ифодалаши зарур. Бозор иқтисодиёти шароитида бериладиган кредитлар маълум бир лойиҳаларнинг бажарилишига йўналтирилган бўлади.
Банклар лойиҳаларни кредитлаш ёки молиялаштиришдан олдин лойихани бажариш учун йўналтириоадиган маблағларнинг самарадорлигини ҳисоблаб чиқишнинг зурур. Агар биз бозор иқтисодиёти юқори ривожланган мамлакатларда кредитлаш ва лойиҳаларни молиялаштириш амалиётига эътибор берадиган бўлсак, бу мамлакатларда корхона, ташкилотларга кредит беришдан олдин ажратиладиган маблағларнинг самарадорлиги ҳисоб-китоб қилиб чиқилади. Агар лойиҳага қўйиладиган маблағлар самара берадиган бўлсагина шу лойиҳа учун маблағ ажратилади.

Кредитлаш тамойиллари

Муддатлилик 

Таъминланганлик

Мақсадлилик

Тўловлилик 

Самарадорлик

Қайтиб беришлик

	
Расм Кредитлаш тамойиллари

	Кредитнинг аҳамияти унинг моҳияти ва функциялари орқали белгиланади. Кредитнинг аҳамиятини ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишда бажарадиган функцияларнинг натижасига кўра тавсиялаш мумкин.
	Кредит такрор ишлаб чиқариш жараёнини тезлаштиради ва ижтимоий ишлаб чиқаришнинг узлуксизлигини таъминлайди.
	Корхоналарга бериладиган кредит уларни вақтинчалик молиявий ресурсларга бўлган эҳтиёжини қондиради ва такрор ишлаб чиқариш жараёнини узлуксиз давом этишини таъминлайди.
	Пул маблағларига эҳтиёж ишлаб чиқаришнинг нафақат мавсумий, шунингдек бошқа сабабларига ҳам боғлиқ. Барча ҳолларда кредитдан фойдаланиш асосий ва айланма фондларнинг узлуксиз доиравий айланишни ишлаб чиқариш жараёни ва таварлар муомаласини тезлаштириш таъминлайди.
	Бошқа иқтисодий категориялар сингари кредит маҳсулот ишлаб чиқаришни ва муомала сохасини рағбатлантиради. Шунингдек, кредит ижтимоий-иқтисодий мақсадларни амалга оширишга, иқтисодий вазафаларни бажаришга муҳим таъсир кўрсатади.
	Ҳозирги шароитда ишлаб чиқаришни жадаллаштириш ва ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришнинг муомалалари ечилаётган бир даврда кредитнинг илмий-техникавий ютуқларни ишлаб чиқишга жалб этишдаги аҳамияти ортиб бормоқда.
	Кредит технологик жараёнларни такомиллаштириш, сабаб ускуналарни замонавийлаштириш фондлар паркини янги машиналар билан таъминлаш асосида, наминал капитал харажатлар ҳисобига халқ хужалилига керак маҳсулот ҳажмини оширишда корхоналар самарали йўлларни танлашида уларга иқтисодий туртки берувчи воситадир. Кредит шундай ишлаб чиқариш воситаларини сотиб олиш ва уларни жорий этишга ишлатилиши керакки, бунда бу воситалар асосида меҳнат унумдорлигини ва меҳнатни фонд билан куролланиш даражалари ошсин. 
	Кредитнинг умумий мақсади бу ижтимоий ишлаб чиқаришни динамик ва пропрционал ривожланиш асосида ахолининг моддий ва маданий турмуш даражасининг ошишини таъминлашдан иборатдир.
	Кредитнинг асосий мақсади ишлаб чиқаришни ривожлантиришнинг интенсив омилларини қўллаш асосида ижтимоий ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишдир.
	Кредит давлатнинг иқтисодий воситаларидан бири сифатида бутун иқтисодиётнинг ривожланишига ва алоҳида корхона фаолиятига ижобий таъсир кўрсатади.

1.2. Ўзбекистон Республикаси кредит тизими ривожланишининг асасий босқичлари ва кредитлаш жараёнига оид ислоҳотлар.

Маълумки, жаҳон молиявий инқирозининг Ўзбекистонга таъсирининг жиддий бўлмаганлигининг қуйидаги омиллар билан изоҳлаш мумкин.
-	маъмурий-буйруқбозлик тизимидан бозор иқтисодиётига ўтишнинг босқичма-босқич амалга ошириш йўлини танланганлиги; 
-	давлат бош ислоҳотчи сифатида масъулиятни ўз зиммасига олиши зарурлигини аниқ белгилаб олинганлиги; 
-	Ўзбекистонда молиявий-иқтисодий бюджет, банк-кредит тизими. Шунингдек, иқтисодиётнинг реал сектори корхоналари ва тармоқларининг барқарор ҳамда узлуксиз ишлашини таъминлаш учун етарли даражада мустаҳкам захиралар яратилганлиги ва зарур ресурслар базасининг мавжудлиги; 
-	оқилона ташқи қарз сиёсати олиб борилганлиги; 
-	аҳолининг иш ҳақи ва даромадларини изчил ва олдиндан ошириб бориш ҳамда истеъмол бозорида нархлар индексининг асоссиз тарзда ўсишининг олдини олишга доир чора-тадбирларнинг изчиллик билан амалга оширилганлиги;
-	давлатнинг молиявий-иқтисодий ва банк тизимларининг нечоғлик барқарор ва ишончли экани, уларнинг ҳимоя механизмлари қанчалик кучлилиги билан изоҳланади. 
Кейинги икки йилда республика Марказий банки томонидан амалга оширилган қатъий пул кредит сиёсати макроиқтисодий барқарорликни мустаҳкамлашга қаратилади. Айни пайтда иқтисодиётда инфляцион кутилмаларнинг олдини олиш мақсадида Марказий банкннинг қайта молиялаш ставкаси ўзгартирилмасдан йиллик ҳисобда 14 % даражасида ушлаб турилди. Ушбу чора-тадбирлар истеъмол маҳсулотлари нархларига монетар омилларнинг таъсирини бартараф этди ва шу йўл билан инфляциянинг белгиланган кўрсаткичлар доирасида эришилди. 
Жаҳоннинг кўплаб мамлакатларини қамраб олган молиявий инқироз кўлами кенгаётганига қарамай. Ўзбекистон банк тизими ишончлилиги ва барқарор ривожланаётгани хорижий молиялаштириш манбаларига қаролилиги йўқлиги ва ташқи инқироз ҳолатларининг салбий таъсирига берилмаслик хусусиятлари билан ажралиб туради. 
Бугунги кунда мамлакатимиз банк тизими капиталининг етарлилик даражаси банк назорати бўйича халқаро базми қўмитаси талаблари асосида белгиланган халқаро стандртларидан қарийб уч баробар кўп эканини таъкидлаш жоиз. 
Ҳозирги вақтда республикамиз банк тизимининг умумий жорий ликвидлиги доллар ҳисобида 1,5 миллиард ортиқдир. Бу ташқи нодавлат қарзлар бўйича тўланиши керак бўлган тўловлар ҳажмидан 10 баробар кўпдир. Бу эса бизда ликвидлик, яъни тўловларга қодирлик даражаси бўйича муаммо йўқ, деб айтиш учун асос беради. 
Ҳалқаро молиявий институтлар билан ҳамкорликни мустаҳкамлаш, уларнинг кредит линияларини жалб қилиш орқали банкларнинг инвестицияон жараёнлардаги иштирокини кенгайтириш мақсадида республика тижорат банклари томонидан ҳалқаро рейтинг компанияларининг кредитга лаёқатлилик рейтингларини олиш бўйича тегишли ишлар амалга оширилди. 
Шуни алоҳида қайд этиш лозимки, 2008 йилнинг апрель ойида Ўзбекистон банк тизимига нуфузли халқаро рейтинг компанияларидан бири- “Мудис” рейтинг агентлиги томонидан халқаро рейтинг баҳоси берилганлиги мамлакатимиз молия тизимининг барқарорлигидан далолат беради. 
Хусусан “Мудис” агентлиги бир йўла 3 та йўналиш бўйича республика банк тизимига “Барқарор” рейтинг баҳосини берди. “Мудис” халқаро рейтинг агентлигининг ҳисоботида таъкидланишича агентликнинг ижобий баҳоси мустаҳкам банк назорати тизимида, банк секторида юқори ўсиш потенциалида молия тизимининг таркибий ўзгариши ва миллий иқтисодиётнинг юқори даражада ўсишида ўз ифодасини топди. 
Бундан ташқари 2008 йилда тижорат банклари томонидан халқаро банклари томонидан халқаро рейтинг олиш учун “Мудис”, “Фитч Рейтингс”, “Стандарт энд Пурс”, “Томсон Файнэкшя Банк Вотч”, Жаҳон кредит Рейтинг Эженси”, “Рейтинг Эженси Малайзия” каби нуфузли халқаро рейтинг компаниялари билан ўзаро ҳамкорлик ишлари давом эттирилди. 
Кейинги икки йилда республикамизда фаолият юритаётган тижорат банкларининг 12 таси халқаро  Мудис”, “Фитч Рейтингс”, “Стандарт энд Пурс” рейтинг компанияларининг “Барқарор” рейтинг баҳосини олишга эришдилар. 
Рспубликамиз банк тизимининг мустаҳкамланиши оқилона олиб борилган пул-кредит сиёсати, инвестиция соҳасида амалга оширилган муҳим чора-тадбирлар пировардида ташқи қарзимиз сезиларли даражада пасайишига имкон яратди. Президентимиз 2009 йилнинг 1-январигача Ўзбекистоннинг жами ташқи ялпи ички маҳсулотнинг 13,3 фоизини ташкил этишни ва бу кўрсаткич халқаро мезонлар бўйича “Ҳар жиҳатдан мақбул ҳолат” деб ҳисобланишини таъкидладилар.
Республикамизда қишлоқ ободонлигини ҳамда унинг аҳолиси фаровонлигини таъминлаш давлатимиз иқтисодий сиёсатининг диққат марказида бўлиб келмоқда. Айниқса, қишлоқ аҳолисининг уй-жой билан таъминлашнинг аҳамиятли чора-тадбирлари амалга оширилиши натижасида мазкур кўрсаткич сезиларли даражада ўсиб бормоқда. Агар 1996 йилда қишлоқ уй-жой фонди 180,5 млн. кв. метрни ташкил этган бўлса, 2006 йилда 240,9 млн. кв. метрга етган. Умуман олганда, 1996-2006 йиллар давомида республика бўйича жами уй-жой фондининг ўсиш даражаси 127,4 % ни ташкил этгани ҳолда, бу кўрсаткич шаҳарда 118,6 % ни қишлоқда 133,5 % ни ташкил этган. Бу эса қишлоқ фаровонлиги ва ободончилигининг ошишида муҳим шарт-шароит яратади. 
“Қишлоқ тараққиёти ва фаровонлиги йили” Давлат дастури доирасида ҳам қишлоқ аҳолисининг уй-жой шароитини яхшилаш чора-тадбирларини кучайтириш кўзда тутилган. Бунинг учун энг аввало якка тартибда уй-жой қуриш дастурини ишлаб чиқиш мақсадида мувофиқ ҳисобланади. Шу асосда қишлоқ жойларида 7100 минг кв.м. уй-жой қурилиши амалга оширилади. Албатта, бу жараёнларни молиявий жиҳатдан қўллаб қувватлаш учун имтиёзли кредитлар ажратиш кўзда тутилган. Шунга кўра, 2009 йилда қишлоқ яшаш жойларини тўла интентаризацияда ўтказиш мақсадга мувофиқдир. 
Қишлоқ жойларининг ободонлиги ва аҳолининг фаровонлигини автомобиль йўлари ва транспорт воситалари тизимисиз тасаввур этиб бўлмайди. Шунга кўра 2009 йилда қишлоқ жойларда автомобиль йўлларини ривожлантириш ва транспорт хизматини яхшилаш мақсадида 67 та янги автомобиль маршрутини йўлга қўйиш ва 1913,9 км маҳаллий йўлларни таъмирлаш кўзда тутилган. 
Аҳоли турмуш даражаси кўп жиҳатдан хизмат кўрсатиш ва сервис соҳасининг ривожига боғлиқ. Айниқса аҳолига маиший хизмат кўрсатиш даражаси қшлоқдаги турмуш фаровонлигига сезиларли таъсир кўрсатади. Шунингдек, қишлоқ  жойларни ободонлаштириш ишларини изчил тизимига солиш, уларни мунтазам равишда олиб бориш мақсадида ободонлаштириш моддий техника базасини мустаҳкамлашнинг 2009-2011 йилларга мўлжалланган дастурини ишлаб чиқиш, ободонлаштириш ишлари ташкиш қилиш ва рағбатлантириш қоидаларини тайёрлаш жараёнлари амалга оширилмоқда. 
Президентимиз И.А.Каримов таъкидлаб ўтганларидек, Ўзбекистонда қабул қилинган ўзига хос ислоҳот ва модернизация модели орқали биз ўз олдимизга узоқ ва давомли миллий манфаатларимизни амалга ошириш вазифасини қўяр эканмиз. “шок терапияси”  деб аталган усулларни бизга четдан туриб жорий этишга қаратилган уринишлардан, бозор иқтисодиёти ўзини ўзи тартибга солади деган ўта жўн ва алдамчи тасаввурлардан воз кечдик.”. 
Президентимиз ўз асарларида банк ишини янада такомиллаштириш аҳоли ва хўжалик юритувчи субъектларнинг бўш маблағларини тижорат банклари депозитларига жалб қилишни рағбатлантириш ишлари ҳам 2010 йилда устувор вазифа бўлиб қолишини кўрсатиб ўтдилар. 
Барчамизга маълумки мамлакатимизда банк тизимини ривожлантириш ва мустаҳкамлашга асосий эътибор қаратиб келинмоқда. 
Хусусан 2009 йилда ҳам банк тизимида амалга оширилган ислоҳотлар Президентимиз ва хукуматимиз томонидан қабул қилинган бир қатор фармон ва қарорларда белгиланган қуйидаги устувор вазифаларнинг бажарилишига қаратилди: 
-	аҳоли ва тадбиркорлик субъектлари ҳамда инвесторларнинг маблағларини банк акциялари ва депозитларга жалб қилиш орқали банкларнинг капиталлашув даражасини ошириш ҳамда ресурс базасини кенгайтириш; 
-	банкларнинг инвестиция жараёнларида, корхоналарни модернизация қилиш, технологик ва қайта жиҳозлашдаги иштирокини янада кенгайтириш ва кичик бизнес субъектларини молиявий қўллаб-қувватлаш; 
-	банкларда самарали назоратни амалга ошириш, банк инфратузилмаларини кенгайтириш, банк хизматлари сифатини ошириш ва мижозларга янги қулайликлар яратиш; 
-	ҳисоб китоблар тизимини янада такомиллаштириш, нақд пулларнинг банк айланмасига жалб этилишини янада кенгайтириш; 
-	банкларни якка тартибда баҳолаш миллий рейтингига ва халқаро рейтинг компанияларининг рейтингларига эга бўлишларини таъминлаш борасида бир қатор чора-тадбирлар амалга ошириш. 
Ўзбекистон Республикаси Президентининг тегишли Фармон ва Қарорларига асосан стратегик аҳамиятга эга бўлган банкларнинг капиталлашув даражасини янада ошириш орқали уларнинг молиявий барқарорлигини таъминлаш ҳамда уларнинг инвестиция лойиҳаларини амалга оширишдаги иштирокини фаоллаштириш мақсадида давлат бюджетидан тижорат банклари устав капиталини ошириш бўйича маблағлар ажратилиши белгилаб берилди. 
Жумладан, давлат тижорат “Халқ банки” нинг устав капиталини 2009-2012 йилларда 200 млрд.сўмга, 2009 йилда “Микрокредитбанк” акциядорлик тижорат банкнинг устав капиталини 150 млрд. сўмга, “Пахтабанк” акциядорлик-тижорат банкнинг устав капиталини 100 млрд сўмга, “Ғалла банк” акциядорлик-тижорат банкнинг устав капиталини 50 млрд сўмга, “Асона” давлат акциядорлик тижорат банкнинг устав капиталини 300 млрд.сўмга етказиш борасида тегишли чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. 
Ўзининг тарихий ривожланишида кредит бир неча босқичларни босиб ўтган. 
Бошланғич шаклланиш. Бу босқичнинг асосий белгиси ссуда капитали бозорида махсус воситачиларнинг йўқлиги эди. Кредит муносабатлари, бўш пул маблағларнинг эгаси ва қарз олувчи ўртасида бевосита амалга оширилар эди. Бу ерда кредит судхурлик капитали сифатида намоён бўлади. Унинг характерли белгилари сифатида уйидагиларни белгилаб ўтиш мумкин; 
-	қарз берувчи ва қарз олувчи ўртасида, тўғридан-тўғр келишувга асосланган қарз муносабатларининг чекланганлиги; 
-	қарз маблағларидан фойдаланганлиги учун жуда юқори фоиз нормаларининг белгиланганлиги ва бошқалар. 
Бу босқичнинг тугалланиши ишлаб чиқариш мақсадлари учун молиявий қарз ресурсларига бўлган эҳтиёжининг кескин олишига олиб келган капиталистик ишлаб чиқариш усули билан боғлиқ. Алоҳида олинган судхурларнинг индивидуал капиталлари кўрсатилган талабларни қондириш учун етарли эмас эди. Бу эса баъзи мулкдорлар томонидан бошқа мулкдорлар пул маблағларини жалб қилиш ҳисобидан ўз фаолиятини олиб боришга мажбур эдилар. 
Таркибий жиҳатдан ривожланиш. Кредит ривожланишинингбу босқичи ссуда капитали бозорида кредит-молия ташкилотлари каби махсус воситачиларининг пайдо бўлиши билан ҳарактерланади. 
Катта судхурлик ва саррофлик идоралари заминида вужудга келган дастлабки банклар кейинчалик кўпчилик кредит институтларига анъанавий бўлиб қолган, энг керакли функцияларни ўз зиммасига олди. 
-	бўш молиявий маблағларни ўз вақтида фоиз билан тўлаш мажбурияти асосида қарз олувчига бериш; 
-	юридик ва жисмоний шахслар учун ҳар хил тўлов ва ҳисоб китоблар бўйича хизмат кўрсатиш (кейинчалик давлат учун ҳам); 
-	қатор маҳсус молиявий операцияларни ўтказиш (масалан, вексель муносабати механизми бўйича хизмат кўрсатиш ва бошқалар). 
Махсус воситачиларга ссуда капитали бозорида бўлган талаб, шунингдек фойданинг юқори нормаси банк тизимининг бошқа фаолият соҳаларидан келадиган капитал оқими ҳисобига ривожланишини таъминлайди. (янги вужудга келаётган кредит ташкилотларини тузувчилари судхур ва саррофлар бўлмай банки саноат ва савдо капиталистлари эди). Ривожланиш босқичида ссуда капитали бозоридаги муносабатлар маълум даражада шаклий ҳарактер ола бошлади, кредитлашнинг маълум бир турдаги жараёнлари ўрнатилди, ссуда капиталининг ўртача капиталининг ўртача регионал ва ўртача миллий нормалари ўрнатилди ва ҳоказо. 
Бироқ кредит ташкилотларнинг фаолияти ҳалигача марказлашмаган эди. Бу эса ссуда капитали бозорининг ривожланишига тўсқинлик қиларди ва иқтисодиётнинг циклик ривожланиши шароитида молиявий бозорнинг бошқа бўғинларида номутаносибликларни келтириб чиқарди. Бу босқичнинг асосий белгиси-иқтисодиётда кредит муносабатларини давлат томонидан марказлашган ҳолда бошқаришидир. Давлат миқёсида кредит муносабатларининг марказлашуви ҳар бир давлатнинг Марказий банки ёрдамида амалга оширилади. Дастлабки миллий давлат кредит институтларининг пайдо бўлиши нақд пулсиз ҳисоб китобларни олиб бориш учун қўл келди, ҳамда тижорат банкларининг операциялари ва хизмат кўрсатиш кўламининг кенгайишига олиб келди, масалан, фонд бозорига хизмат кўрсатиш бўйича. Кейинчалик Марказий банклар фаолияти бозор иқтисодиётини барқарорлаштиришнинг самарали омили бўлган кредит воситаларини ишлатиш бўйича йўналтирилди. Бу эса давлатники бўлмаган кредит ташкилотларини назорат қилишни кучайтиришни талаб қилди. Шунингдек, иқтисодиётда информацион технологиянинг ривожланиши глобал банк тармоқларининг компьютер коммуникациялари ва маълумотлар базаларининг шаклланиши кредит муносабатларини янги сифатли даражага, яъни мижозга хизмат кўрсатиш билан бирга уларнинг молиявий фаолиятининг ҳамма жабҳоларига, шунингдек ҳалқаро бозорга ҳам тарқалишига олиб келди.

1.3. Кредитнинг иқтисодий моҳияти ва кредитнинг асосий жшакллари, кредитлаш жараёнларини тартибга солишнинг иқтисодий асослари ҳамда зарурлиги

	Бизга маълумки, пул маблағларига кўп ҳолларда кредитларга олинган маблағлар, корхоналарнинг ҳисоб варақасидаги маблағлар ва нақд пуллар, айланма маблағлар ва молиявий ресурслар киради. 
	Бу иқтисодий категориялар ташқи томондан ухшагани билан, уларни ички хусусиятлари жуда хилма-хил ва бир бирига ухшайди.
	Кредит-бу вақтинча бўш турган пул маблағларини маълум муддатга, ҳақ тўлаш шарти билан қарзга олиш ва қайтариб бериш юзасидан келиб чиққан иқтисодий муносабатлар йиғиндисидир. 
	Кредит ёрдамида товар-моддий бойликлари, турли машина ва механизмлар солит олинади, истеъмолчиларнинг маблағлари етарли бўлмаган шароитда туловни кечиктириб товарлар сотиб олишлари ва бошқа ҳар хил тўлвларни амалга ошириш имкониятига эга бўладилар.
	Кредит иқтисодий категория бўлиб, ижтимоий муносабатларнинг аниқ бир кўриниши сифатида юзага чиқади.
	Кредит ҳар қайдай ижтимоий муносабат эмас, балка ижтимоий ишлаб чиқариш маҳсули, қийматнинг ҳаракати, қарз берувчи ва қарз олувчи ўртасидаги иқтисодий муносабатларни ифодаловчи категориядир.
	Кредитнинг моҳияти унинг ички белгиларини очиб беришга қаратилган. Кредитнинг моҳиятини очиш-бу унинг сифатларини, кредитнинг мухим томонларини, унинг иқтисодий муносабатлар тизимининг бир элементи сифатида кўрсатувчи асосларини билиш демакдир.
	Кредит хужалик субъектлари томонидан ишлаб чиқариш ва сотув, тулов жараёнидаги маблағлар етишмовчилигини қоплаш учун олинади. Агар корхона ишлаб чиқариш захираларини сотиб олиш учун кредит маблағларидан фойдаланадиган бўлса, шу кредит фондлар айланишининг барча босқичларини босиб ўтади ва миқдорий жиҳатда ўсган ҳолда  айланишан чиқарилади ва қарз берувчига қайтарилади. 
Кредит ресурсларидан корхона қуйидаги ҳолларда фойдаланиши мумкин: 
1.	Корхона кредитнинг харажатларининг бирон турини амалга ошириш учун, масалан, хом ашё материаллар сотиб олиш тугалланмаган ишлаб чиқариш учун ёки жўнатилган товарлар учун олиши мумкин. 
2.	корхона айланма фондларининг доиравий айланишининг барча босқичларига кредитни жалб қилиши мумкин. Масалан, ишлаб чиқариш захиралари сотиб олишга, тугалланмаган ишлаб чиқаришга, тайёр маҳсулотга, жўнатилган товарларга ва бошқа харажатлар учун. 
3.	Корхонани коплекс кредитлаштириш зарур бўлганда амалга оширилади. 
Кредитга бўлган талаб қайси усулда ва муддатда, ким томонидан қондирилишига ва қарз олувчиларга қарз таклиф қилинишига қараб, кредит бир неча тур ва шаклларга бўлинади. 
Узоқ даврлардан буён кредитнинг берилиши муддатига қараб қуйидаги турлари қўлланилиб келинмоқда. 
1.	Қисқа муддатли кредит бериш;  
2.	Узоқ муддатли кредит бериш. 
Қисқа муддатли кредит беришда кредитлар бир неча ойдан бир йилгача бўлган муддатга кредит берилади. Бу турдаги кредитлар ишлаб чиқариш айланма фондлари ва муомала фондларининг доиравий айланишининг узлуксизлигини таъминлайди. Бизга маълумки, айланма фондларнинг доиравий айланиши деярли барча ижтимоий ишлаб чиқариш соҳаларида бир йил ва ундан камроқ вақт давомида давом этади. Бир йил фондлар айланишининг табиий ўлчови сифатида хизмат қилади. Шунинг учун ҳам бир йил қиса ва узоқ муддатли кредит беришнинг чегараси бўлиб хизмат қилади, қисқа муддатли кредитлар ўз табиатига қараб қуйидаги турларга бўлинади. 
1.	Кредитлаш объектларининг иқтисодий моҳиятига қараб: 
-	товар моддий бойликлари учун бериладиган кредитлар;  
-	ишлаб чиқариш харажатлари (маҳсулотнинг янги туини ўзлаштириш, мавсумий харажатларни амалга ошириш билан боғлиқ харажатларни) учун бериладиган кредитлар; 
-	ҳисоб китобларни амалга ошириш учун бериладиган кредитлар (аккредитив очилганда тайёр маҳсулотни жўнатганда ва бошқа ҳолларда). 
2.	Тўлаш муддатига қараб: 
-	муддатли, муддати кечиктирилган ва муддати ўтиб кетган кредитлар; 
3.	Кредитни тўлаш манбаларига қараб; 
-	қарз олувчинин ўз маблағлари ҳисобидан; 
-	грант маблағлар ҳисобидан; 
-	янги кредитлар жалб қилиш ҳисобидан. 
4.	Таъминланганлик тамойилининг амал қилишига қараб: 
-	бевосита (бирор корхона ва ташкилот воситасида) таъминланганлик кредитлар; 
-	бевосита тўғри таъминланганлик кредитлар; 
-	таъминланган кредитлар. 
5.	Тўланадиган фоиз даражасига қараб: 
-	ўртача (нормал) фоиз ставкали;
-	юқори фоизли;
-	паст фоиз ставкали;
-	фоизсиз кредитларга бўлинади.
Узоқ муддатли кредитлашда кредитлар 3-5 йилдан (1 йилдан 3-5 йилгача бўлган кредитлар ўрта муддатли кредитлар дейилади) муддатга берилади. Узоқ муддатли кредитлар асосан асосий фондларни такрор ишлаб чиқариш ва улар билан боғлиқ соҳаларни таъминлашга ишлатилади. Ҳозирги даврда узоқ муддатли кредитлар банклар томонидан жуда кам миқдорда берилсада, улар капитал қўйилмаларини лойиҳаларни молиялаштиришнинг асосий манбаи сифатида давлатимиз иқтисодини ривожлантиришда катта аҳамият касб этмоқда. Узоқ, муддатли кредитлар хўжалик ташкилотлари томонидан қуйидаги объектлар учун жалб қилиниши мумкин:
-	қайта тиклашга капитал харажатларни амалга ошириш учун;
-	ҳаракатдаги асосий фондларни кенгайтириш ва такомиллаштириш билан боғлиқ харажатлар учун;
-	янги қурилиш ва қўшимча юқори самарали тадбирлар бўйича харажатларни амалга ошириш учун;
-	янги фан илмий техник соҳасида тадқиқотлар олиб бориш ва ютуқларини ишлаб чиқаришга жорий қилиш учун ва бошқалар.
Кредит муносабатларининг субъектлари ва объектларига фоиз ставкаси ва кредитнинг харакат доирасига қараб кредитнинг қуйидаги мустақил шакллари амалиётда қўлланилиши мумкин.
Булар банк кредити, тижорат кредити, истеъмол кредити, давлат кредити, халқаро кредит. Амалиётда кредитнинг ҳар бир шакли ҳам бир неча бўлакларга бўлиниши мумкин.
Банк кредити. Иқтисодиётда кенг тарқалган кредит муносабатларининг шаклларидан биридир.
Унинг объекти пул маблағларини бевосита ссудага бериш жараёни ҳисобланади. Банк кредитини берувчи кредит муассасалари кредитлаш жараёнини амалга ошириш учун берувчи кредит муааасалари кредитлаш жараёнини амалга ошириш учун Марказий банкдан махсус лицензия (рухсатнома) олган бўлишлари зарур. Қарз олувчи сифатида ҳуқуқий шахслар, аҳоли, давлат, хорижий давлат фуқарорлари иштирок этишлари мумкин. Кредит муносабатларининг воситаси бўлиб, кредит шартнома ёки кредит келишуви ҳисобланади. Бу кредит тури бўйича олинадиган даромад ёки ставка томонлар билан келишилади ва банк фоизи ёки ссуда фоизи кўринишида бўлади.
Жаҳон амалиётида банк кредитидан фойдаланганида унинг турли хил хусусиятлари ҳисобга олинади.
Қисқа муддатда банк кредитлари қарз олувчи корхонанинг хўжалик фаолиятида айланма маблағлар етишмоқчилигини тўлдириш учун қўлланилади.
Банклараро кредитлар- банк кредитининг кенг тарқалган шакллардан бири. Банклараро кредитнинг жорий ставкаси маълум бир тижорат банкнинг бошқа турлардаги ссудалар бериш сиёсатини аниқлаб берувчи муҳим омил ҳисобланади. Бу норманинг аниқ миқдори (ҳисоб ставкаси) Марказий банк томонидан белгиланади.
Тижорат кредити. Итқисодиётда кредит муносабатларининг вужудга келишининг биринчи шаклларидан бўлиб, вексель муомаласининг вужудга келтирган ва нақд пулсиз ҳисоб китобларнинг ривожланишига ёрдам берган. Тижорат кредитининг субъектлари сифатида ҳуқуқий шахслар мол етказиб берувчи ва мол сотиб олувчи корхоналар кредитнинг объекти сифатида сотилаётган товар иштирок қилади. Тижорат кредити ўзининг кўчмас мулки ва унинг ихтиёридаги қимматли қоғозлар бошқа мулк шакллари бўлиши мумкин. Амалий кўринишини ҳуқуқий шахслар ўртасида товар ва хизматларнинг тўлов муддатини чўзиш орқали сотиш шаклидаги молия хўжалик муносабатларида топади. Бу кредит шаклининг асосий мақсади товарларни сотишни тезлаштириш ва шу орқали фойда олишдан иборат.
Тижорат кредити банк кредитидан қуйидаги хусусиятлари билан фарқ қилади:
1.	Кредитлар (қарз берувчи) ролида махсус кредит-молия ташкилотлари эмас, балки товар ва хизматларни ишлаб чиқариш ҳамда сотиш билан шуғулланувчи турли ҳуқуқий шахслар иштирок қилади;
2.	Тижорат кредити фақатгина товар циклида берилади;
3.	Тижорат кредитида ссуда капитали саноат ва савдо капитали билан интеграциялашган ҳолда ҳаракат қилади. Бу бозор иқтисодиёти шароитида турли ихтисосдаги ва фаолият йўналишидаги корхоналарни ўз ичига олувчи холдинг молиявий компанияларнинг вужудга келишида ўз амалий аксини топади;
4.	Берилган вақт оралиғида тижорат кредитининг ўртача қиймати банк фоизининг ўртача ставкасидан доимо кичик бўлади.
5.	Қарз берувчи ва қарз олувчи ўртасидаги шартнома ҳуқуқий расмийлаштирилганда тижорат кредит бўйича тўлов (фоиз ставкаси) алоҳида аниқланмайди. Фоиз тўлови товар баҳосига қўйилган ҳолда расмийлаштирилади.
Истеъмол кредити. Истеъмол кредити ўзниниг мақсади билан кредитнинг бошқа шаклларидан фарқ қилади. Унинг фарқли белгиси-жисмоний шахсларга кредитлаш ҳисобланади. Кредитнинг бу шаклида кредит берувчи сифатида махсус кредит берувчи сифатида махсус кредит муассасалари билан бирга товар ва хизматларни сотишни амалга оширадиган жисмоний шахслар ҳам бўлиши мумкин.
Истеъмол кредити икки шаклда ёки товар шаклида берилиши мумкин. Жисмоний шахсларга кўчмас мулкка эгалик қилиш учун, даволаниш учун ҳар хил товарлар ва уй жиҳозлари сотиб олиш ва бошқа эҳтиёжларни қондириш учун истеъмол кредитлари берилиши мумкин.
Пул шаклида истеъмол кредити банклар томонидан товар шаклида эса товарлар чакана савдоси жараёнида тўлов муддатини чўзиш орқали амалга оширилади.
Ўзбекистонда ҳозирги кунларда уй-жой сотиб олиш, уй-жой қуриш учун пул шаклидаги, узоқ муддатли истеъмол кредити ва товар шаклида автомобиль кредитига берилмоқда.
Давлат кредити. Кредитнинг бу шаклининг асосий ҳусусияти кредит муносабатларида давлатнинг қатнашувидир. Давлат кредитида давлат бир томондан қарз берувчи ва иккинчи томондан қарз олувчи сифатида иштирок қилиши мумкин. Қарз берувчи вазифасини бажара туриб, давлат, давлат кредит институтлари жумладан Марказий банк орқали иқтисоднинг ҳар хил соҳаларини кредитлашни ўз зиммасига олади. Бу ҳолда давлат томонидан тижорат банкларига марказлаштирилган кредит ресурслар берилади ва бу ресурслар:
-	иқтисодиётнинг устувор тармоқларини кредитлаш;
-	молиявий ресурсларга эҳтиёж сезаётган давлат аҳамиятига эга бўлган аниқ, тармоқ ёки соҳаларга агар бюджетдан молиялаштириш имконияти тугаган бўлса, вақтинча фойдаланишга маблағ ажратилиши мумкин.
Ундан ташқари тижорат банкларига банклараро кредитлар бозорида кредит ресурсларни ким ошди савдо йўли билан ёки тўғрилан-тўғри сотиш жараёнида давлат томонидан маблағлар вақтинча фойдаланиш учун берилиш мумкин. 
Давлатнинг қарзлари кўпайган ҳолларда давлат бюджетга камомадини молиялаштириш мақсадида давлат қарз олувчи сифатида, давлат қарзларини жойлаштириш жараёнини амалга оширади. 
Давлат кредитининг ҳарактерли хусусияти шундаки, давлат томонидан олинган қарз маблағлари айланишида ёки моддий бойликлар яратишда иштирок қилмайди. Бу маблағлар давлат қарзларини қоплаш учун ишлатилади.
Халқаро кредит. Кредит муносабатларининг халқаро миқёсда (давлатлар ўртасида) амалга оширилиши халқаро кредитнинг юзага келишига олиб келади. Халқаро кредитга халқаро миқёсда ҳаракат қилувчи кредит муносабатлари тўплами сифатида қароли зарур. Кредитнинг бу шаклининг бевосита иштирокчилари миллатлараро молия-кредит институтлари, тегишли давлат ҳокимияти, кредит ташкилотлари ва алоҳида ҳуқуқий шахслар бўлиши мумкин. 
Халқаро кредит бир давлат шу давлат банки, ҳуқуқий шахси томонидан иккинчи бир давлатга унинг банкларига, бошқа ҳуқуқий шахсларига муддатлилик ва тўловлилик асосида бериладиган кредит ҳисобланади. 
Халқаро кредит давлат ва халқаро институтлар иштирок этган муносабатларда пул (валюта) шаклида ташқи савдо фаолиятида эса товар шаклида бўлиши мумкин. 
Судхурлик кредити. Кредитнинг ўзига хос шакли. Хорижда кредитнинг бу кўриниши тарихан кенг тарқалган кредит бўлиб ҳисобланади. Амалда судхурлик кредити Марказий банк томонидан тегишли лицензияга эга бўлмаган жисмоний шахслар шунингдек хўжалик юритувчи субъектлар томонидан маблағларни вақтинча фойдаланиш учун бериш йўли билан амалга оширилади. Судхурлик кредити ссуда фоизининг юқори ставкаси билан тавсифланади (120-180 %). Миллий кредит тизими инфраструктураси ривожланиши ва ҳамма турдаги албатта қарз олувчилар кредит ресурсларидан фойдаланиш ҳуқуқини таъминлаш натижасида судхурлик кредити ссуда капитали бозоридан йўқолади. 
Кредитнинг объектив зарурлиги такрор ишлаб чиқариш жараёнида фондларнинг доиравий айланиши қонуниятларига асосланганлигидир. 
Корхоналарнинг бозор иқтисодиёти шароитида иш юритишида ишлаб чиқариш жараёнининг узлуксизлигини таъминлаш корхонанинг асосий ва айланма фондларининг (узлуксизлигини таъминлаш) доиравий айланишининг тўхтаб қолишига йўл қўймаслик, корхоналарни молиявий ресурслар билан таъминлаш, корхоналар томонидан товар маҳсулотини сотганда сотилган товар учун тўлов сўммасини олиш объектив ва субъектив асбоблар туфайли кечиктирилган ҳолда кредитнинг зарурлиги келиб чиқади. 
Аммо кредит бериш унинг зарурлиги билангина кифояланиб қолмасдан унинг мақсадли ишлатилиши шарт-шароитлари билан ҳам белгиланади. 
Иқтисодиётнинг бир текисда ривожланишини ижтимоий ишлаб чиқариш таъминлайди. Ижтимоий такрор ишлаб чиқариш жараёнини эса кредит воситасида узлуксиз давом эттириб, моддий неъматлар яратиш жараёнида юзага келиши мумкин бўлган, бир зум бўлсада, тўхтаб қолишга йўл қўйилмайди. Демак, кредит иқтисодиётнинг бир текисда ривожланишини таъминловчи омиллардан бири деган хулосага келишимиз мумкин. 

II-боб. “Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг кредит сиёсати ва кредитлаш жараёнларини тартибга солишнинг амалий жиҳатлари.

2.1. “Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиали фаолиятига кредит тамойилларининг ижтимоий хусусиятлари.

Кредитнинг аҳамияти унинг моҳияти ва функциялари орқали белгиланади. Кредитнинг аҳамиятини ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишда бажариладиган функцияларининг натижасига кўра тавсифлаш мумкин. Кредит такрор ишлаб чиқариш жараёнини тезлаштиради ва ижтимоий ишлаб чиқаришнинг узлуксизлигини таъминлайди. Корхоналарга бериладиган кредит уларни вақтинчалик молиявий ресурсларига бўлган эҳтиёжини қондиради ва такрор ишлаб чиқариш жараёнини узлуксиз давом этишини таъминлайди. Пул маблағларига эҳтиёж ишлаб чиқаришнинг нафақат мавсумий, шунингдек бошқа сабабларига ҳам боғлиқ. Барча ҳолларда кредитдан фойдаланиш асосий ва айланма фондларнинг узлуксиз доиравий айланишини ишлаб чиқариш жараёни ва товарлар муомаласини тезлаштиришни таъминлайди. Бошқа иқтисодий категориялар сингари кредит маҳсулот ишлаб чиқаришни ва муомала соҳасини рағбатлантиради. Шунингдек, кредит ижтимоий-иқтисодий мақсадларни амалга оширишга иқтисодий вазифаларни бажаришга муҳим таъсир кўрсатади. 
Ҳозирги шароитда ишлаб чиқаришни жадаллаштириш ва ижтимоий-иқтисодий ривожланишнинг муаммолари ечилаётган бир даврда кредитнинг илмий-техникавий ютуқларни ишлаб чиқаришга жалб этишдаги аҳамияти ортиб бормоқда. 
Илмий-техника тараққиётига ижобий таъсир этиш жаҳон талабларига мос маҳсулот ишлаб чиқариш меҳнат ҳаражатларини  камайтириш, меҳнат унумдорлигини сезиларли даражада оширишга имкон берувчи янги техника ва технологияларни киритиш жараёнларини имтиёзли кредитлашда кўринмоқда. 
Ҳозирги кунда кўпгина корхоналарда чуқур таркибий ўзгаришлар туфайли ишлаб чиқаришни ривожлантириш фонди кенгайтирилган такрор ишлаб чиқаришни янги техник асосдаги асосий фондлар билан таъминлаш эҳтиёжини қондира олмайди. Бундай шароитда корхоналар техник қайта қуролланиш учун кредитга эҳтиёж сезади. Бундан кўриниб турибдики, бўш пул аблағларини мавжудлиги уларни вақтинчалик фойдаланишга бериш имкониятига боғлиқ. Кредит технологик жараёнларни такомиллаштириш, асбоб-ускуналарни замонавийлаштириш фондлар паркини янги машиналар билан таъминлаш асосида, минимал капитал харажатлар ҳисобига халқ хўжалигига керак маҳсулот ҳажмини оширишда корхоналар самарали йўлларни танлашда уларга иқтисодий туртки берувчи воситадир. 
Самарали тадбирларни амалга ошириш учун бериладиган кредит фонд қайтиши ва капитал харажатлар самарадорлигини оширишда асосий фондлар структурасини яхшилашга ва ишлаб чиқариш қувватларини ўз вақтида ишга туширишга ёрдам беради. 
Кредитнинг кенгайтирилган такрор ишлаб чиқаришдаги меҳнат унумдорлигини оширишга таъсири фондлар ва меҳнат унумдорлигини қиймат шакллари ўсиш суръатларини бир-бирига муносабатини ифодалайди ва ўз навбатида ишлаб чиқариш фондлари самарадорлиги даражасини кўрсатади. 
Кредит шундай ишлаб чиқариш воситаларини сотиб олиш ва уларни жорий этишга ишлатилиши керакки, бунда бу воситалар асосида меҳнат унудорлигини ва меҳнатни фонд билан қуролланишдаражалари ошсин. 
Соф даромадни кенгайтирилган такрор ишлаб чиқариш мақсадларида ишлатиш учун аввал уни ишлаб чиқаришни кенгайтириш талаб қиладиган даражада пул кўринишида жамғариш керак. 
Кредитни аҳамиятини тўғри ёритиш учун уни ишлатиш мақсадларини, шу жумладан умумий ва хусусий мақсадларини ёритиш керак. 
Кредитнинг умумий мақсади бу ижтимоий ишлаб чиқаришни динамик ва пропоционал ривожланиш асосида аҳолининг моддий ва маданий турмуш даражасининг ошишини таъминлашдан иборатдир. 
Кредитнинг асосий мақсади ишлаб чиқаришни ривожланитиршнинг интенсив омилларини қўллаш асосида ижтимоий ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишдир. Кредит давлатнинг иқтисодий воситаларидан бири сифатида бутун иқтисодиётнинг ривожланишига ва алоҳида корхона фаолиятига ижобий таъсир кўрсатади. 
Кредит ишлаб чиқаришга ижтимоий харажатларни иқтисод қилиш йўли билан таъсир этади. Аммо, кредит товар-моддий бойликларига сарфланган меҳнатни бевосита иқтисод қила олмайди, чунки унинг ўзи ишлаб чиқариш жарёнида бевосита иштирок этмайди. 
Кредитнинг роли уни халқ хўжалигига таъсир этиш механизми ва йўналишида ифодаланган назарий тушунчадир. Кредитнинг иқтисодиётини ривожланишига таъсири корхоналарнинг молиявий мустақиллигини мустаҳкамлашдаги ролини оширади. 
Хўжалик ҳисобида қарз олувчи юридик мустақил шахс сифатида кредитор билан кредит шартномаси туза олади. Кредитнинг хўжалик субъектларининг мустақиллигига таъсирида қуйидагича амалга оширилади. 
-	қарз мақсадли йўналишига эга бўлади; 
-	қарзни қайтариб беришлилик ва муайян тўлов мажбурияти қарз олувчини олинган қарзни самарали ишлатишга ундайди. 
Кредитнинг ҳозирги шароитда ролини ошириш учун банклар кредит ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини таъминлашлари, ликвидликка эга бўлмаган захиралар ва харажатларга кредитлар бермасликлари, кредитни муомала харажатларини иқтисод қилишда кенг қўлланишини ҳисобга олишлари зарур. Халқаро иқтисодий алоқалар доирасида ҳам кредитнинг аҳамиятини ортиб бормоқда. 
Ҳозирги жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози шароитида ресупблимиз халқаро иқтисодий муносабатлар доирасига кириб бормоқда ва бунда кредит муҳим аҳамият касб этмоқда. Кредит мамлакатлараро ўзаро ҳамкорликларни амалга оширишда хусусан қўшма корхоналар қурилишида ва уларнинг фаолиятини таъминлашда муҳим аҳамиятга эга. 
Республикамизнинг ички кредит тизимида кредитнинг ўрни янада муҳимроқ бўлиб кўринади. 
Буни Республикамизнинг кредит тизимига тааллуқли қонунлар қарорлар, меъёрий хужжатлар орқали кўриш мумкин. 
Республикамизнинг “Корхоналар тўғрисида” ги қонунида “Фермер хўжаликларига кредит бериш ва улар билан ҳисоб-китоб қилиш қоидалари”, “Банклар ва банк фаолияти тўғрисида” ги, “Ўзбекистон Республикаси Марказий Банки тўғрисида” ги қонуни юридик ва жисмоний шахсларга микрокредитлар бериш ва бошқа шунга оид қонунлар давлатимиз олиб бораётган пул-кредит сиёсатини ривожлантириш истиқболларини белгилашда муҳим асос бўлиб хизмат қилмоқда. 
Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Қишлоқ қурилиш банк” акциядорлик тижорат банкини ташкил этиш тўғрисидаги 2009 йил 30 мартдаги қарорига ва “Қишлоқ тараққиёти ва фаровонлиги йили” Давлат дастурига мувофиқ “Ғалла-банк” акциядорлик тижорат банки негизида “Қишлоқ қурилиш банк” акциядорлик тижорат банкини ташкил этилди. 
Қишлоқ қиёфасини ва қишлоқ аҳолисининг уй-жой шароитларини сифатли яхшилаш, қишлоқ жойларда ишлаб чиқариш ва ижтимоий инфратузилмани жадал ривожлантириш, уй-жой қурилишини узоқ муддатли имтиёзли кредитлаш тизимини кенг жорий этиш мақсадида ҳамда тасдиқланган “Қишлоқ тараққиёти ва фаровонлиги йили” Давлат дастурига мувофиқ “Ғалла-банк” акциядорлик тижорат банк акциядорлари қарори ва Ўзбекистон Республикаси Молия Вазирлиги, Иқтисодиёт вазирлиги ҳамда Марказий банки “Ғалла-банк” акциядорлик тижорат банки негизида “Қишлоқ қурилиш банк” акциядорлик тижорат банкини ташкил этиш ҳамда унинг устав капиталини 150 милиард сўм миқдорида шакллантириш улушларни унинг акциядорлари орасида иловага мувофиқ тақсимлаш тўғрисидаги таклифларига розилик беришди. 
“Қишлоқ қурилиш банк” акциядорлик тижорат банкининг очиқ акциядорлик жамияти шаклида ташкил этилиши ҳамда мулкий молиявий ва бошқа мажбариятлар, шунингдек юридик ва жисмоний шахсларнинг пул маблағларини сақлаш ҳамда ўз вақтида қайтаришни кафолатловчи талаблар бўйича “Ғалла-банк” акциядорлик тижорат банкининг ҳуқуқий вориси ҳисобланиши белгиланди. 
“Қишлоқ қурилиш банк” акциядорлик тижорат банкининг асосий вазифалари этиб: 
-	уй-жой-коммунал, ижтимоий соҳа ва қишлоқ аҳоли пунктларини ободонлаштириш борасидаги эҳтиёжларини амалга оширишда аҳоли ҳамда юридик шахсларга кредит бериш ва банк хизмати кўрсатиш; 
-	қишлоқ жойларида тасдиқланган намунавий лойиҳалар бўйича уй-жойлар ишлаб чиқариш ва ижтимоий инфратузилма объектларини қуриш ҳамда таъмирлашни амалга оширадиган ихтисослаштирилган пудрат  ташкилотларига кредит бериш ва лизинг хизматларини кўрсатиш; 
-	янги замонавий қурилиш материаллари ва конструкциялари ишлаб чиқарадиган тасдиқланган намунавий лойиҳалар бўйича қишлоқда объектлар қуришнинг индустриал ва йиғма технологияларини жорий этадиган барча мулкчилик шаклидаги корхоналарга кредит бериш ва комплекс тарзда банк хизматларини кўрсатиш; 
-	қишлоқ қиёфасини сифатли яхшилашни қишлоқ жойларда муҳандислик ҳамда ижтимоий инфратузилмани ривожлантириш ва такомиллаштиришни жумладан, йўллар, энергия ва сув таъминоти тизимлари қишлоқ врачлик пунктлари, мактаблар, болалар спорти объектларини реконструкция қилиш, қишлоқ аҳоли пунктларини ичимлик суви, хизмат кўрсатиш ва сервис соҳасини объектлари телекоммуникация тармоқлари билан таъминлашни назарда тутган ҳолда инвестиция фаолиятини олиб бориш, шунингдек, лойиҳаларни ишлаб чиқиш ва амалга оширишни молиялаштириш; 
-	универсал тижорат банки сифатида юридик ва жисмоний шахсларга қонун хужжатларида белгиланган тартибдаги бошқа комплекс банк хизматларини кўрсатиш белгилаб берилди.
Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ва Марказий Банкининг “Қишлоқ қурилиш банк” акциядорлик тижорат банкининг ресурс базасини Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлигининг йиллик 3 фоизли фоиз ставкаси бўйича ва 2010 йил мактаб таълимининг ривожлантириш жамғармасига ажратмалар ҳисобидан 5 йил имтиёзли давр билан 170,0 миллиард сўмгача миқдорда камида 15 йил муддатда бериладиган мақсадли кредит линияси, халқаро молия институтлари ва бошқа хорижий молия кредит тузилмаларининг мақсадли узоқ муддатга мўлжалланган имтиёзли кредитлари, инвестициялари ҳамда грантлари, шунингдек, “Қишлоқ қурилиш банк” акцяидорлик тижорат банки томонидан қўшимча чиқариладиган акциялар ва бошқа қимматли қоғозларни юридик ва жисмоний шахсларга сотишдан тушадиган маблағлар ҳисобидан қўшимча шакллантириш манбалари борасидаги таклифлар қабул қилинди. 
Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги билан тикланиш ва тараққиёт жамғармаси томонидан, шу жумладан “Қишлоқ қурилиш банк” акциядорлик тижорат банкининг устав капиталини шакллантириш учун ажратиладиган маблғлар тасдиқланган намунавий лойиҳалар бўйича якка тартибдаги уй-жой қурилишни молиялаштиришга мақсадли тарзда йўналтирилади.
	Жисмоний шахсларга намунавий лойиҳалар бўйича якка тартибдаги уй-жой қурилиши учун Марказий банкнинг қайта молиялаш ставкаси 50 фоизи миқдоридаги фоиз ставкаси билан энг кам иш ҳақининг 1000 баробаригача миқдорда 15 йил муддатгача кредитлар берилади. Лойиҳаларни банк томонидан бозор шартлари асосида жалб этилган маблағлар ҳисобидан молиялаштириш ҳамда бошқа банк хизматларини кўрсатиш қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда тижорат асосида амалга оширилади.
	Мамлакатимизда “Қишлоқ тараққиёти ва фаровонлиги йили” Давлат дастури доирасида мамлакатимиз иқтисодиётини ҳуқуқий базаси шакллантирилиб, унда асосан қишлоқ аҳолисининг манфаатларини тўла қамраб олган вазифалар белгиланган. Дастурнинг ҳар бир банди қишлоқларимизни ободонлаштириш, у ерда истиқомат қилаётган аҳоли учун замонавий турмуш тарзини ташкил этишга қаратилган. Дастурни ишга тушуриш учун эса, ҳукуматимиз томонидан етарли ҳуқуқий база яратиб берилди. Шу асосда бугунги кунда тегишли ташкилот ва идоралар аҳоли пунктларини меъёрий режалаштиришини ташкил этиш, турар жой ва ижтимоий соҳа объектлари барпо этилишини лойиҳалаштириш тизимини тубдан яхшилаш, қишлоқ жойларда ишлаб чиқариш ва ижтимоий инфратузилмани янада ривожлантириш ишларини олиб бормоқда. 
	Шунингдек, юртбошимиз таъкидлаганларидек, жорий йилдаги энг устувор вазифлар сирасига замонавий йўл ва кўприклар бунёд этиб, сифатли транспорт хизмати кўрсатиш тизимини йўлга қўйиш, аҳолини тоза ичимлик суви, табиий газ ва электр энергияси билан таъминлаш даражасини ошириш маиший хизмат кўрсатиш ва сервис соҳасини янги сифат даражасига кўтариш масалалари ҳам киради. 
	Бундан ташқари, ушбу дастурда қишлоқ тадбиркорлари ҳамда ишбилармонларининг ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш соҳаларида, айниқса, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлашни йўлга қўйиш борасидаги лойиҳаларини ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш каби муҳим масалалар ҳам ўз аксини топган. Буларнинг бариюртиизда энг олий қадрият деб қараладиган инсон манфаатларига уларнинг турмуш фаровонлигини оширишга хизмат қилиши билан аҳамиятлидир. 
	Қишлоқлар қиёфасини тубдан ўзгартириш ҳамда тадбиркорликни янги босқичга олиб чиқишдек ўлкан мақсадлар ижросида тижорат банклари ҳам бирдек фаоллик кўрсатмоқда. Хусусан, “Ғалла банк” АТБ нинг фаолият стратегияси ҳам юқоридаги дастур мазмуни асосида ишлаб чиқилган. 
	Бевосита давлатимиз раҳбари ташуббуси ҳамда махсус қарори асосида ташкил этилган “Қишлоқ қурилиш банк” АТБ, жумладан, бугунги кунда жойларда уй-жой қурилиши, коммунал, ижтимоий соҳа ва қишлоқ аҳоли пунктларини ободонлаштириш борасидаги эҳтиёжларни амалга оширишда ҳамда турли мулк шаклига эга субъектларга кредитлар бериб, лизинг хизматларини кўрсатмоқда. Бундай ишлаб чиқариш ва ижтимоий инфратузилма объектларини қуриш ҳамда таъмирлашни амалга оширишда банк шу соҳага ихтисослашган пудрат ташкилотлар билан ҳамкорлик қилмоқда. Яъни, улар томонидан тасдиқланган намунавий лойиҳалар банкка тақдим этилиб, белгиланган маблағлар доирасида молияланмоқда. Шунингдек, замонавий қурилиш материаллари ва конструкциялари ишлаб чиқариладиган, қишлоқда объектлар қуришнинг индустриал ва йиғма технологияларини жорий этадиган барча мулкчилик шаклидаги корхоналарга кредит ажратиш ва комплекс тарзда банк хизматларини кўрсатиш ҳам банк муассасасининг устувор йўналишларидан ҳисобланади. Бундан ташқари, банкнинг инвестиция фаолияти қишлоқлардаги электр энергия ва сув таъминоти тизимлари, йўллар ва қишлоқ врачлик пунктлари, мактаблар ва болалар спорт объектларини реконструкция қилишга қаратилган. Бундай ўлкан ва маъсулиятли вазифаларни амалга ошириш, ўз навбатида, катта миқдордаги сармояни талаб қилади. “Қишлоқ қурилиш банк” зиммасига ўлкан вазифалар юкланган. Муассаса гарчи муайян сармояга эга банк негизида ташкил этилган бўлсада, ундаги мавжуд манбалар стратегик мақсадларнинг тўлиқ ишга туширишни қаноатлантирмайди. 
	Шуни ҳисобга олиб, “Қишлоқ қурилиш банк” АТБ нинг молиявий ресурс базаси юртбошимизнинг мазкур муассасани ташкил этиш тўғрисидаги қарори асосида шакллантирлмоқда. Унга кўра 2009-2010 йиллар давомида банк устав капитали                14,0 млрд.сўмдан қарийб 150,0 млрд.сўмга етказиш режалаштирилган.       
Худди шундай мақсадда банкка Республика Молия вазирлиги томонидан              2010 йилда Мактаб таълимини ривожлантириш жамғармасига ажратмалар ҳисобидан умумий ҳисобда 170,0 миқдоридаги 15 йил муддатга мақсадли кредит линиясининг очилиши белгиланган. 
Бундан ташқари, банк ўз ресурс базасини мустаҳкамлаш мақсадида халқаро молия институтлари ҳамда бошқа хорижий молия-кредит тузилмаларининг имтиёзли кредит ва инвестицияларини жалб қилиб, халқаро грантларда мунтазам иштирок этиб боради. Шунингдек, банк томонидан қўшимча равишда чиқариладиган акциялар ва бошқа қимматли қоғозлар муомаласи ҳам унинг молиявий манбалари ҳажмини оширишга етарлича ҳисса қўшиб боради. 
Энг эътиборлиси шундаки, “Қишлоқ қурилиш банки” 2012 йил 1 январига қадар фойда ва мулк солиғи, шунингдек, олиб келинадиган банк жиҳозлари ва техникаси учун божхона тўловларидан озод қилинган. Банкка берилаётган бундай имтиёзлар муассасанинг молиявий имкониятларини янада кучайтиришга асос бўлади. 
Якка тартибдаги уй-жой қурилиш учун жисмоний шахсларга намунавий лойиҳалар бўйича бериладиган Марказий банк қайта молиялаш ставкасининг 50 фоизи миқдордаги фоиз ставкаси билан энг кам иш ҳақининг 1000 баробаригача миқдорида 15 йил муддатгача имтиёзли равишда ажратилади. 
Хусусан, банк томонидан 2009-2010 йиллар давомида ана шундай лойиҳалар доирасида турар жойлар қурилишига 260,5 млрд.сўмдан ортиқ кредит маблағларининг йўналтирилиши мўлжалланган. Бунинг эвазига дастлабки икки йилда қишлоқ аҳоли пунктларида 9,5 мингга яқин замонавий ва кўркам уй-жойлар қуриб, фойдаланишга топширилади. 
Банк кредит хизматларидан фойдаланиш бугунги кунда аҳоли учун оддий ҳолга айланган. Негаки, банк маблағлари уларнинг фаолиятини барқарорлаштириб, сармояларини оширмоқда. Бироқ, шундай бўлишига қарамай, ипотека кредити учун мижоз ўз имкониятининг сўнгги палласида мурожаат қилмоқда. 
Ипотека кредити бошқа шундай хизматлардан фарқли ўлароқ мижознинг бугунги шароити яхшиланишига ёрдам беролмайди. Бироқ, унинг маълум давр ичида муҳим турар жойга эга бўлишини таъминлайди. “Қишлоқ қурилиш банк” нинг ипотека кредитларидан фойдаланишда қуйидаги имкониятлар бор: 
Маълумки, ипотека кредити тўғрисидаги меъёрий ҳужжатларда фуқаролардан кўрилаётган (ёки сотиб олинаётган) уй-жой смета қийматининг камида 25 фоизи миқдорида бошланғич бадалга эга бўлишлари талаб этилган. “Қишлоқ қурилиш банк” томонидан тақдим этилаётган ипотека кредитлари ушбу бадални нафақат пул кўринишида, балки барпо этилаётган уй-жой смета қийматининг камида 25 миқдоридаги қурилиш материаллари кўринишида ҳам олади. 
Агарда мижознинг ушбу икки имконияти ҳам чекланган бўлса, у ҳолда банкнинг “Қурилишга сармоя” мақсадли жамғариб бориладиган омонот туридан фойдаланиши мумкин. Мазкур депозитга маблағлар бир йилдан кам бўлмаган муддатга Марказий банк амалдаги қайта молиялаш ставкасининг 150 фоизи (йиллик 21 фоиз) миқдорида даромад тўлаш шарти билан қабул қилинади. “Қурилишга сармоя” омонот турига маблағ қўйган шахснинг жамғарган омонот миқдори намунавий лойиҳа бўйича уй-жой қуриш учун банкдан олиши мўлжалланаётан имтиёзли кредит миқдорининг камида 25 фоизга етганда у учун имтиёзли тарзда кредит берилади. 
Ипотека кредитлари ажратилган даврдан бошлаб қарздор кредитнинг асосий қисмини 6 ой давомида тўлашдан озод этилади. Бу эса, ушбу маблағларни кредит тўловига эмас балки, уйни қуриб битказиш учун йўналтиришга имкон беради. Ушбу тартибнинг яна бир эътиборли томони шундаки, мижознинг уй-жой нархини янада арзонлаштириш мақсадида махсу қурилиш-монтаж ишларини бажаришга боқа ихтисослашган пудрат ва хўжалик кўринишидаги қурилиш ташкилотларини жалб қилиши ёки халқимиз анъаналарига кўра уни ҳашар усулида ҳам кўриш мумкин. 
Банк филиали томонидан ипотека кредитларининг бериш ссуда ҳисоб рақамидан қарз олувчининг банк пластик карточкаларига маблағлар ўтказиш йўли билан ҳам амалга оширилиши мумкин. Бундан ташқари, ипотека кредитини қайтаришда ҳам мижозларга бир қатор имконият ва қулайликлар жорий қилинган. Қувонарлиси шундаки, намунавий лойиҳалар бўйича қишлоқларда кўрилиши мумкин бўлган уй-жойларга фоизлар фермер хўжаликларнинг йил якунига кўра хўжалик бошлиғининг шахсий тасарруфига ўтадиган даромадлари ҳисобидан ўтказиш йўли билан ҳам амалга оширилади. 
Шу ўринда қайд этиш жоизки, барпо этилажак уй-жойлар лойиҳалари “Қишлоққурилиш - лойиҳа” лойиҳа қидирув институти томонидан ҳар бир ҳудуд шарт-шароитлари, экоологик ва шаҳарсозлик – архитектура талаблари инобатга олинган ҳолда, бир неча усулда тайёрланиб сўнгра тасдиқланади. Зеро, қишлоқ аҳолиси учун мўлжалланган турар жойлар кўркам ва шинам бўлиши билан бирга, киши саломатлиги учун муайян талабларга жавоб бериши лозимдир. Бундан ташқари “Қишлоқ қурилиш банк” нинг аҳоли имкониятларини оширишга қаратилган яна қуйидаги хизматлари мавжуд: 
Муассаса универсал банк сифатида ўзининг доимий мижозларидан ташқари “Ўзавтойўл” ҳамда “Ўзқурилишматериаллари” компаниялари таркибига кирувчи барча корхона ва ташкилотларга, шунингдек, замонавий қурилиш материаллари ҳамда конструкциялар ишлаб чиқарадиган объектлар қуришнинг индустриал ва йиғма технологияларини жорий этадиган мулкчилик шаклидан қатъий назар, қурилиш ишлари билан шуғулланувчи пудрат ва ихтисослашган қурилиш-таъмирлаш корхоналарига бевосита комплекс банк хизматларини кўрсатади. Ўз навбатида, бу корхоналар ишлаб чиқариш қувватининг ошишига ва қурилиш материалларининг арзон бўлишига хизмат қилади. Ана шунда қурилиш ишлари қиймати ҳам ўз-ўзидан пасайиб боради. 

2.2. Ўзоқ муддатли банк кредитлари, уларни “Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалида амал қилиши доираси ҳамда уларнинг ҳисобини юритиш тартиби.
 
Юртбошимиз таъкидлаганларидек, “Давом этаётган жаҳон молиявий – иқтисодий инқирозини ва унинг мамлакатимиз иқтисодиётига таъсирини эътиборга олган ҳолда,  банк – молия тизимининг таъминлаш муҳим устувор вазифа бўлиб қолмоқда”. 
Бу ўринда банкларнинг капиталлашуви ва инвестициявий фаоллигини янада ошириш иқтисодиётдаги таркибий ўзгаришларнинг устувор йўналишлари қайта тиклаш ва кенгайтириш, ишлаб чиқаришни модернизация қилиш, техник ва технологик янгилашга қаратилган кредитлаш ҳажмини ошириш ҳақида бормоқда. 
Барчамиз оддий бир ҳақиқатни яхши англаб олишимиз даркор-инвестицияларсиз модернизация ҳам, янгиланиш ҳам бўлмайди. Бу ўринда банкларнинг капиталлашуви ва инвестициявий фаоллигини янада ошириш иқтисодиётдаги таркибий ўзгаришларнинг устувор йўналишлари қайта тиклаш ва кенгайтириш, ишлаб чиқаришни модернизция қилиш, техник ва технологик янгилашга қаратилган кредитлаш ҳажмини ошириш ҳақида бормоқда. 
Барчамиз оддий бир ҳақиқатни яхши англаб олишимиз даркор – инвестицияларсиз модернизация ҳам, янгиланиш ҳам бўлмайди. Бу ўринда биз нафақат корхоналар томонидан инвестиция лойиҳаларини амалга оширишни жадаллаштиришни, балки бундан тижорат банклари қанчалик манфаатдор экани ва улар бу лойиҳаларда ўз кредит ресурслари билан нечоғли фаол иштирок этаётганини ҳам кўзда тутамиз. Бунинг учун тижорат банклари етарли капиталга эга, молиявий барқарор бўлиши лозим, бир сўз билан айтганда, улар йирик инвестция институтларига айланиши даркор”.                                  
	Тижорат банкларининг узоқ муддатли кредитлари улушини ошириш бўйича кўрилган чоралар туфайли 3 йилдан ортиқ муддатга берилган кредитларнинг банклар кредит портфелининг умумий ҳажмидаги улуши ҳозирги пайтда 69 фоизга етди ва сўнгги ўн йилда 28 баробар кўпайди. 
Марказий банк ва Молия вазирлиги тижорат банклари билан биргаликда банкларнинг жами капиталини 2010 йилда камида 20 фоизга ошириши, яқин икки йилда эса унниг ялпи ички маҳсулотга нисбатан ҳажмини 10 фоизга етказиши лозим. 
Мамлакатимизда кейинги йилларда банклар, хусусан кредит портфелининг умуий ҳажмида узоқ муддатли кредитларнинг улуши юқори бўлган банкларни қўллаб-қувватлашга қаратилган кўплаб ҳуқуқий асослар яратилмоқда ва улар амалга оширилмоқда. 
Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2008 йил                           31 декабрдаги 288-сонли “Иқтисодиётнинг реал сектори соҳасида корхоналарни ва инвестицион фаоллигини кредит йўли билан қўллаб-қувватлашни таъминлаш                      чора-тадбирлари тўғрисида” ги қарори банкларнинг капиталлашувини ошириш учун бюджет маблағларидан Ўзбекистон Республикаси тикланиш ва тараққиёт жамғармаси маблағларидан ва бошқа акциядорларнинг маблағларидан ажратилган мақсадли маблағлар ҳисобига иқтисодиётнинг реал сектори корхоналарини кредит йўли билан                          қўллаб-қувватлашни таъминлаш масаласига қаратилган бўлиб, бу масалалар бўйича Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт вазирлиги, Молия вазирлиги фаолиятини мувофиқлаштириш кўзда тутилган. Бундан ташқари мақсадли маблағлардан берилган кредитлар ҳисобига корхоналар томонидан янги қурилиш, ишла чиқаришни модернизациялаш, техник ва технологик жиҳаидан қайта жиҳозлаш, товарларни реализация қилишнинг прогноз параметрларига эришилишига кўмаклашишга эътибор қаратилган.  
Ушбу қарорга мувофиқ “Иқтисодиётнинг реал сектори соҳасида корхоналарни ва инвестицион фаолликни кредит йўли билан қўллаб-қувватлашни таъминлаш масалаларини кўриб чиқиш тартиби тўғрисида” ги вақтинчалик низом тасдиқланган. Низомга асосан мақсдли маблағлар ҳисобига кредитлар банклар томонидан корхоналарга қуйидаги мақсадларда берилади: 
Экспортга йўналтирилган ва импортнинг ўрнини босадиган маҳсулотлар ишлаб чиқарадиган саноат тузилмасида ва иқтисодиётнинг бошқа тармоқларида муҳим ижтимоий-иқтисодий аҳамиятга эга ва салмоқли ўринга эга бўлган корхоналар учун айланма маблағларни тўлдириш, шунингдек, аҳоли бандлигини тўлдириш, аҳоли бандлигин таъминлаш. 
Биринчи навбатда, ишлаб чиқаришни модернизациялаш, техник ва технологик жиҳатдан қайта жиҳозлаш, янги рақобатбардошли ташқи ва ички бозордаги талаб қилинадиган маҳсулотлар ишлаб чиқаришни ўзлаштириш ва кенгайтириш корхоналарнинг экспорт салоҳиятини ошириш, ички истеъмол бозорини мамлакатимизнинг ўзида ишлаб чиқарилган товарлар билан барқарор тўлдириш. 
Ишлаб чиқариш, ижтимоий транспорт ва телекоммуникация инфратузилмасини шакллантириш ва ривожлантириш бўйича ижтимоий аҳамиятли давлат дастурлари ва лойиҳаларини амалга ошириш. 
Тадбиркорлик субъектлари томонидан замонавий асбоб-ускуналар ва мини-технологиялар сотиб олиш, тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш ва сотиш, ички бозорни мамлакатимизнинг ўзида ишлаб чиқарилган товарлар билан тўлдириш, шунинг ҳисобига қўшимча иш ўринлари яратиш ва аҳоли даромадини ошириш.
Мақсадли маблағлар ҳисобига кредит олиш учун корхона банкларга қуйидаги ҳужжатларни тақдим этади:
-корхонага хизмат кўрсатадиган банк кўрсатилган ҳолда мақсадли маблағлар ҳисобига кредит олиш учун ариза;
-олиш мақсадлари ва фойдаланиш йўналишлари, шунингдек мўлжалланаётган сўмма, кредитнинг муддати ва фоиз ставкаси, корхонанинг банк ҳисоб рақамидаги пул маблағларининг прогноз оқими, ишлаб чиқарилаётган товарлар (ишлар, хизматлар) га буюртмалар портфели таркиби ва уларни сотиш бозори, шунингдек кредитни ўзлаштиришга тегишли бўлган бошқамаълумотлар кўрсатилган ҳолди бизнес-режа; 
-белгиланган тартибда тасдиқланган янги қурилишни амалга ошириш, ишлаб чиқаришни модернизациялаш, тхник ва технологик жиҳатдан қайта жиҳозлаш бўйича инвестиция лойиҳасининг дастлабки техник-иқтисодий ҳисоб-китоб, шунингдек ушбу инвестиция амалга оширишнинг бориши тўғрисидаги ахборот;
-корхонанинг охирги 3 йилдаги молиявий аҳволи тўғрисидаги ҳужжатлар шу жумладан, давлат солиқ хизмати органлари томонидан тасдиқланган бухгалтерия баланси (1 шакл), молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот (2 шакл), дебиторлик ва кредиторлик қарзлар тўғрисидаги маълумотнома (2 а шакл);
-кредитнинг мўлжалланаётган таъминланиши бўйича маълумотлар (мол-мулк гарови, кафолати, кафиллик, суғурта полиси ва бошқалар).
Банклар мақсадли маблағлар ҳисобига кредит беришнинг мақсадга мувофиқлигини кўриб чиқишда ушбу вақтинчалик низомнинг 11-бандида назарда тутилмаган қўшимча маълумотларни корхонадан сўрашга ҳақлидир. Банк мақсадли маблағлар ҳисобига кредит бўйича ҳужжатларни қонун ҳужжатларига ва банкнинг ички кредит сиёсатига мувофиқ кўриб чиқади. Банклар мақсадли маблағлар ҳисобига кредит бўйича ҳужжатларни қуйидаги мезонларга алоҳида эътиборни қаратган ҳолда кўриб чиқадилар:
-республикани ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш мақсадлари учун лойиҳани амалга оширишнинг аҳамияти, минтақавий ва жаҳон иқтисодиёти ривожланиши динамикасини, ички ва ташқи бозорлар конъюктурасини ҳисобга олган ҳолда корхоналар ва тармоқларни янада ривожлантириш истиқболлари;
-маҳсулот таннархини пасайтириш, ишлаб чиқаришнинг рентабеллигини ва фойда кўришни ошириш бўйича молиявий режа бажарилишини, корхонанинг молиявий аҳволи, бюджет олдидаги банкларнинг кредитлари, коммунал хизматлар, иш ҳақи бўйича қарзлар, шунингдек дебиторлик қарзлар мавжудлиги ва ҳоказолар таҳлили.
 Мақсадли маблағлар ҳисобига кредит беришнинг мақсадга мувофиқлиги тўғрисида банк томонидан хулоса бериш муддати корхонанинг расмий ёзма аризаси рўйхатидан ўтказилган кундан бошлаб 10 кундан ошмаслиги керак. Мақсадли маблағлар ҳисобига кредит беришнинг мақсадга мувофиқ эмаслиги тўғрисида хулоса берилган тақдирда банк рад этишнинг асосли сабабларини кўрсатган ҳолда ариза берувчини кредит бериш рад этилганлиги ҳақида ёзма равишда хабардор қилиши керак. Мақсадли маблағлар ҳисобига беришнинг мақсадга мувофиқлиги тўғрисида ижобий хулоса берилган тақдирда банк Ўзбекистон Республикаси МАрказий банкига маблағларни банкнинг вакиллик ҳисоб рақамига ўтказиш учун банкнинг кредит қўмитаси (ёки Кенгаши) баённомасини юборади. 
Маблағлар вакиллик ҳисоб рақамига тушгандан кейин банк корхона билан кредит шартномаси тузади. Банк ҳақидаги қонун ҳужжатларига шартномасига ва банкнинг кредит сиёсатига мувофиқ мақсадли маблағлар ҳисобига берилган кредитлар мониторингини олиб боради. Берилган кредитдан бошқа мақсадларда фойдаланилган тақдирда кредитнинг бошқа мақсадда фойдаланилган қисмини кредит шартномасида назарда тутилган тартибда корхонанинг банкдаги талаб қилиб олинадиган депозит ҳисоб рақамига муддатидан олдин ундириб олишга ҳақлидир. 
Банк ҳар ойда Ўзбекистон Республикаси Марказий банкига дастлаб берилган кредит сўммасини,  кредит бўйича қарз қолдиғини, ҳисобланган ва тўланган фоиз тўловлари сўммасини, кредит мониторинги амалга оширилганлиги тўғрисидаги маълумотларни кўрсатган ҳолда корхоналар бўйича мақсадли маблағлар ҳисобига берилган кредитлар тўғрисидаги ахборотни тақдим этади. 
Муҳтарам юртбошимиз таъкидлаганларидек, “ ... экспорт қилинадиган маҳсулотларимиз таркибини ва умуман, ташқи савдо айланмасини янада диверсификация қилиш долзарб масала бўлиб, қолмоқда”. 
Инқирозга қарши чоралар дастури доирасида амалга оширилган яна бир йўналиш мамлакатимиздаги маҳсулот экспорт қиладиган корхоналарни қўллаб-қувватлаш ва рағбатлантириш, экспорт салоҳиятини мустаҳкамлаш бўйича қабул қилинган амалий чоралар муҳим аҳамиятга эга бўлди.         
  Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози шароитида мамлакатимизда банкларимиз капиталнинг етарлилик даражасини 23 фоиздан ошади. Бу эса банклар мониторинги билан шуғулланадиган халқаро стандартлардан қарийб 3 баробар кўплиги экспорт қилувчи корхоналарни банк кредитлари бериш йўли билан қўллаб-қувватлаш имконини беради. Бу борада ҳам ҳукуматимиз томонидан ҳуқуқий асослаш яратилган. 
Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2008 йил                         31 декабрдаги 290-сонли “Экспорт қилувчи корхоналарни молиявий ва кредит йўли билан қўллаб-қувватлашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” ги қарори Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 28 ноябрдаги ПФ-4058-сон Фармони билан тасдиқланган. “Иқтисодиётнинг реал сектори корхоналарини қўллаб-қувватлаш, уларнинг барқарор ишлашини таъминлаш ва экспорт салоҳиятини ошириш чора-тадбирлари” дастурининг 1.6-банди ижросини таъминлаш, шунингдек экспорт қилуви корхоналарни молиявий ва кредит йўли билан қўллаб-қувватлаш чора-тадбирларини амалга ошириш, иқтисодиётнинг реал сектори корхоналарининг инвестицион ўсишини рағбатлантириш ва модернизациялаш, аҳоли бандлигини оширишга кўмаклашиши ҳамда янги иш ўринлари яратиш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қуйидагиларга эътибор қаратган:
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 18 ноябрдаги ПФ-4053-сонли Фармонига мувофиқ ташкил этилган “Иқтисодий ночор корхоналарни тижорат банкларига сотиш бўйича республика комиссиясига экспорт қилувчи корхоналарнинг бакларнинг кредитлари бўйича муддати ўтказиб юборилган ва жорий қарзлари сўммасини таркибий ўзгариш ҳамда жарима санкциялари ва пеняларни ҳисобдан чиқариш бўйича мурожаатларини кўриб чиқиш ҳуқуқи берилган. 
Вазирлар Маҳкамасининг 2008 йил 31 декбрдаги 290-сон қарорига кўра, “Экспорт қилувчи корхоналарнинг банкларнинг кредитлари бўйича муддати ўтказиб юборилган ва жорий қарзлари сўммасини таркибий ўзгартириш ҳамда жарима санкциялари ва пеняларни ҳисобдан чиқариш бўйича мурожаатларини иқтисодий ночор корхоналарни тижорат банкларига сотиш бўйича Республика комиссияси томонидан кўриб чиқиш тартиби тўғрисида” вақтинчалик Низом тасдиқланган. Низомга мувофиқ қуйидаги имтиёзлар белгиланган:
-муддати ўтказиб юборилган ва жорий қарзлари сўммасини таркибий ўзгартириш кўрсатиб ўтилган экспорт қилувчи корхоналарнинг молияий ҳолати вақтинча ёмонлашганлиги муносабати билан кредитни қайтариш бўйича кечиктириш (бўлиб-бўлиб тўлаш) юзасидан экспорт қилувчи корхонага берилган кредит бўйича шартноманинг бирламчи ёки илгари қайта кўриб чиқилган шартларини ўзгартириш; 
-кредитлар бўйича жарима санкциялари ва пеняларни ҳисобдан чиқариш экспорт қилувчи корхонанинг банк олдидаги қарзларини кўрсатиб ўтилган экспорт қилувчи корхонанинг молиявий ҳолати вақтиняа ёмонлашганлиги муносабати билан асосий қарз ўз вақтида қайтарилмаганлиги учун қўлланилган жарима санкциялари ва ҳисобланган пеня сўммасига камайтириш. 
Ушбу вақтинчалик низомнинг амал қилиши қуйидагилар:
-маҳсулот (ишлар, хизматлар) таннархини камида 20 фоизгача пасайтириш бўйича асосланган молиявий режа шу жумладан, ишлаб чиқаришнинг материаллар ва энергия сарфини қисқартириш, ишлаб чиқаришнинг рентабеллигини ва фойда кўришни ошириш ва ортиқча штат бирликларини мақбуллаштириш;
-илгари амалга оширилган ўзи ишлаб чиқарган товарлар (илар, хизматлар) ни барқарор экспортга етказиб беришни ҳар йили ишлаб чиқариладиган маҳсулотнинг камида 30 фоизи ҳажмида бўлиши ва жаҳон молия танглигининг таъсири натижасида экспорт маҳсулотга нарх-наво ва талаб пасайгунгача амал қилган экспорт контрактларга эга бўлиш мавжуд бўлганда фақат эквивалентда 500 минг АҚШ долларидан ортиқ қийматли янги қурилиш, ишлаб чиқаришни модернизациялаш, техник ва технологик жиҳатдан қайта жиҳозлаш бўйича инвестиция лойиҳалари амалга оширилишини назарда тутадиган экспорт қилувчи корхоналар фаолиятига жорий этилади. 
Юртбошимиз таъкидлаганларидек, “Барчамиз оддий бир ҳақиқатни яхши англаб олишимиз даркор – инвестицияларсиз модернизация ҳам, янгиланиш ҳам бўлмайди.” 
Мамлакатимизда тижорат банкларининг узоқ муддатли кредитларнинг кредитларни ошириш бўйича кўрилган чоралар туфайли 3 йилдан ортиқ муддатга берилган кредитларнинг банклар кредит портфелининг умумий ҳажмидаги улуши ҳозирги пайтда 69 фоизга етди ва сўнгги ўн йилда 28 баравар кўпайди. Банклар кредит портфелининг умумий ҳажмида узоқ муддатли кредитларнинг улушига қараб давлат томонидан турли имтиёзлар берилмоқда. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 28 июлдаги ПҚ-1166-сон “Тижорат банкларнинг инвестиция лойиҳаларини молиялаштиришга йўналтириладиган узоқ муддатли кредитлари улушини кўпайтиришни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” ги қарорининг (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2009 йил 30-31-сон, 343-модда) 3 бандига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлигининг 18.09.2009 йил №92-сонли, Марказий банк бошқарувининг 18.09.2009 йил 26/1-сонли ва Давлат солиқ қўмитасининг 18.09.2009 йил 28-сонли қўшма қарорига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 19.10.2009 йил 2021 рақам билан рўйхатга олинган “Тжорат банклари томонидан кредит портфели таркибида узоқ муддатли инвестициявий молиялашнинг улушига қараб фойда солиғи бўйича солиқ имтиёзларини қўллаш тартиби тўғрисида” ги низом тасдиқланган. 
Низомга кўра:
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 28 июлдаги ПҚ-1166-сон “Тижорат банкларнинг инвестиция лойиҳаларини молиялаштиришга йўналтириладиган узоқ муддатли кредитлари улушини кўпайтиришни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” ги Қарорига мувофиқ тижорат банклари 2015 йилнинг                        1 январига қадар кредит портфели таркибида узоқ муддатли инвестициявий молиялашнинг улушига қараб табақалаштирилган ставкалар бўйича фойда солиғини тўлайдилар. 
Ушбу Низомда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:
Узоқ муддатли инвестициявий молиялаш уч йилдан кам бўлмаган муддатга бериладиган инвестициявий кредитлар ва лизинг хизматлари, шу жумладан банклар томонидан олинадиган ишлаб чиқариш корхоналари негизида ташкил этиладиган компаниялар активларига банклар томонидан йўнилтириладиган маблағлар;
Инвестициявий кредит (лизинг) Ўзбекистон Республикасининг “Инвестиция фаолияти тўғрисида” ги Қонунинг (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1999 йил, 1-сон, 10-модда) 3-моддасида назарда тутилган мақсадлар учун берилган кредитлар (лизинг);
Кредит портфели – барча кредитлар бўйича баланс ҳисоб варақлари сўммаси (брутто), банклар томонидан олинадиган ишлаб чиқариш корхоналари негизида ташкил этиладиган компаниялар активларига банклар томонидан йўналтириладиган барча маблағлар, шунингдек уч йилдан кам бўлмаган муддатга берилган лизинг хизматлари сўммаси. 

Имтиёзларни қўллаш тартиби 

	Фойда солиғи ставкаси кредит портфели таркибида узоқ муддатли инвестициявий молиялашнинг улушига қараб табақалаштирилади. 
Кредит портфели таркибида узоқ муддатли инвестициявий млиялашнинг улуши;
35 фоиздан 40 фоизгача бўлганда ставка белгиланган ставканинг 80 фоизини ташкил этади;
40 фоиздан 50 фоизгача бўлганда ставка белгиланган ставканинг 75 фоизини тшкил этади;
50 фоиздан юқори бўлганда ставка белгиланган ставканинг 70 фоизини ташкил этади. 
Узоқ муддатли инвестициявий молиялашнинг улуши қуйидаги формула асосида ҳисобланади:
У умум = Умим / КП 0 100

	У умум – узоқ муддатли инвестициявий молиялашнинг улуши;
	У мим – узоқ муддатли инвестициявий молиялаш;
	КП – кредит портфели 
	Бунда, кредит ёки лизинг бўйича хизматларнинг берилган санасидан қатъий назар, узоқ муддатли инвестициявий молиялаш сўммаси ва кредит портфели сўммаси ҳисобот даври ойининг охирги санасига қабул қилинади.  
“Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг активлари таҳлили (сўмда)
2.2.1.-жадвал
Банк счётлар рақамлари	Кўрсаткичлар 	2009 йил	2010 йил 	2010 йилда 2009 йилга нисбатан ўзгариши	
				Сўм (+:-)	%	
10 100	Кассадаги нақд пул а бошқа тўлов хужжат 	60 938 359	70 348 996	9 410 637	115,4	
12 500	Жисмоний шахсларга берилган қисқа муддатли кредитлар	870 340	1268 720	398 380	145,4	
12 600	Якка тартибдаги тадбирларга берилган қисқа муддатли кредитлар	19 000 000	71 000 000	52 000 000	378 7	
12 700	Давлат корхона, ташкилот ва муассасаларга берилган қисқа муддатли кредитлар	2 847563 902	44 550 784	2 803 013 168	16	
13 100	Хусусий корхоналар, хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган қисқа муддатли кредитлар	510 626 205	1 393 750 730	883 124 525	272,9	
13 301	Давлат эҳтиёжлари учун харид қилинадиган ғаллани етиштириш учун берилган ўзоқ муддатли кредитлар	342 611 736	335 510 610	7 101 126	979	
14 301	Давлат эҳтиёжлари учун харид қилинадиган пахта хамашёсини еташтириш учун берилган ўзоқ муддатли кредитлар 	640 130 141	79 541 813	155 287 992	124	
14 900	Жисмоний шахсларга берилган ўзоқ муддатли кредитлар	438 848 007	1 000 599 101	561 701 094	228	
15 001 	Якка тартибдаги тадбиркорларга бертирилган ўзоқ муддатли кредитлар	31 300 401	49 500 579	18 200 178	158	
15 101	Давлат корхона, ташкилот ва муассасаларга берилган ўзоқ муддатли кредитлар	1 123 318 090	1 469 874 090	346 556 000	1309	
15 500	Хусусий корхоналар, хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган ўзоқ муддатли кредитлар	1 819 647 589	2 149 565 381	329 917 792	118	
15 600	Хусусий корхоналар, хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган лизинг	137 185 141	248 551 837	111 366 696	1812	
16 100	Бош банк филиаллардан аоинадиган маблағлар	769 531 328	3 889 130 233	3 119 598 905	503	
16 300	Активлар бўйича ҳисобланган фоизлар 	9 680 819	23 145 966	13 465 147	239	
16 400	Ҳисобланган фоизсиз даромадлар	314 278 893	313 805 723	473 170	998	
16 500	Асосий воситалар	402 492 223	563 724 470	161 232 247	140	
	Жами активлар	8 660 750 368	11 771 754 130	3 111 003 762	136	
«Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг таркиби таҳлили (сўмда)
2.2.2.-жадвал

Банк счётлар рақамлари	Кўрсаткичлар 	2009 йил	2010 йил 	2010 йил 2009 йилга нисбатан ўзгариши 	
		Сўммаси 	Жами нисбати	Сўммаси 	Жами нисбати	Сўммаси (+:-)	%	Таркиб ўзгар %	
1	2	3	4	5	6	7	8	9	
10 100	Кассадаги нақд пул ва бошқа тўлов ҳужжатлари	60 938 359	0,7	70 348 996	0,6	9 410 637	1 15,4	0,1	
12 500	Жисмоний шахсларга берилган қисқа муддатли кредитлар	870 340	0,01	1 268 720	145,8	398 380	145,4	-	
12 600	Якка тартибдаги тадбиркорларга берилган қисқа муддатли кредитлар	19 000 000	0,2	71 000 000 	0,6	52 000 000	373,7	0,4	
12 700	Давлат корхона, ташкилот ва муассасаларга берилган қисқа муддатли кредитлар	2 847 563 902	32,9	44 550 734	0,4	2 803 013 168	1,6	-32,5	
13 100	Хусусий корхоналар, хўжилик ширкатлари ва жамиятларга берилган қисқа муддатли кредитлар	510 626 205	5,9	1 393 750 730	11,8	883 124 525	272,9	5,8	
13 301	Давлат эҳтиёжлари учун харид қилинадиган ғаллани етиштириш учун берилган ўзоқ муддатли кредитлар	342 611 736	3,9	335 510 610	2,8	7 101 126	97,9	-1,1	
14 301	Давлат эҳтиёжлари учун харид қилинадиган пахта хом-ашёсини етиштириш учун берилган ўзоқ муддатли кредитлар	640 130 141	7,4	79 541 813	6,8	155 287 992	124	-0,6	
14 900	Жисмоний шахсларга берилган ўзоқ муддатли кредитлар
	430 848 007	5,06	1 000 599 101	8,5	561 701 094	228	3,4	
1	2	3	4	5	6	7	8	9	
15 001	Якка тартибдаги тадбиркорларга берилган ўзоқ муддатли кредитлар	31 300 401	0,4	49 500 579	0,42	18 200 178	158	0,02	
15 500	Хусусий корхоналар, хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган ўзоқ муддатли кредитлар	1 819 647 589	21,01	2 149 565 381	18,3	329 917 792	118	-2,7	
15 600	Хусусий корхоналар, хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган лизинг	137 185 141	1,6	248 551 837	2,1	111 366 696	181,2	0,5	
16 100	Бош банк филиаллардан олинган маблағлар	769 531 328	8,9	3 889 130 233	33	3 119 598 905	503	24,1	
16 300	Активлар бўйича ҳисобланган фоизлар	9 680 819	0,1	23 145 966	0,2	13 465 147	239	0,1	
16 400	Ҳисобланган фоизсиз даромадлар	314 278 893	3,6	313 805 723	2,7	473 170	99,8	0,9	
16 500	Асосий воситалар	402 492 223	4,6	562 724 470	4,8	161 232 247	140	0,2	
	Жами активлар	8 660 750  368	100	11 771 754 130	100	3 111 003  762	136	-	

«Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг мажбуриятларининг ҳолатини таҳлили (сўмда)
2.2.3.-жадвал
Банк счётлар рақамлари	Кўрсаткичлар 	2008 йил	2009 йил 	2009 йилда 2008 йилга нисбатан ўзгариши	
				Сўм (+:-)	%	
20 200	Талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар	1 186 717 830	3 148 367 885	1 961 650 055	265,3	
20 400	Жамғарма депозитлари	85 000	75 000	10 000	88,2	
20 600	Муддатли депозитлар	791 303 991	3 274 484 946	2 483 180 955	413,8	
22 200	Бош банк филиалларга тўланадиган маблағлар 	4 441 175 593	3 083 654 100	1 357 521 493	69,4	
22 400	Туланиш лозим бўлган ҳисобланган фоизлар	3 470 980	20 544 878	170 73898	591,9	
22 600	Мижозларнинг бошқа дипозитлари 	330 697 120	1 087 409 868	756 712 748	329	
23 200	Клиринг трансакциялари	76 825 341	60 246 928	16 578 413	78,4	
23 400	Ҳукуматга тегишли даромад ва бошқа тушум	47 581 437	46 539 362	1 042 075	97,8	
23 500	Ҳисобланган солиқлар ва бошқа тўловлар	15 814 465	15 618 530	-195 935	98,7	
29 800	Бошқа мажбуриятлар тўланиши лозим бўлган дивидент, банк ходимларига тўланадиган тулов ва бошқалар	46 176 453 	226 219 625	180 043 172	489,9	
	Жами мажбуриятлар	7 910 031 253	10 938 134 241	3 028 102 988	138,3	

«Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг мажбуриятлари таркиби таҳлили (сўмда)
2.2.4.-жадвал
Банк счётлар рақамлари	Кўрсаткичлар 	2008 йил	2009 йил 	2009 йил 2008 йилга нисбатан ўзгариши 	
		Сўммаси 	Жами нисбати	Сўммаси 	Жами нисбати	Сўммаси (+:-)	%	Таркиб ўзгар %	
20 200	Талаб қилиб олинагунча  сақланадиган депозитлар	1 186 717 830	15	3 148 367 885	28,8	1 961 560 055	265,3	13,8	
20 400	Жамғарма депозитлар	85 000	0,001	75 000	88,2	10 000	88,2	-0,0003	
20 600	Муддатли депозитлар 	791 303 991	10	3 274 484 946	10	2 483 180 955	413,8	19,9	
22 200	Бош банк филиалларга тўланадиган маблағлар 	4 441 175 593	56,1	3 083 654 100	28,2	1 357 521 493	69,4	-27,9	
22 400	Тўланиши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар	3 470 980	0,04	20 544 878	0,2	170 73 899	591,9	0,16	
22 600	Мижозларнинг бошқа депозитлари	330 697 120	4,2	1 087 409 868	9,9	756 712 748	329	5,7	
23 200	Клиринг Трнсакциялари 	76 825 341	0,9	60 246 928	0,6	16 578 413	78, 4	-03	
23 400	Ҳукуматга тегишли даромад ва бошқа тушумлар счётлари	47 581 437	0,6	46 539 362	0,4	1 042 075	97,8	-0,2	
22 500	Ҳисобланган солиқлар ва бошқа тўловлар	15 814 465	0,2	15 618 530	0,14	-195 935	98,7	-0,06	
29 800	Бошқа мажбуриятлар тўланиши лозим бўлган дивидент, банк ходимларига тўланадиган тулов ва бошқалар	46 176 453	0,58	226 219 625	2,07	180 043 172	489,9	1,49	
	Жами мажбуриятлар	7 910 031  253	100	10 938 134 241	100	3 028 102 988	138,3	-	

«Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон минтақавий хусусий капиталининг ҳолатини таҳлили (сўмда)
2.2.5.-жадвал
Банк счётлар рақамлари	Кўрсаткичлар 	2009 йил	2010 йил 	2010 йилда 2009 йилга нисбатан ўзгариши	
				Сўм (+:-)	%	
30 300	Устав капитали	-	-	-	-	
30 900	Захира капитали	471 115 197	563 226 868	92 111 671	119	
31 203	Тақсимланган фойда (актив-пассив)	18 920 890	19 220 999	300 109	1,019	
31 206	Соф фойда (зарар) (актив-пассив)	161 022 300	97 717 117	-63 305 183	60,7	
	Жами хусусий капитал	651 358 498	680 164 985	28 806 487	10,4	

«Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг мажбуриятлари таркиби таҳлили (сўмда)
2.2.6.-жадвал
Банк счётлар рақамлари	Кўрсаткичлар 	2009 йил	2010 йил 	2010 йил 2009 йилга нисбатан ўзгариши 	
		Сўммаси 	Жами нисбати	Сўммаси 	Жами нисбати	Сўммаси (+:-)	%	Таркиб ўзгар %	
30 300	Устав капитали	-		-		-		-	
30 900	Захира капитали	471 115 197	471 115 197	563 226 868	82,8	92 111 671	119	10,5	
31 203	Тақсимланган фойда (актив-пассив)	18 920 890	2,9	19 220 999	2,8	300 109	101,6	-0,1	
31 206	Соф фойда (зарар) (актив-пассив)	161 022 300	24,7	97 717 117	7	-63 305 183	60,7	17,7	
	Жами хусусий капитал	651 358 498	100	680 164 985	100	28 806 487	104,4	-	

«Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг даромадларининг ҳолатини таҳлили (сўмда)
2.2.7.-жадвал
Банк счётлар рақамлари	Кўрсаткичлар 	2009 йил	2010 йил 	2010 йилда 2009 йилга нисбатан ўзгариши	
				Сўм (+:-)	%	
42 001	Жисмоний шахсларга берилган қисқа муддатли кредитлар бўйича фоизлар даромадлар	4 661 239	4 710 241	49 002	101,05	
42 601	Хусусий корхоналар, хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган қисқа муддатли кредитлар бўйича фоизли даромадлар	9 867 444	9 870 253 	2 809	100,03	
44 301	Жисмоний шахсларга берилган ўзоқ муддатли кредитлар бўйича фоизли даромадлар	88 369 556	86 340 961	20 28 595	97,7	
44 601	Хусусий корхоналар, хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган ўзоқ муддатли кредитлар бўйича фоизли даромадлар	394 621 134	395 612 641 	991 507	100,3	
45 200	Фоизсиз даромадлар	393 111 446	392 476 516	-634 930	99,8	
44 400	Даромад корхона, ташкилот ва муассасаларга берилган ўзоқ муддатли кредитлар бўйича фоизли даромадлар бўйича фоизли даромадлар	208 412 799	208 411 685	-1114	99,9	
44 100	Якка тартибдаги тадбиркорларга берилган ўзоқ муддатли кредитлар бўйича фоизли даромадлар	9 362 027 	9 471 201	109 174	101,2	
45 100	Хусусий корхоналар хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган лиизнг бўйича фоизли даромадлар	9 216 003 	9 413 314	25,311	100,3	
	Жами хусусий капитал	1 230 183 417	1 229 340 035	-843 382	99,9	

«Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалиминтақавий филиалининг харажатларининг ҳолатини таҳлили (сўмда)
2.2.8.-жадвал
Банк счётлар рақамлари	Кўрсаткичлар 	2009 йил	2010 йил 	2010 йилда 2009 йилга нисбатан ўзгариши	
				Сўм (+:-)	%	
50 106	Талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар бўйича фоизли харажатлар	46 666 88	4 986 879	320 191 	106,9	
51 106	Жисмоний шахсларнинг муддатли депозитлари бўйича фоизли харажатлар	145 719 123	149 613 534	3 894 411	102,7	
54 100	Ўзоқ муддатли кредитлар барча фоизли харажатлар 	27 800	28 120	320	101,1	
54 900	Бошқа фоизли харажатлар	152 080 573	168 273 571	16 193 003	110,6	
55 100	Фоизсиз харажатлар (хизматлар ва воситачилик харажатлари)	48 730 705	48 780 170	49 465	100,1	
56 100	Банк хизматларининг иш ҳақи ва улар учун қилинадиган бошқа харажатлар	367 877 469	389 084 000	21 206 531	105,8	
56 200	Ижара ва таъминот харажатлари 	63 535 319	63 759 959	22 46 40	100,4	
26 400	Маъмурий ва харажатлар	26 510 195	27 405 733	895 538	103,3	
56 600	Эскириш харажатлари	42 521 524	45 428 536	2 907 012	106,8	
56 700	Суғурта, солиқ ва бошқа харажатлар	52 257 502	57 007 502	4 750 000	109	
56 300	Хизмат сафари харажатлари	18 364 127	18 404 760 	40 633	100,2	
	Жами харажатлар	1 017 545 818	1070 819 043	53 276 225	105,2	

«Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг харажатлари таркиби таҳлили (сўмда)
2.2.9.-жадвал
Банк счётлар рақамлари	Кўрсаткичлар 	2009 йил	2010 йил 	2010 йил 2009 йилга нисбатан ўзгариши 	
		Сўммаси 	Жами нисбати	Сўммаси 	Жами нисбати	Сўммаси (+:-)	%	Таркиб ўзгар %	
50 106	Талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар бўйича фоизли харажатлар	46 666 88	0,5	4 986 879	0,5	320 191 	106,9	-	
51 106	Жисмоний шахсларнинг муддатли депозитлари бўйича фоизли харажатлар	145 719 123	14,3	149 613 534	14	3 894 411	102,7	0,3	
54 100	Ўзоқ муддатли кредитлар барча фоизли харажатлар 	27 800	0,003	28 120	0,003	320	101,1	-	
54 900	Бошқа фоизли харажатлар	152 080 573	14,9	168 273 571	15,7	16 193 003	110,6	0,8	
55 100	Фоизсиз харажатлар (хизматлар ва воситачилик харажатлари)	48 730 705	4,8	48 780 170	4,6	49 465	100,1	-0,2	
56 100	Банк хизматларининг иш ҳақи ва улар учун қилинадиган бошқа харажатлар	367 877 469	36,2	389 084 000	36,3	21 206 531	105,8	0,1	
56 200	Ижара ва таъминот харажатлари 	63 535 319	6,2	63 759 959	5,96	22 46 40	100,4	-0,2	
26 400	Маъмурий ва харажатлар	26 510 195	2,6	27 405 733	2,6	895 538	103,3	-	
56 600	Эскириш харажатлари	42 521 524	4,2	45 428 536	4,2	2 907 012	106,8	-	
56 700	Суғурта, солиқ ва бошқа харажатлар	52 257 502	5,1	57 007 502	5,3	4 750 000	109	0,2	
56 300	Хизмат сафари харажатлари	18 364 127	1,8	18 404 760 	1,7	40 633	100,2	-0,1	
	Жами харажатлар	1 017 545 818	100	1070 819 043	100	53 276 225	105,2	-	

	«Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг активларини таҳлил қилиш учун 2.2.1-жадвал ва 2.2.2-жадваллар маълумотларидан фойдаланиш мумкин. Маълумотлар шуни кўрсатадики, банк активлари таркибида энг катта салмоқ бош банк филиаллардан олинадиган маблағлар бўлиб, улар 2008 йил жамибанк активларининг 8,9 фоизини, 2009 йилда 33 фоизини ташкил этган. Бу кўрсаткич 2008йилга нисбатан   2009 йил 3119598905 сўмга яъни, 403 фоизга, таркибий жиҳатдан 24,1 фоизга ошган. 
	Кейинги салмоқ хусусий корхоналар, хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган узоқ муддатли кредитларга тўғри келиб, улар жами активларни 2008 йилда  21,01 фоизини, 2009 йилда 8,3 фоизини ташкил этган. 2008 йилга нисбатан 18 фоизга, яъни 329917792 сўмга ўсган бўлсада, таркибий жиҳатдан 2,7 фоизга камайган.
	Жами активлар таркибида кейинги салмоқ давлат корхона, ташкилот ва муассасаларга берилган узоқ муддатли кредитларга тўғри келиб, 2008 йил жами активнинг 12,9 фоизни, 2009 йилда 12,5 фоизни ташкил этади. 
	Кейинги салмоқ хусусий корхоналар, хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган қисқа муддатли кредитларга тўғри келиб, 2008 йилда улар жами активнинг            5,9 фоизни, 2009 йилда 11,8 фоизни ташкил этади. 
	Кейинги салмоқ хусусий корхоналар, хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган узоқ муддатли кредитларга тўғри келиб, 2008 йилда улар жами активнинг               5,06 фоизини, 2009 йил 8,5 фоизни ташкил этади. 
	  «Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг мажбуриятларининг ҳолатини таҳлил қилиш учун 2.2.3-жадвал ва 2.2.4-жадвал маълумотларидан фойдаланиш мумкин. Маълумотлар шуни кўрсатадики, жами банк мажбуриятлари 2008 йил 7910031253 сўмни 2009 йилда 10938134241 сўмни ташкил этган. Банк мажбуриятлари ўтган йилга нисбатан 38,3 фоизга ўсган. Банк мажбуриятлари таркибида энг катта салмоқ талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитларга тўғри келиб, жами мажбариятларнинг 2008 йил 15 фоизини 2009 йилда эса 28,8 фоизини, яъни 3083654100 сўмини ташкил этган. Банк мажбуриятлари таркибдаги кейинги салмоқ муддатли депозитларга тўғри келиб, улар жами мажбуриятларнинг 2008 йил 10 фоизини ташкил этиб, 2009 йилда ҳам 10 фоизини, яъни 3274484946 сўмини ташкил этган. Кейинги салмоқ мижозларнинг бошқа депозитларига тўғри келиб, улар жами мажбуриятларнинг 2008 йил 4,2 фоизини ташкил этиб, 2009 йилда 9,9 фоизини, яъни 1087409868 сўмини ташкил этган. 
	«Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг хусусий капиталининг ҳолатини таҳлил қилиш учун 2.2.5-жадвал ва 2.2.6-жадваллар маълумотларидан фойдаланиш мумкин. Маълумотлар шуни кўрсатадики, жами банк хусусий капитали 2008 йил 651358498 сўмини, 2009 йилда 680164985 сўмини ташкил этган. Банк мажбуриятлари ўтган йилга нисбатан хусусий капитали таркибида энг катта салмоқ заҳира капиталига тўғри келиб, жами хусусий капиталининг 2008 йил                         72,3 фоизини 2009 йилда эса 82,8 фоизини, яъни 2008 йилда бу кўрсаткич 471115197 сўмни, 2009 йилда эса 563226868 сўмни ташкил этган. 
	Банк хусусий капитали таркибида кеийнги салмоқ соф фойдага тўғри келиб, улар жами хусусий капиталини 2008 йил 24,7 фоизини, 2009 йилда эса 7 фоизини яъни,               2008 йилда 161022300 сўмни, 2009 йилда 97717117 сўмни ташкил этган. Кеийнги салмоқ заира тақсимланмаган фойдага тўғри келади. Улар жами хусусий капиталнинг 2008 йил          2,9 фоизини ташкил этиб, уларнинг қиймати 2008 йил 18920890 сўмни ташкил этиб,             2009 йилда эса 2,8 фоизини ташкил этиб, 2009 йилда 1,6 фоизга ўсиб 19220999 сўмни ташкил этган. 
	«Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалиминтақавий филиалининг даромадларининг ҳолатини таҳлил қилиш учун 2.2.7-жадвал ва 2.2.8-жадваллар маълумотларидан фойдаланиш мумкин. Маълумотлар шуни кўрстадики, жами банк даромадлари 2008 йил 1230183417 сўмни, 2009 йилда 1229340035 сўмни ташкил этган. Банк даромадлари ўтган йилга 0,1 фоизга камайган. 
	Банк даромадлари таркибида энг катта салмоқ хусусий корхоналар, хўжалик шиткатлари ва жамиятларга берилган узоқ муддатли кредитлар бўйича фоизлар даромадларга тўғри келиб, жами банк даромадларининг 2008 йил 32,08 фоизини                   2009 йилда 32,2 фоизини, яъни 200 йил бу 394621134 сўмни, 2009 йил 0,3 фоизга ўсиб 395612641 сўмни ташкил қилди. Банк даромадлари таркибида кейинги салмоқ фоизсиз даромадларга тўғри келиб, улар жами даромадларнинг 2008 йил 31,9 фоизини, 2009 йил 31,9 фоизи, яъни 392476516 сўмни ташкил қилди. Кейинги салмоқ давлат корхона, ташкилот ва муассасаларга берилган узоқ муддатли кредитлар бўйича фоизни даромадларга тўғри келиб, улар жами даромадларнинг 2008 йилда 16,9 фоизни, яъни 208412799 сўмини, 2009 йилда ҳам 16,9 фоизи, яъни 208411685 сўмни ташкил этган кейинги салмоқ жисмоний шахсларга берилган узоқ муддатли кредитлар бўйича фоизли даромадларга тўғри келиб, улар жами даромадларнинг 2008 йилда 7,2 фоизини, яъни 88369556 сўмини, 2009 йилда эса 7,02 фоизи, яъни 86340961 сўмни ташкил этган. 
	«Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг харажатларининг ҳолатини таҳлил қилиш учун 2.2.9-жадвал ва 2.2.10-жадваллар маълумотларидан фойдаланиш мумкин. Маълумотлар шуни кўрсатадики, жами банк харажатлари 2008 йил 1017545818 сўмни, 2009 йилда 1070819043 сўмни ташкил этган. Банк харажатлари ўтган йилга нисбатан 5,2 фоизга ўсган. 
	Банк харажатлари таркибида энг катта салмоқ банк хизматчиларининг иш ҳақи ва улар учун қилинган банк харажатларга тўғри келиб, жами банк харажатларининг 2008 йил 36,2 фоизини 2009 йилда эса 36,3 фоизини, яъни 2009 йилда бу 5,8 фоизга ўсиб, 389084000 сўмни ташкил этган. 
	Банк харажатлари таркибида кейинги салмоқ бошқа фоизли харажатларга тўғри келиб, улар жами харажатларнинг 2008 йил 14,9 фоизини, 2009 йилда эса 15,7 фоизини, яъни 168273571 сўмни ташкил этган. Кейинги салмоқ жисмоний шахсларнинг муддатли депозитлари 2008 йилда 14,3 фоизини, 2009 йилда 14 фоизини, яъни 149613534 сўмни ташкил этган. 
	Банк харажатлари таркибида кейинги салмоқ ижара ва таъминот харажатларига тўғри келиб, улар жами харажатларининг 2008 йилда 6,2 фоизини, 2009 йилда 5,96 фоизи, яъни 63759959 сўмни ташкил этган. 
	Берилган кредитлар бўйича асосий бухгалтерия ҳисоби проводкалари. 
1.	Дастлабки тан олиш. 
а). Кредитни амалдаги қийматда акс эттирилиши (қарздорга берилган пул сўммаси).
Дебет 11900-15500 (тегишли ссуда ҳисобварағи).
Кредит 10301 (Марказий банкдаги вакиллик ҳисобварағи - Ностро) ёки кредит (маблағ олувчининг талаб қилиб олгунча депозит ҳисобварағи) ёки кредит                            10100 (кассадаги нақд пул ва бошқа тўлов ҳужжатлари). 
б). Банк кредит бериш муносабати билан мижознинг молиявий аҳволини кафолатларни баҳолаш ва акс эттириш, ҳужжатларни тайёрлаш ва бошқа зарурий тадбирларни амалга ошириш давомидаги харажатларини воситачилик ҳақи сифатида компсисациялаши мумкин. Бундан ташқари банклар кредит бериш борасидаги ёзма мажбуриятномаси учун ҳақ олиши мумкин. Банк томонидан потенциал қарз олувчидардан воситачилик ҳақи олганда;
дебет (қарз олувчининг талаб қилиб олгунча депозит ҳисобварағи); Кредит (бошқа муддати узайтирилган даромадлар). 
2). Кредитнинг қадрсизланиши.
а). Баланс ҳисобварағининг ҳар бир узиш санасига банк томонидан кредитларнинг қадрсизланишига доир бирор бир объектив далиллар мавжудлиги ҳамда молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига асосан баҳоланиши керак. Банк кўриши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш; Дебет 56802 “Кредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш”. 
Кредит “Кредитлар бўйича кўриниши мумкин бўлган зарарлар заҳираси кредитнинг мос категорияси” (контр-актив).
б). Кредит портфелининг кейинги таҳлили давомида мавжуд заҳиралар сўммаси талаб даражасига нисбатан ошса; Дебет “Кредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарлар заҳираси кредитнинг мос категорияси” (контр-актив). Кредит 56802 “Кредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш”. 
Кредитлар қайтарилишида:
а). Берилган кредитлар мижознинг асосий ёки иккиламчи талаб қилиб олгунча депозит ҳисобварағи ҳисобидан амалга оширилса;
дебет қарз олувчининг талаб қилиб олгунча депозит ҳисобварағи:
Кредит ссуда ҳисобварағи. 
б). Берилган кредитлар кафолот берувчи (кафил) ҳисобидан қайтарилса:
Дебет кафолот берувчи (кафил талаб қилиб олгунча депозит ҳисобварағи). 
в). Кредитлар нақд пулда қайтарилса: 
Дебет 10100 “Кассадаги нақд пул ва тўлов ҳужжатлар”. Кредит ссуда ҳисобварағи. 
г). Кредитлар гаровга олинган мол-мулкни ўз эгалигига олиш йўли билан қайтарилса;
Дебет 16701 “Кредит ва лизинг бўйича гаров ҳисобидан ундирилган мулк”. Кредит ссуда ҳисобварағи. 
Кредитлар бўйича ҳисобланган фоизларни ундириш (гарчи унга фоиз ундирилмаслик имкони берилмаган бўлса). Дебет қарз олувчининг талаб қилиб олгунча депозит ҳисобварағи. Кредит 16309 “Кредитлар бўйича ҳисобланган фоизлар”.
Қарзлар томонидан кредитлар тўлиқ ёки қисман қайтариш кредит гаровга қўйилган мол-мулкни ким олди савдосида қонунда белгиланган тартибда сотиш ҳисобига қайтарилади. 
Гаровга олинган мол-мулк сотиш ҳисобига кредит қайтарилганда. Дебет 10301 “Марказий банкдаги вакиллик ҳисобварағи - Ностро”. Кредит 29801 “Мижозлар билан ҳисоб-китоблар”. 
Кредитлар бўйича асосий қарзни ва мазкур кредит бўйича лекин олинмаган фоизлар қайтарилса:
а). Асосий қарз қайтарилганда:
Дебет 29801 “Мизожлар билан ҳисоб-китоблар”.
Кредит ссуда ҳисобварағи. 
б). Асосий қарз тўлиқ қайтарилгандан сўнг, фоизлар тўланганда: 
Дебет 29803 “Мижозлар билан ҳисоб-китоблар”.
Кредит 41400-44600 “Кредитлар бўйича фоиз даромадлар”. 
Активларга “устирмаслик” мақоми берилган пайтда (Ўз.Р. М.В.нинг 2006 йил                         20 апрелдаги №10/1 қарори асосида) фоизни даромадларни баланс ҳисобварақларида ҳисоблаш тўхтатилади, ҳисобланган лекин олинмаган фоизлар баланс ҳисобварақларидан кузда тутилмаган ҳолатлар ҳисобварақларига ўтказилади. 
а).Ҳисобланган фоизли даромадларни кузда тутилмаган ҳолатлар ҳисобварақларига ўтказиш. 
Дебет 41400-44600 “Кредитлар бўйича фоиз даромад”. 
Кредит 16300 “Олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоиз”.         
Дебет 91500 “Активлар бўйича фоизлар ва воситачилик ҳақлари”. 
Кредит 96333 “Қимматли қоғозлар бўйича ҳисобланган олиниши лозим бўлган фоиз  контр ҳисобварақ” ёки кредит 96335 “Активлар бўйича фоизлар ва воситачилик ҳақлари контр-ҳисобварақ”. 

Берилган кредитлар бўйича асосий бухгалтерия ҳисоби проводкалари
2.2.11-жадвал
Т/р	Хўжалик муомаласининг мазмуни 	Счётлар алоқаси		
1	Дастлабки тан олиш. Кредитни амалдаги қийматда акс эттирилиши (қарздорга берилган пул сўммаси)	11900-15500 (тегишли ссуда ҳисобварағи)	10301 (Марказий бандлиги вакиллик ҳисобварағи-Ностра) ёки (маблағ олувчининг талаб қилиб олгунча депозит ҳисобварағи) ёки 10100 (кассадаги нахд пул ва бошқа тулов хужжатлари).	
2	Банк томонидан потенциал қарз олувчилардан воситачилик ҳақи олганда:	(қарз олувчининг талаб қилиб олгунча депозит ҳисобварағи) 	(бошқа муддати ўзгартирилган даромадлар)	
3	Дастлабки тан олиш. Банк кўриши мумкин бўлган захираларни баҳолаш	56802 “Кредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш”.	“Кредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарлар захираси-кредитнинг мос категорияси” (контрактив).	
4	Кредит порфелининг кейинги таҳлилидавомида мавжуд заҳиралар суммаси талаб даражасига нисбатан ошса:	“Кредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарлар захираси-кредитнинг мос категорияси” (контр-актив)	56802 “Кредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш”.	
5	Кредитлар қайтарилишида берилган кредитлар мижознинг асосий ёки иккиламчи талаб қилиб олгунча депозит ҳисобвара0и ҳисобидан амалга оширилса	Қарз олувчининг талаб қилиб олгунча депозит ҳисобварағи	Ссуда ҳисобварағи 	
6	Берилган кредит кафолат берувчи (кафил ҳисобидан қайтарилса)	Кафолат берувчи (кафил) талаб қилиб олгунча депозит ҳисобварағи	Ссуда ҳисобварағи	
7	Кредитлар қарз пулда қайтарилса	10100 “Кассадаги нақд пул ва тулов ҳужжатлари”	Ссуда ҳисобварағи	
8	Кредитлар гаровга олинган мол-мулкни ўз эгаларига олиш йўли билан қайтарилса:	16701 “Кредит ва лизинг бўйичва гаров ҳисобидан ундирилса мулк”	Ссуда ҳисобварағи	
9	Кредитлар бўйича ҳисобланган фоизларни ундириш (гарчи унга фоиз ундирилмаслик мақоми берилган бўлса)	Қарз олувчининг талаб қилиб олгунча депозит ҳисобварағи	16309 “Кредитлар бўйича ҳисобланган фоизлар”	
10	Гаравга олинган мол мулк сотиш ҳисобига кредит қайтарилганда	10301 “Марказий банкдаги вакиллик ҳисобварағи-Ностро”	29801 “Мижозлар билан ҳисоб-китоблар”	
	Кредитлар бўйича асосий қарзни ва мазкур кредит буйича лекин олинмаган фоизлар қайтарилса:
А) Асосий қарз қайтарилганда	Дебет 29801 “Мижоз билан ҳисоб-китоблар”	Ссуда ҳисобварағи	
	Асосий қарз тулиқ қайтарилгандан сўнг фоизлар тўланганда 	29803 “Мижозлар билан ҳисоб-китоблар” 	41400-44600 “Кредитлар бўйича фоиз даромадлари”	
	Ҳисобланган фоизли даромадларни кузда тутилмаган ҳолатлар ҳисобварақларига ўтказиш	41400-44600 “Кредитлар бўйича фоиз даромадлари”	16300 “Олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар”	
		91500 “Активлар бўйича фоизлар ва воситачилик ҳақлари”	96333 “Қимматли қоғозлар бўйича ҳисобланган олиниши лозим бўлган фоиз контр-ҳисобварақ” ёки 96335 “активлар бўйича фоизлар ва воситачилик ҳақлари контр-ҳисобварақ”	

III-БОБ. Ўзбекистон Республикасида пул кредит сиёсати ва уни такомиллаштириш йўналишлари.

 3.1. Жаҳон молиявий-инқирози шароитида кредит тизимини давлат томонидан тартибга солиш усулларини такомиллаштириш концепсиялари. 

Давлатнинг пул кредит соҳасидаги бугунги кунда мавжуд муҳим вазифалари қуйидагилардир: 
-Банк тизимини реструктуризация қилиш жараёнини чуқурлаштириш;
-Банклар учун жорий этилган мажбурий меъёрларни соддалаштириш ва уларни такомиллаштириш;
-Давлатнинг валюта заҳираларини тўлдириш ва четга капиталлар оқимини камайтириш;
-Иқтисодиётнинг устувор соҳаларини молиявий қўллаб-қувватлаш учун имтиёзли кредитлаштириш механизмларини шакллантириш;
-Молиявий бозорларни шакллантириш ва ривожлантириш. 
Молиявий сиёсатнинг амалга оширишда институтционал ўзгаришлар муҳим рол ўйнайди. Инстутционал ўзгаришлар давлатнинг бошқариш соҳасидаги асосий вазифаларидан келиб чиқади. Уларга қуйидагилар киритилади: 
-Ташкилотларнинг солиқлар бўйича қарзларини капитализация қилиниши натижасида давлат корхоналарнинг акцияларини жалб қилиниши;
-Давлатга тегишли акциялар пакетини ишончбошқарувларига бериш;
-Ягона мулкий комплекс сифатида корхоналарни хусусийлаштириш;
-Ёқилғи энергетика комплеслари ва темир йўл соҳаси, алоқа ва уй-жой коммунал хўжалиги соҳапсини самарадорлигини ошириш ва рақобатни ривожлантиришга йўналтирилган инвестицияонал ўзгаришлар. 
Ҳозирги шароитдаги давлатнинг молиявий сиёсати ижтимоий йўналтириландир. Бу соҳадаги асосий вазифалар қуйидагилардир: 
-Бюджет соҳасида ишловчи ишчиларга жорий иш ҳақини тўлиқ ҳажмда бериш;
-Аҳолининг ҳам таъминланган қатламини оладиган даромадлари учун компенсация механизмини ишлаб чиқиш ва такомиллаштириш;
-Ишсизликни ўсишини олдини олиш ва бюджет соҳасидаги иш ҳақини индексация қилиш. 
Инвестиция сиёсати молиявий сиёсатни амалга оширишда муҳим аҳамиятга эгадир. 
Молия сиёсатини амалга ошириш ва уни ҳаётга унумли тадбиқ этиш учун молия механизми ишлатилади. У ўз навбатида жамият томонидан иқтисодий ва ижтимоий ривожланишни таъинлаш учун ишлатилаётган молиявий муносабатларни йиғиндисидан ташкил топади. 
Молиявий сиёсатнинг асосий таркибий қисми бўлиб, давлатнинг молия соҳасидаги барча фаолиятини амалга ошишига сабаб бўладиган молиявий механизмни белгилаш ҳасобланади. Молиявий механизм молиявий муносабатларни ташкил этишнинг давлат томонидан белгиланган шакллари, турли ва усулларини ўз ичига олади. 
Молия механизмининг структураси бир мунча мураккабдир. Амалдаги турли хил молиявий муносабатлар унинг элементларига киради. Давлат молиявий заҳираларидан фойдаланиш принцип ва йўналишларини аниқлашда тўловларни турларини кўришда, маблағларни тўпланиш шаклларида, миллий даромадда, умумий фойда тақсимотининг иқтисодий ва молиявий сиёсат масалаларида, молиянинг қонуний меъёрий ривожида иқтисодий қонунларни ҳаракатини ўрганишда давлат бош ислоҳотчи. 
Молиянинг самарадорлигини оширишда ржалаштириш ва прогнозлаштириш ҳамда молиявий муносабатларда ташкилотларни расмийлаштириш меъёрлари (солиқ, харажат ва бошқалар) турли хил кўринишдаги қўлланишдаги тўғри, нотўғрилиги устидан назорат, молиявий муносабатларни шакл ва усуллари муҳим роль ўйнайди.
Молия механизмини тузилмаси бир мунча мураккабдир. Давлат ўзининг ижро қонун чиқарувчи органлар орқали:
-иқтисодий қонунлар таъсирини чуқур ўрганиш;
-молиянинг ривожланиш қонунларини ўрганиш; 
-иқтисодий ва молиявий сиёсат вазифаларини ўрганиш асосида ижтимоий маҳсулот ва миллий даромадни тақсимлаш усулларини қўллайди пул жамғармаларини шаклларини белгилайди, тўлов ва ажратмалар турларини ишлаб чиқади, давлат молиявий ресурсларидан фойдаланиш йўналишлари ва принципларини ишлаб чиқади. 
Иқтисодиётни эркинлаштиришнинг ҳозирги шароитида биринчи даражали чора-тадбирлар ҳамда устувор йўналишлар сифатида молия ва солиқ сиёсати соҳасида қуйидагилар илгари сурилади: 
-қаттиқ молиявий сиёсатни амалга ошириш, давлат бюджети дефицинитини иложи борича турларини босқичма-босқич қиқартирб бориш;
-бюджет маблағлари даромад тушганидан кейингина тақсимлаштирадиган йўлдан оғишмай бориш, биринчи даражали, энг зарур умумдавлат эҳтиёжлари учунгина бюджетдан маблағ ажратиш.
Халқ хўжалиги тармоқларини, айрим корхоналарни ривожлантириш учун бюджетдан пул билан қайтарилмайдиган қилиб таъминлаш амалиётидан воз кечиш. Ана шу мақсадлар учун инвестиция кредитларидан кенг фойдаланиш:
Кредит-пул сиёсати соҳасида: 
Марказий банк бошчилигида ҳамда кенг тармоқли мустақил тижорат ва хусусий банклар яъни икки босқичли банк тизимини барқарор ривожланишни таъминлаш, республика худудида йирик чет эл банкларининг бўлимлари ва ваколатхоналарини очиш учун қулай шароит яратиш;
Барқарор пул муомаласини таъминлаш кредит ва нақд пул эмиссиясини асоссиз ўсишини кескин чеклаш 2006-2009 йилда қабул қилинган сармоявий лойиҳа деярли тўла бажарилди. Иқтисодиётда барқарорлик ва ривожланиш таъминланиб, ялпи ички маҳсулот ўсиши 9 фоизини ташкил этди. Давлат бюджети 1,5 фоиз прцит билан якунланди. 
Республикада қулай инвестиция муҳитини шакллантириш бўйича ишларни янада кучайтириш бундан буён ҳам бизнинг узоқ муддатга мўлжалланган стратегик вазифамиз бўлиб қолаверади. Шу мақсадда Марказий банк Молия вазирлиги, Давлат солиқ қўмитаси тижорат банклари билан биргаликда банкларнинг инвестиция фаолиятини рағбатлантириш бўйича ўз таклифларини кўриб чиқиш учун Вазирлар Маҳкамасига тақдим этишларини тезлаштиришлари зарур. 
Албатта молиявий менежмент давлатнинг эски молия-кредит механизми воситасидаги маъмурий бошқарув механизмини акс эттирмайди чунки молиявий менежмент иқтисодий эркинликка асосланган иқтисодий тизим шароитида фаолият юритувчи хўжалик субъектлари ўзаро ички манфаатларига асосланган ҳолдаги бошқарув тизими эски бошқарув тизими камчиликларини бартараф этиш имкониятига эгадир. Масалан, иқтисодчи Бирман А.М. нинг фикрича “Кейинги 10 йилликнинг асосий камчилиги, режалаштириш, рағбатлантириш ва бошқариш тизимидаги камчиликлар ҳисобланиб, бошқарувнинг амалдаги ҳолати корхоналар ўзларининг заҳираларини яширишга, режани бажариш имкониятига эга бўлиш ва тегишли моддий мукофотларни олиш учун ташаббусни ушлаб туришга ҳаракат қилганлар”.                               
    Давлатнинг қонунчилик ва тартибга солувчи фаолияти натижасида микро ва микроиқтисодий объектлар даражасида ишлаб чиқилаётган ҳисоб статистика маълумотларининг ишончлилиги, ўз вақтидалиги ва қонунийлигига талаб усмоқда. Ишлаб чиқариш ва бизнеснинг ахборотлар билан ҳамкорлик қилиши солиқларнинг йиғилиши тўлиқлиги ва ўз вақтидалигининг зарурий шарти бўлиб қолди. Бу ҳолат бугунги кунда энг турли шу жумладан, молиявий иқтисодий ахборотларнинг асосий истеъмолчиси давлатнинг мавжуд бўлиши ва гуллаб яшнашини борган сари кўпроқ даражада белгилайди. 
Давлат молиявий назоратининг асосий мақсади давлат ғазнаси учун пул ресурсларини максимал даражада тушишини назорат қилиш ва давлат харажатларини минимал равишда назорат қилишни яъни тежамкорликка риоя қилиш ҳисобланади. Нодавлат молиявий назоратининг асосий мақсади эса хўжалик субъектлари томонидан давлат ҳисобига солиқлар ва бошқа иқтисодий агентларга қилинадиган харажатларни минималлаштириш ҳисобига қўйилган капиталлар ҳисобига фойда нормасини ошириш ҳисобланади. 
Корхона ва ташкилотлар молияси хўжалик юритувчи субъект ва давлат пул ресурслари фондини ташкил қилиш ва улардан такрор ишлаб чиқариш, рағбатлантириш ва жамиятнинг ижтимоий эҳтиёжларини қондириш мақсадларида фойдаланишдаги пул муносабатларини йиғиндисидир. Молиявий институтлар жамиятда бўш турган пул маблағларини мақсадли жамғариш, уланиссуда капиталига айлантириш, моддий ишлаб чиқариш соҳасига молиявий хизмат кўрсатувчи институтлардир. Молиявий институтлар бир сўз билан айтганда давлатнинг кредит системасини ташкил қилади. 
Молиявий институтлар жамият иқтисодий тизимида ўзига хос муҳим иқтисодий аҳамият касб этиб ижтимоий характер касб этувчи миллий даромадни қайта тақсимлаш функцияларини бажаради. 
Молиявий том маънода жамиятнинг кредит системасининг таркибий қисми ҳисобланади. Кредит системасининг икки хил тушунчаси: 
1.Кредит ҳисоб муносабатлар мажмуаси, кредитлашнинг шакллари ва усуллари; 
2.Кредит молиявий институтлар мажмуасидан иборат. Кредит системаси кредит молиявий институтлар мажмуаси сифатида иқтисодий субъектлар бўш пул маблағларини жамғаради ва уларни ссуда капиталига айлантиради. 
Бугунги кунда молиявий институтлар давлат монополиясидан чиқарилган молиявий институтлар каби тижорат асосида фаол юритувчи кредит молиявий институтлари ҳисобланади. Шунинг учун ҳам банклар томонидан бериладиган кредитнинг иқтисодий асоси аввало кредит олувчининг олинаётган кредитларни ўз вақтида қайтаришнинг иқтисодий кўрсаткичлари ҳисобланади. 
Давлатларнинг иқтисодий роли жамият иқтисодий тизимида мулкчилик муносабатларининг ислоҳ қилиш, институтционал ўзгаришлар иқтисодий самарадорлик ва ижтимоий тенглик меъёрларини таъминлашдан иборатдир.  
Давлат молиясининг таркибига қуйидагилар киритилади. Давлат бошқарувининг турли даражаларида шакллантириладиган бюджет муносабатлари, бюджетдан ташқари фондлар, давлат кредити муносабатлари, давлат корхоналари молияси. Юқорида санаб ўтилган давлат молияси бўғинларининг функционал вазифалари ёрдамида давлат иқтисодий ва ижтимоий жараёнларнинг кенг спектрларига таъсир қилади, тармоқ ва ҳудудий муаммоларни ҳал қилиш имкониятларига эга бўлади. Давлат молияси давлатнинг умумий даромадларини шакллантириш ва давлат харажатлари йўналиши ўз ичига олувчи қиймат тақсимот муносабатларини ўзида акс эттиради. 
Марказий молия республика бюджети, бюджетдан ташқари фондлар, давлат кредити ва марказий ҳукумат ихтиёридаги давалт корхоналари молиясини ўз ичига олади. Давлат молиясининг муҳим бўғинларидан бири давлат кредити муносабатлари бўлиб, давлат кредити корхона, ташкилот аҳоли ва бошқа давлатларнинг вақтинчалик бўш пул маблағларини давлат харажатларини млиялаштириш учун жалб қилиш билан боғлиқ пул муносабатларидир. Давлат кредитининг давлат молиясини муғим бўғини сифатида қурилишига асос давалт кредити муносабатлари воситасида йирик миқдордаги пул маблағлари давлат манфаатлари учун ёки давлат тадбирларини молиялаштириш учун зарурий молиявий ресурсларни шакллантириш билан боғлиқ муносабатлари ҳисобланади. 
XX асрнинг биричи ярмида вужудга келган жаҳон иқтисодий инқирози инглиз иқтисодчиси Ж.М.Кейнс назарияси асосидаги ўзининг самарали ечимига эга бўлди. Ж.М.Кейнснинг ижтимоий такрор ишлаб чиқариш жараёнини давлат томонидан тартибга солиш механизмига бўлган эҳтиёжи қўллб-қувватловчи назарияси янги молиявий концепцияларни шаклланишига ва молиявий сиёсатни ишлаб чиқишга чуқур таъсирини ўтказди. Ж.М.Кейнс концепциясининг асосида “Самарали талаб” ғояси ётади. Кейнс ўзининг назариясида мамлакат кучли иқтисодий инқироз билан боғлиқ барқарор ривожланиш асослайди. Давлатнинг иқтисодиётга аралашувини асосий инструменти сифатида молиявий категориялардан фойдаланишни, биринчи навбатда давлат харажатларидан фойдаланиш лозимлиги ғоясини илгари суради. Солиқлар ва давлат заёмларини ўсиши ҳисобига давлат харажатларининг ўсиши “Самарали талаб” га эришиш нинг муҳим омили ҳисобланади деб таъкидлайди. Иқтисодчининг таъкидлашича, солиқлар ва заёмлар ҳисобига давлат харажатларининг ўсиши тадбиркорлик фаолиятини жонлантиришга ап миллий даромадни ўсишига, ишсизликка олдини олишга олиб келади деб таъкидлайди. Бу мақсадларга эришиш учун давлат нафақат ўзининг харажатларини кўпайтириш лозим, балки шахсий ва инвестиция истеъмолига таъсир қилиши лозим деб таъкидлайди. Бу босқичнинг асосий белгиси иқтисодиётда кредит муносабатларини давалт томонидан марказлашган ҳолда бошқаришидир. Давлат миқёсида кредит муносабатларининг марказлашуви ҳар бир давлатнинг Марказий банки ёрдамида амалга оширилади. Дастлабки умумий давлат кредит институтларининг пайдо бўлиши нақд пулсиз ҳисоб-китобларини олиб бориш учун қул келди, ҳамда тижорат банкларининг операциялари ва хизмат кўрсатиш кўлимининг кенгайишига олиб келди. Масалан, фонд бозорига хизмат кўрсатиш бўйича. Кейинчалик Марказий банклар фаолияти бозор иқтисодиётини барқарорлаштиришнинг самарали омили бўлган кредит дастакларини ишлатиш бўйича йўналтирилди. Бу эса давлатники бўлмаган кредит ташкилотларини назорат қилишни кучайтиришни талаб қилди. Ишлаб чиқариш жараёнининг бу омиллар билан бир текисда таъминланиши муаммодир.
Крелит орқали жамиятимизда қуйидаги ижобий натижаларга эришиш мумкин:
Биринчидан, фондлар айланиши жараёнида четга чиқиб, бўш қолган маблағларнинг ҳаракатсиз туриб қолишининг олди олинади;
Иккинчидан, такрор ишлаб чиқаришни кенг доирада узлуксиз давом эттиришга имконият яратилади. 
Давлат кредити. Кредитнинг бу шаклининг асосий хусусияти кредит муносабатларида давлатнинг қатнашувидир. Давлат кредитида давлат бир томондан қарз берувчи ва иккинчи томондан қарз олувчи сифатида иштирок қилиши мумкин. Қарз берувчи вазифасини бажара туриб, давлат, давлат кредит институтлари, жумладан Марказий банк орқали иқтисоднинг ҳар хил соҳаларини кредитлашни ўз зиммасига олади. Давлат томонидан:
-иқтисодиётнинг усутвор тармоқларини кредитлаш;
-молиявий ресурсларга эҳтиёж сезаётган давлат аҳамиятига эга бўлган аниқ тармоқ ёки минтақаларга, агар бюджетдан молиялаштириш имконияти тугаган бўлса, вақтинча фойдаланишга маблағ ажратиш мумкин. 
Давлатнинг қарзлари кўпайган ҳолларда давлат бюджети камомадини молиялаштириш мақсадида, давлат қарз олувчи сифатида, давлат қарзларини жойлаштириш жараёнини амалга оширади. 
Давлат кредитининг характерли хусусияти шундаки, давлат томонидан олинган қарз маблағлар ишлаб чиқариш фондлари айланишида ёки моддий бойликлар яратишда иштирок қилмайди. Бу маблағлар давлат қарзларини қоплаш учун ишлатилади. 
Давлат хазина мажбуриятларини чиқариш, молия бозорларида давлат қимматбаҳо қоғозларини жойлаштириш, давлат заёмларини чиқариш ва сотиш йўли билан банкларнинг аҳолининг ва бошқа молия-кредит институтларининг пул маблағларини қоплашга (молиялаштиршга) сарфлайди. 

3.2. Узоқ муддатли банк кредитлари ҳисобини такомиллаштириш йўллари. 

Қишлоқ қиёфасини ва қишлоқ аҳолисининг уй-жой шароитларини сифатли яхшилаш, қишлоқ жойларда ишлаб чиқариш ва ижтиоий инфратузилмани жадал ривожлантириш, уй-жой қурилишини узоқ муддатли имтиёзли кредитлаш тизимини кенг жорий этиш мақсадида ҳамда тасдиқланган “Қишлоқ тараққиёти ва фаровонлиги йили” Давлат дастурига мувофиқ “Ғалла банк” акциядорлик тижорат банки акциядорлари қарори ва Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги, Иқтисодиёт вазирлиги ҳамда Марказий банки “Ғалла банк” акциядорлик тижорат банки негизида “Қишлоқ қурилиш банк” акциядорлик тижорат банкини ташкил этиш ҳамда унинг устав капиталини                     10 млрд.сўм миқдорида шакллантириш, улушларни унинг акциядорлари орасида иловага мувофиқ тақсимлаш тўғрисидаги таклифларига розилик берилди.
“Қишлоқ қурилиш банк” акциядорлик тижорат банкининг асосий вазифалари этиб: 
-уй-жой коммунал, ижтимоий соҳа ва қишлоқ аҳоли пунктларини ободонлаштириш борасидаги эҳтиёжларни амалга оширишда аҳоли ҳамда юридик шахсларга кредит бериш ва банк хизмати кўрсатиш;
-қишлоқ жойларда тасдиқланган намунавий лойиҳалар бўйича уй-жойлар, ишлаб чиқариш ва ижтимоий инфратузилма объектларини қуриш ҳамда таъмирлашни амалга оширадиган ихтисослаштирилган пудрат ташкилотларига кредит бериш ва лизинг хизматларини кўрсатиш;
-янги замонавий қурилиш материаллари ва конструкциялари ишлаб чиқарадиган, тасдиқланган намунавий лойиҳалар бўйича қишлоқда объектлар қуришнинг индустриал ва йиғма технологияларни жорий этадиган барча мулкчилик шаклидаги корхоналарга кредит бериш ва комплекс тарзда банк хизматларини кўрсатиш;
-қишлоқ қиёфасини сифатли яхшилашни, қишлоқ жойларда муҳандислик ҳамда ижтимоий инфратузилмани ривожлантириш ва такомиллаштиришни, жумладан, йўллар, энергия ва сув таъминоти тизимлари, қишлоқ врачлик пунктлари, мактаблар, болалар спорт объектларини реконструкция қилиш, қишлоқ аҳоли пунктларини транспорт коммуникациялари, ичимлик суви, хизмат кўрсатиш билан сервис соҳаси оъектлари, телекоммуникация тармоқлари блан таъминлашни назарда тутган ҳолда инвестиция фаолиятини олиб бориш, шунингдек лойиҳаларни ишлаб чиқиш ва амалга оширишни молиялаштириш; 
-универсал тижорат банки сифатида юридик ва жисмоний шахсларга қонун ҳужжатларида белгиланган тартибдаги бошқа комплекс банк хизматларини кўрсатиш белгилаб берилди. 
Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ва Марказий банкининг “Қишлоқ қурилиш банк” акциядорлик тижорат банкининг ресурс базасини Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлигининг йиллик 3 фоизли фоиз ставкаси бўйича 2010 йилда мактаб таълимини ривожлантириш жамғармасига ажратмалар ҳисобидан 5 йил имтиёзли давр билан 170,0 млрд.сўмгача миқдорда камида 15 йил муддатга бериладиган мақсадли кредит линияси, халқаро молия институтлари ва бошқа хорижий молия-кредит тузилмаларининг мақсадлиузоқ муддатга мўлжалланган имтиёзли кредитлари, инвестициялари ҳамда грантлари, шунингдек “Қишлоқ қурилиш банк” акциядорлик тижорат банки томонидан қўшимча чиқариладиган акциялар ва бошқа қимматли қоғозларни юридик ва жисмоний шахсларга сотишдан тушадиган маблағлар ҳисобидан қўшимча шакллантириш манбалари борасидаги таклифлар қабул қилинди. 
Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги билан тикланиш ва тараққиёт жамғармаси томонидан, шу жумладан “Қишлоқ қурилиш банк” акциядлорлик тижорат банкининг устав капиталини шакллантириш учун ажратиладиган маблағлар тасдиқланган намунавий лойиҳалар бўйича якка тартибдаги уй-жой қурилишини молиялаштиришга мақсадли тарзда йўналтирилади. Жисмоний шахсларга намунавий лойиҳалар бўйича якка тартибдаги уй-жой қурилиши учун Марказий банкининг қайта молиялаш ставкаси 50 фоизи миқдоридаги фоиз ставкаси билан энг кам иш ҳақининг       1000 бараваригача миқдорда 15 йил муддатгача кредитлар берилади. Лойиҳаларни банк томонидан бозор шартлари асосида жалб этилган маблағлар ҳисобидан молиялаштириш ҳамда бошқа банк хизматларини кўрсатиш қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда тижорат асосида амалаг оширилади. 
Республикамизда тижорат банкларининг кредитлаш амалиётини такомиллаштириш билан боғлиқ бўлган долзарб муаммолар сифатида қуйидига муаммоларни кўрсатиш мумкин:
1.Республикамиз тижорат банкларининг қатор филиалларида кредитларни расмийлаштириш ва уларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш жараёнида камчиликлар мавжуд. Жумладан, муддати ўтган кредитларни ўз вақтида “Муддати ўтган кредитлар” ҳисобрақамларида акс эттирмаслик таснифланган кредитлар бўйича заҳираларни тўлиқ шакллантирмаслик ҳоллари мавжуд. 
2. Кредитлаш шакллари ва усулларидан тўлақонли фойдаланиш муаммоси. 
Ушбу муаммонинг моҳияти шундаки, республикамиз банк амалиётида кредитлашнинг овердрафт, фарфейтинг, контокфрент шакллари ва очиқ ҳисобрақамлари асосида кредитлаш каби усуллари мавжуд эмас. Бу эса, ўз навбатида, кредитлаш самарадорлигига салбий таъсир қилмоқда. Чунки ҳар бир кредитлаш шакли ўзига хос афзалликларга эга бўлиб, бир кредитлаш шаклининг ўрнини иккинчи кредитлаш шакли боса олмайди. 
Бу муаммоларни бартараф этиш учун хорижий давлатлар тижорат банкларининг кредитлаш амалиётини такомиллаштириш борасидаги тажрибаларидан республикамиз банк амалиётида фойдаланиш имкониятлари яратилиши керак:
-кредитлашнинг халқаро банк амалиётида кенг қўлланиладиган овердрафт ва контокфрент шаклларидан республикамиз банклари кредитлаш амалиётида фойдаланиш мақсадга мувофиқ;
-Ўзбкистон Республикаси тижорат банкларида кредитларни расмийлаштириш ва уларнинг бухгалтерия ҳисобини юритишда йўл қўйилаётган камчиликларни бартараф этиш мақсадида тижорат банклари ички аудит хизмати ходимларининг маъсулиятини ошириш зарур;
-мамлакатимиз тижорат банкларининг мижозларни кредит тўловига лаёқатлилигини баҳолаш тизимини такомиллаштириш зарур. 
Кўпчилик ривожланаётган давлатларда, шу жумладан, Ўзбекистон Республикасининг банк амалиётида овердрафт усулида кредитлаш ривож топмаган. Бу эса, табиийки, кредитлашнинг ушбу шакли бўйича амалий тажрибани етарли эмаслиги ҳамда уларни қўллашда маълум тўсиқларни мавжудлигидан далолат беради. 
1.Республикамиз банк амалиётида ҳам кредитлашнинг ушбу усуллари Марказий банкнинг “Хўжалик субъектларига қисқа муддатли кредитлар бериш қоидалари” 1996 йил 20 апрелда ишлаб чиқилган 33-сонли йўриқномасида ўз ифодасини топгандир. Бироқ тўлов тизимидаги бир қатор ушбу кредит шаклларидан тўлақонли фойдаланишга йўл қўймайди. 
2. Республикамиз тижорат банкларида кредитларни расмийлаштириш ва уларнинг бухгалтерия ҳисобини юритишда йўл қўйиладиган камчиликларни бартараф этиш ва уларни йўл қўйилишининг олдини олиш мақсадида тижорат банклари ички аудит хизматининг кредитларни назорат қилиш бўлимининг жавобгарлиги ва маъсулиятини ошириш лозим. Бунинг учун Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг “Тижорат банклари фаолиятини инспекцион текшириш” департаменти ходимлари томонидан текшириш ўтказилганда кредитларни расмийлаштириш ва уларининг бухгалтерия ҳисобини юритишда камчиликларга йўл қўйилганлиги аниқланса, у ҳолда, ички аудит хизматининг ушбу масалалар аудитига маъсул ходимларига нисбатан жаримага тортиш чоралари қўлланилиши лозим. 
3. Тижорат банклари мижозларининг асосий қисмида юқори ликвидли гаров объектларининг етишмаслигини ҳисобга олиб, банкларда мижозларнинг кредитга лаёқатлилигини баҳолашнинг молиявий кўрсаткичлар тизимидан тўлиқ фойдаланишни йўлга қўйиш лозим. 
Республикамизнинг тижорат банкларида бешта молиявий кўрсаткичлар мижозларнинг кредитга лаёқатлилигини баҳолашда фаол тарзда фойдаланилмоқда. Бизнинг фикримизча, бу етарли эмас, яъни бу коэффициентлар мижозни кредитга лаёқатлилигига тўлиқ баҳо бермайди. Фикримизча, республикамиз тижорат банкларининг фаолиятида, мижозларнинг кредитга лаёқатлилигини баҳолашда, биз таклиф этган 16 та молиявий кўрсаткичдан тўлиқ фойдаланиш мақсадга мувофиқдир. 
Республикамизнинг бир қатор тижорат банкларида қўлланилаётган кредитга лаёқатлиликни баҳолаш кўрсаткичлари мижознинг пул оқимини реал даражасини аниқлаш имконини бермайди. Бизнинг фикримизча, баҳолаш тизмига хос бўлган икки асосий камчилик мавжуддир:
-биринчидан, етарли даражада баҳолаш кўрсаткичларидан фойдаланилмаётганлиги;
-иккинчидан, ўртача тармоқ кўрсаткичларини доимий равишда ва ҳаққоний тарзда эълон қилинмаётганлиги.
Республикамиз банк амалиётида асосан 5-7 та кўрсаткичга асосланган баҳолаш тизимидан фойдаланилмоқда. Бу борадаги иккинчи камчиликнинг моҳияти шундаки, баҳолаш кўрсаткичларининг асосий қисми ўртача тармоқ кўрсаткичлари билан солиштриш асосида қўлланилади. Шу боисдан, доимий тарзда эълон қилинадиган ва сохат бўлмаган ўртача тармоқ кўрсаткичларининг бўлиши баҳолаш тизимини такомиллаштиришнинг зарурий шарти ҳисобланади.         
                         
         3-3 Банкларни молиявий баркарорлигини таъминлашда ички аудитнинг ахамиятини ошириш ва уни мукаммаллаштириш масалалари

Республикамизда банк тизими ислоҳ қилиниши билан банкларнинг фаолиятини назорат қилиш учун тижорат банкларида ички аудит бўлимлари, бошқармалари ва бошқа бўлимлар ташкил етилмоқда. Ушбу ташкил етилган ички аудит фойдаланадиган маълумотлар асосида бухгалтерия ҳисобининг аҳволини яхшилаш ва уни халқаро андозаларга мослаштиришда банк фаолияти учун муҳим ҳисобланади.
Ички назорат тизими устидан мунтазам назоратни олиб бориш ва уни такомиллаштириш раҳбарлар мажбуриятидир. Назорат тартиблари учун жавобгар ходимлар бевосита раҳбариятга ҳисобот беришлари лозим.
Банк ички аудити банк муомалари ҳисобининг ҳолатини текширишда аввало уларнинг аналитик ҳисобининг тўғри ташкил қилинганлиги ҳамда уларнинг сақланиши моддий жавобгар шахслар зиммасига топширилганлигига, уларнинг тўлиқлиги ва ҳаракати бўйича ҳисоб маълумотларининг ишончлигини қайта назорат қилиш керак.
Аудиторлик фаолияти, кўпчилик мамлакатларда белгиланганидек, ҳам мижозлар, ҳам давлат олдидаги масъулият билан боғлиқ. Молиявий ҳисоботнинг тўғрилиги тўғрисидаги аудиторлик хулосаси - бу биринчидан мижоз томонидан тақдим этилган ахборотга қўйилган сифат белгиси бўлса, иккинчидан мижозга унинг ишлари кўнгилдагидек бораётганлигини тасдиқловчи ҳужжатдир.
Тижорат банкларида аудиторлик хизматларига бўлган талабнинг кўпайиши тақдим этиладиган молиявий ҳисобот, банкларнинг ҳисоб юритиши ва ҳисоботи тўғрилигини таъминлашда ўзаро манфаатдорликни тасдиқлаш зарурати, шунингдек, маслаҳат бериш туридаги хизматлар салмоғининг ошганлиги билан белгиланади.
7-чизма

Хал килиниши керак булган масаланинг турига кўра

Маъмурий
Бухгалтерия
Молиявий
Хукукий
Технологик
Бошкарув

Амалга оширилаётган вактига кура

Манбасига кўра

Хажми ва тўликлиги бажарилишига кўра

Тўла ёки кисман
Комплекс ёки тематик
Тулик еки танлаб оли оркали

Фойдаланилаётган услуб ва тартибга кўра

Умумматематик услублар

•	Аудит
•	Тахлил
•	Ревизия
•	Мониторинг
•	Тематик текширув
•	Хизмат текшируви
•	Тусатдан текширув

Хужжатли текширув услублари

•	Юридик бахолаш
•	Логик назорат
•	Карама карши текширув
•	Юзаки текширув
•	Арифметик текширув
•	Кайта хисоблаш текшируви
•	Таккослаш

Хакикий назорат услублари

•	Инвентаризация
•	Кузатув
•	Бошкарув маълумотларининг тахлили

Ички назорат тизими турлари

Ички назорат тизими турлари.
Жаҳон молиявий инқирозининг асосий сабаблари:
Кредит ва қимматбаҳо қоғозлар бозорларида ўз манфаатларини кўзлаб турли спекулятив амалиётларига берилиб кетган банклар фаолияти устидан етарли даражада назорат йўқлиги. 
•	Банклар ликвидлилиги, яъни тўлов қобилиятининг заифлиги билан боғлиқ муаммонинг кескинлашуви.
•	Кредит бозоридаги танглик, содда қилиб айтганда пул маблағларининг етишмаслиги.
•	Молия – банк тизимидаги инқироз жараёнлари деярли бутун дунёни қамраб олаётгани, рецессия ва иқтисодий пасайишнинг муқаррарлиги.
Банкларнинг молиявий барқарорлигини таъминлаш, уларнинг капиталлашув даражасини янада ошириш юзасидан:
•	инқирозга қарши чоралар дастурига мувофиқ 2008 йилда тижорат банклари устав капиталига қарийб 650 млрд. сўм йўналтирилди;
•	 қўшимча равишда тижорат банкларининг 280 млрд. сўмлик акциялари муомалага чиқарилади ва жойлаштирилади;
•	 2009 йил давомида тижорат банклари умумий капитали ҳажми 2,6 трлн. сўмга етказилади (ўсиш 20 фоиз).
Аҳоли ва хўжалик субъектларнинг бўш маблағларини тижорат банкларидаги депозитларига жалб қилишни рағбатлантириш
•	2008 йилда аҳолининг кредит ташкилотларидаги омонатлари қолдиғи 1,7 баробарга ортиб, 2008 йил якунида 1 трлн. 724 млрд. сўмга етди;
•	 бир йилдан ортиқ муддатга жалб қилинган депозитлардан олинадиган мажбурий захира нормаси 15 фоиздан 10 фоизга пасайтирилади;
•	 аҳоли ва хўжалик субъектларининг узоқ муддатли депозитлари бўйича фоиз ставкаси қайта молиялаш ставкасидан бир мунча юқори бўлган миқдорларда ўрнатиш амалиёти жорий этилади;
•	 2010 йилга қадар пластик карточкалар сони 5 млн. тага ва терминаллар сони 40 минг тага етказилади;
•	 2009 йилда тижорат банкларидаги депозитлар ҳажми камида 35 фоизга оширилади. 
Аудиторлик фаолияти ахборотлар тизимининг муҳим таркибий қисми, уни шакллантириш воситаларидан бири бўлибгина қолмай, яна:
- оммавий ва номахфий иқтисодий ахборотларни бир андозага солиши ва бунда уларнинг барча манфаатдор хўжалик бирликларига албатта тақдим этилишини кафолатлаши;
- иқтисодий маълумотлардан, шу жумладан, иқтисодиёт бўйича адабиётлардан фойдалана билишни ўргатиши;
- фойдаланувчилар учун иқтисодий маълумотларнинг аниқ ва равшан бўлишини таъминлаши лозим.
Ушбу талаблар ҳозирги шароитларда фақат қонунлар ва меъёрий ҳужжатлардаги ахборотларга асосланиб, тадбиркорлик фаолиятини самарали амалга ошириш мумкин эмаслиги, балки яна мулкчилик тузилмàсидаги қайта кўришларни илғаб олиш кераклиги билан боғлиқдир.
Иқтисодий адабиётларда бозор иқтисодиёти шароитида турли мулкчилик шакллари вужудга келиши билан бир қаторда назоратни ривожлантириш бўйича турлича қарашлар мавжуд. Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози шароитида назоратни ривожлантириш аудиторлик фаолияти, яъни молиявий назоратнинг муҳим бўғини бўлган аудит хизматини йўлга қўйиш замон талаби бўлмоқда. Аудитнинг моҳияти ва тайинланиши ҳақида турлича қарашлар мавжуддир. Аудитнинг моҳияти тўғрисида проф. Данилевский Ю.А томонидан қуйидагича таъриф берилган: «Аудит сўзининг оммавий тушунчаси шундан иборатки, ташқи мустақил молиявий назорат бўлиб, ушбу корхона (фирма, компания)да ишламайдиган, унга боғлиқ бўлмаган дипломли аудитор томонидан ўтказилади». М.М.Тулаходжаеванинг таъкидлашича, «Аудит – бу мустақил малакали мутахассислар томонидан корхонанинг молиявий ҳисоботини ёки у билан боғлиқ молиявий ахборотни ва ушбу ҳисобот ёки ахборотнинг қонун ва бошқа меъёрий ҳужжатларга мувофиқлик даражаси тўғрисида хулоса чиқариш мақсадида тадбиқ этилишидир». Аудитга бундай таъриф бериш унинг моҳиятини тўла равишда очиб беради. Лекин бизнинг мақсадимиз фақат таъриф беришни аниқлаш эмас, балки бозор иқтисодиёти шароитида тижорат банкларида банк операциялари билан боғлиқ муомалаларни назорат қилишда ички аудитнинг аҳамиятини ошириш ва уни мукаммаллаштириш масалаларини ҳам очиб беришдир.
Асосий воситалар банк фаолиятида кўп йил қатнашиб, ўзининг бошланғич қийматини банк харажатларига қўшиб бориши, банк маблағлари ичида улар қиймати муҳим ўринни эгаллагани учун асосий воситалардан самарали фойдаланиш даражасига эътибор берилиши керак чунки улардан самарали фойдаланиш ва тўлиқ сақланишини таъминлаш банк фаолияти самарасини оширишнинг муҳим шартларидан бири ҳисобланади. Тижорат банкларида асосий воситалардан самарали фойдаланиш ва уларни назорат қилиш мақсадида уларнинг ҳисоби ва аудитини такомиллаштириш зарур деб ҳисоблаймиз.
Тижорат банклари ички аудит томонидан ўтказиладиган аудиторлик текшируви дастурида банк муомаларини назорат қилишни ҳам ўз ичига олиши мумкин.
Банк ички аудити банк муомалари ҳисобининг ҳолатини текширишда аввало уларнинг аналитик ҳисобининг тўғри ташкил қилинганлиги ҳамда уларнинг сақланиши моддий жавобгар шахслар зиммасига топширилганлигига, уларнинг тўлиқлиги ва ҳаракати бўйича ҳисоб маълумотларининг ишончлигини қайта назорат қилиш керак.
Банк муомаларининг аудитини бошлашда дастлаб охирги ўтказилган инвентаризациянинг тўғри ўтказилганлиги ҳамда улар натижаларининг ҳисобда акс эттирилиш аҳволи аниқланиши лозим. Шунинг учун текшириш жараёнида банк муомалари инвентаризацияси тўлиқ ва ўз вақтида ўтказилганлиги ва унинг натижалари бухгалтерия ҳисобида акс эттирилганлигини текшириш ҳамда унинг натижаларига ишонч ҳосил қилиш аудиторлик рискини камайтиради. Банк муомаларининг тўлиқлигини аниқлаш мақсадида банк муомаларининг айрим турлари бўйича ялпи текширувни ташкил қилиш лозим. Асосий воситаларни инвентаризация қилиш жараёнида банкда ортиқча туюрган ёки ишлатишга яроқсиз ҳолга келган асосий воситалар аниқланади ва уларни сотиш ёки ҳисобдан чиқариш йўллари тавсия қилинади. 

3-3 Банкларнинг молиявий фаолиятини аудиторлик текширувидан ўтказишнинг муаммолари ва уларнинг ечими.

Текширишда қуйидаги ҳужжатлардан фойдаланилади: “Келгуси давр харажатлари”, “Келгуси давр даромадлари”, “Операцион ва турли даромадлар”, “Жорий йилнинг фойда ва зарарлари”, баланс ҳисобварақларининг кўчирмалари, Фойда ва зарарлар тўғрисидаги 2-сонли ҳисобот, Банк кенгаши бошқарувининг фойдани тақсимлаш бўйича қарори, бирламчи ҳужжатлар ва баланс.
“Операцион ва турли харажатлар” баланс ҳисобварағида корхоналар депозитлари бўйича, фуқаролар қўйилмалари бўйича, банклараро кредит ва қимматбаҳо қоғозлар бўйича фоизлар ҳисобланиши ва тўланиши учун махсус илова ҳисобварақлар очилади. Бундан ташқари асосий воситалар ва номоддий активлар эскириши бўйича амортизация ажратмалари, ижара ҳақлари, мулк солиғи ва бошқа харажатлар бўйича ҳам илова ҳисобварақлар очилади.
“Бошқарув аппаратини сақлаш харажатлари” баланс ҳисобварағида қуйидаги илова ҳисобварақлари очилади: “Иш хақи харажатлари”, “Нафақа Фонди ажратмалари”, “Бандлик Фонди” ва бошқа илова ҳисобварақлари.
“Операцион ва турли харажатлар” ҳамда “Бошқарув аппаратини сақлаш харажатлари” баланс ҳисобварақлари дебети бўйича “Бошқа дебиторлар ва кредиторлар” ҳисобварағи билан корреспондентланади. Ушбу ҳисобварақлар кредити бўйича “Жорий йилнинг фойда ва зарарлари” ҳисобварағи билан корреспондентланади.
Устав фондини аудит қилиш. Устав фонди шаклланишининг тўғрилигини текшириш тартиби унинг шаклланиш усулига боғлиқ. Устав фонди банк таъсисчилари ва акциядорлари томонидан тўланган маблағлардан ташкил топади. Тижорат банклари ташкил этилиши ва фаолият доираларини кенгайтириши учун ўз қимматли қоғозларини, яъни акцияларини чиқарадилар. Акциядорлик тижорат банкларининг акциялари оддий ва имтиёзли бўлиши мумкин.
Имтиёзли акцияларнинг оддий акциялардан қулайлиги шундаки - улар банк тугатилган тақдирда, белгиланган фойдани олиш ҳуқуқини беради, аммо овоз бериш ҳуқуқини бермайди.
Оддий акция – захира фонди тўлдирилгандан сўнг, имтиёзли акцияларга дивиденд тўлангандан кейин эгаларига соф фойдани тақсимлашда овоз бериш ҳуқуқини беради.
Тижорат банкларида оддий акциялар билан имтиёзли акциялар бир хил номинал қийматга эга бўлиши лозим. Тижорат банклари ташкил этилаётганда ва ўзларининг устав капиталини кенгайтириш учун акцияларни эмиссия қилиши мумкин. Банк томонидан чиқарилган қимматбаҳо қоғозлар таъсисчилар ва инвесторлар орасида ўзаро тақсимланади.
Аудиторлик текшируви жараёнида қуйидагилар аниқланади:
- сўралган миқдорнинг тўлиқ ўтказилганлиги;
- устав фондининг шаклланиш муддатларига амал қилиниши;
- устав фондининг манбалари(таъсисчиларнинг ўз маблағларидан ёки учинчи шахслардан кредит жалб қилиш йўли билан).
Текшириш учун қуйидагилардан фойдаланилади: таъсис шартномаси, устав фондига қўшган улушига кўра акциядорларнинг рўйхати.
Эълон қилинган устав фондининг шаклланиш муддати ва тартиби таҳлил қилиниши лозим. Бунда ҳар бир акциядорнинг қўшган улуши аниқланади. Банкнинг кунлик баланси ва бирламчи ҳужжатлар бўйича акциядорлардан ҳақиқатда “Устав фонди” ҳисобварағига келиб тушган маблағлар текширилади.
Тижорат банкларининг устав фондини текширишда қуйидаги ҳужжатлардан фойдаланилади: баланс ҳисобварақларидан кўчирмалар, таъсис ҳужжатлари, эмиссия проспекти, бирламчи ҳужжатлар ва баланс.
Устав фонди балансдаги “Устав фонди” ҳисобварағида акс эттирилиб, фақатгина бош банк балансида ҳисобга олинади. Аналитик ҳисобда ҳар бир пайчи, акциядор учун алоҳида ҳисобварақлар очилади(акция турлари бўйича).
Устав фонди шаклланишини текшириш давомида банкнинг ташкилий-ҳуқуқий шаклига эътибор қаратиш лозим. Агар банк пайчилик асосида қурилган бўлса, давлат рўйхатидан ўтгандан сўнг бухгалтерия ҳисобида пайлар бўйича қуйидаги тўловлар амалга оширилади:
- миллий валютада банкка нақд пул маблағи келиб тушганда: “Касса” ҳисобварағи дебетланади, “Устав фонди” ҳисобварағи кредитланади;
- пайлар нақдсиз шаклда тўланганда: “Корреспондентлик ҳисоби” ҳисобварағи дебетланади, “Устав фонди” ҳисобварағи кредитланади;
- пайлар банк мижози томонидан тўланганда: мижознинг ҳисобрақами дебетланади, “Устав фонди” ҳисобварағи кредитланади;
- устав фонди материал бойликлар сифатида тўланганда: “Бино ва иншоотлар”, “Хўжалик инвентарлари”, “қурилиш моллари ва бошқа материаллар”, “Хўжалик материаллари”, “Арзон баҳоли ва тез эскирувчи буюмлар” ҳисобварақлари дебетланади, “Устав фонди” ҳисобварағи кредитланади;
- пай нақд хорижий валютада тўланганда: “Хорижий валютадаги тўлов ҳужжатлари ва нақд пуллар” ҳисобварағи дебетланади, “Устав фонди” ҳисобварағи кредитланади.
Акциядорлик тижорат банкларини ташкил этиш ва уларнинг устав фондини шакллантиришда айрим ўзига хос хусусиятлар мавжуд. қимматбаҳо қоғозлар чиқарилиши рўйхатдан ўтгандан сўнг, банк-эмитент қимматбаҳо қоғозларни сотишни бошлайди. Ҳақиқатда сотилган қимматбаҳо қоғозлар миқдори рўйхат ҳужжатларида келтирилган миқдордан ошиб кетмаслиги лозим. Агар қимматбаҳо қоғозлар учун тўлов миллий валютада нақдсиз амалга оширилаётган бўлса, бу маблағлар тўғридан-тўғри тижорат банкининг Марказий банкдаги махсус йиғма ҳисобварағига ўтказилиши лозим. Бу йиғма ҳисобрақам асосий корреспондентлик ҳисоби юритилаётган жойда очилади. Бу маблағлар акциялар чиқарилишининг якуний рўйхати чиққунга қадар музлатиб қўйилади ва тижорат банкларида “Корреспондентлик ҳисоби” баланс ҳисобварағининг дебетида ҳисобга олинади.

                

Хулоса ва таклифлар 

Муҳтарам юртбошимиз таъкидлаганларидек, “Барчамиз оддий бир ҳақиқатни яхши англаб олишимиз даркор – инвестицияларсиз модернизация ҳам, янгиланиш ҳам бўлмайди. Бу ўринда биз нафақат конхоналар томонидан инвестиция лойиҳаларини амалга оширишни жадллаштиришни, балки бундан ташқари тижорат банклари қанчалик манфаатдор экани ва улар бу лойиҳаларда ўз кредит ресурслари билан нечоғли фаол иштирок этаётганини ҳам кўзда тутамиз. Бунинг учун тижорат банклари етарли капиталга эга, молиявий барқарор бўлиши лозим, бир сўз билан айтганда, улар йирик инвестиция институтларига айланиши даркор”.
Тижорат банкларининг узоқ муддатли кредитлари улушини ошириш бўйича кўрилган чоралар туфайли 3 йилдан ортиқ муддатга берилган кредитларнинг банклар кредит портфелининг умумий ҳажмидаги улуши ҳозирги пайтда 69 фоизга етди ва сўнгги ўн йилда 28 баравар кўпайди. 
Марказий банк ва Молия вазирлиги тижорат банклари билан биргаликда банкларнинг жами капиталини 2010 йилда камида 20 фоизга ошириши, яқин икки йилда эса унинг ялпи ички маҳсулотга нисбатан ҳажмини 10 фоизга етказиши лозим. Бу борада банк хизматининг ялпи турларини жорий этиш, аҳоли ва хўжалик субъектларининг бўш маблағларини банкларнинг узоқ муддатли депозитларига жалб этишни камида 30 фоизга кўпайтириш, мамлакат иқтисодиётига киритиладиган узоқ муддатли кредит қўйилмалари улушини ички манбалар ҳисобидан ошириш учун мустаҳкам асос яратиш масалаларини қўшимча равишда ишлаб чиқиш талаб этилади. Тижорат банклари фаолиятини баҳолаш мезонларини ўзгартириш учун бугунги кунда уларнинг ишини ишини узоқ муддатли кредит қўйилмалари улушининг ўсиши ва бунинг учун ички манбаларни жалб этиш нуқтаи-назаридан баҳолаш керак. Шу ўринда ўз кредит портфелида 85 фоиздан зиёд узоқ муддатли кредитга эга бўлган “Ўзсаноатқурилишбанк” фаолиятини алоҳида қайд этиш мумкин. Бундай фаолият бошқа банклар учун ўрнак бўлмоқда. 
Тижорат банклари зарар кўриб ишлаётган ва иқтисодий ночор корхоналарни соғломлаштириш жараёнига жалб қилиш тажрибаси амалда ўзини тўла оқлайди. Ҳали ҳам эски техника ва технологиялар асосида ишлаётган, ҳеч қандай иқтисодий истиқболи бўлмаган корхоналарни тугатиш ва уларнинг негизида янги замонавий ишлаб чиқариш қувватларини ташкил этиш керак. 
Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорликни, фермерликни ривожлантиришни молиялашда тижорат банкларинниг ролини кучайтириш бўйича ишларни давом эттириш зарур. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик корхоналарига 2010 йилда кредит ресурслари ажратиш миқдорини 1,4 баравар ошириш вазифаси қўйилмоқда. 
Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози шароитида банкларда узоқ муддатли банк кредитлари ҳисобини такомиллаштириш муҳим аҳамият касб этади. Чунки буюк Америкадек иқтисодий ривожланган давлатда банк кредитларини беришдаги йўл қўйилган хато ва камчиликлар жаҳон молиявий-иқтисодий инқирозини келтириб чиқарганлиги барчага маълум. “Банк-молия тизимини барқарорлаштиришда узоқ муддатли банк кредитлари ҳисобини такомиллаштириш йўллари” мавзуси бўйича олиб борилган илмий изланишлар натижасида қуйидаги хулосаларга келинди:
1. Банклар ва уларнинг хизмат турларининг рақобатбардошлиги муҳим аҳамият касб этади. Зеро, банк рақобатбардошлигини таъминлаш учун ишлаб кўрсатилаётган хизмат миқдорибилан бирга унинг хилма-хиллиги, сифати, нархи ва унинг яшаганлиги юқори бўлиши лозим. 
2. Малакавий ишнинг объекти бўлган «Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг активларининг таҳлили шуни кўрсатадики, банк активлари таркибида энг катта салмоқ бош банк филиаллардан олинадиган маблағлар бўлиб, улар 2008 йил жами банк активларининг 8,9 фоизини, 2009 йилда эса 33 фоизини ташкил этган. Бу кўрсаткич 2008 йилга нисбатан 2009 йил 3119598905 сўмга, яъни 403 фоизга таркибий жиҳатдан 24,1 фоиз ошган. 
Жами активлар таркибида кейинги салмоқ давлат, корхона, ташкилот ва муассасаларга берилган узоқ муддатли кредитларга тўғри келиб, 2008 йилда жами активнинг 12,9 фоизни, 2009 йилда 12,5 фоизини ташкил этади.   
Кейинги салмоқ хусусий корхоналар, хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган қисқа муддатли кредитларга тўғри келиб, 2008 йилда улар жами активнинг              5,9 фоизни, 2009 йилда 11,8 фоизини ташкил этади. 
 Кейинги салмоқ хусусий корхоналар, хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган узоқ муддатли кредитларга тўғри келиб, 2008 йилда улар жами активнинг                5,06 фоизини, 2009 йилда 8,5 фоизни ташкил этган. 
3.»Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг мажбуриятларининг ҳолатини таҳлилидан маълумки жами банк мажбуриятлари 2008 йил 7910031253 сўмни, 2009 йилда 10938134241 сўмни ташкил этган. Банк мажбуриятлари ўтган йилга нисбатан 38,3 фоизга ўсган.
Банк мажбуриятлари таркибида энг катта салмоқ талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитларга тўғри келиб, жами мажбуриятларнинг 2008 йил 15 фоизини, 2009 йилда эса 28,8 фоизини, яъни 3148367885 сўмини ташкил этган. 
4. «Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг хусусий капиталининг ҳолатини таҳлилидан маълумки, банк жами хусусий капитали 2008 йил 651358498 сўмни, 2009 йилда 680164985 сўмни ташкил этган. Банк хусусий капитали ўтган йилга нисбатан 28806487 сўмга, яъни 4,4 фоизга ўсган. Банк хусусий капитали таркибида энг катта салмоқ заҳира капиталига тўғри келиб, жами хусусий капиталининг 2008 йил 72,3 фоизини, 2009 йилда эса 82,8 фоизини, яъни 2008 йилда бу кўрсаткич 471115197 сўмни, 2009 йилда эса 563226868 сўмни ташкил этган. Банк хусусий капитали таркибида кейинги салмоқ соф фойда (зарар) (актив-пассив) га тўғри келиб, улар жами хусусий капиталини 2008 йил 24,7 фоизини, 2009 йилда эса 7фоизини, яъни 2008 йилда 161022300 сўмни, 2009 йилда 97717117 сўмни ташкил этган. 
Кейинги салмоқ зағира тақсимланмаган фойда (актив-пассив) га тўғри келади. Улар жами хусусий капиталнинг 2008 йил 2,9 фоизини, 2009 йилда эса 2,8 фоизини ташкил этиб, уларнинг қиймати 2008 йил 18920890 сўмни ташкил этиб, 2009 йилда 1,6 фоизга ўсиб 19220999 сўмни ташкил этган. 
5. «Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалиминтақавий филиалининг даромадларининг ҳолатини таҳлили шуни кўрсатадики, жами банк даромадлари 2008 йил 1230183417 сўмни, 2009 йилда 1229340035 сўмни ташкил этган. Банк даромадлари ўтган йилга нисбатан 0,1 фоизга камайган. Банк даромадалари таркибида энг катта салмоқ хусусий корхоналар, хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган узоқ муддатли кредитлар бўйича фоизли даромадларга тўғри келиб, жами банк даромадларининг               2008 йил 32,08 фоизини, 2009 йилда 32,2 фоизини, яъни 2008 йилда бу кўрсаткич 394621134 сўмни, 2009 йилда эса 0,3 фоизга ўсиб, 395612641 сўмни ташкил этган. 
6. «Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг харажатларининг ҳолатини таҳлилидан кўриниб турибдики, жами банк харажатлари           2008 йил 1017545818 сўмни, 2009 йилда 1070819043 сўмни ташкил этган. Банк харажатлари ўтган йилда нисбатан 5,2 фоизга ўсган. Банк харажатлари таркибида энг катта салмоқ  банк хизматчиларининг иш ҳақи ва улар учун қилинган бошқа харажатларга тўғри келиб, жами банк харажатларининг 2008 йил 36,2 фоизини 2009 йилда эса 36,3 фоизини, яъни 2009 йилда бу кўрсаткич эса 5,8 фоизга ўсиб, 389084000 сўмни ташкил этган. 
7. Банк фаолиятини таҳлили маълумотлари молиявий аҳволи анча яхшиланганлигини тасдиқлайди. Умуман олганда «Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалининг молиявий аҳволи ёмон эмас. Аммо банк молиявий аҳволини янада яхшилаш имкониятлари мавжудки, бу ҳолат банк бошқаруви ходимлари зиммасига яширин резервлардан янада унумлироқ фойдаланиш чора-тадбирларини кўриш маъсулиятини юклайди. 
Юқоридаги хулосалар асосида қуйидагиларни таклиф этамиз. Тараққиёт илгарилаб бораётган ҳозирги шароитда банклар фаолиятини, хизматлар турини кўпайтириш, реклама ва бошқа замонавий усуллар ёрдамида мижозларни кенгроқ жалб этиш замон талабига айланиб бормоқда. Ҳақиқатан ҳам, бугунги кунда иқтисодиётни ривожлантиршда банкларнинг ролини янада оширишга хизмат турларини кўпайтиришга, қолаверса, жаҳон банк амалиётини чуқур таҳлил қилган ҳолда республикамизда универсал банк тизими фаолиятини кенгайтириш ва ривожлантиришни тақазо этади. Бугунги кунда банк бошқарувчилари ва ходимларига бўлган талаб бундан 10 йил олдингига нисбатан жуда юқори. Шундан келиб чиқиб, универсал банк фаолиятини кенгайтиришда қуйидаги ишларни амалга ошириш талаб этилади: 
-банкларимизнинг кучли ва кучсиз томонларини ўрганиш;
-банкларнинг нима ҳисобига ва қандай қилиб харажатларни камайтириш ва даромадни ошириш мумкинлиги режалаштириш;
-универсал банк фаолиятини яратишда рақобатга бардош бериш учун нималарни  олмоқ ва нималардан воз кечмоқ зарурлиги белгилаб олиш;
-банкларда инновацион бошқарувни актив усулларини қўллаш.
Бу муаммолар ўз ечимидан келиб чиқиб ҳозирги кунда универсал банк фаолиятидаги бошқа муаммоларни очиб беришга хизмат қилади. Бизга маълумки, кейинги йилларда банк хизмат турлари йилдан-йилга ортиб бормоқда. Молия соҳасидаги хизмат турларининг ҳам ортиб бориши банк соҳасининг тузилиш структурасини яратишни, глобал ва ривожланган ахборот технологиялардек кенг фойдаланишни талаб этмоқда. Замонавий универсал банк – бу барча эски бошқарув тизимидан воз кечишни, бунинг ҳисобига уларнинг ўрнини ҳар томонлама ривожланган, замонавий ахборот технологиялар билан таъминланган ва халқаро банк амалиёти билан бевосита боғланган тизим билан ўзгартиришни талаб этади. 
Замонавий универсал банк фаолиятида секинлик, бюрократлик, самарасиз ишлаш, ўз ишини билмаслик, рискли ҳолатлардан чиқа олмаслик даромадсиз ва рақобатга бардош бера олмаслик ҳолатлари бўлмасликни талаб қилса, тезкорликни кучлт мутахассисларни, замонавий банк технологияларидан фойдаланишни, ҳамиша даромадга эришишни ва рақобатга бардошликни ўзида акс этишини талаб этади. Жаҳон амалиётида ривожланган мамлакатлардаги банкларнинг универсаллашуви кескин суръатлар билан ортиб бораётган бўлса, ривожланаётган мамлакатлардаги бу ҳолат босқичма-босқич амалга ошмоқда. Универсал банк фаолиятида, асосан қуйидаги йўналишларга эътиборини қаратади. Ахборотлар, риск, қимматли қоғозлар билан опреациялар ва капитални бошқариш. Бундан ташқари, фаолиятнинг ривожланши янги банк операция турларининг кенгайишига олиб келади. 
Универсал банк фаолияти ривожланишининг ҳозирги кундаги асосий омиллари сифатида қуйидаги кўрсаткичларни келтириб ўтиш мумкин:
-узоқ муддатли стратегиянинг ташкил этиш зарур;
-тажриба бошқарувнинг асоси бўлиши даркор;
-салмоқли капитал, юқори рейтинг ва яхши тажриба;
-ички бозорда юқори ўринни эгаллаш;
-ташқи фаолиятни кенгайтириш;
-мижозларнинг кенг базасига эришиш;
-банк хизмат турларининг хилма-хиллигига эришиш;
-кросс сотувчи ва кросс маркетинг фаолиятини ривожлантириш;
-молиявий хизмат кўрсатишнинг ҳаётий фазасини яратиш;
-келажакда мустақил банк фаолиятига эришиш учун юқори капиталга интилиш лозим. 
Узоқ муддатли стратегияни асосини ташкил этиш, жаҳон банк амалиётида рискларнинг тўғри тақсимланиши ва хизмат турларининг кўплиги мижознинг оладиган даромадларига сезиларли равишда таъсир қилмайди. Аммо бу ҳолат ҳамма жойда ҳам бир хил эмас, шунинг учун банклар узоқ муддатли стратегия усули орқали ўз мавқеини мустаҳкамлаб боради. Удум ва тажриба бошқарувнинг асоси бўлиши муҳим бўлиб қолмоқда. Универсал банк ўз бошқарув тизимини яратишда, ҳар томонлама юқори тажрибага асосланган инвестицион бизнес фаолиятида асосланган тизимга боғланган ва риск маданиятини чуқур таҳлил қила оладиган, баҳолай оладиган тизим бўлишини талаб этади. Шунинг учун республикамиздаги банклар фаолиятида бошқарув тизимли удум ва тажрибани бевосита боғлаган ҳолда олиб боришни кўзда тутади. Жаҳон иқтисодий интеграциясига яқинлашиш ҳар нарсани кўр-кўрона кўчириб олишни эмас, балки уни шароитдан келиб чиқиб, минтақавий муҳитга мослаган ҳолда тадбиқ этишни тақазо этади. Бундан ташқари, банклар хизмат турларини ахборот технологияларига асосланиб олиб бориш жаҳон амалиётига тоборо кенг кириб келмоқда. Банклар мижозларга интернет орқали хизмат турларини таклиф этишлари мижозлар ўз офисидан бевосита банк тармоқларига боғланиши, вақтдан унумли фойдаланган ҳолда операцияларни интернет орқали амалга ошириши банкларни мижозлар базасини яна кенгайтириш имконини беради. 
«Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиалида ҳам бир мунча банк молиявий аҳволини яхшилаш борасида резервлар мавжуд, уларга қуйидагилар:
-Республика бўйича ўз кредит портфелида 71 фоиз узоқ муддатли кредитга эга бўлган “Ўзсаноатқурилишбанк” фаолияти бошқа банклар учун ўрнак бўлаётган шароитда «Қишлоқ қурилиш банки” Сурхондарё вилояти Жарқўрғон филиали активлари таркибида хўжалик ширкатлари ва жамиятларга берилган узоқ муддатли кредитлар жами активларнинг 2009 йилда 8,3 фоизини ташкил этган. Бу кўрсаткич 2008 йилга нисбатан          18 фоизга камайган. 
Демак, банк узоқ муддатли кредитлар салмоғини ошириш бугунги куннинг долзарб масаласидир:
-банк мажбуриятлари ўтган йилга нисбатан 38,3 фоизга ўсган ҳолда банк хусусий капитали ўтган йилга нисбатан 28806487 сўмга, яъни 4,4 фоизга ўсганлиги бу нисбатни аксига ўзгартириш заруриятини келтириб чиқаради яъни хусусий капитал салмоғини мажбуриятларга нисбатан ошириш банкларнинг молиявий мустақиллиги ва барқарорлигини таъминлашнинг асосий омили ҳисобланади. 
-банк даромадлари ўтган йилга нисбатан 0,1 фоизга камайган ҳолда банк харжатлари ўтган йилга нисбатан 5,2 фоизга ўтганлиги банк харажатлари ва даромадлари таркибини қайта кўриб чиқиш ва самара бермайдиган харажатларни рўйхат қилиб уларни камайтириш чораларини кўриш, қўшимча замонавий янги банк хизматларини йўлга қўйиш орқали банк даромадларини ошириш чораларини ишлаб чиқилиши лозим.      

      

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
  
I. Ўзбекистон Республикасининг қонунлари, Президентнинг фармонлари ва қарорлари, Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари
1.	Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. – Т., 2012.- 40 б.
2.	Ўзбекистон Республикасининг “Акциядорлик жамиятлари ва акциядорлар ҳуқуқларини ҳимоялаш тўғрисида”ги Қонуни.–Т.: Адолат,1996.
3.	Ўзбекистон Республикаси «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида» ги Қонуни. – Т., 1996.
4.	Ўзбекистон Республикаси «Аудиторлик фаолияти тўғрисида» ги Қонуни. (янги таҳрир) - Т., 2000.
5.	Ўзбекистон Республикасининг Солиқ кодекси. –Т.:Ўзбекистон, 2008.
6.	Ўзбекистон Республикасининг «Валютани тартибга солиш тўғрисида”ги қонуни (янги таҳрири). Т.: 2004.
7.	Ўзбекистон Республикасининг 2003 йил 11 декабрдаги “Хусусий корхона тўғрисида”ги Қонуни. -Ўзбекистон Республикаси қонун хужжатлари тўплами. № 3 - Т.:  Адолат, 2004.
8.	Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПҚ-1717-сонли «Мустаҳкам оила йили” Давлат дастури. 2012 йил 27 февраль.
9.	Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик” Давлат дастури тўғрисидаги Қарори. 07.02.2011 й. № ПҚ-1474.
10.	«Соғлом бола йили» Давлат дастури. Ўзбекистон Республикаси Президентининг Қарори. 19.02.2014 й. № ПҚ-2133.
11.	Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 18 ноябрдаги “Иқтисодиёт реал сектори корхоналарининг молиявий барқарорлигини янада ошириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги ПФ-4053 – сонли Фармони.
12.	Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 29 декабрдаги “Ўзбекистон Республикасининг 2009 йилги асосий макроиқтисодий кўрсаткичлари ва Давлат бюджети параметрлари тўғрисида”ги ПҚ-1024 – сонли Қарори.
13.	Ўзбекистон Республикасининг «Банк ва банклар фаолияти тўғрисида» ги қонуни. –Т.: 1996й.
14.	Ўзбекистон Республикасининг «Марказий банк тўғрисида»ги қонуни. – Т.:1995й.
15.	Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони. Фуқароларнинг Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларидаги омонатларини ҳимоялаш кафолатларини таъминлашга оид қўшимча чора – тадбирлар тўғрисида. 2008 йил 28 ноябрь, ПФ – 4057 – сон .

II. Ўзбекистон Республикаси Президенти асарлари
16. Каримов И.А. 2012 йил Ватанимиз тараққиётини янги босқичга кўтарадиган йил бўлади. − Т.: “Ўзбекистон”, 2012. – 36 б. 
	17. Каримов И.А. «Юксак билимли ва интеллектуал ривожланган авлодни тарбиялаш – мамлакатни барқарор тараққий эттириш ва модернизация қилишнинг энг муҳим шарти» мавзусидаги халқаро конференциянинг очилиш маросимидаги нутқ // Халқ сўзи, 2012 йил 18 февраль.
	18. Каримов И.А. Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси: Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маърузаси. Т.: Ўзбекистон, 2010. – 56 б.
	19. Каримов И.А. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning mamlakatimizni 2013-yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2014-yilga mo‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma’ruzasi// Xalq so’zi, 2014 yil 19 fеvral

III. Соҳага оид  меъёрий ҳужжатлар:
	   20. “Аудитор малака сертификатини бериш тартиби тўғрисидаги низомга ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида” Ўзбекистон Республикаси Молия вазирининг 2005 йил 23 сентябрдаги 93-сон буйруғи. (Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2005 йил 18 октябрда 977-2-сон билан давлат рўйхатига олинган).  Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами. 2005 йил октябрь,  41-42-сон.
	   21. Ўзбекистон Республикаси тижорат банкларида бухгалтерия ҳисобининг ҳисобварақлари режаси. ЎзР АВ 13.08.2004 йилда 773-17 – сон билан рўйхатга олинган (янги таҳрири)
             22. «Тижорат банклари капиталининг етарлилигига қўйиладиган талаблар тўғрисида» низом (Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан тасдиқланган 2000 йил 25 ноябрдаги 420 – 1 сон, 2002 йил 20 апрелдаги 420- 2 сон ва Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида рўйхатга олинган 2000 йил 21 декабрдаги 949 – 1 сон, 2002 йил 14 майдаги 949 – 2 сонли ўзгартириш ва қўшимчалар билан бирга)
             23. Ўзбекистон Республикасида банк тизимида бухгалтерия ҳисобини юритишга оид қонунчилик ҳужжатлари тўплами. – Т: 2003. – 125 бет.
	   24. Ўзбекистон Республикаси Аудиторлик фаолиятининг миллий стандартлари. Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида рўйхатга олинган 1999-2009.
       25.Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандартлари. Т.: ЎБАМА, 2010.
		
	IV. Асосий адабиётлар
26.	 Абдуллаев А., Абдуваҳобов О., Қаюмов И. Аудит асослари. Дарслик. - Т., «ЎАЖБНТ» маркази, 2003. - 196 б. 
27.	Абдувахидов Ф.Т., Умаров З.А., Джўраев К.Н. Банкларда бухгалтерия ҳисоби. – Т. Ўқув қўлланма. 2010, 224 бет.
28.	Бекмурадов А.  ва бошқалар. Молия ва банк тизимидаги ислоҳатлар самараси. – Т.: ТДИУ. 2005 62 бет.
29.	Аудит. Дарслик. 1-2 жилд. М.М. Тулаходжаева ва Ш.И. Илхомовларнинг умумий таҳрири остида. Муаллифлар жамоаси. Т.: Норма, 2008. 
30.	Аудит. Дарслик. М.М. Тулаходжаева, Ш.И. Илхомов, К.Б.Ахмаджонов ва бошқ. Т.: Иқтисодиёт, 2011.
31.	Аудит. Учебник. Н.В. Парушина, С.П. Суворова. М.: ИД. «Форум»-Инфра-М, 2008.
32.	Абдувахидов Ф. Тижорат банкларида бухгалтерия ҳисоби. – Т. Ўқув қўлланма. 2006, 160 бет.
33.	Бобожонов О., Жуманиёзов К. Молиявий ҳисоб. Т.: Молия, 2002. – 672 б.
34.	Гинзбург А.И. Экономический анализ. Учебник. -СПБ.: Питер, 2008. -583 с.
35.	Дўсмуратов Р.Д. Аудит асослари. Дарслик. - Т., «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» нашриёти, 2003. - 612 б.
36.	Ермаков С.Л. Основы организаций деятельности коммерческого банка. Учебник. – М.: КНОРУС, 2009 – 656с. 
37.	Жўраев Н.Ю. Тулаходжаева М.М., Абдувоҳидов Ф., Илхомов Ш.И. Бухгалтерия ҳисоби, иқтисодий таҳлил ва аудит. Дарслик. Т.: ТДИУ, 2007.
38.	Илхомов Ш.И. Амалий аудит. Дарслик. Т.: ТДИУ, 2011.
39.	Банковское дело: Учеб./ Под ред. Г. Белоглазавой, Л. Кроливецкой СПб: Питер, 2008. – 400с.
40.	Каримов А.А. ва бошқалар. Бухгалтерия ҳисоби. Дарслик. Т.: Шарқ,   2004.–235б.
41.	Кондраков Н.П. Бухгалтерский (финансовый управленческий) учет. Учебник.- М.: Проспект, 2009. 
42.	Мусаев Ҳ.Н. Аудит. Дарслик. - Т., «Молия», 2003. - 220 б.
43.	Олишневская Н.Т. Экономический анализ. Учебник. –М.: Аст.Полиграфиздат, 2010. -458 с.
44.	Умарова М., Эшбоев Ў., Ахмаджонов К. Бухгалтерия ҳисоби. Дарслик. Т.: 2004. – 155 б.
45.	Хасанов Б.А., Хошимов А.А. Бошқарув ҳисоби. Дарслик. Т.: Янги Нашр, 2011.
46.	Shoalimov A.X. Tojiboyeva Sh.A. Iqtisodiy tahlil nazariyasi. Darslik. –Т.: TDIU, 2010.  -265 б.
	
V.  Қўшимча адабиётлар.
47.	Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг 2011 йилда мамлакатимизни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2012 йилга мўлжалланган энг муҳим устувор йўналишларга бағишланган Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг мажлисидаги “2012 йил Ватанимиз тараққиётини янги босқичга кўтарадиган йил бўлади” мавзусидаги маърузасини ўрганиш бўйича ўқув қўлланма. – “Ўқитувчи” НМИУ, 282 б.
48.	Ходиев Б.Ю. ва бошқ. Кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик: ўқув қўлланма. – Т.: ТДИУ, 2010. – 267 б.
49.	Омонов А.А. Банк капиталини самарали бошқариш масалалари. Ном. Дисс. – Т.: ЎзР Банк – молия академияси, 2005 -145 бет.
50.	Умаров З. Тижорат банкларида бухгалтерия ҳисоби. – Т.: «Бозор, пул кредит». 2005
51.	Ендовицкий Д.А. Экономический анализ. Учебное пособие. –М.: Кнорус. 2008. -448 с.
52.	Подольский В.И. Аудит: Учебник для вузов. М.: ЮНИТИ - ДАНА, 2009.
53.	Шеремет А.Д. Теория экономического анализа. Учебник. -М.: Инфра-М. 2005. -366 с.
54.	Наврўзова К. Банкларда бухгалтерия ҳисоби ва опреацион техника. Ўқув қўлланма 2004 йил. Т.
55.	М.К. Эрматов. Банк назорати ва аудитини такомиллаштириш муаммолари. – Т.: «Iqtisod - Moliya» нашриёти, 2005, 144 б.

VI. Даврий нашрлар, статистик тўпламлар ва ҳисоботлар. 
56.	Халқ сўзи газетаси. – Тошкент. 2011-2012 йил
57.	Солиқ ва божхона хабарлари. - Тошкент, Молиявий – иқтисодий газета.
58.	Ўзбекистон иқтисодий ахборотномаси. – Тошкент, Илмий-амалий иқтисодий журнал.
59.	Иқтисодиёт ва таълим. Илмий журнал. – Тошкент, Тошкент Давлат иқтисодиёт университети.
60.	Промышленность Республики Узбекистан 2011. Статистический  сборник. - Т.: Госкомитет РУз по статистике, 2012. – 156 с.
61.	Ўзбекистон ижтимоий-иқтисодий ривожланишининг 2011 йилдаги асосий кўрсаткичлари. –Т, 2012.
62.	Банк ахборотномаси. Газетаси. 2009- 2011 йиллар.

VII. Интернет сайтлари
63.	www.pravo.eastink.uz- (Иқтисодий қонунлар).
64.	www.gov.uz- (Ўзбекистон Республикаси ҳукумати сайти).
65.	www.norma.uz
66.	www.bem.uz
67.	www.bankclub.ru/ rankings – bk. htm По активам
68.	www.bankclub.ru/ rankings – bk. htm По прибыли
69.	www.bankclub.ru/ rankings – bk. Htm По текущему доходу