ЎЗБEКИСТОН РEСПУБЛИКАСИ
ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАъЛИМ ВАЗИРЛИГИ
АНДИЖОН ДАВЛАТ УНИВEРСИТEТИ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛТEТИ
3 босқич талабаси ДАВРОНОВА ГУЛҲАЁнинг

РEФEРАТИ

МАВЗУ: СЕМАСИОЛОГИЯ

Фан ўқитувчиси: ф.ф.н Ҳ.Р.Зокирова 

АНДИЖОН 2015

СЕМАСИОЛОГИЯ

РЕЖА

1.Сўз ва унинг маъноси
2. Семасиология ва унинг ўрганиш объекти
3.  Лексик маъно турлари
4. Сўз семантикаси
5. Синтактик семантика
6.Сўз маъносининг кўчиш усуллари

1.Сўз ва унинг маъноси
Ҳар  қандай  сўз  шакл ва  маъно бутунлигига эга. Лекин сўзлар  ифодалайдиган    маънолар  бир хил  эмас.  Улар ўз   хусусиятлари  билан турли  типларга   бўлинади.
Масалан, айрим  сўзлар  борлиқдаги  нарса  белги, ҳаракат, ҳолат кабиларни  билдиради: тоғ, кўл, қизил, ингичка, бармоқ ва б.; ундовлар  фақат  ҳаяжон, буйруқ-хитобни   билдиради: эҳ, баракалла, вой, в.б. ; наҳотки, менимча, шубҳасиз в.б.: кўмакчи  ва  боғловчилар  фақат  грамматик   маънога  эга (учун, туфайли, билан).
Сўзнинг лексик-семантик  хусусиятлари унинг лексик, грамматик ва  семантик  жиҳатларини  ўзида  мужассамлаштиради. Чунки сўзлар тилнинг  луғат  таркибини  шундайгина  ташкил этмасдан, тил  системасида барча  боғланишларни  содир этади. Сўзнинг  маъноси  ҳақида  гап кетганда, аввало, унинг предмет ва  тушунча билан  алоқаси ва  тилда  қандай ифодаланиши   назарда тутилади. Яъни  сўзнинг  айтилиш  билан  предмет ёки  ҳодиса  ўртасидаги  боғланиш унинг  маъносини   юзага  чиқаради. Бу  алоқа одатда  учбурчак шаклида   кўрсатилади.

         Сўз

предмет                    тушунча

Лекин барча  сўз шундай  тузилишга эга деб  бўлмайди. Чунки сўзлар   турли  структура  тузулишига   эга  бўлиши мумкин. Шунинг  учун  бундай  боғланишга  шартли равишда  қарамоқ  лозим. Барча сўзлар  ҳам  предмет, ҳодиса  ёки  белгининг  номини  айтмайди, яъни  номинатив  вазифа  бажармайди.
Сўз  ўз товуш  қобиғига  эга бўлган, объектив  нарса ва  ҳодисалар ҳақидагаи  тушунчани, улар  ўртасидаги  алоқани ёки  уларга  муносабатни  ифодалай  оладиган, турли  грамматик  маъно  ва  функцияларда  қўлланиладиган энг  кичик  асосий тил (нутқ) бирлиги. Сўз   товуш  томони  билан   фонетиканинг : лексик бирлик (лексема) сифатида   лексиологиянинг; турли   грамматик  маъноларни   ифодалаш  ва  у  маъноларни  ифодаловчи  формаларга   эгалиги билан   морфологиянинг; сўз бирикмаси ва гап  қурилишида материал  асос бўлиб  хизмат  қилиши билан синтаксиснинг  ўрганиш объекти бўла олади. Тил бирлиги ҳисобланган   лексема  ифода  поани  ва  мазмун  планига эга. Бунда мазмун план ифода  планига   тил босқичида   бириктирилган бўлади, тил  хотирасида  сақланади, нутқда  ифода  плани  билан мазмун плани биргаликда ўзаро бириктирилган   ҳолда намоён бўлади.
Лексемаларнинг ифода планини белгилашда  аввал  туб лексемалар, кейин ҳосила лексемалар талқин қилинали. Туб лексемаларда  ифода плани  деб уларнинг  гавдаси  бўлиб хизмат  қиладиган  фонемалар  тузилишига  айтилади. (Тузум қайси фонемаларнинг  қандай тартибда жойлашиб бир  бутунлик  ҳосил этишидир). Ҳосила лексемалар ясама, қўшма, жуфт, такрор лексемалар бўлиши мумкин.
Ясама  лексеманинг  ифода плани бўлиб лексема+ дериватив (лексема ясовчи морфема) келади: ишчи = иш+чи , овла= ов+ла.
Қўшма  лексемада  биринчи  қисм сўз шаклига, иккинчи  қисм  лексемага   тенг бўлади, ифода  плани деб дастлаб ана шулар  ажратилади, кейин  ҳар  бирининг  ўз таркиби белгиланиб, охири  туб  қисмларнинг  ифода плани сифатида  фонемалар  таъкидланади: ишлаб чиқармоқ жуфт лексема,такрор лексема,одатда, икки сўз  шаклдан тузилиб, яхлитлигича лексемага   тенг   бўлади :  ур= йиқит, жаз=  жуз, ота= она.
Барча сўзлар  ўз  айтилиши, яъни товушлар  бирикмаси ёки бир  товушдан иборат  бўлган материал томонига  эга. Сўзнинг  материал томони у  ифода этган  предметнинг  белгиси деб аталади. Тил эса  шундай  белгиларнинг  алоҳида системаси деб эътироф  этилади. Тилдаги белгилар ҳаётдаги бошқа  белгилардан  тубдан фарқ  қилади. Яъни тилдаги  белгилар  кишиларнинг ҳоҳиши  билан пайдо бўлмаган, балки тилнинг  тарихий ривожланиш  ва  одамлар  нутқида ишлатилиши хусусиятлари асосида рўй беради.
Сўз маъносининг   предметга   муносбати  денотатив  алоқа (лат. Дeнотатум - кўрсатувчи), сўз  маъносининг  тушунчага  муносабати  сигнификатив  -алоқа (лат.сигнифатум- белги),бир  сўз  маъносининг бошқа сўзни маъносига   муносабати   структурал алоқа дейилади.
Тилнинг мазмун  планида  сўзни асосий   маъноси семема термини   билан аталади, ифода  планида эса  лексема деб юритилади. Тилнинг  ифода  плани ва  мазмун плани бир-бири билан  узвий  боғлиқ  ҳолда  қаралади. Семема   семалардан  ташкил топади. Семалар  бир  сўзнинг  маъносини  бошқа  сўзлардан  фарқлаш  учун  хизмат  қилади. Семалар   предмет  ва ҳодисларга   тегишли  бўлган   ички  ва  ташқи белгилар   ёрдамида  аниқланади ва  улар  нутқий  вазиятларда ойдинлашади. Баъзан  бир  сўз маъно жиҳатдан  турлича  вариантларга   эга бўлиши  мумкин.  Масалан, курс, синф сўзларини олиш  мумкин. Сўзнинг  лексик  маъноси  доирасига  коннотатив маъноси  ҳам  киради. У  сўзга   эмоционал-экспрессив бўёқ ва стилистик  оттенка  берувчи  маънони англатади. Масалан, калла, таббасум, юз,башара.
2. Семасиология ва унинг ўрганиш объекти

Семасиология тилдаги  барча бирликларнинг (сўз, сўз  формаси, морфема, сўз бирикмалари, гап  фразеологизмлар) маъно-мазмун томонини тадқиқ қилади. Лекин уларнинг иккиси  ҳам узвий  равишда боғлиқ бўлиб, семасиологиянинг  ўрганиш объекти   анча  кенгроқ. Чунки  семасиология   тилнинг  мазмун  томонини тушунча, тафаккур ва белги билан  боғлиқ томонларини  ҳам  тадқиқ этади.
 Тилнинг луғат бойлиги унинг  лексикаси  деб, сўзларнинг маъно-мазмун  жиҳати  эса  тилнинг  семантик  структураси деб юритилади.
Сўзнинг ўз шакли ва  маъноси  бўлади. Сўз  учун  маъно бирламчидир. Турли  туркумидаги сўзларнинг   маъноси  турлича  бўлади. От   туркумидаги  сўзлар  маъноси нарса  ва воқеликни   аниқ   ёки мавҳум  ифода этади. Феъллар   маъноси  эса  ҳаракат  ёки  ҳолат  билдиради. Сифат  ва  равишлар маъносида белги ётади. Сонлар маъносида  миқдорлар, олмошлар  маъносида   ишора  ёки  кўрсатиш, англашилади. Умуман  бу туркумдаги сўзлар   маъноси  денонатив  характерда  бўлиб, уларни  мустақил  маъноли  сўзлар  деб қаралади. Яна  уч  туркумга   оид сўзлар  борки, улар  асосида маъно ётмайди. Булар   ёрдамчи сўзлар  бўлиб, маъносида гап ёки гап  бўлакларнинг  ўзаро   боғланишини кўрсатиш, яъни  грамматик маъно, шунингдек сўз ёки  гап маъносига  таъкид, айириш, таажууб, сўроқ каби кўшимча   маъно  илова  қилиш  ётади.
Мазкур маъно  кўмакчи, боғловчи, юкламаларга  хосдир. Тасдиқий ва тасвирий  сўзлар, ундов  сўзлар, модал сўзлар ҳам борки улар  маъносида  киши онгидаги  бўлган  таассурот акс  этади. Тилшуносликнинг  шу  лексикология  соҳасида  эса асосан  мустақил маъноли сўзларга   ва улар   маъносига  эътибор қаратилади. Бунда улар  маъносининг  денатативлиги  ҳисбда  тутилади. Денонотат эса  сўз маъноси орқали   англашилган нарса,  воқелик, белги, ҳаракат ва ҳолатдир. Уларнинг  онгидаги  акси, англаниш тушунча бўлиб, тушунча эса сўзга   берилар экан,  у маъно  ҳисобланади. Кўринадики, сўз   тушунча мезон ҳисобланади. Бироқ  мантиқий  тушунча  билан  тил  факти ҳисобланган маънони  тенг  қилиб  қўйиш ҳам бўлмайди. Улар ўртасида ўзига  хос тафовутли  томонлар  мавжуд. Объектив  борлиқдаги  мавжуд   нарса  ёки  воқеликни, белгили, ҳаракат ёки ҳолатли, улардан  бирининг онгидаги инъикоси, тушунчадир. Шу  тушунчанинг сўздаги  ифодаси бу - маъно. Лекин маъно  бу билан   субъектив  муносабати ҳам  бўлиши  мумкин. Тушунча  ҳамма  миллат ва  ҳамма жойда ҳам бир хил  байналминал ҳолатда  кузатилади. Сўз  маъноси  эса миллий  характерда  бўлади. Тушунча кишилик олами объектив  оламни чуқурроқ ўргана  борган  сари, дифференция  қилиб алоҳида  қисмлари алоҳида тушунча ҳуқуқини ола боради. Аввалги  тушунчани   ифодалаган сўз маъноси эса кенглигича  қолаверади. Кейинги тор тушунчани ифодалаш  учун  сўз маъносини торайтирувчи  бирикма  тузилади. Тушунча   ҳамма  вақт  умумлашган   характерда бўлади.  Маъно эса  айрим   ҳолларда  хусусий  ифодага  эга   эканлиги  кузатилади. Масалан, атоқли  отлар махсус киши  ёки  нимагадир хусусий  ҳолда белгиланган атама  рамз дейилади. Шунинг  учун атоқли отлар   ҳақида   изоҳ  ҳам бериб бўлмайди. Уни таржима  қилиш ҳам  мумкин эмас. Унинг  айрим  хусусиятларидан  келиб  чиқиб  айрим тилшунослар сўз  қаторига  қўймайдилар, йўл  ҳаракати  учун  қўйилган  белгиларга   ўхшатадилар. Ҳар қандай ҳолда ҳам  у  нутқ  товушда  қайд  этилади ва  хусусан нимадир  билдиради.  Яъни  у маъносида   тушунча  бўлмаган сўздир. Айтилгандай, сўз маъносида  тушунча  иифодаланмаслиги, ўрнида кўрсатиш,  ишора ифодаланиши ҳам кузатилади.
Масалан, ундов сўзлар  маъноси шу  хусусиятга эга. Оҳ деганда  ундов сўз оғриқ  ҳисси  маъносини ҳам, завқланиш  маъносини ҳам, таъмдаги лаззат  ҳис  қилганлик  маъносини ҳам беради. Бироқ  булар тушунча эмас. Шуни ҳам  айтиш керакки, кўпгина  сўз маънолари  тушунча  ифодалайди ва улар  тушунчага тенг келади. Бундай ҳолатни сўзга  тенг терминларда  ва синонимлик  қаторларининг  домининантларида  кузатилади. Денонатив ифодали  сўзлар  маъноси ҳосил бўлганда  ҳам  унинг маъноси деярли  тушунчага  мос келади. Лекин давр  ўтиши  билан  бундай  маъноларга, муайян  эҳтиёжларга  кўра  субъектнинг  денотатга бўлган муносабати  юзага келиб, у  илова  қилиниб  қолиши  мумкин. Нутқда  сўзнинг   намоён  бўлган   маъноси, шу сўзда  қандай ўрин топишга  кўра, икки кўриншда бўлади: лексик маъно, нутқий  маъно. Лексик  маъно нутқий  маънодан  луғавийлиги  нуқтаи назаридан  тубдан фарқ  қилади. Лексик маъно  сўзнинг  семантик  таркибида аслида бор  бўлиб, у ўзига  оид бўлган сўз  коммуникацияга, яъни нутқда  сўз сўзлар  билан  алоқага   киришганда   юзага  чиқади. 

3.  Лексик маъно турлари

Маъноли бирликларнинг икки йўналишда ономасиологик ва семасиологик томондан ўрганиш мавжуд, Ономасиологик планнинг ўзига хос хусусияти шундан иборатки, объектив оламдаги макро ва микро оламларнинг тилда қандай ифода топишига эътибор қаратилади. Бунинг натижасида хар қайси тилнинг ўзига хос ифода имкониятлари очилади. Худди шуни ҳисобга олиб, тилни майдон сифатида ўрганишга диққат қилинади. Ўзбек тили прагматикаси ҳам белги назарияси билан шуғулланувчи алоҳида фан сифатида семиологиянинг таркибий элементларидан бири ҳисобланади ва ўз навбатида объектив оламдаги воқеаликларни акс эттирувчи элементлардан ташкил топиб, функционал майдон сифатида маълум системага бирлашади. Демак, тил элементлари хусусий муносабатларини ифодалаш функциясига кўра прагматик майдонни ҳосил қилади. Умуман олганда, Ўзбек тилшунослигида прагмалингвистика йўналиши бўйича баъзи тадқиқотлар амалга оширилган бўлса-да, бироқ сўзловчи ва тингловчи шахси, нутқий акт иштирокчиларининг ўзаро муносабати, аҳлоқий туйғуларга таъсир этиш ва уни бошқариш кабилар лингвистик прагматиканинг муаммолари сифатида ўз талқинига эга бўлмади. Шунингдек, прагмалингвистик бирликлар, тилнинг прагматик моделлари хусусида ўзбек тилшунослигида умуман сўз юритилмади. Прагматика тилшунослик фанининг алоҳида бўлими сифатида эндигина ўрганилаётганлиги туфайли прагмалингвистика йўналиши бўйича баъзи тадқиқотлар амалга оширилган бўлсада, бироқ сўзловчи шахси нутқий акт иштирокчиларининг ўзаро муносабати, ахлоқий таъсир этиш ва уни бошқариш кабилар лингвистик прагматиканинг муаммолари сифатида ўз талқинига эга бўлмаган. Шунингдек, прагмалингвистик бирликлар, тилнинг прагматик моделлари хусусида ўзбек тилшунослигида умуман сўз юритилмади. Прагматика тилшунослик фанининг алоҳида бўлими сифатида эндигина ўрганилаётганлиги туфайли прагмалингвистика категорияси ҳамда унинг бирликлари тўғрисида сўз юритьиш ғайритабиийдек туюлади. 
Бироқ Л.А.Киселёва ҳар қандай тадқиқот объекти маълум лингвистик бирликлар системасидан иборат эканлиги, улар махсус тил моделларини ҳосил қилишини ва прагмалингвистик бирликлар ва категориялар мавжуд эканлигини тўғри таъкидлайди. У  прагмалингвистик бирликлар хусусидаги назарий қарашларини таниқли тилшунос - Л.Бертальонори, А.А.Леонтьев каби олимлар ғояси ёрдамида асослайди. Уларнинг таъкидлашича, “ўзида аниқ йўналишга эга бўлган барча илмий тузилмалар моделлари саналади”, шунингдек, “Таҳлил натижаси сифатида биз нимага эга бўламиз, ўзимизнинг лингвистик фаолиятимизда нимага эришамиз? Бу тил моделларидир”.    
Демак, лингвистик фаолият билан алоқадор ҳар қандай тадқиқот натижаси нимадир беради. Шу маънода тилшуносликнинг прагматика бўлими ҳам таъсир этиш ҳамда бошқариш бирликларига эга бўлиб, тьил моделини ҳосил қилади. Бунинг учун эса “тилнинг прагматик хусусиятларини акс эттирувчи (бу хусусиятлар таъсир этиш ва бошқариш функцияларидан иборат бўлиб, булар сўзловчи мақсади асосида бирлашади) махсус прагмалингвистик бирликлари системасини ажратишдан иборатдир”
Нутқий таъсир этиш ва нутқий коммуникация назариясининг функционал асосга эга бўлишига кўра матн,нутқдаги ахборат таркиби тил бирлиги сифатида ажратилади:
1.Информема.  2.Прагмема. Булар прагмалингвистик бирликлар саналади. Бундан кўринадики, прагмалингвистик бирликлар тил бирликлари билан функционал тил майдонида тўғридан-тўғри зидланишда кўринади.
Матн ёки нутқ воситасида баён қилинган ҳар қандай ахборот сўзловчининг маълум ички Мақсадини ифода этиш учун хизмат қилади. Шу маънода матн таркибидаги ахборот кўринишини икки гуруҳга ажратамиз. Информема матн ёки нутқда фақат сўзловчи назарда тутган нейтрал функцияга эга бўлган  оддий ахборот кўринишидир ёки сўзловчининг хусусий муносабатидан холи бшлган пропозитив мазмундир.
 Информема – тилнинг турли сатҳига оид бирликлари бўлиб, улар фақат рационал, интеллектуал ахборот ташувчи белгиларга эга бўлади. Информемалар ўзида фақат рационал интеллектуал ахборот кўринишларини ифода этиш билан прагмемалардан ажралиб туради. Информемалар интеллектуал-информатив ахборот бирликлари бўлиб, улар бажараётган функцияситга кўра, интеллектуал-информатив тил майдонининг қурилиши сифатида кўринади.
 Информемалар семантик структураси нуқтаи-назаридан нейтрал тоналлик белгисига эга бўлади. Прагмемалар эса инсон ахлоқига таъсир этиш функциясига кўра  информемалар билан оппозицияга киришади. Агар информема фақат интеллектуал-информатив белгиси билан намоён бўлса, прагмемалар сўзлашувчилар орасида муносабатда инсон ахлоқини акс эттириш хусусиятига кўра ажралиб туради ва айнан шу белгиси билан оппозицияда бўлади.
Л.А.Киселёванинг таъкидлашича, прагмемалар ҳам тилнинг турли сатҳ (даража)даги бирликлари бўлиб, улар махсус прагматик топшириқ бажаришга хосланган бўлади. Булар инсон хулқининг бошқариш учун тайинланади. Буларга нутқ субъекти ички руҳияти билан алоқадор эмоционал ҳодисаларини ифона этувчи тил бирликлари киради. Прагмемалар доимий прагматик ахборот ташувчилардир. Прагмемалар ўз семантикасига кўра ёки бажараётган функциясига кўра икки гуруҳга ажралади. Баъзи прагмемаларда фақата прагматик вазифасига кўра доминантлик хусусияти мавжуд бўлади. Бундай прагмемалар фақат адресат руҳиятига таъсир этиш учун мўлжалланган бўлиб, улар ахлоқий бошқариш учун тайинланган бўлади.
Мумсик, маҳмадона, чақимчи, енгилтак, иккиюзламачи, айёр, мунофиқ каби сўзлар прагмемалар сифатида эмоционал-баҳо майдони бирликлари саналади. Бундай бирликлар эмоционал-баҳо ва ундаш муносабатини ифода этувчи прагматик функционал майдон ядросини ҳосил қилади. Бу майдон таркибига кирувчи прагмемалар фақат прагматик функцияга хосланганлиги билан характерланади. Бундай бирликларга эмоционал-баҳо берувчилар киради. Уларда маълум факт ҳақида ахборот беришдан ташқари (бу функция иккинчи даражали ҳисобланади) прагматик функциядан иборат сўзловчиларнинг муносабати доимий баёнга эга бўлади, бу эса инсон ахлоқига хос бошкариш муносабатини ифода этади. Ана шу функция биринчи даражали қимматга эга бўлади.
Умуман тил ва нутқ бирликларини прагматик зидланишда тадқиқ этиш тилшуносликнинг стилистика хамда прагматика йўналишини тўлдиришда муҳим ўрин тутади. 

4. Сўз семантикаси
Сўз ва унинг маънолари хақида турлича фикрлар ҳамда қарашлар бор. Сўз кўп қиррали муракаб бутунли бўлиб дастлабки қарашда икки томони кўзга ташланади. Биринчидан, моддий ифодаловчи-товуш томони, иккинчидан мазмун томони. Сўзнинг товуш тамони тилшуносликнинг фонетик – фонологик сатҳида текширилса, мазмун томони ўз хоссаларига, асосларига кўра бир қанча соҳаларнинг текшириш объекти бўлади. Тилдаги “мактаб” сўзи моддий жиҳатдан м, а, к, т, а, б каби товушларнинг ўзаро кетма-кетлигидан ташкил топган бутунлик бўлганлиги учун фонетик-фонологик таҳлил этилади. Шу моддийлик асосидаги “мактаб” сўзининг объектив оламдаги бирор бир предмет билан боғлиқ бўлган маъноси, яъни ўқувчилар таълим-тарбия оладиган “даргоҳ”ни ифодалаш лексикалогияда ўрганилади. “Мактаб” сўзининг “тош”, “сув”, “пахта” сўзлар сингари объектив борлиқдаги предметлик тушунчасини ифодалаб, от сўз туркумига бирлашиши грамматикада ўрганилади. Кўринадики, сўз кўп қиррали мураккаб бутунлик ҳисобланади. Шунинг учун сўзнинг турли хусусиятларини очиш ва изоҳлашга уринишлар, қизиқишлар кўп. 
Шубҳасиз, сўз юқоридаги хусусиятлари билан бир бутунликни ташкил қилади. Бу бутунлик ўзаро мунасабатдорликдаги аъзоларнинг алоқа мажмуасидан ташкил топган системадир. Система худди организм сингари бир-бирисиз яшай олмайдиган узвларнинг мураккаб қурилмаси ҳисобланади. Шунинг учун сўзнинг барча қирралари яхлит ҳолда текширилмаса, чалкашликларга олиб келади. Бобомиз А.Навоий “Сўз дурредурким, анинг дарёси кўнгилдур”, - деб сўзнинг икки хусусиятига ишора қилади. Ҳақиқатан, сўз дуру гавҳар сингари инсоннинг кўнгил дарёсида яширингандир. Навоий сўзни имконият сифатида тил хазинасига қарашли эканлигини таъкидлаб унинг фаолиятини нутқ билан боғлайди. Чунки сўз нутқий жараёндагина фаолият кўрсатиб, турлича маъноларга ишора қилади. Шунинг учун сўз хақидаги қарашларнинг кўпчилигида “белги” остида изохлангандир. Сўз бирор бир тушунчанинг материал ифодаловчиси- қобиғи бўлиб, инсон онгидаги ёки умумий билиш хазинасидаги тушунчалар силсиласига таъсир этади ва муайян нутқий шароитда турлича маънолар касб этади. Шу жиҳатдан сўз номлаш вазифасини бажаради ва ўзи англатган тушунчанинг моҳиятини ва табиатини кўрсатмайди. Шу сабабдан маъно моддий қобиғ билан бирлашиб, тушунчалар силсиласига таъсир этади.
Нутқий жараёнда сўзларнинг маъно жилолари тушунчалар мослиги асосида юзага келади. Тушунчаларнинг мослиги хаётий тажрибалар, умумий билиш хазинамизнинг кўлами ҳамда муайян нутқий шароит билан боғлиқдир. А. Нурмонов сўзнинг объектив оламдаги бирор предмет, воқеа-ҳодиса, миқдор, белги, ҳаракат, ҳолат, жараён билан икки хил муносабатда бўлишини кўрсатади. Яъни, сабаб-натижали (мотивланган) ва шартли (мотивланган) муносабатлар борки, улар инсон онгида акс этгандагина белгилашади, деб таъкидлайди. Шу сабабдан бир сўз бир вақтнинг ўзида бир қанча тушунчаларга ишора қилиши мумкинки, бу муайян нутқий шароит ҳамда сўзловчи ва тингловчи ўртасидаги муносабатлар асосида кечади. Масалан “гул” сўзини эшитиш орқали тушунчалар пайдо бўлади тушунча эса гулнинг моҳиятини, хоссаларини онгда акс эттиради. Шу сўз англатган ўсимлик маъноси “гул-г-у-л” товушлар кетма-кетлиги билан инсон тамонидан ургатилган шартли алоқани билдиради. Шунинг учун биз тушунча акс эттирган моҳият, хосса, хусусият асосида сўзларнинг маънолар жилосини ҳосил киламиз. Яъни, гул – инсонга завқ берувчи, гўзал, тиконли, турли рангда очилувчи каби хусусиятларини шартли (мотивланмаган) муносабатлар асосида бошқа предметларга тиркаймиз ва гул сўзининг маънолар силсиласини яратамиз. Шартли муносабат орқали “гул” сўзи жабр қилувчи машуқа, касаллик, яшнаб очилиш, безак каби маъноларни ифодалайди. Лекин “гул” сўзининг моҳияти, хусусиятларидаги ўхшашлик асос бўлади. Шунинг учун гапда битта маъноси юзага чиқади. Қолган маънолари сўзловчи ва тингловчининг умумий билиш хазинасида имконият тарзида туради. Имконият тарзидаги маънолар мажмуаси сўзнинг маъно жилосини ташкил этиб, мазмуний мураккабликни юзага келтиради. Шу сабабдан сўз ўзаро алоқадорликдаги узвлар мажмуасидан ташкил топган бутунлик деб изоҳланади. А.Навоий сўзнинг бундай хусусиятини “...жомии маонийи жузв ва кулдур” деб кўрсатади. 
Сўзнинг маънолар жилоси нутқда намоён бўлади. Чунки сўз имконият сифатида тилда мавжуд бўлса, фаолият сифатида нутқда иштирок этади. Нутқдаги сўзнинг иштироки чексиз ва чегарасиздир. Сўзнинг фаолиятини А.Навоий қуйидагича изоҳлайди: “Кўнгулдин доғи сўз дурри нутқ шарафига соҳиби ихтисос василаси била гузориш ва ороиш кўргузар ва анинг қиймати ҳам мартабаси нисбатига боқа интишор ва интихор топар. Гавхар қийматига нечукки, маротиб асру кўпдур, ҳаттоки, бир дирамдин юз тумангача деса бўлур” (мазмуни: Кўнилдан яна сўз дури нутқ мартабасига мутахассис воситасида нақл қилиш орқали тартибланади ва унинг қиймати ҳам мартабасининг нисбатига қараб тарқалади ҳамда шухрат топади. Гавҳар қийматига нисбатан жуда кўпдир, ҳаттоки бир драммдан юз тумангача деса бўлади). Кўнгил тил хазинаси бўлсаё нутқ тил хазинасидаги бойликни сарф қилгувчи бозордир. Бозорга яхши нарсаларни тартиб қилиш савдогаронинг маҳоратига боғлиқ. Шунинг учун нутқий баркамоллик сўзлардан ўринли фойдаланиш асосида юзага келади. Бундан шу нарса англашиладики, нутқ имконият сифатидаги тил асосида бирор шахснинг мақсадини (кенг маънода) рўёбга чиқариш маҳсулидир. Бу ҳолат сўз маъно жилоларининг “нутқ мартабасидан оройиш” топишини таҳлил қилинганда яна хам тушунарлироқ бўлади. Масалан, Умар Хайём рубоийларида кўз сўзи қуйидагича маъноларни ифодалаб келади:

1.	Шўрлик умримизга чарх сиртмоқ-камар,
Жайхун кўзимизнинг ёшидан асар,
Бехуда ранжимиз дўзах учқуни,
Жаннат-умримизда тинч бир дам магар.

2.	Хўрагимни майли тўкис-бут қилинг,
Қаҳрабо юзимни нақ ёқут қилинг,
Жаҳондан кўз юмсам, шаробға ювиб,
Ток зангидан менга бир тобут қилинг.

3.	Дунёнинг тилаги, самари ҳам биз,
Ақл кўзин қораси-жавҳари ҳам биз.
Тўгарак жаҳонни узук деб билсак,
Шаксиз унинг кўзи-гавҳари ҳам биз.      

Биринчи ва иккинчи рубоийларда “кўз”  сўзи инсон организми-кўриш аъзоси маъносини билдирса, учинчи рубоийда эса “ақл кўзи”, “узукнинг кўзи” маъносини ифодаламоқда. Бундай маъно серқирралилиги тилшуносликда кўп маънолилик-полисемия атамаси остида изохланади. Кўп маънолилик асос маъно доирасида юзага келади. Юқоридаги кўпмаънолилик ҳам ана шундай асосда майдонга келган “Кўз” сўзининг бош – асос маъноси инсоннинг кўриш аъзосини ифодалашдир. Шу маъно асосида тушунча пайдо бўлади. Тушунча инсон кўриш аъзосининг барча хосса ва хусусиятларининг мажмуаси сифатида онгимизда акс этади. Яъни, кўз-кўриш аъзоси, шаклан думалоқ, тузилиш жиҳатдан қорачиқ, жавҳар, кўз косаси ва ҳоказолардан иборат. Бундай хусусиятлар кўз сўзининг семантик тўпламидан жой олган ва ўзаро ўхшашликка қараб бошқа предметларга, абстракт-мавҳум маъно ифодаловчи сўзларга кўчади. Масалан, инсон кўзи, ақл кўзи, деразанинг кўзи, булоқнинг кўзи, ишнинг кўзи, узукнинг кўзи, элакнинг кўзи каби. Бу ҳолатнинг пайдо бўлишига шаклий, вазифавий жиҳатдан ўхшашлик сабаб бўлмоқда.
 
5. Синтактик семантика

Лингвистик семантика, жумладан, синтактик семантика, тилшуносликнинг нисбатан янги соҳаси бўлса ҳам, ҳозирги кунда синтактик бирликлар семантикасига турлича ёндашувчи хилма-хил семантик йўналиш ва мактаблар вужудга келди. Бу самантик йўналиш ва мактабларда ўзларига хос турли тушунчалар ва терминлар системаси ишланганлиги учун бир-бирига мувофиқ бўлмай, ҳатто айрим ўринларда бир-бирига зид келади. Шунинг учун ҳам лингвистлар ўзлари маъқуллаётган термин ва тушунчалардан фойдаланишга, уларни бир умумий системага бирлаштиришга ҳаракат қилдилар. Тилнинг системали характери, тил бирликларининг синтагматик ва парадегматик хусусиятларининг ўзаро алоқаси ва ички, органик шартланганлиги, тил бирликларининг акс эттириш табиати синтактик семантиканинг асосидир.
Ҳар қандай нутқий фаолият марказида шахс туради. Бинобарин, Л.В.Шчерба нутқий фаолиятни гапириш ва тушуниш жараёни деб аниқлайди. Инсон сезги органлари орқали объектив олам элементлари белгиларини умумлашган ҳолда акс эттиради ва онгда акс эттирилган бу объектив оламнинг умумлашган образи тил кодлари орқали тингловчига узатилади. Тингловчи акустик сигнал орқали объектив реаллик ҳақида маълумотга эга бўлади. Шундай қилиб, нутқий фаолиятда гапириш ва тушуниш, нутқ ҳосил қилиш ва уни идрок қилиш жараёнлари алмашиниб туради. Шунинг учун ҳам лингвистик бирликлар семантикаси икки йўналишда: 1) ономасиологик ва 2) семасиологик томондан ўрганилади. Биринчи йўналишда гап ҳосил қилиш жараёнига, иккинчи йўналишда эса гапнинг объектив мазмун (пропозитив) томонига эътибор берилади.
Нутқий фаолият айрим индивидлар орқали намоён бўлса ҳам, аммо у ижтимоий ҳосила ҳисобланади. Чунки тил системаси мавжудлиги ва у ҳақда индивидларда маълум кўникма борлиги учун нутқий фаолиятни амалга ошириш мумкин бўлади. Шунинг учун хам тил фактлари фақат гапириш ва тушуниш жараёнидан уларнинг натижаси сифатида умумлаштирилган ҳолда олинади.
Шундай қилиб, тадқиқотчи фақат нутқ бирликларинигина бевосита кузатиши мумкин. Тил системаси эса абстракт тафаккур босқичида нутқ материаллари асосида моделлаштирилади. Бу эса лингвистик бирликларни умумлашган тип – вертуал бирликка ва умумлашган типнинг реаллашган варианти – актуал бирликка ажратган ҳолда, улар ўртасидаги моҳият ва ҳодиса диалектик алоқасини аниқлаш заруриятини туғдиради. 

6.Сўз маъносининг кўчиш усуллари
 
	 Тилшунослик фанининг барча бўлимлари бир-бири билан чамбарчас боғлиқ .Фонетикада тилнинг товуш томони , морфологияда  сўз тузилиши , синтаксисда сўз бирикмалари ва гап тузилиши  , лексикологияда сўз бойлиги . сўзнинг маъно хусусиятлари ўрганилади. Лексикология  сўзларнинг пайдо бўлиши .маъноси ва тараққиёти  кабиларни ўрганади . Сўзларнинг маъно тараққиёти  маъно кўчиши , маъно кенгайиши ва торайиши тарзида рўй беради. Сўзларда маъно кўчиши метафора , метонимия , синекдоха , функциядошлик каби ходисаларни ўз ичига олади.   
  Метафора     - юнонча  мeтапҳора  -кўчирма демакдир.Метафора  нисбий ўхшашликка эга бўлган икки предметдан бирининг номи билан иккинчисини ҳам аташ ҳодисасидир. Масалан:  ёқа -тўннинг ёқаси , дарёнинг ёқаси .
  Метонимия - юнонча  мeта - алмаштирмоқ,  онома - ном , яъни қайта номлаш , номини алмаштириш демакдир. Метонимия  нарса ва ходисаларнинг ўзаро боғлиқлиги асосида бир предмет номи билан иккинчисини ифода этишдир.Бунда икки предмет ўртасида хеч қандай ўхашалик бўлмайди. Улар орасидаги доимий боғланиш туфайли бирини айтганда иккинчиси хам англашилади. Масалан : 
                            Лермонтовни ташламадим хеч,
                            Сўнгра қўйиб олдим Хофизни.
Мисолдаги Лермонтов , Хофиз сўзлари бу санъаткорларнинг асарларини англатади .
 Синекдоха -  юнонча синeкдочe - бирга англамоқ демакдир. Синекдоха қисмнинг номи билан бутунни ёки бутуннинг номи билан қисмни аташ ходисасидир. Масалан :  туёқ - сўзи қорамол, қўй, эчки маъносида , тирноқ - сўзи фарзанд маъносида қўлланади .
 Маънонинг функциядошлик жихатидан кўчиши - маълум бир предметнинг вазифаси иккинчи бир предмет бажариши  натижасида аввалгисининг номи кейингисини ифодалаш учун  қўлланишидир. Масалан : ўқ -сўзи камон билан отиладиган қуролни ифодалаган. Милтиқ,замбарак ихтиро қилингач, улардан отиладиган қурол хам ўқ номини олди.

        Метафорани таърифлаш,баҳолашдан аввал унинг асосларини аниқлаш лозим.Баҳолашда баҳоловчи  (субъект) эмас , баҳоланувчи (объект)    хусусиятларига    суяниш  зарур. Бахолашда    бу  йўлдан  бориш   обьективлик     деб  аталади.   Обьективлик  диалектика -  қиёсиётнинг   асосий   тамойилларидандир.  Шунга  кўра ,  метафорани   ўрганишнинг   фалсафий   асосларини    қуйидагича   белгилаш  мумкин:
        1.   Обьективлик    (  ҳар  бир  нарса   уни  ўргана   бошлагунимизга  қадар   ҳам  кейин    ҳам  ўз    ҳолича  мавжуд).
        2.    Субстандиаллик   (ҳар  қандай   ўрганиш    обьекти,   жумладан   тил  бирлиги   ўз   сифатларининг   жам  -  ул жами    бўлмиш  борлиқ -  материя).
        3    Зиддиятли   ҳодисалар   орасида   оралиқ   ҳолатларнинг   мавжуд    бўла   олиш    имконини    ҳисобга   олиш.
        Метафора   моҳияти    ва  унинг   табиатига   қарашларни  асосан ,  уч  гуруҳга  жамлаш  мумкинлигини  кўрамиз:
        1.    Метафора   ном  қўшишнинг   (деярли)   ҳар  қандай   усули   (Арасту ,  Э .  Кассирер).
        2 .  Метафора   қисқарган    ўхшатиш    (  А. А   Потебня    ва  унинг  издошлари).
        3 .  Метафора    ном  қўшишнинг   алоҳида    бир  тури   (   А  Вежбицкая ,  Н . Д   Арутюнова   ва  ўзбк  тилшунослари).
         Бу  қарашлардан   қайси  бирига    қўйилиш    масаласини   ҳал  қилишдан   аввал   ном  кўчиш   борасидаги    фикрларимизни    тиниқлаштириб    олиш  лозим  . Бу  зарурат   нимадан  келиб   чиқади .  Метафоранинг   ном  кўчиш  билан   боғлиқ    (яьни  ном  кўчиш   турларидан    бири  ёки   ҳаммаси)   эканлигини   шу  соҳа   билан  шуғулланганларнинг   ҳеч  бири  рад  этмайди .   Бироқ  ном  кўчиш  турларини  нотўғри   талқин  этиш  ёки  янада  тўғрироғи   эьтибордан  четда  қолдириш  натижасида    метафора   талқинида  ном  кўчиш билан  алоқадор   бўлмаган  ҳодисалар   ( символ  киноя  метафорфоза   ва  бошқалар )  ҳам қамраб   олинади .
        Ном  кўчиш   деганда  одатда   сўзларнинг  ўзаро  муносабати   натижасида   семантик   қурилишнинг   ўзгариши  сеантик   вазифаларнинг   сўз  бирикмаси  аьзолари   ўртасида қайта  тақсимоти   ассоциатив   ёки    синтагматикқаторда    муносабатда   турувчи  тил   бирликларининг    ўзаро  таьсирлашуви   натижасида    сўз  бирикмаси   унсурларидан    бирига   янги    маьно  берилиши    тушунилади .   Демак  ном   кшчиши  сўз  бирикмаси    аьзоларидан    бирининг  ассоциатив   ёки  синтагматик    муносабатлари     натижсида   янги  самантик   қурилиш  касб  этиши  экан.
        Семантик  қурилиш  таркибида   бу  хил  ўзгариш   қай  асосда  юз  беради   Бу  саволга  жавоб  бериш   сомантик  учбурчак   таркибини  назарда  тутишни   талаб  қилади .  Маьлумки   сомантик  учбурчак  уч  қисмни:  денотат ( обьектив    борлиқдаги  нарса)  сигнификат (маьно)   экспонент ( фонетик   сўз)  ни   қамраб   олади.

       Бу учбурчакнинг "ном"  (экспонент) қисмни бошқа учбурчакнинг  "ном"  қисмни билан алмаштириш  мумкин. Ҳўш , бунда қандай  ҳолат юз беради ? 
       Давранинг гули сўз бирикмасида гул  экспоненти мутлақо кўзга ташланувчи , хушбўй ,нафис ,нозик ўсимликларни эмас , "инсонни билдириб келаётгани ҳеч кимда эътироз туғдирмайди. "Гул" экспонентига инсонни ифодалаш имконини нима  беради? Бунинг учун  Давранинг гули сўз бирикмасидаги "гул"нинг семантик учбурчагига назар ташлайлик.

                                                              Давранинг гули

                       Одам                                                                                   кўзга ташланадиган
        Ушбу семантик учбурчакнинг маъно қисми , кўринадики , "гул" сўзи сигнификатнинг бир қисмидангина ташкил топган, Бизнингча , номнинг кўчишини сигнификатнинг айнан ўша бир қисми таъминлайди. Демак , ном кўчиши сўз маъносининг муайян бир қисминигина сақлаб қолиб , шу қисмида ифодаланган маънони қабул эта олувчи бошқа бир денотатни номлаш имкони экан. Юқоридаги мисолимизда "гул" (Давранинг гули) сўзи маъносидаги "кўзга ташланарли"қисмигина сақланиб қолган ва натижада Давранинг гули сўзи ,"давранинг кўзга ташланарли (киши) си" маъносини  бера бошлайди. Сўз маъносининг нисбатан кичик қисмларидан тузилган бир бутунлик эканлиги ҳақидаги қараш ўзбек тилида анчадан бери маълум. Сўз маъноларини ана шундай қисмларга ажратиб ўрганиш - компонент тахлил дарҳақиқат ,тилшунослик ривожига анча нарса беради.  
        Компонент тахлил назариясисиз  метафорага ёндашиши метафорани соф нутқий,тасодифий ҳодиса сифатида кўрсатади.Бироқ нутқий ҳодисаларнинг ҳаммасида ҳам лисоний асослар  мавжуд ва мана шу асосларни биз компонент тахлил қилиш натижасида қўлга киритамиз. Метафорик маъно нутқий ҳосила бўлсада,у лисоний имконият ва қонуниятларга таянади.
        Лисоний имкониятлар нутқий ҳодисалар учун сабаб - моҳият , умумийлик вазифасини ўтайди.Сабабсиз натижа , мохиятсиз ҳодиса , умумийликсиз - хусусийлик бўлмаганидек , лисоний асоссиз нутқий ҳодиса ҳам бўлмайди.Метафора табиатига лисоний нуқтаи назаридан ёндашиш заруратини Д.Бикертон шундай изоҳлайди .
        " ... Нолингвистик қарашлар масала моҳиятини очишдан кўра , кўпроқ қоранғулаштиради ва таъкидлаш мумкинки, уларнинг мағлубияти ҳам айнан уларнинг нолингвистиклиги билан белгиланади. Метафора хосил қилувчи лисоний қонуниятлар қуйидагича:Лексемаларнинг маъновий тузилишидаги айрим семаларини тушириб, туширилган семалар ҳисобидан бошқаларини бўрттириш имконияти. Бунинг усули лексеманинг синтагматик муносабатлари-ни гавдалантиришдир.Сўзнинг маъновий тузилиши деганда , сўзнинг маъно қурилишида икки типдаги семаларининг маълум тартибда жойлашиши  назарда тутилади.
Бу семалар: 
                        1. Аташ  ( номлаш,депанатв,номинатив) семалар.
                        2. Ифода ( коннотация,услубий бўёқ,ихтисослашиши) семалари
       Маъновий қурилишда бу семаларнинг ,асосан, ифода семаларининг бўрттирилиши даражасига кўра сўзлар ички ифодали ( ингренд коннотацияли) сўзларга ( чунончи , ташриф буюрмоқ , қиблагох, падар, волида) ва мўътадил ифодали ( антренд коннотацияли) сўзларга (келмоқ , ота -она ) бўлинади. Ички ифодали сўзларда услубий бўёқ сўзнинг маъновий таркибида бўлади . Шунинг учун ички ифодали сўзлардан номинатив семалар ажратилса , ички лисоний услубий маъно қолади . Чунончи , "ташриф буюрмоқ - юқори услуб" , "қиблагоҳ-кўтаринки,бадиий услуб, юксак хурмат" . Лекин ,лексиманинг маъновий таркиби аташ ва ифодалаш семалари билан чекланмайди. Бу семалардан ташқари , қўшимча ижтимоий шартланган семалар ҳам мавжуд бўлиб, маълум бир нарса - буюм,белги,хусусият,харакат,ҳолат шу жамият аъзолари орасида қандай ёндош ( ассоциатив)  қўшимча маълумотлар билан алоқадорлиги боғланади. Чунончи, қўй  - мўтадил ифодали сўз бўлиб , уй ҳайвонининг бир турини атаб , номлаб келади . Лекин шу билан бирга , бу сўзда ювошлик , гўллик семалари мавжудки, булар қўшимча ижтимоий шартланган семалар сифатида қаралиши  керак. Метафорик маъно денонатив маъно семалари ва қўшимча маъно семалари асосида яратилади.Қўшимча маъно ҳосил қилиш қонунияти ва усули бирдан амал қилинади.Маълумки , сўзнинг маъноси нутқий ҳосилалар - сўз бирикмалари ва гаплар таркибида воқеланади. Шунга кўра , тўғри (узуал) қўлланишда лексеманинг бизнинг онгимиздаги маъновий қурилиши  ва воқеланишидаги маъноси семалар асосида яратилади . Чунончи, олтин - нодир маъдан,  олтин   соат, олтин  узук  . 1-мисолда олтин ва маъдан гипонимик ( материал - буюм)  муносабатлари билан боғланган. 2-3- мисолларда сўзларнинг ўзаро алоқага киришуви  ўзбек тили учун меъёрий синтагматик  ҳолатдир . Чунки сўз бирикмаларида сўзларнинг меъёрий синтагматик  муносабатларга кириши учун ҳар иккала баҳоланадиган сўз орасидаги  ўхшаш ва бир-бирини талаб этувчи семалар бшлиши шарт ва зарур. Масалан, ширин қовун , ширин татиладиган маълум бир предметда  мужассам бўлишни талаб қилганидек, қовун ва там - маза аниқловчилари билан аниқланишни талаб қилади ва бундай бирикиш меъёрийдир. 
          Материал - буюм типидаги  сўз бирикмаларида буюмнинг денопатив  ва коннотатив  маънодаги материали билан аниқловчи атаб келган  материалга мос келмайди . Натижада,"олтин" сўзидаги маъдан семаси  четлаштирилади. "қўл" аниқланиши маъдандан келиб чиқувчи - юмшоқ , сарғиш атрибутларини четлаштиради. "Олтин соч"   бирикмасида ,аксиняа, нақ шу маъно кучайтирилади. "Олтин"  сўзида  маъдан ва унинг белгилари  каби денотатив семалар четлаштирилгач, камёблик денотативи семаси ва қадр-қимматлилик каби семалар кучайтирилади. 
          Юқоридагиларни жамлаб айтиш мумкинки, метафоранинг юзага келиши қуйидаги унсурларни талаб этади : 
           1. Объектив ёки субъектив  борлиқдаги нарсалар орасида (кенг маънода) ўхшашлик.
           2. Шу ўхшашликнинг лисоний акси бўлмиш мутаносиб семалар .
           3. Нарсалардан бирининг баъзан, бадиий ифодасининг номи (айнан нутқий шароит учун) йўқлиги .
         Ана шу унсурлар таъминланганда номнинг метафорик кўчиши юзага келади.Демак , метафора объектив ( ёки субъектив) борлиқдаги ўхшашликнинг лисоний акси бўлмиш мутонасиб семалар асосида бир нарса  номининг иккинчи бир нарса номининг ўрнида қўлланишидир.  Метафорани ном кўчишнинг бошқа усулларидан фарқловчи "объектив ёки субъектив ўхшашликка " асосланиш белгиси бир қарашда жуда яққол туюлса-да , унинг мохиятига назар ташлаш мураккаб ходиса эканини кўрсатади.Бу ҳам икки хил омил билан белгиланади.
1.Метафорада кўчимнинг  кўчиш базаси доим ҳам тўла аниқ бўлавермайди. Масалан , "олтин бош"     кўчаётган сўз "олтин" айнан қайси сўз ўрнида келаяпти - ноаниқ
2.Ўхшатиш объектив хосил қилинганда эса , хосил қилувчидан бошқа шахс учун ўхшашликни тиклаш қийин кечади ва хатто ,умуман, мумкин бўлмайди. Масалан, бирор киши суюкли кишисини "чумчуғим" деб атаса, чумчуқни танимайдиган,ёқтирмайдиган шахс бу метафора асосини топа олмайди. Демак,метафора асосида турувчи ўхшатиш  метафора табиатига таъсир ўтказар экан.Шунинг учун ҳам:
          Метафора - ўхшатиш очиқ бўлганда тушунарли,ўхшатиш ҳосил қилинганда тушунарсиз, ўхшатиш йўқолганда сезиларсиз бўлади. Ўхшашликнинг йўқолиши  метафорик қўлланувчи сўзларниоддий номларга айлантиради. Қадимги Римда бирор мансабга сайланаётган шахс сайловчилар олдида оў кийимда намоён бўлган ва кандидат деб аталган. Ҳозирги кандидат бирор мансаб (даража,унвон) га даъвогар шахснинг , у қандай рангли кийимда бўлишидан қатъий назар номи. Юқоридагилардан кўринадики, метафора хосил қилиш учун 3та асосий асос талаб этилар экан. Метафоранинг  ўҳшатиш  асосига  қурилганлиги  ҳисобга  олиб  бу жиҳатни  қуйидагисча  белгилаш  мумкин: тема- қиёсланаётган  нарса  ифода  воситаси - темага  қиёс  бўлган  нарса  қиёс  учун асос - темага  ҳам  ифода  воситаларига  ҳам  тегишли  бўлган  умумий  белги.
           Инсон  тилининг  "асл  ҳаётини  манбаларда"  метафориклиги  ҳақидаги  қарашлар  билан  бир  қаторда  уни  тилнинг  меьёрларидан  четга  чиқариш  тарзида  баҳолаш  ҳам  учраб  туради. Т. Дрейндж   "маьносиз  гаплар"   ( бессмьисленньие  предложения)  ҳақида  фикр  юритар  экан  ўзи  ҳам  кутмаган  ҳолда  гап  метафора  ҳақида  кетаётганини  тан  олишга  мажбур  бўлади.  Демак  метафора  тилнинг  меьёрий  қонунларининг  бузилиши - "маьносизликнинг"  келтириб  чиқарувчи  омил  екан  уни  бу  қадар  кенг  қўллаш  зарурати  қаердан  пайдо  бўлади?
            Бунинг  устига  Арасту  давридан  буён  метафорани  "саньат"  уни  қўллай  олиш  қобилиятини  еса  "истедод"  сифатида  баҳолаш  аньанаси  ҳукм  суради.
            А.К.Авеличевнинг  фикрича  метафорани  гапирувчининг  қуйидаги  эҳтиёжлари келтириб чиқаради ."... биринчидан бир нарсани номлаш,иккинчидан номлаганда ҳам номнинг "гапирадиган" бўлиши заруратияти . Бу ерда " номлаш" атамасига алоҳида эътибор бериш керак."Номлаш" атамаси остида бир-биридан мохиятан фарқ қилувчи икки хил ходиса назарда тутилади:
                  1. Номсиз нарсани номлаш.
                  2. Номли нарсага қайта ном бериш( иккиламчи ном)
Биринчи номлаш инсон билими  фаолиятининг энг зарурий  қисмидир.
Иккиламчи номлаш қуйидаги жихатлари билан ахамиятлидир: 
          Биринчидан , нутқни қисқа,таъсирчан ва лўнда қилади,қиёсланг:
          Саида - синчалак // Саида -  бетиним,нозик,шаддод қиз.
Иккинчидан рутқни аниқлаштиради.
Жўрабоев - айиқ // Жўрабоев - йўғон, басавлат одам.иккинчи жумлада  унинг йўғон ва басавлатлиги унга берилган баҳони аниқ кўрсатмайди."Айиқ" эса унинг бу белгиларидан ташқари , бу белгиларнинг ёқимсизлигини ҳам кўрсатади.Айрим тилшуносларнинг фикрича, сўзнинг кўчьа маъноси иккиламчи номинациянинг натижасидир. Агар муайян сўз айни жараён (иккиламчи номлашла) да қатнашиш имконияти бўлмаса,у бу жараёнда қатнаша олмайди.Бундай имконият эса сўз семемаси ( маъно) нинг таркибий қисмлари - семаларнинг нисбий мустақилликка эриши олиш қобилиятидир.Яъни, иккиламчи номинация учун зарурий семалар ёрқинлашади, мустаҳкамлашади ва мутаносиб семага эга бўлган бошқа сўз билан синтагматик (бевосита ёки билвосита ) алоқага киришади.
         Масалан, оёқ сўзи    қуйидаги семаларга ажралади.
         1. Инсонга  хос  аъзоси    2. Энг қуйи    3. Таянч 
       Метафора -кўп қиррали жараёндир. Шунинг учун ҳам у бир неча жиҳатда тасниф этилади.
Метафора унсурларининг ўзаро муносабатига кўра:
           а) асос метафора ;
           б) йўлловчи  метафора ;
Синтагматик қатордаги муносабат белгисига кўра :
           а) очиқ метафора ; 
           б) ёпиқ метафора  ;
Номлаш жараёнининг табиатига кўра :
          а) экспрессив метафора; 
          б) ноэкспрессив метафора ;
Хосил бўлиш доимийлигига кўра:
          а) мунтазам метафора ;
         б) номунтазам метафора;ъ
Амалиёт сатхига кўра :
         а) луғавий метафора
         б) грамматик метафораларга ажратиб тасниф қилинади .

Фойдаланилган адабиётлар :

1. Ахманова О.С. " Словарь лингвистических терминов" М. 1966 г.
2. Рахматуллаев Ш. "Лексема ва фразема маъносини компонент тахлилини баъзи натижалари "
    " Ўзбек тили ва адабиёти " 1986 йил № 3 
3.Абдурахмонов Х.,Шодмонов Э. " Ўзбек тили " Тошкент " Ўқитувчи " 1982 йил .
4. Қобилжонова Г. " Метафоранинг системавий лингвистик талқини" Тошкент    2000.йил.