ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА
 МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

ЎЗБЕКИСТОН ДАВЛАТ ЖАҲОН ТИЛЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ

ТАБИИЙ ФАНЛАР КАФЕДРАСИ

ЭКОЛОГИЯ
 (Маърузалар матни)

Бакалавриатнинг қуйидаги йўналишлари учун

Билим соҳаси:			200 000 – гуманитар фанлар ва санъат
Таълим соҳаси:		220 000 – гуманитар фанлар
Таълим йўналиши:		5220100 – филология (тиллар бўйича)
5220600 – таржима назарияси ва амалиёти

Маъруза муаллифлари: проф. Д.Ёрматова,
Катта ўқитувчи Г.Тангирова

Тошкент- 2014
Мавзу № 1
ЎЗБЕКИСТОН ЭКОЛОГИК СИЁСАТНИНГ МОҲИЯТИ ВА
УНИНГ БУГУНГИ КУНДАГИ АҲАМИЯТИ 
Режа:
     1. Кириш
2. Ўзбекистон Республикаси президенти И.А.Каримов асарларида            экологик таълим ва юксак маънавиятнинг акс эттирилиши.
3. Республикада экологик сиёсатнинг шаклланиши 
4. Ижтимоий ҳаётда экологиянинг тутган ўрни.
5. Экология фанининг келиб чиқиши, ривожланиш тарихи, предмети ва вазифалари. 
6. Экология турлари, экологик услублар. 

1.1. Кириш
Кейинги минг йилликда Ердаги ҳаётнинг ривожланиши кишилик жамияти билан боғлиқ бўлса, инсонларнинг ҳаётий фаолияти ҳам, ташқи муҳит билан ёки биосфера билан чамбарчасдир. Аслида инсоннинг ўзи биосферанинг, эволюцион ривожланишининг маҳсули бўлиб у биосферасиз, ёки табиатсиз яшай олмайди, биосфера ўзининг ривожланишини инсонларсиз бемалол давом эттириши мумкин.
Кейинги йилларда кишилик жамиятининг ривожланиши натижасида табиий муҳит ва иқлимга салбий таьсир кўрсатмоқда, бу эса ўз навбатида инсонлардаги ҳаётий фаолиятларнинг ёмонлашувига олиб келмоқда  Инсонга табиат томонидан, табиатга инсон томонидан хавф туғдиради ва биосфера захираларидан ўзбошимчалик ва назоратсиз фойдаланиш натижасида биз яшаб турган жамиятимизга экологик хавф келтирамиз. Шунинг учун кишилик жамияти олдида турган асосий вазифа табиат билан инсоният ўртасида боғланишни сақлаб қолиб табиат ҳақидаги олдинги фикрлардан воз кечиб уни авайлашимиз лозим. Эндиликда яшаб турган ҳар бир инсон онгига “Экология, иқлим ўзгариши” деган сўзни сингдиришимиз ва ўргатишимиз зарур. 
Экологик фикрлаш услубимизни ўзгартиришимиз ёки олдингидай “Табиатдаги барча нарсалар биз учун хизмат қилади” деган фикрни “Она табиат бизнинг уйимиз” деган шиорга айлантиришимиз доимо дилимизда ва тилимизда такрорлаб унга амал қилишимиз керак. Олдинлари одам ўзи мақсадлари учун табиатни бўйсундираман деб ўйлаган, эндиликда инсон ўзини табиатнинг бир бўлаги ва унга ҳамоҳанг деб ҳисобласин. Табиий жараёнларга аралашмаслиги ва табиат қонунларини, атроф-муҳит ҳимоясини қатьий принциплар асосида олиб борсин. Жамият доимо табиат қонуний ривожланишининг маҳсули эканлигини аниқ билиши, агарда бу қонунлар бузилса мисли кўрилмаган оғир оқибатларга олиб келишини тушуниб етсин.
Экологик билимлар ва тушунчалар ҳар бир инсон фақатгина унинг турмуш тарзи яхшиланиши учун эмас, балки унинг табиат билан ҳамоҳанг бўлиши учун ҳам керакдир. Экологик маьлумотга эга инсон ҳеч қачон табиатга нисбатан ўгай кўз билан қарамайди. Экологик қоида ва қонунларни узлуксиз экологик тарбия, маьлумот ва экологик маданиятни қўшиб олиб борилса атроф муҳитдаги экологик тизим қонунлари бузилмайди.
 
1.2. Ўзбекистон Республикаси президенти И.А.Каримов асарларида            экологик таълим ва юксак маънавиятнинг акс эттирилиши.

Бугунги кунда экология ва атроф муҳитни муҳофаза қилиш   инсоният учун муҳим вазифалардан бирига айланди. Экологик онг ва тушунчани кундалик хаёт тарзига сингдириш, экологик онг, экологик таьлим ва тарбия,  ҳамда маьлумотлар орқали қайта қуриш, инсонларнинг ҳаёт тарзини ва маьнавиятини ўзгартириш зарур. Ҳозирча инсонлар онгида экологик қонунларга бўйсунмаслик, табиатга шунчаки назар билан қараш тасаввурлари сингиб кетган. Инсонларнинг табиатга бўлган нописанд муносабати натижасида глобал исиш ва иқлим ўзгариши, чўлланиш, Орол денгизининг қуриб бориши каби муаммолар ва уларни тузатиб бўлмайдиган экологик кризисларини келтириб чиқарди. 
Экологик таьлим-мақсадли йўналтирилган режа асосида тизимли экологик билим,маданият, малака ва ўқувни ривожланиш жараёнида ўрганиб бориш. Ҳозирги кунда экологик таьлим тизими узлуксиз, тўпланган, фанлараро бирлашган характерли мутахасисликдан келиб чиқиб шаклланади. Аҳолига экологик таьлим берувчи марказлар ташкил қилинмоқда, бу жойда оддий аҳоли экология соҳасида ўз билимларини кенгайтириб ва чуқурлаштириб оладилар.
Экологик тарбия-табиатни муҳофаза қилиш борасида билимини кучайтириш табиатни ҳимоя қилиш ва экологик ўқувлар дастлаб мактабда, олий ўқув юртларида оладилар.Инсонларнинг ёшлари улғайган сари атроф-муҳит ҳақидаги тасаввурлари кенгаяди, табиатга бошқача кўз билан назар соладилар ва секин-аста табиатни севиб, уни ҳимоя қилишни ўз бурчи деб биладилар. Экологик тарбиянинг ҳозирги кунда асосий бурчи қуйидагилар:
-барча ҳаётий жараёнлар ўта муҳим, қимматбаҳо ва бетакрор, инсон барча тирик табиат учун жавобгар;
-табиат абадий ва тугамас, шунинг учун ҳам у инсондан кучли, табиат билан ўзаро алоқада бўлиб доимо унга мослашиши ва лозим бўлса унга ёрдам бериши керак, табиатга қарши бўлиши инсоннинг ўзига ёмонлик келтиради;
-биосфера қанча хилма хил бўлса, у шунча барқарор бўлади;
-инсон атроф муҳитга ўлчаб бўлмайдиган даражада зарар етказмоқда;
-табиат инсониятнинг ўзига бераётган зарарига қарши катта куч билан зарба бериши мумкин;
-Антропологик зарар экомарказда олиб борилаётган тушунчалар билан алмашиши керак;
-инсонлар ўз дунёқарашлари ва хулқ атворларини ўзгартириши кўп истеьмол қилиш натижасида ҳам, етишмовчилик натижасида табиатга зарар етказадилар, чунки у ёки бу ҳолда ҳам экологик жавобгарлик сусаяди.
Табиатни муҳофаза қилиш бўйича таьлим ва тарбияни кучайтириш илмий ишлар олиб бориш эьтиборга лойиқ. Университетларнинг биология факультетларида экологик мувозанатни тиклаш ва уни сақлаш, атмосферани саноат ва қишлоқ хўжалик чиқиндиларидан, тозалаш, тупроқ ва сувни тоза сақлаш, ўрмон ва яйловлардан унумли фойдаланиш ва уларни қайта тиклашга ўрганиш бўйича илмий ишлар олиб борилмоқда. Соғлом ҳаёт яратиш фақат мутахасисларнинг эмас, барча инсоннинг иши бўлиши керак. Экологик таьлим ва тарбия бир томонлама эмас, балки умумий таьлимда ҳам ўз аксини топиши керак. Шаклланаётган инсон экологик билимни аввал ўз уйида, кейин мактаб, коллеж ва институтда олиши керак.
Экологик маданиятнинг шаклланиши экологик онг ва тушунчани шаклланиши бўлиб атроф муҳит билан чамбарчас боғлиқ бўлишидир. Экологик маданиятнинг асосий ғояси инсон ва табиат ўртасидаги боғлиқлик материал томондан эмас балки маьнавий жиҳатдан бўлиши керак. Табиатга зарар бермаслик ва глобал ўйлаш ҳар бир инсоннинг бурчи бўлиши лозим. Ерда абадий ҳаёт бориши учун инсоният ўзи яшайдиган ерни доимо асраши, қайта яшартирувчи ва экологик маданиятни ривожлантириши зарур.

1.3. Республикада экологик сиёсатнинг шаклланиши	
 «Инсон томонидан биосферага кўрсатилаётган таъсирни тартибга солиш, ижтимоий тараққиёт билан қулай табиий муҳитни сақлаб қолишнинг ўзаро таъсирини уйғунлаштириш, инсон ва табиатнинг ўзаро муносабатларида мувозанатга эришиш муаммолари борган сари долзарб бўлиб қолмоқда. 
Бетўхтов давом этаётган қуролланиш пойгаси, атом, кимёвий қуроллар ва оммавий қирғин қуролларининг бошқа турларини ишлаб чиқариш, сақлаш ва синаш инсоният яшайдиган муҳит учун жуда катта хавфдир. 
Экологик хавфсизлик кишилик жамиятининг бугуни ва эртаси учун долзарблиги, жуда зарурлиги боис энг муҳим муаммолар жумласига киради. Бу муаммолар амалий тарзда ҳал этилса, кўп жиҳатдан ҳозирги ва келгуси авлод турмушининг аҳволи ва сифатини белгилаш имкониятини беради».
Мамлакатимиздаги экологик хавфсизлик сиёсати Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, атроф-муҳит ва барқарор ривожланишга оид қонунчилик ҳамда Рио-де-Жанейро ва Йоханнесбург Декларациялари принциплари тамойиллари асосида олиб борилиб, ижтимоий ва экологик йўналтирилган бозор иқтисодиёти орқали ҳуқуқий демократик давлат ва очиқ фуқаролик жамияти барпо этилмоқда.
Маълумки, Ўзбекистонга собиқ эски тузумдан маънавий эскирган ва атроф-муҳитни кучли ифлослантирувчи саноат ишлаб чиқариши жиҳозлари ва технологиялари мерос бўлиб қолган. Бундай шароитда нафақат саноат, балки қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши ҳамда маиший турмушни ҳам мумкин қадар «экологиялаштириш» ва табиатни муҳофаза қилиш сиёсати билан уйғунлаштириш энг муҳим вазифа ҳисобланади.
Кейинги йилларда мамлакатимиз ва ҳалқаро миқёсларда саноат экологияси ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида амалга оширилаётган самарали тадбирлар туфайли табиатга кўрсатилаётган антропоген таъсирлар даражасини анча камайтиришга эришилди. Бироқ истиқболда республикамиз ҳудудида қуйидаги экологик муаммолар ўз ечимини кутиб қолмоқда: 
-Орол денгизининг қуриши туфайли келиб чиққан экологик вазият;
	-кўп йиллик пахта яккаҳокимлиги, маъданли ўғитлар ва ўсимликларни ҳимоя қилишнинг кимёвий воситаларини меъёридан ортиқ ишлатиш, флора ва фаунанинг деградацияси туфайли вужудга келган тупроқ ва сув ресурслари сифатининг қониқарсизлиги;
-тупроқ, сув, биологик ресурслар ва атмосфера ҳавоси сифатига антропоген, айниқса саноат ишлаб чиқариши таъсирининг кучайиши; 
	-саноат ва маиший чиқиндиларни тўплаш, ташиш ва қайта ишлаш тизимининг қониқарсизлиги;
	-атроф-муҳит ҳолати ва уни ифлослантириш манбалари ахборот мониторингининг техник ва методик таъминоти ривожланмаганлиги ва шу кабилар.  
Республикамизнинг бугунги экологик сиёсати табиатнинг алоҳида таркибий қисмлари (ер, сув, ҳаво, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси)ни ҳимоя қилишдан тортиб мамлакатимиз ҳудудидаги турли даражадаги экологик мажмуаларни бир бутун, умумий ҳимоялашга, инсон яшайдиган атроф муҳитнинг қулай жиҳатларини кафолатлашга йўналтирилган. 
Инсон саломатлиги нуқтаи назаридан атроф-муҳит сифатини яхшилаш ва экологик мажмуаларни барқарорлаштириш республикасимиз экологик сиёсатининг энг муҳим натижаларидан биридир. Хусусан, Орол бўйидаги нохуш экологик вазият маҳаллий сув ҳавзаларини реконструкция қилиш, ичимлик суви ўтказгичларини қуриш йўли билан яхшиланмоқда.
Шуни алоҳида қайд қилиш лозимки, республикамизда мустақиллик йилларида атмосфера ҳавосининг ифлосланиши 1.95 баробарга, оқова сувларининг ифлосланиши 2.0 баробар камайган. Қишлоқ хўжалигида пестицидлардан фойдаланиш кейинги 5 йил давомида 4 баробарга қисқарган. Экин майдонларида пахта якка ҳокимчилигига барҳам берилиб, ғалла ва дуккакли, сабзавот ва полиз, картошка экин майдонлари кенгайиб бормоқда. Пахта экиладиган майдонлар анча қисқариб, жами экин майдонларининг тахминан 40 фоизини ташкил этмоқда. Айни пайтда алоҳида қўриқланадиган ҳудудлар, миллий қўриқхоналар ва боғлар кенг ривожлантирилмоқда.
Ўтган йилларда мамлакатимиз экологик сиёсатини амалга оширишда асосий стратегик йўналиш ҳисобланган “Ўзбекистонда 1999-2005 йилларда атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўйича Ҳаракатлар дастури” ва унга мувофиқ мазкур йилларга мўлжалланган атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўйича Ҳудудий дастурлар асосида амалий ишлар олиб борилди. 
Ушбу дастурни амалга ошириш чора-тадбирлари учун 3.0 миллиард сўм, 11,3 млн. Евро ва 9,6 млн. АҚШ долларидан зиёд маблағлар сарфланди. Натижада ресрубликамиз ҳудудида атмосферага ифлосланган моддаларнинг ташланиши 2.1 минг тоннага камайтирилди, таркибида симоб бўлган яроқсиз электр чироқлари ва асбобларни қайта ишлаш мақсадида Навоий, Андижон ва Бухоро шаҳарларида қурилмалар тайёрланиб, ишга туширилди, этиллаштирилган бензин ишлаб чиқариш салмоғи ошди, юк ва енгил автомобиллар учун суюлтирилган газ балонли ускуналар тайёрланди ва шу каби ижобий натижалар қўлга киритилди. 
Дастурни бажариш жараёнида Ўзбекистон Республикасининг “Экологик экспертиза тўғрисида”ги (2000 йил), “Радиацион хавфсизлик тўғрисида”ги (2000 йил), “Давлат кадастрлари тўғрисида”ги (2000 йил), “Чиқиндилар тўғрисида”ги (2002 йил), “Муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар тўғрисида”ги (2004 йил) Қонунлари қабул қилинди.
Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси  Вазирлар Маҳкамасининг экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилишга оид “Озон қатламини ҳимоя қилиш соҳасидаги шартномалар бўйича Ўзбекистон Республикасининг халқаро мажбуриятларини бажариш чора-тадбирлари тўғрисида” (2000 йил), “Чимён-Чорвоқ зонаси табиий бойликларини сақлаш ҳамда ҳудудни ўзлаштиришга комплекс ва изчилик билан ёндашишни таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида” (2000 йил), “Экологик хавфли маҳсулотлар ва чиқиндиларни Ўзбекистон Республикасига олиб киришни ва уларни унинг ҳудудидан олиб чиқишни тартибга солиш тўғрисида” (2000 йил),   “Ўзбекистон Республикасида атроф табиий муҳитнинг давлат мониторинги тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида” (2000 йил), “Оролбўйи генофондини муҳофаза қилиш хайрия жамғармасини ташкил этиш тўғрисида”  (2004 йил) “Биология ресурсларидан оқилона фойдаланиш, уларни Ўзбекистон Республикаси ҳудудига олиб кириш ва унинг ташқарисига олиб чиқиш устидан назоратни кучайтириш тўғрисида”  (2004 йил) ва шу каби ўттиздан ортиқ қарорлари қабул қилиниб, амалиётга жорий этилди.
	Айни пайтда бевосита саноат ишлаб чиқариши билан боғлиқ бўлган озон қатламини емирувчи моддалардан фойдаланишни тўхтатиш бўйича Миллий дастур, мамлакатнинг барқарор ривожланиш моделига  ўтиш Миллий стратегияси, чўлланишга  қарши кураш бўйича ҳаракатлар Миллий дастури, парникли газлар эмиссиясини камайтириш бўйича Миллий стратегия, муҳофаза этиладиган табиий ҳудудларни ривожлантириш ва жойлаштириш  Бош схемаси, экологик таълим Давлат стандарти ва экологик таълим дастури ишлаб чиқилиб, изчиллик билан амалга оширилмоқда. 
	Инсонлар ва ҳайвонлар ҳаёти учун хавфли бўлган пестицидларни ишлаб чиқармаслик ва уларнинг хавфсизларидан фойдаланиш, ўсимликларни ҳимоя қилишнинг самарали ва фойдали тизими - биологик методларни яратиш каби тадбирлар кенг кўламда амалга оширилмоқда. Хусусан, республикамизда мингдан ортиқ биолабораториялар ва биофабрикаларни ўз ичига олган  тизим ташкил этилди.
Шунингдек, Тошкент шаҳри ва Тошкент вилояти ҳудудларида жойлашган саноат корхоналарида заҳарли чиқиндилар бўйича ўтказилган тадқиқотлар натижаларига кўра мазкур ҳудудлар учун заҳарли чиқиндиларни кўмиш полигонлари аниқланди. Самарқанд, Хива, Бухоро каби тарихий шаҳарлар жойлашган ҳудудларда ер ости сувларининг кўтарилиш даражаси назоратга олиниб, уни меъёрида сақлаш чора-тадбирлари ҳам кўрилмоқда.

1.4.Ижтимоий ҳаётда экологиянинг тутган ўрни
Кейинги пайтларда республикамизда атроф-муҳитни ҳимоя қилиш ва табиий заҳиралардан тежаб-тергаб фойдаланиш борасида самарали ишлар олиб борилмоқда. Зеро, республикамизда амалга оширилаётган экологик сиёсатнинг мақбуллиги кўп жиҳатдан экология, хусусан  экологик муаммоларнинг қай даражада ҳал қилинишига боғлиқдир.
	2004 йилга нисбатан атроф-муҳит ифлосланганлигини ўлчаш учун зарур асбоблар миқдори 11% га ошди. 2005 йилда 30 та жойда атроф муҳитнинг белгиланган меъёрдан кўра зиёд ифлосланганлиги аниқланди. Атмосферага захарли моддаларни меъёридан зиёд ташлайдиган корхоналар бўлса улар дарҳол экология ходимлари томонидан иш фаолиятини тўхтатади. Шунингдек қўриқхона ва буюрмаларда авайлаб ўстирилаётган ўсимликлар, ҳайвонлар ва балиқлар ҳаётига зомин бўлаётган тартиб бузувчилар қаттиқ жазоланади.
	Ҳозирда қурилиши лозим бўлган катта иншоатлар, завод-фабрикалар, турар жой бинолари тушадиган майдонлар экологик экспертизадан ўтказилади. Экологик экспертиза натижасида шу жойнинг тупроқ таркиби оғир бинолар тушгандан сўнг бино чўкмайдими ёки бу ерда радиоактив моддаларнинг ўзи ёки қолдиғи йўқми, кейинчалик инсонлар соғлиғига зарар бермайдими ва бошқа саволларга жавоб олинади.
	Эндиликда четдан келтириладиган озиқ-овқат маҳсулотларининг экологик соф бўлиши ҳақида соҳа мутахассислари ва стандарт хизматчилари жон куйдиришмоқда.
	Ҳар йили Республикада Ички ишлар ходимлари йўл хавфсизланган бўлиши ва Соғлиқни сақлаш вазирлиги   заҳарли газларни меъёридан ортиқ чиқараётган 4,6 мингдан зиёд машина эгаларига жарима солинди.
	Республикада 1999-2005 мўлжалланаган. Вазирлар махкамаси томонидан w 469 20 октябр 1999 йилда режалаштирилган 165 та бўлимдан иборат атроф муҳитни ва табиий заҳиралардан режалий фойдаланиш Дастури ишлаб чиқилган эди.
	Ушбу  Дастур 98.2% миқдорда бажарилди, 2005 йил ўрталарида Ушбу Дастурнинг бажарилиш учун 3.0 млрд сўм 11,3 млн евро ва 9.6 млн АҚШ доллари сарфланди. Ушбу маблағлар сарфланиши натижасида атмосфера бассейнига ташланадиган заҳарли моддалар миқдори 2.1 минг тоннага камайди, этил  бензини ишлаб чиқариш ҳам олдинги режадаги 20% дан 16% тушди. Юк ва енгил машиналар учун газ балонлари ишлаб чиқарилди ва улар самарали равишда синовдан ўтди. Симобли машиналарининг 80% қайта ишланди.
	Биргина 2005 йилнинг ярмида режалаштирилган ишларнинг 54% бажарилди, табиатни муҳофаза қилиш учун 84.1 млрд сўм тўзлаштирилди. Ушбу маблағлар эвазидан сув билан таъминлаш тизимининг қуввати 225 м 2 /с га ошди, бекорга сарф бўладиган 39.0 минг м 3 йил сув тежалди, 1352, 25 ернинг мелоратив ҳолати яхшиланди.
	Чучук ер ости сувлари ва дарё ўзанлари яқинида майдонлар, қўриқланадиган табиий майдонлар худуди ҳисобланади. Бу жойларни ифлослаш ёки у ерларда бинолар қуриш таъқиқланади. Чучук сувли 407 минг 36 гектар майдон қўриқланадиган хуқуқни олган бўлса, 6 та дарё чучук сувли 73минг 12майдонни эгаллайди.
	Мамлакатимиз худудида бир қанча худудлар ер  кадастрига мувофиқ ҳимояланади, уларнинг сони 303 тага етиб шундан 9 таси давлат қўриқхонаси, 2 та истироҳат боғи, 8 та даволаш буюртмаси, 2 та табиий ёдгорлиги, 4 та ботаника боғи, 2 та зоология истироҳат боғи,  8 та дам олиш, даволаниш худуди ва 268 та канал ва коллекторлар химояланиб келади.
	Давлат кадастирига мувофиқ чиқиндиларни кўмадиган ва йўқ қиладиган жойлар алоҳида белгиланиб, ахоли яшайдиган жойлардан узоқда бўлади. Улар жумласига 171 та уй рўзғор чиқиндилари, 13 та хвоста хранилиҳ ва 13 та заҳарли моддаларни кўмадиган жойлар мавжуд. Кейинги пайтларда 	Республиканинг кўпгина ҳудудларида атмосфера бассейниниг ифлосланиш даражаси ўрганиб келинади. Маълумотларга кўра ўрганилган 23 жойдан 14 тасида ҳаводаги ингредентлар миқдори меъёрга тўғри келди. Саноати ривожланган Бекобод, Гулистон, Денов, Муборак, Наманган, Нуробод, Самарқанд, Китоб, Урганч, Чирчиқ, Янгийўл, Сариосиё ва Шаҳрисабз шаҳарлари шулар жумласига киради.
	Табиатни асраш Даволаш қўмитаси ва Узгидрометио станцияси маълумотларига ичимлик сувларининг сифати жуда қувонтирарли эмас. Амударё, Сирдарё, Сурхандарё, Қашқадарё ва Зарафшон дарёсининг сувлари  таркиби жуда кўп ўзгаргани йўқ, бу дарёлар суви тозалигига кўра 3-синфга киради. Қорасув канали суви таркибида олти валентли хром ва мис миқдори руҳсат этилган меъёридан юқори эмас. Сувдаги азот нитрати меъёри рухсат этилган меъёридан пастга тушди.
	Юқоридаги маълумотлар Республикада атроф муҳитни сақлаш ва асраб авайлаш ҳамда табиий заҳиралардан фойдаланиш борасида маълум ишлар қилинаётганини билдиради.

1.5.Экологиянинг келиб чиқиши, ривожланиш тарихи, мақсади ва вазифалари

Экология тушунчаси, вазифаси, мақсади:	Экология-тирик организмларнинг ўзаро ҳамда улар яшаётган ташқи муҳит билан алоқаси ва тирик организмлар тизимидаги турли туман боғланишларни ўргатадиган фандир. Бу фан- биология фанининг таркибий бўлаги бўлиши билан бир қаторда кимё, физика, геология,ўрмончилик,деҳқончилик, тупроқшунослик, математика ва бошқа табиий фанлар билан чамбарчас боғлиқдир.
Биринчи бўлиб “Экология”-атамасини немис олими Э.Геккель фанга киритди, бу атама тирик дунёнинг ўзини ўраб турган муҳит билан ўзаро боғлиқлигини ўргатади. Ч.Дарвин таьрифи бўйича “Яшаш учун курашиш шароитларини келтириб чиқаради”.
Экология фанининг ўрганадиган предмети-тирик организмлар, популяциялар, турлар, биотик ва биосферик даражада ташкил қилинган экотизим ва унинг ташқи дунё билан ўзаро алоқасидир. Экологияни ўрганишнинг бош обьекти экотизим ёки табиий комплексларнинг бирлиги, тирик организмларнинг ҳосил бўлиши ва улар яшайдиган муҳитдар. 
Экологиянинг бош вазифаси-табиат, жамият улар боғлиқлигининг янги қарашлари, кишилик жамиятини биосферанинг бир бўлаги эканлиги бошқаларг ўргатишдир. Аслида экологиянинг вазифаси турлича бўлиб экологик тизимларнинг умумий қонуниятлар асосида ишланмалар бериши, биологик хилма-хилликни ўрганиши ва уни сақлаб қолиш, механизмни ишлаб чиқиш, инсон таьсири натижасида кутиладиган хавф хатарни баҳолаш ва олдиндан кўра билиш, табиий ресурсларни сақлаб қолиш, кўпайтириш ва ундан рационал фойдаланишдир.
Экологиянинг ривожланиш тарихи: Экология фанининг ривожланиши босқичма-босқич бўлиб ўтган асрнинг (XIX асрнинг) 60 йилларидан бошланади. Бу фан ривожланиши босқичма-босқич амалга ошиб борди, дастлаб экология биология фани бир бўлаги ҳисобланди, XX аср бошларига келиб бир қатор фидоий олимларнинг меҳнати орқали Ч.Адам ва А.Тенсли (АҚШ), Ч.Элтон (Англия), В.Н.Сукачев ва В.И.Вернадский, Александр Гумгольд, Чарльз Дарвин, В.В.Докучаев, Г.Ф.Морозов, В.Н.Сукачев ва бошқалар табиатни ва ундаги тирик организмларни ўрганиши орқали экология фани шаклланиб борди.
Ўзбекистонда ҳам бир қатор олимлар бу фан ривожи учун К.З.Зокиров, А.М.Музаффаров, Д.Н.Қашқаров Н.И.Гранитов, А.Э.Эргашев ва бошқалар ўз асарларида экологиянинг илмий масалаларини ўз асарларида баён қилишди.
“Биосфера”  атамасини Ж.Б.Ламарк (1744-1829) биринчи бўлиб фанга киритди ва унинг маьноси ҳаёт тарқалган жой ва ер юзасида бўлаётган хаётий жараёнларга тирик организмларнинг таьсири деб ифодалайди. Ламаркдан сўнг Э.Зюсс 1875 йилда (Австрия) “Биосфера” иккинчи бор фанга киритиб унга аниқ таьриф беради ва Ерда тарқалган махсус қобиқ деб ифодалайди. 
Ўсимликлар, ҳайвонлар, турлар экологияси (популяция) фикр шаклланди.
1930 йилларда инглиз олими Ч.Элтоннинг илмий ишлари асосида популяция экологияси вужудга келди, бу олим айрим индивидларни ўрганишда популяцияларни бирлик сифатида ўрганишни таклиф қилди.
Экологияда яна бир тармоқ- тажрибавий экология XX асрнинг 30 йилларида Г.Ф.Гаузе номи билан боғлиқ бўлиб, туфелькалар устида тажриба олиб бориб “Тажриба экологияси” фанига асос солди. 
1935 йил инглиз олими А.Тенсли Экосистема деган тушунчани киритди ва бу сўз тезда ўз ўрнини топди.
В.Н.Сукачев 1942 йил биогеоценоз тушунчасини илмий асослади, бу тушунча организмларнинг ўзлари яшаб турган муҳитдаги абиотик омиллар билан ўзаро алоқада эканлиги, барча организмлар ва анорганик муҳитнинг боғлиқлиги, табиатда модда айланиши ва энергиянинг ҳосил бўлиш биогеоценозининг асоси ҳисобланади.
Экотизимнинг ривожланиши В.И.Вернадский томонидан биосфера таьминотини экологик асосларда исботлаш имконини берди.Олимнинг фикрича Биосфера глобал экотизим сифатида шаклланди, у экологик қонуниятларга бўйсунади, модда ва энергия балансларини бир ҳолатда ушлайди.
1964 йилда халқаро биологик дастур қабул қилинди, дастур асосида она сайёранинг максимал биологик ҳосилдорлиги ва демографик ҳолат, ер шаридан фойдаланишга бўлган талаб олимлар томонидан ўрганиб чиқилди. 
Экология фани олимларнинг олиб борган ишлари асосида секин босқичма-босқич ўсиб янги илмий тушунчалар билан бойиб борди. Экотизим, биоценоз ва биосфера ҳақида олимларнинг илмий ишлари натижасида фан сифати шаклланди. Бу пайтларда ҳали инсоният ўзини табиатнинг хўжайинимиз, биз табиатни бошқаришни ўрганишимиз керак деб ҳисоблардилар. XIX-аср охирлари ва XX аср бошларида яьни экологиянинг шаклланиш даврларида Ж.Б.Ламарк ва Т.Мальтус каби олимлар табиатга таьсир қилиш натижасида ундан келадиган хавф хатар тўғрисида инсониятни огоҳлантиришган эди.
Экологиянинг ривожланиши ва шаклланишида Ч.Дарвин органик дунёда эволюциянинг асосий қонуниятларини исботлади, “Яшаш учун кураш”, абиотик муҳитда тирик организмларнинг ўзаро ва бир бири билан боғлиқлигини асослаб берди. Эволюция жараёни ҳеч ким томонидан бошқариб ва олдиндан кўриб бўлмайдиган тасодиф мутация ҳамда табиий танлаш натижасидир. Ҳозирги замонавий эволюция аниқ ишончли илмий билимларга асосланади ва иш олиб боради.

1.6. Экология турлари, экология услублари
Экология фанининг ҳозирги тармоқлари қирқдан зиёд, келажакда бу рақам янада кўпайиши аниқ. Ҳозирча экологияни учта йирик тармоққа бўлиб ўрганиш мумкин:
-Умумий экология, тирик организмларнинг яшаш муҳитини ва уларнинг ўзаро боғлиқлик қонуниятларини ўрганади;
-Назарий экология, ҳаётий жараёнлар ташкиллашувидаги умумий қонуниятларни ўрганади ва очиб беради;
-Амалий экология, инсоният томонидан биосферага келтирилаётган зарар механизмини ўрганиб, ушбу жараёнларнинг олдини олиш усулларини ишлаб чиқади ва табиий муҳитни ҳимоя қилиш ва табиий ресурслардан рационал фойдаланиш принципларини ишлаб чиқади.
Умумий экология ўз навбатида қуйидагиларга бўлинади, махсус ёки аутэкология, популяцион экология ёки демоэкология, туркум экологияси ёки син экология. Экология вақт оқимига бўйсуниб тарихий ва эволюцион экологияга бўлинади, шунингдек ҳозир ўсимликлар экологияси, ҳайвонлар экологияси, микроорганизмлар экологияси шаклланди. Бугунги кунда табиий ривожланиш оқибатларидан келиб чиқиб глобал экология фани юзага келди ва бу фан Ер шаридаги экологик муаммоларни ва биосферани глобал экотизим сифатида ўрганади. Инсонларнинг табиатга бўлган муносабатларини шакллантиришда яна бир махсус фан ижтимоий экология  (социал экология) пайдо бўлди. Бу фан кишилик жамияти ва табиатнинг ўзаро алоқаси ривожлантиради. Яна бир алоҳида бўлим-инсон экологияси (антропоэкология), инсоннинг биоижтимоий тирик жон сифатида ташқи дунё билан ўзаро боғлиқлигини ўрганиб боради.
Ҳозирги замон экологияси сиёсий, иқтисод, хуқуқий органлар, психология, педагогика ва маьнавият билан чамбарчас алоқада бўлиб инсоннинг ташқи муҳит билан ўзаро алоқаси ва бу борадаги муаммоларни мутасил ўрганиб боради. Жамиятда ривожланишнинг иқтисодий, ижтимоий, маьнавий йўналишлари ўсиб бориши ҳамда фан ва техника ютуқларининг айрим кўрсаткичлари натижасида инсон ва ташқи муҳит ўртасидаги салбий оқибатларни минимумга келтириш ҳақида иш олиб бориш ҳисобланади. Экология-атамаси бугун аста-секин ҳар бир инсон онгига етиб бормоқда, ўзи яшаб турган муҳит ҳақида ўйлашга мажбур қилмоқда. Экологик қарашлар кишилик жамияти ва табиат ўртасида биомарказий прнципларни амалга оширишга хизмат қилади. Экология табиатдан рационал фойдаланиш ва атроф муҳитни ҳимоя қилишнинг назарий пойдевори бўлиб ҳисобланади.
Бугунги экология фани инсон таьсири ва атроф-муҳит ўртасидаги мураккаб муаммоларни ўрганадиган фанлар йиғиндисидир. Бу муаммоларнинг долзарблиги ва мураккаблиги натижасида кўпгина табиий, техник ва гуманитар фанлар экологиялаштирилди, натижада экология тармоқларга бўлиниб бир қатор йўналишлар барпо бўлди, улар геоэкология, қишлоқ хўжалиги экологияси, инженерлик экологияси, космик экология, математик экология ва бошқалар.
Экологиядан ўрганишнинг бешта услуби мавжуд:
 1. кузатиб ва ёзиб бориш услуби, ўрганадиган объектлар ҳақида маьлумот аввал тўпланади ва кейин  ёзиб борилади;
2.  Таққослаш услуби, ўрганадиган обьектларнинг ўхшашлиги ва фарқи тахлил қилиб кўрилади;
3.  Тарихий услуб, ривожланиш даврларини ўрганишга мўлжалланади;
4. Тажриба услуби, табиатда бўладиган жараёнларни маьлум шароитда тажриба асосида ўрганади;
5. Модуллаштириш услуби, табиатдаги мураккаб ҳосилдорлигини оддий модуллар нисбатида ўрганиш;

                      Назорат саволлари
1. Экология фанининг вазифаси ҳақида гапиринг
2. Экология фанининг мақсади деганда нимани тушунасиз
3. Экология фани предмети нима тушунтириб беринг
4. “Экология” атамаси фанга ким томонидан киритилган
5. Экологиянинг ўрганиш услублари тушунтириб беринг
7. Экологик таьлим-тарбия  тушунчасини ифодалаб беринг
8. Экологик маданият тушунчасини таърифлаб беринг

Мавзу № 2
                                           Экологик омиллар
1.	Экологик омиллар классификацияси. 
2.	Биотик ва абиотик омилларнинг тирик организмларга таъсир қилувчи умумий қонуниятлари.
3.	Антропоген, кимёвий ва техноген омилларнинг табиий муҳитга таъсири.
4.	Республикада антропоген, кимёвий ва техноген омиллар таъсирида ифлосланган ҳудудлар (Навоий, Чирчиқ, Ангрен, Қувасой, Шўртан, Муборак, Тошкент шаҳарлари) мисолида.

2.1.Экологик омиллар классификацияси.
Организмлар ўзлари яшаб турган муҳитда доимо тупроқ, иқлим ва биотик, антропологик олимлар таьсирига учрайди. Тирик организмларнинг индивидуал ривожланиш фаолиятида тўғридан-тўғри таьсир кўрсатадиган муҳит элементлари экологик омиллар дейилади.
Экологик омиллар - абиотик, биотик ва антропоген омилларга бўлинади.
Абиотик омиллар – тирик организмларнинг ҳаёт фаолияти ва тарқалишига таъсир қиладиган нотирик табиат мажмуасидир
Абиотик омилларни – физик, кимёвий, эдафик омилларга бўлиш мумкин.
Физик омилларга - ёруғлик, ҳарорат, ҳаво, намликни мисол қилиш мумкин.
Кимёвий омилларга – атмосферанинг таркиби, сувнинг шўрлиги, тупроқнинг таркиби, кислород миқдорини мисол қилиш мумкин.
Эдафик ёки тупроқ омили тупроқ ва тоғ жинсларининг кимёвий, физикавий ва механик хоссаларининг мувофиқлиги унда яшайдиган организмлар ва ўсимликлар илдиз тизимига таьсир этади. 
- тупроқда яшовчилар учун унинг тузилиши, кимёвий таркиби, намлик, озиқ моддаларнинг мавжудлиги биринчи даражали омиллар ҳисобланади.
- тупроқда бактериялар, замбуруғлар, содда ҳайвонлар, чувалчанглар, бўғим оёқлилар ва бошқалар кенг тарқалган.
Биотик омиллар – муҳитда яшайдиган организмларнинг ҳаёт-фаолияти, бир-бирларига таъсири ва улар ўртасидаги муносабатларидан иборат.
Биотик омилларга – ўсимликлар, ҳайвонлар ва микроорганизмлар киради.
- бир тирик организм танаси ёки органлари иккинчи бир организм учун озуқа манбаи (масалан, каналар ҳайвонлар танасида, зарпечак ўсимликлар танасида паразитлик қилиб яшайди).
- бир ўсимликнинг уруғи бошқа уруғ ёрдамида тарқалиши
- дарахтнинг сояси иккинчи тур ўсимликни ожизлантириб қўяди.
- қалампир ва саримсоқ пиёз ёнида ўсган ўсимликнинг кимёвий таркибини ўзгартиради.

Абиотик омиллар-тирик организмларнинг ҳаёт фаолияти ва тарқалишига таьсир қиладиган нотирик табиат мажмуасидир. Бу мажмуани физик, кимёвий ва эдафик омилларга бўлиш мумкин. Физик омилларга харорат, ҳаво, сув, тупроқ, шамол тезлиги, ҳаво намлиги, тупроқ  ва бошқалар киради. Кимёвий омилларга муҳитнинг кимёвий таркиби-сувнинг шўрлиги, тупроқнинг таркиби, кислород миқдори ва хоказолар. Эдафик ёки тупроқ омили тупроқ ва тоғ жинсларининг кимёвий, физикавий ва механик хоссаларининг мувофиқлиги унда яшайдиган организмлар ва ўсимликлар илдиз тизимига таьсир кўрсатади. 
Биотик омиллар-муҳитда яшайдиган организмларнинг ҳаёт-фаолияти, бир-бирларига таьсири ва улар ўртасидаги муносабатларидан иборат. Хар бир тирик организмга уни ўраб турган бошқа тирик жонзотларнинг таьсири турлича ва турли характерда бўлишига айтилади. Масалан: Тирик организмлар бир-бирига озуқа манбаи (ўсимликлар хайвонлар, айрим хайвонлар хайвонларга озуқа). 
 Бир тирик организм танаси ёки органлари иккинчи бир организм учун озуқа манбаи (каналар сигир, қўй, товуқларда, шохлар, таналар дарахтда,зарпечак ва хокозалар паразитлик қилиб яшайди.  Айрим бир организм иккинчи бир организм кўпайиши учун сабаб бўлади. (Асалари ёрдамида кунгабоқарнинг чангланиши). Бир ўсимликнинг уруғи бошқа уруғ ёрдамида тарқалиши. Бир организмнинг икки ўсимликка физик ва кимёвий таьсири. Дарахтнинг сояси иккинчи тур ўсимликни ожизлантириб қўяди. Қалампир ва саримсоқ пиёз яқинида ўсган ўсимликнинг кимёвий таркибида албатта ўзгариш бўлади. 
Антропоген омиллар-инсоннинг ҳаёт фаолияти жараёнида органик дунёда борадиган таьсиридан иборат. Жамиятнинг ривожланиши натижасида инсоннинг табиатга берган таьсири- иқлим ўзгариши ёки глобал исиш, атроф муҳитнинг ифлосланиши инсониятни хавфга солмоқда. Бу зарарлар аслида саноат ва техниканинг ривожланишидан келиб чиққани учун техноген омиллар ҳам деб аталади.

2.2. Биотик ва абиотик омилларнинг тирик организмларга таъсир қилувчи умимий қонуниятлари

Абиотик омиллар аслида нотирик табиат омилларидир, бу омил ўз навбатида- иқлимий омилларга бўлинади қуёш нури, ҳарорат, ҳаво намлигини мисол келтириш мумкин. Шунингдек махаллий омиллар ҳам мавжуд булар: рельеф, шамол, сув оқимлари, тупроқ хоссалари, шўрланиш, радиация, қор кўчкилари, қум кўчиши ва бошқалар. Бу омиллар тирик организмга бевосита ёки билвосита таьсир қилади. Масалан, ёруғлик ва иссиқлик, қор кўчкиси, сув оқимлари бевосита таьсир кўрсатади. Тупроқ хоссалар, шўрланиш, радиатция билвосита таьсир кўрсатади.
Экологик омилларнинг тирик организмга таьсир этиш характери хилма-хил бўлсада, лекин уларнинг барчаси учун бир неча умумий қонуниятлар мавжуд. Экологик омиллар организмга бир неча хил таьсир кўрсатади: чекланган, таьсир қилган ёки қўзғатган, модификатцион ва сигнал бериш усулида. Омилларнинг чеклаб таьсир кўрсатиши шундайки маьлум бир худудда организмнинг яшаши мумкин эмаслиги маьлум бўлади. Қўзғатиб таьсир кўрсатиш организмларнинг маьлум бир ташқи худудга мослашишидир. Модификацион таьсирда организмларда морфологик ва анатомик ўзгаришларнинг юз беришидир. Сигнал бериш таьсири ташқи муҳитдаги омилларнинг ўзгариши ҳақида маьлумот бериши билан боғлиқдир.
Одатда барча экологик омиллар биргаликда ёки жамланган холда таьсир кўрсатади. Омилларнинг организм ҳаётий жараёнларига, унинг ўсиб ривожланишига, кўпайишига кўрсатган таьсирига ҳаёт ташкиллашуви дейилади. Агарда организмларда кўпайиш жараёни бормас экан уларнинг борлиги ҳақида гапириш ҳам нотўғри.
Ҳар бир экологик омил организмга таьсир кўрсатишига қараб оптимум, пессимум, йўқолиш ва чидамлилик худудларига бўлинади. Оптимум зонасида омиллар организмга жуда қулай таьсир кўрсатади, бу худудда организмнинг ривожланиши учун яхши шарт шароитлар мавжуд, ундан узоқлашаган сари омиллар ноқулай таьсир этади. Масалан буғдойнинг ҳар бир ривожланиш фазасида у маьлум хароратни талаб қилади. Найчалаш фазасида ҳаво харорати 35-360С бўлса албатта ўсимликка салбий таьсир қилади.
Пессимум худудда шароитда кескин бўлади ва бундай шароитда тирик организм ривожлана олмайди. Демак бу худудда организм йўқолади, нобуд бўлади. Ҳар бир организм учун чидамлилик нуқтаси бўлади уни биз қандай тасаввур қиламиз. Масалан, ўсимлик биологик хусусиятига кўра тупроқда сульфат ва хлорли тузларнинг маьлум бир миқдоригача ўса олади. Туз миқдори тупроқда ошиб борган сари ўсимлик нобуд бўлади. Хатто сувга бўлган талабида ҳам кўриш мумкин, маккажўхорини 4-5 барг чиқарган фазасида сув билан 20 кун бостириб қўйсак албатта поялари чириб ўсимлик нобуд бўлади. Шолини сув билан бостириб қўйса ўсиш жараёни давом этади. Ҳар бир организм учун чидамлилик нуқтаси ҳар бир омил учун алоҳида бўлади.
Организмнинг омилга нисбатан кескинлик нуқталари орасидаги чидамлилик чегараси унинг экологик валентлиги дейилади. Турли экологик омилларга нисбатан экологик валентликлар йиғиндиси турнинг экологик спектри дейилади. Масалан ҳайвон маьлум озуқа экинларига, маьлум бир яйловга ва юқори хароратга мослашуви унинг экологик спектрини ташкил этади.
Ҳар бир омил организмнинг ҳар хил функцияларига турлича таьсир этади. Бир ҳаёт фаолияти учун оптимум таьсир иккинчи бир жараён учун максимум бўлиб ҳисобланиши мумкин. Масалан, 40-450С ҳарорат совуқ қонли ҳайвонларда модда алмашинув жараёнини тезлаштиради, аммо бунда уларнинг фаоллиги сусаяди. 
Айрим индивидларнинг ташқи муҳит омилларига чидамлилик чегараси, минимум зоналари тўғри келмайди. Бирор-бир омилга нисбатан чидамлилик даражаси унинг бошқа омилларга чидамлилигини ифодаламайди. Айрим турларнинг экологик спектрлари ҳам бир-бирига тўғри келмайди. Муҳитнинг айрим экологик омиллари организмга бир вақтда таьсир этади ва бир омилнинг таьсири бошқа омилнинг миқдорига боғлиқ бўлади. Бу омилларнинг ўзаро таьсир қонунияти дейилади. Организмнинг маьлум шароитда яшаши қуйи даражадаги омил билан белгиланади. Масалан, чўлда организмнинг кенг тарқалишига сув ва юқори ҳарорат чекловчи омил бўлиб ҳисобланади.
Экологик омилларнинг инсон соғлиғига салбий таьсири:
1. Ҳар йили атмосфера ҳавосининг ифлосланиши натижасида 3 млн га яқин киши ҳаётдан эрта кўз юмади.
2. Европа ҳар 7 боладан 1 тасини астма касаллиги билан оғрийди. Кейинги 30 йилда аллергик касалликлар ва астма касали билан оғриган инсонлар сони ошди.
3. Тамаки тутуни ўпка раки билан касалланиш миқдорини 20-30% га оширади, Буюк Британияда астма касалини даволаш учун ҳар йили 3,9 млрд евро маблағ сарфланади. 
4. Атмосфера учта модда энг кўп зарар келтиради: оғир қўшилмалар, озон ва оғир металлар.
5. Шаҳарларда атмосфера ҳавосини транспорт энг кўп миқдорда зарарлайди.
Ташқи муҳитнинг салбий оқибатлари қуйидагиларга олиб келади.
-Парник газлари концентрациясининг ошиши ҳар йили озон қатламининг 1-2,8% га камайишини кўрсатади.
-Ўрмонлар майдони ҳар йили 200-217 минг км2 тезлик билан камайиб бормоқда.
-Тупроқ эрозияси ва унумдорлиги пасайиши натижасида сахролар майдони йилига 60 минг км2 миқдорда ошиб бормоқда.  
-Сув захираларининг ифлосланиши ҳар йили океан суви сатхининг 1-2 мм кўтарилишига олиб келмоқда.
-Табиий муҳитда радиоактив моддалар миқдорининг ошишига олиб келмоқда.
Асосий экологик омилларнинг таьрифи* чегараловчи омиллар.
Экологик омиллар ичида сон жиҳатдан аҳамиятга кўра турларнинг чидамлилик чегарасидан чиқадиганларига чегараловчи омиллар дейилади. Биргина чекловчи омилнинг ўзи жаьми омиллар қулай бўлса ҳам маьлум бир турнинг тарқалишига таьсир кўрсатади ёки чеклаб қўяди. Чегараловчи омиллар маьлум географик ареалда турларнинг тарқалишини аниқлайди ва бир тур организмнинг ривожланишини улар жуда кўп бўлганда ёки кам бўлганда чеклаб қўяди. Экологик омилларнинг таьсир қилиши маьлум муҳитда ўзгариши ҳам мумкин, улар чегараловчи бўлиши ҳам, бўлмаслиги ҳам мумкин. Масалан бирон бир кўл сувида кальций моддаси кўп бўлса (21.2-22.4 мг/л) ўсимлик ва турли ҳайвонлар яшаши учун қулай муҳит юзага келади ва улар сон ва сифат жиҳатидан кўп бўлади. Агарда кўл сувида кальций моддаси (0.7-2.3 мг/л) кам бўлса, у ҳолда организмлар жуда кам учрайди. 
Немис агрохимик олими Ю.Либих минимум қонунини айрим моддалар тупроқда минимум ҳолда бўлишини ҳосилдорликдан келиб чиқиб исботлади. Аммо Либихнинг бу қонунини фақат стационар шароитда тўғри бўлади. Кимёвий элементларнинг бири етишмаса ҳосилдорлик жуда юқори бўлмаса ҳам меьёр даражасида бўлади. Ҳосилдорликни фақатгина кимёвий элементлар эмас балки харорат, ёруғлик, намлик ва бошқалар ҳам белгилайди. 
В.Р.Вильямс омилларнинг ўзаро боғлиқлигини инкор этмаган холда, улар бир-бирини алмаштира олмаслигини кўриб алоҳидалик қонунини яратди. Яшаш учун ҳаётий шароитлар бир ҳилда аҳамиятга эга, аммо ҳеч бир ҳаётий омилни бир-бири билан алмаштириб бўлмайди деб исботлади. Ўсимлик учун сувни ҳаво ҳарорати билан, ҳавони қуёш нури билан алмашлаб бўлмайди.  
Организмнинг ҳаёт фаолияти экологик омилларнинг минимал моҳияти таьсиридагина чегараланмай, балки у ёки бу омилнинг ортиқча миқдордалигидан ҳам организм ҳолати аниқланади. Табиий муҳитда чегараловчи омилларнинг максимал моҳиятини 1913 йили америкалик зоолог В.Шелфорд аниқлаб, унга “толерантлик қонуни” ифодасини беради, бу қонун бўйича турнинг яшаши, қатор экологик омилларнинг озлиги ва кўплиги, уларнинг организмни чидамлилик чегарасига яқин даражаси билан аниқланади. Ҳамма экологик омилларни организмларнинг чидамлилик чегарасига яқинлиги ёки ундан ортиб кетиши ва турнинг яшашига салбий таьсир қиладиган муҳит элементларига чегараловчи омиллар дейилади. Шундай қилиб, организм экологик минимум ва экологик максимум ҳолати билан тавсифланади, шу икки экологик кўрсаткични у сезади , унга мосланиш орқали жавоб қилади, организмнинг максимум ва минимум кўрсаткичлари ўртасида экологик омилларнинг организмга таьсир қилишига турнинг толерантлик чегараси ёки экологик амплтудаси деб айтилади. 
Америкалик эколог Ю.Одум толерантлик қонунини тўлдирувчи фикрларни билдирди, чунончи, организмлар бир экологик омилга нисбатан кенг толерантлик доирасида бўлсалар, бошқа омилга нисбатан тор доирада бўлишлари мумкин; ҳамма экологик омилларга нисбатан кенг толерантлик доирасида бўлган организмлар кенг тарқалиш имкониятига эга; агар тур учун бир экологик омилнинг таьсири оптимал бўлмаса, шу турнинг толерантлик доираси бошқа омиллар бўйича чегараланиб, торайиб боради; организм ҳаёт фаолиятининг критик даврида кўпчилик муҳит омиллари, айниқса турларнинг кўпайиш вақтида чегараловчи бўлиб қолади, чунки кўпаяётган тур вакиллари сезувчан, нозик бўлиб (унаётган уруғ, жўжа чиқиши олдидаги тухум, эмбрион, ўсаётган ёш ниҳол ва личинкалар), уларнинг толерантлик доираси жуда ҳам чегараланган бўлади. Кўп йиллик ўсимликлар ва ҳайвонлар учун толерантлик доираси кенгдир.
Турларнинг у ёки бу муҳит омилларининг ўзгариб туриш доирасига мосланиш хусусиятига турнинг экологик валентлиги (ёки мутаносиблиги) деб айтилади, яьни турни муҳитнинг ҳар йил шароитига, ундаги омилларнинг ўзгарувчанлигига мосланиши тирик организмнинг энг юксак кўрсаткичи ҳисобланади. Экологик омилларнинг ўзгарувчанлик доираси қанча кенг бўлса, турнинг экологик валентлиги (мутаносиблиги) ҳам шунча катта бўлади. Тур омилларнинг ўзгараётган чегараси ичида ўз ҳаёт фаолиятини кечиради. 
Экологик омилларнинг оптимал кўрсаткичдан озроқ ўзгариб туришига мослашган турларга тор доирага мослашган турлар, муҳит омилларининг кенг доирада ўзгаришига мослашганлари, эса кенг мослашган тур деб аталади. Бу ерда бирламчи ҳолатга мисол қилиб денгизларнинг юқори шўрлигига (30-37%) ёки тоғ сойлар сувнинг чучуклигига (150-240 мг/л) мослашган организмларни олиш мумкин.
Иккинчи ҳолатга мисол: катта дарёлар қуйи оқимларнинг денгиз суви билан қўшилиб турадиган жойларида сувнинг шўрлиги ўзгариб туради (0,5-11 г/л). Организмлар шу ўзгаришига кенг мослашган.
Экологик мутаносиб бўлмаган ёки тор доирага чидамли турлар стенобионт(stenos-тор доирали), кенг доирага чидамли турлар эса эврибионт (eyros-кенг) турлар деб аталади. Турларнинг стенобионт ёки эврибионтлиги, уларнинг у ёки бу муҳитга турли йўллар билан мосланишидан келиб чиққан.
Абиотик омиллар.
Абиотик (юнонча сўз бўлиб “а”-инкор, “биос”-ҳаёт) омилларга нотирик табиий элементлар ёки иқлимий омиллар (ҳарорат, намлик, ёруғлик, ҳаво) тупроқ, рельефлар киради. Бу омиллар ичида энг муҳими иқлим бўлиб ҳайвонот ва ўсимликлар ва шаклини белгилайди.
Иқлимнинг ўзи бир қатор омиллардан иборат.
Ёруғлик. Бу қуёш нурига боғлиқ бўлиб унинг организмларга биологик таьсири жадаллиги, спектрал таркиби фаслий ва кунлик давомийлиги билан белгиланади. Барча тирик организмларда қуёш нурига мосланувчанлик хусусияти фаслий ва минтақавий ҳарактерга эга бўлади.
Қуёш нури ўсимликларнинг морфологик тузилиши, физиологияси, ўсиш ва ривожланиш тезлигига кучли, кучсиз ва меьёрий таьсир кўрсатади. Умуман олганда қуёш нури Ердаги ҳаёт манбаи хисобланади. Қуёш нури ўзининг биологик таьсирига кўра ультрабинафша, кўринадиган ва инфрақизил нурлар бўлинади.
Инфрақизил нурлар-иссиқлик энергия манбаи, тирик организмлар уни ютиб ривожланади. Бу нурлар айниқса совуққонли хайвонлар учун ўта зарур, улар ўз таналарини иситадилар. Фотосинтез жараёнида физиологик актив радиацияда иштирок этадиган ёруғлик спектр иштирок этади. Фотосинтез учун қизил-зарғалдоқ рангли ва бинафша-ҳаворанг нурлар аҳамиятга эга, сариқ-яшил нурлар аҳамияти жуда кам.
Ўсимликлар ёруққа бўлган талабларига қараб узун кунли ва қисқа кунли ҳамда нейтралларга бўлинади.
Ҳарорат. Ташқи муҳитнинг ҳарорати организмлар ҳароратига таьсир кўрсатиб уларда борадиган барча метаболитик жараёнларга таьсир кўрсатади. Организмларда борадиган ҳаётий жараёнлар маьлум хароратда -0...500С оралиғида боради. Ер шаридаги барча организмларнинг кўпайиши, тарқалиши ва ривожланиши ҳароратга боғлиқ ҳолда бўлади.
Табиатдаги айрим ҳайвонларнинг тана ҳароратига қараб ўзгаради. Ташқи муҳитга кўра ўз тана ҳароратини ўзгартирувчи хайвонларга-совуқ қонли хайвонлар ёки пойкилотермлар дейилади. Буларда доимий тана ҳарорати бўлмайди, (судралиб юрувчилар, хашоратлар).
Ўзининг ўзгармас тана ҳароратига эга ҳайвонларга-иссиқ қонлилар ёки гомойотермлар дейилади. Бу организмлар ташқи муҳитга мослашиш жараёни ўз тана ҳароратини ушлаб туради.
Ўсимликлар учун ҳароратнинг аҳамияти жуда катта улар ҳаво ҳарорати 100С бўлганда фотосинтез жараёни икки марта тезлашади ва 35-360С гача давом этади, харорат бу кўрсаткичдан ошгандан сўнг пастлашади 40-450С да фотосинтез тугайди ёки бормайди.
Организмларнинг ўсиши ва ривожланиши учун максимал ва минимал ҳарорат бўлади. Ҳарорат ўта ошиб кетганда ҳам ёки жуда совуқ бўлганда ҳам организмлар нобуд бўлади. Одатда тирик организм ривожланиши учун 0+500С дагина протоплазмаси яшашга мослашган. Ҳаётнинг бориши учун ҳарорат +120-1400С ва пастки ҳарорат -190-2730С бўлганда чегараловчи ҳарорат ҳисобланади.
Ўсимликлар икки экологик гуруҳга бўлинади: иссиқликка чидамли ёки юқори ҳароратда ўсиб ривожланадиган ўсимликларга термофил ва паст ҳаво ҳароратида ўсув ривожланувчи ўсимликларга псиҳрофил ўсимликларга ажралади. 
Организмлар йил фасллари ўзгариши билан ўзгариб боради, масалан кузда дарахтлар баргларини тўкади ва хужайраларида углеводни тўплайди ва ўзини совуққа мослайди. Хайвонлар ҳам териларида ёғ тўплайдилар, кам ҳаракатланади, қушлар иссиқ ўлкаларга учиб кетади, балки булар орқали улар ноқулай шароитга мослашади. Сув-фотосинтез жараёнининг бориши учун энг зарур таркибий қисмлардан биридир, яна сув хужайра протоплазмасини ташкил қилувчи таркиб ҳисобланади. Намлик организмда модда алмашинув реакциясиянинг боришини таьминлайди ва экологик жиҳатдан ердаги ва сувда организмлар учун чегараловчи омил вазифасини ўтайди. Хужайра таркибида сувнинг ўртача миқдори 70% да кўпроқ бўлади. Ер усти ва ҳавода сув миқдорини ёғадиган ёғинлар, ҳаво намлиги, унинг қуриши ва сув заҳиралари майдонига боғлиқ бўлади. Масалан чучук сувлар ва шўр сувлар бор, шўр сувлар чегараловчи омил ҳисобланади. Табиатда атмосфера ёғинлари бир хилда тақсимланмаган. Намлик етишмаса ўсимликлар мослаша бошлайди, барглари ўрнига тиканлар, нина барглар ҳосил бўлади, мақсад сувни кам парлатиш. Чўл ва сахро хайвонлари жуда сувни кам сарфлайди, чўл хайвонлари кўпинча кечалари актив ҳаётни бошлайди, бу билан юқори ҳароратда сув сарфини камайтирадилар.
Намликни тупроқдан ўсимликлар илдизлари орқали сўриб олади, бунинг учун тупроқда нам бўлиши керак. Ўсимликлар сувга бўлган мослашиш услубларига кўра қуйидагиларга бўлинади: гидатофитлар-сув ўтлари; гидрофитлар-сувда бўлган қуруқликда ўсувчилар; гигрофитлар-нам юқори бўлган шароитда қуруқликда ўсувчилар; мезофитлар-намга ўртача талабда бўлган ўсимликлар;ксерофитлар-чўл ва сахро ўсимликлари бўлиб этли барг ва пояларида сақлайди. 
Ҳайвонлар сувга бўлган талабига кўра қуйидаги экологик гуруҳларга бўлинади, гигрофиллар-намни севувчилар, ксерофиллар-намга кам талабчан ва мезофиллар-ҳар иккаласининг ўртасида оралиқ гуруҳ ҳисобланади.
Ҳарорат билан намликнинг биргаликдаги таьсири иқлимни англатади, масалан, денгиз иқлимида ҳавода намлик йил бўйи юқори бўлади аммо ҳарорат мавсумлар бўйича тебраниб туради; континентал иқлимда ҳаво ҳарорати доимо қуруқ бўлади, аммо ҳарорат кескин ўзгаришлар тез-тез кузатилади.
 Рельеф-ҳар хил масштабдаги ернинг устки нотекис қисми ўзаро боғлиқлигига айтилади. Хажмига кўра рельеф макрорельефга-яьни тоғ, текислик ва адирларнинг бир неча минг метр баландликда бўлишига айтилади, мезорельефлар-баландлиги 10-20 м баландликда жойлар ва микрорельеф баландлиги ер устидан бир неча сантиметрдан 1 м гача бўлган (жўлк, уюмлар ва тўн каналар) жойларга айтилади. Рельеф тирик организмлар ҳаётига билвосита таьсир қилади, у қуёш нурини ва ёғин сувларни тақсимлаш баландлик ва чуқурликка қараб бузилади. 
Тупроқ. Ернинг ғовак, унумдор юза қатлами тупроқ дейилади. Тупроқ кўплаб микроорганизм ва ҳайвонлар учун яшаш муҳити ҳисобланади, шунингдек, унда ўсимликларнинг илдизлари ва замбуруғларнинг иплари илдиз отади. Тупроқда яшовчилар учун унинг тузилиши, кимёвий таркиби, намлик, озиқ моддаларнинг мавжудлиги биринчи даражали омиллар ҳисобланади. 
Тупроқда турли ўсимликлардан ташқари бактериялар, замбуруғлар, содда ҳайвонлар, чувалчанглар, бўғим оёқлилар ва бошқалар кенг тарқалган.
Ҳаво. Атмосферадаги газлар аралашмаси ҳаво қатламини ташкил этган. Ҳаво қатламининг баландлигига қараб, унинг таркиби ва зичлиги ўзгариб боради. Ҳаво, ҳайвон ва организмлар учун нафақат яшаш, муҳити, балки экологик омил сифатида ҳам аҳамиятлидир.
Ҳаво-атмосферани ташкил этган муҳитнинг муҳим омили. Унинг кимёвий таркиби Ернинг эволюцияси жараёни кечишида ташкил топган. Ҳаво таркибида 78,08 % азот, 20,95 % кислород, 0,93 % аргон, 0,03 % углерод икки оксиди, 0,2 % бошқа газлар аралашмалари, 2,6 % сув буғлари мавжуд. Ҳайвонлар учун яшаш муҳитининг асосий элементи-кислород, ерда кислород яратувчи ягона манба-яшил ўсимликдир. Кислородни ўсимлик фотосинтез жараёнида ажратади. Кислородсиз ёниш йўқ, метални эритиб, кўплаб кимёвий бирикмаларни саноат йўли билан олиб ҳам бўлмайди.
Аммо атмосферанинг саноат чиқиндилари, транспорт воситаларидан чиққан захарли газлар билан ифлосланиши ҳавода углерод диоксиди, сероводород, олтингугурт оксиди (IV), азот оксиди, углерод оксиди (II) миқдорининг кўпайишига олиб келади. Бу эса атроф-муҳит ҳолатигагина эмас, балки кишилар саломатлигига ҳам салбий таьсир кўрсатади.

2.3. Республикада антропоген, кимёвий ва техноген                                     омилларларнинг табиий муҳитга таъсири 
           Антропоген омиллар-инсоннинг ҳаёт фаолияти жараёнида органик дунёда борадиган таьсиридан иборат. Жамиятнинг ривожланиши натижасида инсоннинг табиатга берган таьсири- иқлим ўзгариши ёки глобал исиш, атроф муҳитнинг ифлосланиши инсониятни хавфга солмоқда. Бу зарарлар аслида саноат ва техниканинг ривожланишидан келиб чиққани учун техноген омиллар ҳам деб аталади 
Республиканинг кўпгина ҳудудларида атмосфера бассейниниг ифлосланиш даражаси ўрганиб келинади. Маълумотларга кўра ўрганилган 23 жойдан 14 тасида ҳаводаги ингредентлар миқдори меъёрга тўғри келди. Саноати ривожланган Бекобод, Гулистон, Денов, Муборак, Нманган, Нуробод, Самарқанд, Китоб, Урганч, Чирчиқ, Янгийўл, Сариосиё ва Шаҳрисабз шаҳарлари шулар жумласига киради. Сувни энг кўп ифлослантирувчи манбалар саноат корхоналари ҳисобланади, гарчи уларнинг улушига тоза сувни 20%гача ифлослантириш киради. Улар оғир металл ва токсик моддаларни сувга олиб келади. . Охирги 30 йил мобайнида чучук ер ости сув заҳиралари   камайди. Хоразм, Бухора, Навоий вилоятлари ва Қорақалпоғистон республикаси ҳудудларида чучук сувлар  мутлоқ қолмади. Жанубий Сурхон  сув омборида ҳам чучук сув заҳиралари камайди. 
	Тошкент вилояти ҳудудларида саноат корхоналари кенг ривожланганлиги учун мавжуд сув заҳиралари тўғридан тўғри ифлосланди. Чирчиқ, Янгийўл, Ангрен, Олмалиқ ва Тошкент шаҳарларидан ташланаётган заҳарли моддалар миқдори йилдан йилга ошиб бормоқда. Чирчиқ  «Электркимёсаноат»  ва Ўзбекистон қийин эрувчан ва иссиқбардош металлар комбинат (ЎзҚИМК)лари сувни ифлослантирувчи асосий манба ҳисобланади. АЁҚШ лар, Салор аэрация қўрғони, ТТЗ–ДАЖ, Ташметрополитен ва бошқаларнинг таъсирида халқа йўли атрофидаги  ер ости сувларида нефт маҳсулотлари миқдори лозим бўлган меъёрлардан иборат. Шунингдек сувлар таркибида хром, нефт маҳсулотлари, фенол ва бошқалар учрайди. Бу ингредентлар фақатгина ташланадиган сувлар ёрдамида пайдо бўлади.
Кичик тумани ва шаҳарлардаги канализациялар деярли ишламайди, сувни тозалаш иншоатлари хатто қурилмаган, ёки борлари ҳам қониқарсиз ишлайди, тозаланмаган сувлар тоза сувларга қўшилиб ичимлик сувларини ифлослантиради. Натижада турли юқумли касалликлар келиб чиқишига сабаб бўлади, ошқозон – ичак касалликлари кўпайиб ўнлаб одамлар меҳнат қобилиятларини йўқотади. Ичимлик сувнинг сув қувурлари орқали тақсимланиши натижасида ошқозон ичак касалликлари тез тарқалиши мумкин. Ҳали аҳолининг сув қувурларидан фойдаланиши тўлиқ йўлга қўйилмаган, катта шаҳарларда ҳам сувни қовур  орқали бериш ҳам тўла йўлга қўйилмаган. Сувни қувур орқали бериш Навоий вилояти 69%, Самарқанд вилоятида 70%, Жиззах вилоятида 72%, Қорақолпоғистон республикасида 76%ни ташкил қилади.
Ер усти сувини ифлослантирувчи асосий манбалардан бири транспорт ташкилотлари ва автомобиллар ҳисобланади. Жаъми транспорт ташкилотларидан чиқадиган оқова сувлар ҳажми саноат корхоналарига қараганда жуда катта эмас. Олинган маълумотларга кўра транспорт корхоналаридан ташланган сувлар миқдори 1%ни ташкил қилади. Транспорт  ташкилотлари ичидан энг кўп сувни темир йўл транспорти ташлайди.
	Республикада темир йўлларга қарашли 17 та локоматив, 12 вагон 142деполари, миллий авиакомпанияга қарашли 13 та бирлашган авиаотрядлари ҳамда қатор автобаза ва автосаройлар мавжуд бўлиб улар ер усти сувларини ифлослантирувчи манба ҳисобланади. 
	Транспорт воситалари кўп вақтда сувни нефт маҳсулотлари билан ифлослантиради. Нефт маҳсулотлари тупроқда сувга сизиб ўтади, оқиб бориб қўшилади, айниқса ювиш технологиясига яхши амал қилинмаганда ифлосланиш кўпаяди, кейинги пайтларда АЁҚШлар кўпайиб кетди. Бу нарса албатта сув нефт маҳсулотларининг ортиб боришига олиб келади. Шунинг исботи бўлиб Тошкент шаҳридаги Халқа кўчаси атрофида ва серқатнов кўчалар чегарасидаги ер ости сувларида нефт маҳсулотлари меъёри лозим бўлган меъёрдан ортиқ. 
	Атмосфера хавосини ифлосланишнинг асосий омили саноат корхоналари, кимёвий завод ва фабрикалар, автотранспорт воситалари, нефт, олтингугурт ва тошкўмир ёнишидан хосил бўлади. Шунингдек пўлат эритувчи печлар, домна ўчоқлари, кокс-кимё соҳаси азотли ўғитлар берувчи заводлар, кўмир ва рангли металл конлари, темир йўл транспорти воситалари атмосферага узлуксиз заҳарли моддалар ташлайди. 
	Хозир конларни қазиб олишда асосан портлатиш ишлари амалга оширилади, портлаш натижасида атроф муҳитга катта миқдорда чанг тарқалади.
	Юқори ҳароратда домна ўчоқларида газлар ва чанг тўдаси хосил бўлади, бу чанглар ва газлар таркибида 35-50 % темир, 4-14 % ис гази, 8-13 % кремний ва алюминий, магний, кальий ва бошқа оксидлар бўлади.
	Мартен печларида юқори ҳароартда пўлат эритилади, бу вақтда атмосферага жуда катта миқдорда олтингугурт оксиди, азотли брикмалар ва ис гази ташланади. Бир тонна эритилган пўлат эвазига 6-10 кг чанг, 0,5-2,0 кг ис гази, 0,5-1 кг сульфат ангдриди,1-2 кг азот оксиди ҳосил бўлади.
	Республикадаги қатор ГЭС лар тошкўмир ва мазут эвазига ишлайдилар. (жумладан Ангрен, Оҳангорон ва Ширин шаҳрида).
	Чала ёнган кўмир атмосферани жуда ифлослантирувчи манба хисобланади. Буни қуйидагича ҳолатдан кўриш мумкин. Тошкўмир ёнаётган ўчоқда иссиқлик харорати бошдан охиригача 600-7000 С да сақланиши лозим. Ҳарорат бундан пасайиб кетса албатта тошкўмир чала ёнади, натижада ҳавога кўплаб Со2 ва сув буғлари ташланади.
Шу билан бир қаторда ўчоқда етарлича ҳаво бўлмаса ҳам тошкўмир чала ёниб кўплаб ис гази, тўйинмаган углеводлар, чала ёнган кўмир зарралари ва қуримлар учиб чиқади.	Тошкўмир таркибида табиий ҳолда олтингугурт учрайди (1-6% гача) ёқилғи сифатида ёндирилганда ўша олтингугуртнинг 10 % ёнмайди, ёнгани ҳам ҳар хил кўринишларда ҳавога чиқиб кетади, кейинчалик олтингугуртли  бирикмалар жаъмики тирик организмларга зарар келтиради.	Кўмир ёнишдан кўп миқдорда кул ҳам пайдо бўлади (6-35 % гача), ёнган кўмирдан 10-30% гачаси майда заррачалар холида атмосферага учади, агарда кўмир майда кукун холида ёқилғи сифатида ишлатилса унинг 60-90 % кул бўлиб қолади.
	Бир тонна тошкўмир ёқилса 200 кг кул  қолса,  атмосферага 160 кг (тахминан) хавога учиб кетади.
	Атмосферани ифлослантирадиган саноат корхоналаридан бири қора ва рангли металлургия соҳаси ҳисобланади. Уларда жуда катта жойларни эгаллаган корхоналар бўлиб, иш жараёнида атмосферага катта миқдорда захарли газлар, чанг, иссиқ харорат ажралиб чиқади. Турли материалларни эритиш, ишлов бериш, ясаш, қазиб олиш  пайтларида атмосферага катта миқдорда чанг ташланади. Катта металлургия комбинатларида бир кеча- кундузда ишнинг  хажмига қараб 350-600 тоннадан 2500 тоннагача чанг хосил бўлади.
	Ҳавога яна бир заҳарли модда чиқарадиган саноат корхонаси алюмин заводлар ва алюмин билан ишлайдиган тармоқлар хисобланади. Алюмин заводлар биосферадаги барча тирик организмлар ҳаётини издан чиқаради. Шунинг бу корхоналарни одам ишлайдиган жойлардан мутлоқ узоқ жойларга қуриш лозимдир. Бунга яққол мисол Тожикистоннинг Ўзбекистонга чегарадош худудга алюмин заводидан учган заҳарли моддалар таъсиридан мевали дарахтлар хосил беришни тўхтатади, тупроқ таркибидаги микроорганизмлар камайиб кетиши билан тупроқ структураси ёмонлашади. Охир оқибат маданий ўсимликлар ҳосилдорлиги камайиб кетади. Қорамолларнинг кўпайиши ва семириш ҳам энг паст даражага тушиб кетади. Ўртача бир 100 сигирдан 55-60 дона бузоқ олинди, олждинги кўрсаткич 100 сигирдан 85-87 дона бузоқ олинган эди. Мана энди зарарни ҳисоблаб кўриш мумкин. Агарда сигир бузоқ бермаса у сут ҳам бермайди, сут бўлмаса қатиқ ва пишлоқ ҳамда сариқ ёғ бўлмайди. Бир йил бузоқсиз сигирни беҳудага  боқиш  нимага керак. Қорамолларнинг оғзи очиб кўрилса уларнинг тиши тушиб кетган. Қаттиқ, дағал хашакларни яхши еёлмайди.
	Республикада Экосан ва Сурхондарё вилояти хокимлигининг ҳали ҳамма ҳаракатлари бекор кетмоқда, алюмин заводи барча имкониятларни ишга солиб ишламоқда, унинг заҳарли тутунларини Ўзбекистон ҳудуди узра ёймоқда.
	Алюмин заводи атмосферага фторли гидроген (НҒ), фторитларнинг қаттиқ, зарралари, алюминий, ис гази, углеводородлар, сульфит ангдриди ва бошқаларни ташлайди.
	Бугунги кунда турмушимизни кимё  саноатисиз тасаввур  қилиш қийин, халқ хўжалигида кислоталар, тузлар ишқорлар, минерал ўғитлар, гербицидлар, пестидлар, полимерлар, сунъий толалар, сунъий пластмасса идишлар, линолиумлар, бўёқлар, локлар ва бошқа кимё саноати ютуқлари ҳисобланади. Бу соҳа бир вақтда икки ҳил маҳсулот ишлаб чиқаради, мутлоқ тугал ва оралиқ маҳсулотлар. 
	Энг кўп заҳарли модда атмосферага ташлайдиган тармоқ бу минерал ўғит ишлаб чиқарувчи заводлар ҳисобланади. Мамлакатимиз аграр мамлакат бўлгани учун азотли ва фосфорли ўғитлар катта миқдорда ишлаб чиқарилади.
	Азотли ўғитлардан бири аммиакли ўғитлар ишлаб чиқариш жараёнида водород ва азотни синтез қилиш реакцияси беради. Бу реакция жуда юқори ҳароратда юқори босим таъсирида боради. Аммиак ажратиб олиш жараёнида атмосфера ҳавоси ис гази, аммиак, метан каби газлар билан ифлосланади.
	Бир тонна аммиак олинганда хавога 100 кг аммиак, 45 кг метан, 100 кг ис гази ташланади.
	Аммиакли селитра ўғити азот кислотасининг аммиак билан ўзаро реакцияга киришиши натижасида ҳосил бўлади. Шу тариқа бир қатор ўғитлар, аммиак, азот кислотаси, аммиакли селитра, мочевина, аммоний сульфат, суперфосфат, аммофос, нитроаммофос ва бошқа ўғитлар олинади. Аммиак селитра ўғитини олиш  уч босқичли жараёндан иборат; нейтраллаш, нейтрал эритмаларни қуйилтириш, қуритиш ва донача ҳолига келтириш.
	Навоий азот ва Самарқанд суперфосфат заводларида ишлаб чиқариш хажми ошган сари улар атмосферага шунча кўп заҳарли моддалар ташлайди.
	Фосфорли ўғитлар ишлаб чиқаришда ҳам атмосферага фосфорли бирикмалар ва фтор чанги, олтингугурт, ис гази ва азот оксиди ажралиб чиқади. Заҳарли моддалар ва чангларнинг тарқалиш майдони 5-6 км майдони эгаллайди. Шамол ёрдами бу  бирикмалар турли томонга тарқалади. Кимё саноати ажратадиган заҳарли моддалар таркибида ўта муракаблиги, хавфлилиги, организмга  оғир касаликлар олиб келиши билан ажралиб туради. Бу кимёвий моддалар тупроқда ҳамма нарсани синтезловчи, утилловчи тупроқда 50-60 йилгача сақланиб қолади. Ана шу маълумотлар кимёвий чиқиндилар ниҳоятда хавфли эканини билдиради.
	Энг зарарли моддаларни ҳавога ташлайдиган яна бир соҳа бу нефтни қайта ишлаш саноати ҳисобланади. Атмосферада парник эфектни ташкил қилган соҳа бу нефтни қайта ишлаш соҳасидир. Нефтни қайта ишлаш соҳасига йилига 225 минг тонна ис газини ҳавога чиқаради, бир кеча кундузда 600 тоннадан зиёд моддани атмосферани ташлайди. Нефтни қайта ишлаётганда углеводородлар, сульфит ангдрид, азот ва карбонат ангдриди, альдегит, аммон зарралари атмосферани заҳарлайди. Бу соҳага синтетик каучик ишлаб чиқариш ҳам киради, бу тармоқ хавога енгил учувчан ва эритувчи моддалар ташлайди. Нефть заводидан 25 км масофада ҳам ис гази бўлади. 
	Пластмасса ва металлар олишда ҳам полимеризациялашда фенол, аммиак моддалари, эфир, органик кислоталар ва бошқа заҳарли моддалар ажралади. Бу моддаларнинг ҳавода меъёри ошиб кетса албатта тирик организмларнинг ривожланишига зарар етади, натижада ўсимликлар флораси ва ҳайвонлар фаунаси кундан кунга  камайиб боради. Цивилизация бошлангандан бери инсоният ўзининг яхши яшаши, роҳат фароғати учун таъбиатдаги маълум турларни қуриб, камайтириб боради.
	Ҳавони зарарлайдиган манбалардан бири инсоннинг турмуш  шароитини яхшилашда зарур бўлган электр энергияни берувчи, хоналаримизни иссиқ тутувчи, телефон ва телевизор, компьютер ва бошқаларнинг ишлаши учун зарур бўлган иссиқ манбани ҳосил қилувчи, қувват берувчи элекр станциялари ҳисобланади.
	Электр станцияларига олов ёқиш натижасида кўмир, мазут, газларнинг ёнишида иссиқлик ҳосил бўлади. Станцияларда 1 кв  1 соат электр қуввати хосил қилиш учун 290-350 г кўмир керак, аслида станциялар конга катта миқдорда иссиқлик ҳосил қилади. Шу жараёнда ёқилғини ҳамма вақт ҳам тўла ва тоза ёнди деб бўлмайди, чала ёниш натижасида кўпроқ, тўлиқ ёниш натижаси камроқ зарарли моддалар ҳавога тушди. Айниқса кўмир таркибидаги олтингугурт ёниш жараёнида сулфит ангдридга айланади, мана шу модда хавони жуда ифлослантиради. Тошкўмир ёнган жойда ис гази зарарлари тўғридан тўғри бўлади. Маълумотларга кўра 1 тонна тошкўмир 83.4 кг олтингугурт оксидини, 44 кг азот оксидини, 347 кг чанг, 1кг ис гази 0,4 кг углеводларни,   0,1 кг альдегидларни ажратади, булардан ташқари SO2   гази ҳам ажралиб чиқади. Заҳарли моддалар миқдори тошкўмирларнинг қаердан қазиб олинганига қараб ўзгариб туради ҳар бир кон заводидан ўзига ҳос, кимёвий таркиби билан бир биридан фарқ қиладиган кўмирлар қазиб олинади. 
	Иссиқлик олиш учун мазутдан фойдаланилганда ҳам кўмир каби турли кимёвий таркибга эга заҳарли моддалар ҳавога чиқади мазут таркибида олтингугурт оксиди гази кўп бўлади, шунинг учун атмосфера кўмир ёки ёнгандагига қараганда кўпроқ ифлосланади. Олтингугурт оксиди гази баланд турубалар орқалий ҳавога учиб чиқиб 15-20 км атрофига тарқалади ва атроф муҳитни мутлоқ зарарлайди.
	Атмосферага иссиқлик олиш олиш учун фойдаланила-диган ёқилғи тури табиий газ тўлиқ ёнганда ҳавога энг кам миқдорда чиқиндиларни ташлайди. Бу ёилғи тури энг тоза ҳисобланади. 
	Республикамизда табиий газ заҳиралари катта бўлганлиги учун катта саноат корхоналаридан тортиб оддий хонадонлар, уй ховлиларда ҳам бу ёқилғи туридан фойдаланилади. Табиий газдан ҳам эҳтиёт бўлишни тақазо қилади. Агарда у чала ёнар экан албатта атмосферага ис гази, сульфат ангдириди, углеводородлар ажралб чиқади, меъёрдан ошиб кетса барча трик организмларни тўғридан тўғри  ўлимга олиб келади. Ис гази одамни жуда қисқа дақиқаларда бўғиб қўяди, жуда тез инсон хаётдан кўз юмади.
	Ҳавони ифлосланирувчи оҳирги энг катта тармоқ бу автотранспорт тармоғи ҳисобланади. Маълумки ер шарида автомобиллар сони жуда тезлик билан ошиб бормоқда, улардан ташқари хавода учувчи самолётлар, тез юрар пасасжир ва юк поездлари буларнинг харакати учун албатда ёқилғи керак. Ёқилғи ёнганда озми кўпми миқдорда заҳарли газлар атрофга тарқалади.
	Биламизки катта шаҳарларда айрим саноат корхоналарида заҳарли газлар фақат кундуз кунлари тарқалиши мумкин, аммо автомобиллар харакати мутлоқ тўхтамайди, демак ис газлари кечаю кундуз бизнинг ён атрофимизга тўғридан тўғри тарқалади. Биз улардан тўғридан тўғри нафас оламиз, корхоналардан чиққан моддалар албатда баланд трубалар орқали юқорига тарқалади, улар балки қаерларгадир кислотали ёмғирлар бўлиб ёғиши мумкин, аммо автомобил ис газлари бизнинг юзимизга, ҳовлимиздаги меваларга, ҳидлайдиган гулларимизга, кийимларимизга ис газининг заҳарлари ёғилади. Дабдурустдан олис табиат қўйнига бориб қолсангиз нафас олиш, тўлиқ нафас олиш бизга оғирлик қилади. Бизнинг ўпкамиз бундай тоза ҳавони қабул қилишга қийналиб қолади. Шаҳарда бош кўтариб кечалари осмонга қарасангиз юлдузлар жуда кам, хира кўринади, олис қишлоқларга, она табиат қўйнига  бориб осмонга қарасангиз юлдузлар чарақлаб тушиб келаётгандек туйилади. Мана фарқ, тоза хаво ва ифлосланган ҳавонинг аниқ исботи бизга.
	Автотранспортнинг ҳавони ифлослантирувчи захарли ис гази, углеводородлар, азот оксидлари, альдегидлар,  кетонлар энг хавфлиси қўрғошинлардан иборат. Автомобилларнинг ҳавога ташлайдиган ис газлари ҳавога ташланганда  метериологик шароитлар таъсирида фото кимёвий ўзгаришлар беради. Бунда азот қўш оксиди парчаланиб азот оксидига айланади, альдегид ва кетонлар радикалларни пайдо қилади. Ушбу реакцияларнинг натижасида катта шаҳарларда юз берадиган “Смог”лар пайдо бўлади. Смог катта шаҳарларда барча заҳарли газларнинг қўшилиб реакцияга кириши натижасида ҳосил бўладиган ва ерга қайтиб тушадиган заҳарли газлардир.
	Машиналар ички ёнар двигителларидан чиққан қўрғошин зарралари 1м3 атмосфера хавосига 1-2 мг дан 4-5 мг гача ташланмоқда. Катта шаҳарлар атрофида далалардан мева-сабзавотлар, ўтларни мутлоқ истеъмол қилинмаслиги керак. Кечаю – кундуз қатнайдиган автомобиллардан тарқаган қўрғошин натижасида магистрал йўллар атрофидаги 1м3  ҳаво таркибида 14-38 м кг қўрғошин бор. Олис табиат қўйнида бу кўрсаткич 0,1 – 0,5 м кг га тенг бўлади. Қўрғошин зарралари дунёнинг ҳамма бурчакларига бориб етди. Катта Шимолий муз океани ва Гренландия музликларидан қўрғошин зарралари топилди.
	Айрим олимларнинг фикрича атмосфера ҳаво қатламини ифлослантирувчи манба автотранспорт воситаларидан чиққан заҳарли газлар ҳисобланади. Одам сони миллиондан ошган катта шаҳарларда 3,4 бенз-а-пирен миқдори 100 м3 ҳавода 1,7 м кг етади аслида бу кўрсатгич 0,2-0,4 м кг атрофида бўлиши меъёрий хисобланади. 1 дона автомобил бир йилда ўртача 4 тонна оксигенни ҳаводан олиб атроф муҳитга  800 ис гази 40 кг озот оксиди ва 200 кг заҳарли модда ҳамда углеводородни ташлайди. 
	АҚШ саноат ва транспорти энг ривожланган мамлакатлар сафига киради, шунинг натижаси ўлароқ атмосфера ҳавосини 40-80% гача фақатгина автомобилардан чиқадиган тутун эвазига ифлосланади. Хатто шаҳар ҳавосининг ҳам заҳарли газлар билан ифлосланишининг сабабчиси автомобилар бўлиб, улар 60% заҳарли газларни ташлайди. Ўртача ҳавога 100 млн тонна ис гази ташланса, шундан,  75,3 млн тоннаси автомобиллардан чиққан заҳарли тутунлардир.
	Бу кўрсаткичлар ҳамма мамлакатларда бир ҳил эмас, Франция ва Германия мамлакатларида автомобиллардан чиққан заҳарли газлар миқдори 13-15% ни ташкил қилади. 
Атмосфера ҳавоси ўта ифлос бўлса, қуёш нурларининг ерга етиб келишини камайтиради, ёруғлик тўсилади, кундуз кунлари, хиралашиб қолади. Ёруғлик тўсилади, қуёшдан келаётган ультрабинафша нурлар ушланиб қолиб ёруғлик ва ҳарорат миқдор жиҳатдан кам ўтади, бу нарса ердаги тирик организмларнинг бир маромда ривожланишига зарар келтиради. Баъзан учиб чиққан қоракуя ва қурумларнинг миқдори кўпайиб кетса ёруғлик 70-80% камаяди.
Атмосфера ҳавосини ёқилғилар, кимё саноати чиқиндилари, оғир ва рангли металлургия ҳамда автомобил ва бошқа транспортларнинг заҳарли чиқиндилардан ҳимоя қилиш инсониятнинг асосий вазифасидир. Қачонки ҳаво тоза бўлар экан инсон ўпкасига тоза ҳаво киради,  нафас олиши енгилашади. Экологик соф атмосферадан нафас олган инсонлар соғ-саломат бўлиб узоқ умир кўради.
Ҳавони заҳарли моддалардан тоза сақлаш ва атмосферага ташланаётган заҳарли газларни ушлаб қолиш ҳаводан нафас олаётган инсонларнинг бурчидир. Айни шу йиллар мобайнида стационар манбалар чиқиндиларнинг кўпроқ қисмини олтингугурт диоксиди ( 41.2% ). Углеводородлар ( 21.9 %), қаттиқ моддалар ( 16.5 % ), азот оксидлари ( 9.1% ) ташкил этади. Олтингугурт диоксиди, азот оксидлари ва қаттиқ моддаларнинг асосий манбалари ҳудудий қозонхоналар ва иссиқлик электр станцияларидир(ИЭС). Металлургия ишлаб чиқарувчи саноат манбаларида олтингугурт диоксиди ҳамда фторли водород, газ ва нефть ишлаб чиқарувчи корхоналарда оғир металлар, қурилиш корхоналаридан қаттиқ моддалар ва чанг чиқарилади. Кимёвий ишлаб чиқариш корхоналарида эса зарарли специфик (ўзига хос) ифлослантирувчи моддалар, яъни аммиак, фенол, формальдегид чиқарилади.
	Кўчма (қўзғалувчан) манбалар чиқиндиларида углерод оксиди (70,4 %), углеводородлар (13,2 %), азот оксидлари (8,2 %) кўпроқ миқдорни ташкил этади.

2.5. Республикада антропоген, кимёвий ва техноген омиллар таъсирида ифлосланган ҳудудлар (Навоий, Чирчиқ, Ангрен, Қувасой, Шўртан, Муборак, Тошкент шаҳарлари) мисолида.

2000 – 2004 йиллар давомида атмосфера ҳавосининг ифлосланиш даражаси мониторингининг маълумотига мувофиқ, республиканинг қуйидаги шаҳарларида  атмосфера ҳавосининг ҳолати яхшиланган:  Олмалиқ (чанг, олтингугурт диоксид ива озон бўйича), Гулистонда, Қарши ва Самарқандда (чанг бўйича), Навоийда (фенол бўйича).
	Беш йиллик даврда республиканинг йирик шаҳарларида ифлослантирувчи моддалар сақловчи 24 ингредиентдан бештаси бўйича салбий таъсир чегарасидаги концентрациядан (СТЧК ў.с.) ортиқлиги  яъни 1 дан 3.3 гача СТЧК ў.с. қайд қилинди:
Чанг – Андижон, Бухоро, Когон, Қўқон, Навоий, Нукус ва Тошкентда; азот диоксиди – Тошкент, Фарғона ва Навоийда; аммиак – Андижон, Навоий ва Фарғонада; фенол – Ангрен ва Фарғонада; озон – Ангрен, Бекобод, Навоий, Нукус, Тошкент, Чирчиқ ва Фарғонада.
Йирик шаҳарлар ҳавоси сифатини тавсифлашда, атмосферанинг ифлосланиш индекси (АИИ) комплекс ўзгаришлар динамикасидан фойдалинади. Бу кўрсаткич, йил давомидаги ўртача ифлосланишнинг миқдори, СТЧК(салбий таъсир чегарасидаги концентрация),токсиклик даражаси ва токсик  моддалар миқдори каби кўрсаткичларидан фойдаланиш асосида қурилади. Республикамизнинг кўпчилик шаҳарларида АИИ (атмосферанинг ифлосланиш индекси) меъёр чегарасида учрайди.
	Ушбу давр оралиғида индекс ё пасайган, ёки барқарорлигича қолган. Фақатгина Андижон ва Қўқон шаҳарларида 1999 йилга нисбатан 2004 йилда индекс юқори бўлди. 
	АИИ Ангрен шаҳрида бир қанча ўсди, Навоий  ва Тошкентда арзимас пасайиши кузатилади, аммо нисбатан юқорилиги билан тавсифланади. 2004 йилда республикамиздаги энг ифлосланган шаҳар атмосфера ҳавоси чанг билан юқори ифлосланиши (5 СТЧдан юқори) Андижон шаҳри бўлди. Лекин бу бу ҳолат мазкур шаҳар учун доимий ҳисобланмайди. Шаҳарларда замонавий ускуналар йўқлиги боис, диоксинлар, полихлорбифениллар ҳамда 10 микрондан кичик (РМ 10) қаттиқ моддалар каби токсик моддалар мониторинги олиб борилмайди.	
Нефть ва газ саноати: Ўзбекистоннинг нефть-газ саноати оғир саноатнинг улкан тармоқларидан бири ҳисобланиб, республика энергетикасини бирламчи ёнилғи ресурслари билан 93% га таъминлайди.
	Мустақиллик даврида суюқ углеводородларни қазиб олиш деярли 3 баробарга ортди, бу нефтни импорт қилишдан тўла воз кечиш ва республикада ёқилғи мустақиллигини таъминлади.
	Бухоро, Қашқадарё, Сурхондарё вилоятларида нефть ва газ қазиб олиш амалга ошириляпти, Қорақалпоғистон Республикаси Устюртда газ конларини ўзлаштириш олиб борилмоқда. 
	Нефть таркибида олтингугурт бирикмаларининг миқдори кўплиги (2,7% гача) ва табиий газ ва нефтда токсик ҳамда занглаш-агрессив олтингугурт водородининг аралашмалари мавжудлиги республикамиз конларини ажратиб турувчи табиий хусусият ҳисобланади, бу дастлабки хом-ашёни қайта ишлаш технологиясини такомиллаштириш заруриятини келтириб чиқармоқда.
Газнинг асосий истеъмолчилари аҳоли (43%), саноат ишлаб чиқариш (30%) ва энергетика (24%) ҳисобланади.
Ифлослантирувчи моддалар қуйидагилардан иборат: олтин диоксиди (25%), унинг манбалари асосан «Ўзгеобурнефтгаз қазиб олиш » АК ишлаб чиқариш обеъктлари чиқарадиган газларни ёқиш машиналари ҳисобланади, уларнинг кўрсаткичлари : углерод оксиди (14 %), азот оксидлари (6 %), олтингугурт водород (0,3 %) , қоракуя қаттиқ зарраларидан (0,2 %) иборат.
	“Муборак ГҚИЗ” УШК, “Шўртаннефтгаз” УШК, Фарғона НҚИЗ, “Шимолий сох” ер ости газ омборлари, Бухоро НҚИЗлари ҳаво ҳовузини асосий ифлослантирувчи манбалар ҳисобланади, улар тамонидан ҳар йили катта миқдорда ифлослантирувчи моддалар атмосферага чиқарилади. 
Металлургия: Металлургия саноати ташламаларига барча стационар (турғун) манбалардан атмосферага ташланадиган ташламалар умумий миқдорининг тахминан 15%и тўғри келади.
	Табиатни муҳофаза қилиш бўйича ўтказилаётган чора-тадбирларга қарамай, “ОТМК” ОАЖ республикада атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи йирик манба бўлиб қолмоқда. Республика бўйича барча стационар (турғун) манбалар тамонидан чиқарилаётган чиқиндиларнинг 12% ва олтингугурт диоксидининг 26% ушбу ташкилот ҳисобига тўғри келади. 2004 йилда атмосферага ифлослантирувчи моддаларни чиқариш ҳажми 106,2000 тоннани ташкил этди. 
	Баъзи йилларда, Олмалиқ шаҳрида атмосфера ҳавосини олтингугурт диоксиди билан ифлослантириш даражаси санитария-гигиеник меъёрлардан 5 баробар ошган. Ўзгидромет маълумотлари бўйича 2001-2004 йилларда, атмосфера ҳавосини олтингугурт диоксиди билан ифлослантириш  санитария-гигиеник меъёрлардан ошмади. Бироқ, алангаости кузатишлари баъзи вақтларда олтингугурт диоксиди бўйича максимал бир марталик миқдори 1,2-1,5 баробар ортиқ бўлганлигини  кўрсатмоқда.
Қурилиш саноати: Охангарон, Навоий, Бекобод, Бухородан, қурилиш ва цимент ишлаб чиқариш саноати – асосий чанг чиқарувчи манбалар ҳисобланади.  Атмосфера ҳавосини чанг билан ифлосланиш даражаси санитария-гигиеник меъёрлардан ошади. 
Кимё саноати: Олмалиқ, Андижон, Қўқон, Навоий, Фарғона, Чирчиқ ва Самарқанда кимё саноати объектларининг ташламалари, турғун манбалардан ташланаётган ташламалар умумий ҳажмининг бор йўғи 3%ни ташкил этади.  Асосий ифлослантирувчи моддалар – булар, аммиак, фторли водород, азот диоксиди ва фенол. Қуйидаги расмларда  Андижон, Фарғона, Навоий шаҳарларида атмосфера ҳавосини  аммиак ва  фенол билан ифлосланиш даражаси динамикаси келтирилган.
	Озиқ-овқат ва енгил саноат тармоқлари эса ҳавони юқори бўлмаган даражада ифлослантиради. 
	Саноат объектларида атмосфера ҳавосини юқори даражада ифлослантиришга асосий сабаб, ифлослантиришни камайтирувчи технологияларининг эскириб қолганлигини ва самарасизлиги ёки умуман қўлланмаслигидир. Бундан ташқари, ишлаб чиқариш технологиялари замонавий талабларга жавоб бермайди ва модернизациялаштириш ёки алмаштиришга муҳтож.
Атмосфера ҳавоси ҳолатига кўчма манбаларининг ифлослантирувчи таъсири:  Республиканинг атмосфера ҳавосини  ифлослантиришда кўчма манбаларнинг ташламалари асосий манба бўлиб қолмоқда. 2004 йилда кўчма манбалар ташламалар миқдори умумий ҳажмидаги  ифлослантирувчи моддаларда ташламаларнинг  67% ни ёки 1310,9 минг тоннани ташкил этди. Кўчма манба ташламалари билан кп, яъни 80%дан ортиқроқ ифлосланган шаҳарларда Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Фарғона киради. 1996 йилдан 2001 йилгача бўлган давр ичида ифлослантирувчи модда ташламаларининг 1316 минг тоннадан 1593 минг тоннага ортиши кузатилди, бу шахсий автомобиль транспорти сонининг ўсиши билан боғлиқ бўлган. 2001 йилдан бошлаб, автотранспортдан ифлослантирувчи модда ташламаларнинг ҳар йили ўртача 3-5% га пасайиши кузатилмоқда.
Кўчма манбалардан ҳаво ҳовузига ифлослантирувчи моддалар чиқарилиш динамикаси кўрсатилган.
2002 йил 1 январдан бошлаб сотиладиган этиллаштирилган бензин миқдорининг 20% дан ортмаслиги;
 2008 йил 1 январдан бошлаб этиллаштирилган бензин ишлаб чиқариш ва истеъмол қилишни тўхтатиш назарда тутилган.
Кўчма манбалардан атмосферага чиқариладиган ифлослантирувчи моддаларни камайтириш мақсадида алоҳида блок сифатида «Ўзбекистон Республикасида 1999-2005 йилларда атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўйича ҳаракатлар дастури» га киритилган чора-тадбирлар тўплами ишлаб чиқилиб, 1999 йил 20 октябрида Вазирлар Маҳкамасининг 469 – сонли қарори билан тасдиқланди. Дастурга қуйидаги тадбирлар киритилган:
Автотранспорт ва бошқа ифлослантириш манбалари чиқиндиларини қуйидагилар ҳисобига камайтириш бўйича тадбирларни амалга ошириш:
назоратни кучайтириш ва Ўзбекистон республикасига кириш ҳудудларида яъни, Тошкент, Нукус шаҳарларида ва вилоят марказларида «Экотрансназорат» экологик пунктларини ташкил этиш;
автопарклар тизимларини такомиллаштириш ва оптимал дизеллаштириш.
Қуйидагилар ҳисобига ёнилғи сифатини яхшилаш, шу жумладан, бензиндан қўрғошинни ажратиш бўйича тадбирларни амалга ошириш:
этилланмаган бензин ишлаб чиқаришга ўтиш мақсадида, Фарғона нефтни қайта ишлаш заводини (НҚИЗ) реконструкция қилиш; автомобилларни суюлтирилган табиий газга ўтказилишида, йилига қуввати 50 минг дона бўлган газ-баллон ускуналари ишлаб чиқаришни ташкиллаштириш.
Ҳозирги вақтда республикада кўрсатилган тадбирларни амалга оширишда маълум натижаларга эришилди.
«Экотрансназорат» экологик пунктларининг намунавий лойиҳаси, Ўзбекистон Республикаси бўйлаб, «Экотрансназорат» экологик пунктларини шу жумладан, Тошкент, Нукус шаҳарларида ва вилоят марказларида жойлаштириш схемаси ишлаб чиқилди. Фарғона вилоятида бир постнинг қурилиши якунланди. Тошкентнинг иккита йўл-патрул хизмати (ЙПХ) постларини «Экотрансназорат» пунктларига айлантирилиши бўйича мўлжалланган реконструкция ишлари олиб борилмоқда. Бухоро вилояти ва Қорақалпоғистон республикасида пост қурилиши учун ер ажратилган. 
Республикадаги нефтни қайта ишлаш заводларида (НҚИЗ) стандартлар талабларига жавоб берувчи мотор ёнилғи турлари ишлаб чиқарилмоқда. Этиллаштирилган бензин ишлаб чиқариш миқдори режа бўйича 20% бўлгани ҳолда 16,9%ни ташкил этади. Бухоро нефтни қайта ишлаш заводида этилланмаган бензин ишлаб чиқарилмоқда, Фарғона НҚИ заводида этилланмаган бензин турларини ишлаб чиқарилиши бўйича ўзлаштириш ишлари олиб борилмоқда.
«Ўзбекнефтгаз» МХКда суюлтирилган нефт (углеводородли) (СНГ) ва табиий сиқилган газ (СНГ) учун газ балон ускуналарининг конструкторлик ҳужжатлари ва ишчи чизмалари ишлаб чиқилган. Газ балон ускунасининг тажриба намунаси тайёрланиб, ГАЗ – 53 автомобилида муваффақиятли синовдан ўтди. Енгил автомобиллар учун ҳам газ балон ускуналари  тайёрлаш бўйича шундай ишлар олиб борилмоқда.
                      
Назорат саволлари
1.Экологик омиллар классификацияси ва уларнинг тирик организмлар ҳаётидаги ўрни
2.Абиотик омилларга мисоллар келтиринг ва тушунтиринг
3.Биотик омиллар деганда нимани тушунасиз, изоҳлаб беринг
4.Антрапоген омиллар уларнинг табиий муҳитга салбий таъсири
5.Кимёвий омилларни изоҳлаб беринг
6.Техноген омилларга мисоллар келтиринг ва тушунтиринг     
7.Ўзбекистонда нефть ва газ саноатининг аҳамияти ва салбий таъсир
8. Қора ва рангли металлургия саноатининг роли ва унинг сальий таъсири
9. Автотранспортнинг бугунги кундаги аҳамияти ва унинг зарарлари

МАВЗУ № 3 
ЭКОЛОГИК ТИЗИМЛАР ВА ПОПУЛЯЦИЯЛАР ЭКОЛОГИЯСИ
Режа :
1. Экологик тизимлар, Ер биотаси
2. Табиатда моддалар ва энергия алмашинуви,
геологик ва биогеокимёвий айланиш
3. Табиий экотизмнинг классификацияси
4. Популяциялар экологияси, таърифи, классификацияси
5. Популяцияларнинг сон жиҳатдан таърифи, гомеостази
6. Биоценоз тур, тарқалиши ва экологик структураси

                    3.1 Экологик тизимлар, Ер биотаси
Биоценоз- деб ўсимликлар, ҳайвонлар ва микроорганизмлардан таркиб топган, популяциялар мажмуасига айтилади. (лотинча “биос”-ҳаёт, “ценоз”-умумий, демак умумий ҳаёт маьносини билдиради.
Табиатда барча ўсимлик ва ҳайвонлар фақат жамоа тарзда мавжуд бўла оладилар. Чунки ҳар бир тур нормал ҳайт кечириши учун якка ҳолда яшай олмайди, балки теварак-атрофидаги тирик организмлар билан биргаликда ҳаёт кечиради. Бир гуруҳ организмларнинг муайян шароитда биргаликда яшаши жамоа дейилади. 
Туркум (биоценоз)ларни ўрганишдан мақсад уларнинг барқарор ҳаёти қандай таьминланишини, туркумларнинг ўзгаришига биотик ўзаро таьсирлар ва яшаш муҳити қандай таьсир кўрсатишини ойдинлаштиришдир.
Биоценознинг ўсимликлар ўсадиган таркибий қисмига фитоценоз, ҳайвонлар яшайдиган қисмига зооценоз ва микроблар яшайдиган қисмига микробиоценоз деб аталади. Биоценоз ва биотопнинг узлуксиз бир-бирига  таьсири натижасида биогеоценоз ёки экотизим дейилади. Экотизимда бирга яшовчи турли организмлар ва уларнинг яшаш муҳити ўртасида қонуниятли боғланиш мавжуд. Экотизимда яшаш қонуниятлари популяцияга қараганда юқори даражада шаклланган. Булоқдан тортиб Тинч океанигача ёки ўрмондаги тўнкадан тортиб катта ўрмонгача бўлган турли ҳажмдаги биотик жамоани экотизим деб таьрифлаш мумкин. Экотизим қуйидагиларга бўлинади: микроэкотизим (лишайник ,мохлар), мезоэкотизим (булоқ, кўл ва чўл), макроэкотизим (қитьалар, океан), биосфера ёки глобал экотизимлар. 
Табиий экотизимлар очиқ ҳисобланади, улар моддалар ва энергияни четдан олиб четга беради. Масалан Ер биосфераси бир қисми моддани космосга беради, аммо шу билан космосдан моддаларни олади. Четдан ўзлаштириладиган моддалар захираси чексиз эмас, шунинг учун бу моддалар организмлар томонидан модда айланиш ва Қуёшдан келадиган энергия бўлмаганда Ерда ҳаёт бўлмаган бўларди. Экотизимларда мураккаб модда айланиши қуйидаги таркибларда амалга ошади:
Модда айланишида анорганик моддаларнинг иштирок этиши;
Биотик ва абиотик қисмларни боғловчи органик бирикмалар;
Абиотик муҳит-ҳаво, тупроқ, сув ва бошқалар;
Продуцент-автотроф организмлар асосан яшил ўсимликлар;
Консумент-гетеротрофлар, асосан ҳайвонлар;
Редуцент ёки сафрофитлар (чиринлар билан озиқланувчилар) асосан бактерия ва замбуруғлар;
Шундай қилиб экотизим ва биоценоз атамалари бир-бирига яқин бўлиб, экотизим модда алмашинуви амалга ошиб турадиган экотизимни билдиради.
Фотосинтезланувчи ва хемосинтезланувчи организмлар бир йилда 100 млрд тонна миқдорда органик модда тўплайди. Тахминан шунча миқдордаги модда ўсимликлар нафас олиши натижасида СО2 ва Н2О га айланиши лозим.
Нафас олиш-бу гетеротроф жараён бўлиб фотосинтезда органик моддалар ҳосил бўлишида оксидланишда кузатилади. Нафас олмаслик ва чиримаслик ёки фотосинтезнинг бормаслиги Ерда ҳаётнинг бўлмаслигини кўрсатади. Нафас олиш ҳам иккига бўлинади. 
Аэроб нафас олиш-бунда газга ўхшаш кислородга водород бирикади; анаэроб нафас олиш-бунда оксидланувчи бўлиб анорганик модда хизмат қилади. 
Ачиш-органик моддалар оксидланувчи бўлиб хизмат қилади.
Экотизимнинг маҳсулдорлиги: Бунда продуцентларнинг қуёш нури ёрдамида фотосинтез жараёнларнинг бориши ва органик моддаларнинг ҳосил бўлиш тезлигидир ёки озуқа сифатида истеьмол қилинишидир. Продуцентлар томонидан маьлум вақт бирлигида ҳосил бўлган органик масса бирламчи маҳсулот, вақт бирлигида консументлар массасининг ошиши-иккиламчи маҳсулот олиш дейилади. Экотизимлардаги ҳамма тирик организмлар бир бутун ягона массани ҳосил қилади. 
Ҳар бир озуқа занжири, бирламчи ва иккиламчи маҳсулдорликнинг ҳосил бўлиш тезлиги ҳамда маҳсулотларнинг тақсимланиши турличадир. Экотизимларда бирламчи ва иккиламчи ҳосилдорликнинг миқдорий кўрсаткичлари мавжуд. Бунга ҳосилдорлик пирамидаси қонунидейилади. 
Пирамидаларнинг қуйидаги турлари мавжуд:
Сон пирамидаси-организмлар сони турли даражада акс эттиради;
Биомасса пирамидаси-тирик организмларнинг массасини кўрсатади;
Маҳсулот пирамидаси-бирламчи маҳсулотнинг турли озуқа занжирларида ўзгариб боришига айтилади;
Сон пирамидасида ўсимликлар сони уларни истеьмол қиладиган ҳайвонларга қараганда кўп.
Биомасса пирамидасида ўсимликлар биомассаси уларни ейдиган ҳайвонлар биомассасига қараганда кўпроқ.
Маҳсулдорлик пирамидаси хар бир трофа занжирида ҳосил бўлган биомасса миқдори ўша вақт бирлигида кейигни озуқа занжарига қараганда кўп бўлади.
Инсонлар томонидан ҳосил қилинган агроценозлар (бирламчи маҳсулдорлик ресурси) бўлиб маҳсулоти жамият учун озуқа захирасини тўплаб беради. Иккиламчи маҳсулдорлик қишлоқ хўжалик ҳайвонлари ва балиқлардан олинади. 
Ўсимлик ва ҳайвондан олинадиган биомасса миқдорини доимо жойлашган муҳит уларни тури, кўпайиши, етилишини ҳисобга олган ҳолда фойдаланиш зарур. Ер шарида биологик маҳсулдорлик нотекис тақсимланган, унга зарар етказиш экотизимга зарар бериш ҳисобланади ёки озуқа занжирининг бузилишига олиб келади. 1969 йил давлатлар ўртасидаги халқаро келишувга биноан “Халқаро биологик Дастур” иш олиб боради.
Иқлими мўтадил худудларда ўсимликларнинг биомассаси юқори бўлади, бунинг учун аввало ҳаво ҳарорати ва ёғингарчилик етарли бўлиши керак. Тропик ва субтропик худудларда ўсимликлар 250-300 центнер ҳосил берса республикамиз чўл ва сахроларида биологик ҳосилдорлик 2-20 ц/га ни ташкил қилади. 
Экотизимнинг ўзи ўзини сақлаб қолиш учун турли ноқулайликларни йўқотиб тизим барқарорлигини сақлаб қолади ёки ўзини бошқаради. Экотизим ўзини бир қатор механизмлар асосида ижобий ва салбий алоқалар орқали ўзини сақлаб қолади. Масалан популяцияда бир тур йиртқичнинг кўпайиб кетиши дастлаб ўлжанинг, кейинчалик унинг ўзининг камайиб боришига олиб келади. Популяция чегараловчи омиллар ёрдамида йиртқич камайиб боради.
Экотизимнинг таркибий қисмларини қуйидаги 1-чизмада кўриш мумкин: (А.Эргашев 2003)маьлумотлари).
 Флора- бу Ердаги ўсимликларнинг маьлум бир худудда ўзаро яшайдиган майдонига, фауна- деб маьлум бир худудда яшайдиган ҳайвонлар мажмуасига айтилади. Флора билан фауна Ернинг маьлум бир худудида ўзаро бирлашиб биотани ташкил қилади. 
Ҳозирги кунда Ер шарида 2,5 млн тирик организмнинг ўхшашлиги ва турлари олимлар томонидан аниқланган ва ёзилган. Тирик организмлар хужайрасизлар (вируслар ва фаглар) га ажралган. Хужайралилар икки бўлимга: прокариотлар (бир хужайралилар ва эукариотлар-ядролиларга бўлинади.
Вируслар-хужайра ичидаги паразитлар бўлиб улар фақат тирик организмдаги хужайра ичида яшай олади. Улар кўпаяди, ўз ирсий белги ва хусусиятларини сақлаб қолади, аммо хужайра тузилишига эга бўлмайди, модда алмашинув бормайди, ўсмайди, кўпайиш усули ҳам алоҳида.
Бактериялар-Ер шарида энг кўп тарқалган бир хужайрали организмлардир. Уларнинг ҳажми жуда кичик бўлади. Улар ичида озиқланишига қараб айримлари автотроф бўлади, масалан олтингугуртли бактериялар мисол бўлади. Кўпинча улар гетеротроф бўлиб, улар ичидан сафрофит ва редуцентлик устун келади. Айримлари одам ва ҳайвонда паразитлик қилиб яшайди.
Улар ҳамма ерда тупроқда, сувда, ҳавода ва тирик организмларда яшайди, тупроқда жуда кўп бўлиб бир грамм оддий тупроқда юз миллионлаб, қора тупроқда эса икки миллиарддан зиёд яшайди. Улар тупроқда нитрификация, азот тўплаш ва бошқа вазифаларни бажаради. Уларнинг аэроб ва анаэроб шакллари бор. Тупроқнинг пастки қисмига қараб камайиб боради ва икки километргача масофада учрайди.
Сув орқали бактерия сув хавзаларига тушади ва 1 мл сувда 300 минг донагача бўлиши мумкин, қирғоқдан узоқлашиши билан улар сони камаяди.
Ҳаво атмосферасида улар нисбатан кам.
Бактериялар, тупроқ ҳосил бўлишида, табиатда азот, фосфор, олтингугурт ва бошқа элементларнинг айланишида аҳамиятга эга. Улар ҳайвон ва ўсимлик қолдиқларининг чириши ва минерал моддаларга айланишида катта аҳамиятга эга. Сувни тозалашда, сут маҳсулотларини ва вино тайёрлашда фойдали хусусиятлари бор. Шу билан бир қаторда улар безгак, тиф, ичбуруқ, ўпка сили ва бошқа касалликларни чақирувчи ҳисобланади. 
Кўк яшил сув ўтлари тузилишига кўра бир хужайрали бактерияларга ўхшаш аммо фотосинтезланадиган автотрофлар ҳисобланади. Улар кўпинча чучук сувларда бўлади, денгизларда кам учрайди. Бу сув ўтлар сувни айниқса сув ўтказувчи (водопровод) тизимини ифлослантиради.
Ҳақиқий сув ўтлари-бу тубан ўсимликларнинг катта бир гуруҳи ҳисобланади. Сув ўтлари ердаги биринчи фотосинтезланувчи организмлар бўлиб дунёни ва атмосферани кислород билан таьминловчидир. Бундан ташқари улар сувдан тўғридан-тўғри азот, олтингугурт, фосфор, калий ва бошқа элементларни ўзлаштиради. Тубан ўсимликларга лишайниклар ҳам киради.
Ўсимликлар-улар фотосинтезланувчи ҳақиқий автотроф организмлардир, улар табиатда қуёш нури ва ундаги кимёвий биоген элементлар орқали органик модда тўплайди. Тупроқда яшайди ва ундан озуқа моддаларни ўзлаштириб олади. Ўсимликлар барча ҳайвонларга ва инсонларга озуқа моддалар етиштириб беради. Улар озуқа моддаларни илдизлари орқали ўзлаштириб баргдан пояга транспорт қилади ва натижада фотосинтез боради. Мох, папоротниксимонлар, гуллилар географик ладшафтнинг таркибини ташкил қилади. Булар ичида гуллилар энг кўп бўлиб 250 мингдан кўп турни ташкил қилади. Ўсимликлар-кислород берувчи ягона манба бўлиб хизмат қилади, агарда кислород бўлмаса одам ҳам ҳайвон ҳам нобуд бўлади. Ўсимликлар, бир йиллик, кўп йиллик, ўтлар, буталар, чала буталар ва дарахтларга бўлинади.
Замбуруғлар-айримлари бир хужайрали, айримлари кўп хужайрали бўлиб, хлорофилл сақламайдиганлари 100 мингдан зиёд. Улар истеьмол қилинадиган ва захарлиларга ва паразитларга бўлинади.
Паразит замбуруғлар ун-шудринг, занг, қора-куя ва бошқа касалликларни чақиради.
Сафрофит замбуруғлар ўлган ҳайвон ва ўсимлик қолдиқларини минераллаштиради ёки емиради.
Ҳайвонларнинг тури, шакли ва кўриниши 2 млнга яқин, деярли ҳамма ҳайвонлар гетератроф организм бўлса, консументлар ҳам учрайди. Улар ҳам бир хужайрали ва кўп хужайралиларга, умуртқасиз ва умуртқалиларга бўлинади. Улар ичида тури ва сони жиҳатида бўғимоёқлилар жуда кўп бўлиб ҳар инсонга 200 минг дона тўғри келади. Сон жиҳатдан иккинчи ўринда молюскалар синфини айтиш мумкин, учинчи ўринда умуртқалилар бўлиб уларда сут эмизувчилар ўндан бирини ташкил қилса, умуртқалиларнинг ярим тури балиқларга тўғри келади.
Умуртқалиларнинг катта тури сувда яшайди, хашоратлар қуруқликда ҳаёт кечиради. Сувда ва қуруқликда яшовчи ва мослашган ўсимлик ва турлари сони деярли бир хил бўлса, ҳайвонларда қуруқликда 92-93 % яшаса, сувда 7-8 % ҳаёт кечиради. Демак организмларнинг қуруқликка чиқиши турлар хилма-хиллиги учун эволюцион туртки берган ва қуруқликда барқарор экотизимни ташкил бўлишига олиб келди.

3.2 Табиатда моддалар ва энергия алмашинуви,
                геологик ва биогеокимёвий айланиш
Қуёш энергияси Ер юзида икки хил моддалар алмашинувини таьминлайди, геологик-катта айланиш ва биогеокимёвий кичик айланиш юзага келади. Катта айланиш (геологик) табиатда нури ва Ернинг пастки қатламидан чиқадиган энергияларнинг ўзаро алоқаси бўлиб энергияни биосфера ва чуқур ер қатламлари ўртасида тақсимланади. Чўкма тоғ жинслари юқори ҳаво ҳарорати таьсирига ўтади ер пўстлоғининг ҳаракатчан худудлари босим остида қолади. Пастки қатламда моддалар эриб-магма ҳосил қилади. –Ёки янги магма жинсларини манбаси ҳосил бўлди. Бу ер ости жинслари ер устига чиқарилса шамоллаш таьсирида янги чўкма жинслар ҳосил бўлиши транспорцияси вужудга келади. Катта айланиш қуруқликдаги сув ва атмосфера орқали океан ўртасида боради. Тинч океани сатҳидан парланган намлик қуруқликка кўчиб ўтади ва ёғин сифатида ерга қайтиб тушади, яна океанга қайта ер усти ва ер остидан оқиб тушади. 
Сув айланиши жуда оддий кўринишда давом этади: океан сатҳида намликнинг парланиб чиқиш-кондецация буғнинг суюқлик ҳолатига ўтиши-яна буғнинг ёғин сифатида океанга қайтиб тушади. Сув айланиши давомида Ердан 500 минг км3  миқдорда сув иштирок этади. Барча Ердаги сув заҳиралари парчаланади ва 2 млн йил давомида қайта тўпланади.
Кичик модда айланиши (биогеокимёвий) фақат биосферада бўлади. Унинг асл моҳияти фотосинтез жараёнида анорганик моддалардан тирик-моддаларнинг ҳосил бўлиши ва органик моддаларнинг чириши натижасида яна анорганик бирикмаларга айланишидир. Ушбу айланиш биосферадаги ҳаётнинг бориши учун асосий бўлиб ҳаётнинг пайдо бўлишини билдиради. Планетамизда тирик жисмлар туғилиб, ўлиб ва ўзгариб, чириб ердаги ҳаётни сақлаб туради ва шундоқ тарзда биогеокимёвий модда алмашинувини ташкил қилади.
Биологик кузатишлардан маьлумки, Ерга келадиган энергиянинг 99% и қуёш нурлари орқали ўтиб келади. Бу энергия биосфера ёки атмосфера, гидросфера ва литосферада бўлиб ўтадиган турли физик-кимёвий жараёнларга сарф қилинади. Табиатда модда ва энергияларнинг айланма ҳаракати мавжуд.
Биосферада геологик моддалар айланишига 50% яқин, биогеокимёвийга эса 1-0.2% яқин қуёш энергияси сарфланади. Биогеокимёвий айланишга жуда кам модда кетса ҳам биосферадаги бу жараёнда бирламчи маҳсулот яратилади.
Биосферада кимёвий элементлар доимо айланиб ташқи муҳитдан организмга, ундан эса яна ташқи муҳитга ўтиб туради. Бу ҳолатга биогеокимёвий цикл деб айтилади.Циклда О2, СО2, Н2О, азот, олтингугурт ва бошқа элементлар айланади. Бунда модда алмашинувини СО2 мисолида, масалан, ўсимлик-СО2 фотосинтез жараёнида ўзлаштиради, СО2 ва сувдан –углевод ёки органик модда ҳосил бўлади ва О2 ажралиб чиқади-ҳосил бўлган углеводни ҳайвонлар ўзлаштиради-улар нафас олганда СО2 ажралиб чиқади. 
Ўлган ўсимлик ва ҳайвонлар ер усти ва ер остида микроорганизмлар ёрдамида чирийди. Натижада ўлик органик моддаларнинг углероди СО2 гача оксидланади ва атмосферага СО2 чиқади. Бир организмга, сўнгра абиотик муҳитга қайтиб яна цикл ёрдамида организмга ўтадиган кимёвий элементларга биофиллар дейилади. 
Биогеокимёвий циклда ёки модда айланишувида заҳира фонди ва алмашинув фонди бор уларни фарқлаш билиш зарур. Заҳира фондини ташкил қилувчи моддалар организм билан боғлиқ эмас, алмашинув фондида биоген моддалар организмлар ва уларни ўраб турган ташқи муҳит билан тўғридан-тўғри боғлиқдир. Агарда биосферани тўлиқ олиб кўрсак, моддалар айланишида иштирок этадиган атмосфера ва гидросферадаги газсимон моддаларни заҳира фондидан ҳамда ер пўстлоғидаги геологик айланишдан заҳира фонди ҳосил бўлади.
Биокимёвий цикл ва айланишларни биосферадаги жамиики моддалар бошқариб туради, уларнинг 5 та асосий функциялари мавжуд:
1. Газли: Ер атмосферасидаги асосий газлар азот ва кислород биоген келиб чиқишга эгадир, ер остида газлар органик моддаларнинг чиришидан келиб чиқади. 
2. Концентрацияли: Тўпланиш функциясида тирик организмлар ўз таналарида кимёвий элементлар углерод, калий, кремний, фосфор ва бошқаларни тўплайди.
3. Оксидланиш ва тикланиш функцияси: Сувларда яшовчи организмлар кислородли муҳитни бошқаради ва бир формадан иккинчи формага ўтишда биоген моддаларнинг оксидланиши ва тикланиши кузатилади.
4. Биокимёвий: Тирик моддаларнинг ҳаётий-жараёнларда ўсиши, кўпайиши ва ҳаракатланиши (қушлар ва ҳайвонларнинг ой ва юлдузларни мўлжал олиб миграция жараёнини бошдан кечириши).
5. Инсоннинг биогеокимёвий таьсири: табиатдаги моддалардан инсоннинг турмуш тарзи ва хўжалик фаолияти учун тобора кўпроқ фойдаланиш.
Ер шарида бир жараён доимо давом этади, у қуёш энергиясини ўсимликлар қабул қилиб, органик моддалар ҳосил қилиши яьни фотосинтез тўхтовсиз борадиган боғловчи жараёндир.
Қуёш энергиясидан тўпловчи ва боғловчи сифатида фойдаланиш Ердаги жаьми тирик моддаларнинг асосий функцияси бўлиб ҳисобланади.
Атмосферадаги кислород фотосинтез ҳисобига тўпланади. Унинг тўпланишига иккинчи манба сув молекуласидир. Ўсимликлар томонидан ажратилган О2 нинг молекулалар сони СО2 нинг молекулалар сонига пропорционалдир. Ўсимликларнинг нафас олишида ажралган О2 ўз навбатида углероднинг оксидланишида фойдаланади ва гетеротроф организмларнинг нафас олишига ишлатилади, маьлум қисми атмосферада қолади. Атмосферадаги эркин О2 нинг фонди 1,6х1015 г бўлиб, яшил ўсимликлар уни 10000 йилда яратади. Ҳар бир кимёвий элемент катта ва кичик циклларда ўзига хос тезлик билан миграция қилади. Жумладан, атмосферадаги  жами О2 тирик моддалар танасидан 2 минг йилда ўтса, СО2-300 йилда ўтади. Бошқа элементлар эса тезроқ ўтади.
Тирик организмлар ўз таналарида маьлум миқдорда ташқи муҳитдан ўтган моддаларни тўплайди. Масалан, сувўтлар 10% гача магний, брахоподлар чаноғида 20 % гача фосфор, олтингугурт, бактерияларда темир тўпланади. Кўпчилик организмлар кальций, кремний, натрий, йод каби элементларни тўплайди. Тирик моддалар биосферадаги катта ва кичик моддалар айланиш жараёнида атомлар миграйиясида актив қатнашади.
Ерда кислород берувчи асосий манба-яшил ўсимликларидир. Ҳар йили қуруқликдаги яшил ўсимликлар томонидан 53х109 т О2 океанлардан-414х109 т кислород етказиб берилади. Кислороднинг асосий истеьмол қилувчилари-одамлар, ҳайвонлар, тупроқдаги организмлар ва ўсимликлар бўлиб улар нафас олиш жараёнида фойдаланади. Биосферадаги кислород айланиш жараёни ўта мураккаб, чунки кислород таркибида жуда кўп кимёвий моддалар мавжудлигидир. Саноат ва кундалик турмуш тарзи учун ҳар йили фотосинтез жараёнида тўпланадиган кислороднинг 23%и  ишлатилади. Саноатнинг ривожланиб бориши натижасида тўпланадиган кислород заҳираси жуда кўп ишлатилади, демак фотосинтез кўплаб боришига шароит яратилиши керак.
Азотнинг биогеокимёвий айланиши биосферанинг ҳамма қатламларини ўз ичига олади. Азот табиатда жуда кўп бўлишига қарамасдан ўсимлик уни тўғридан тўғри ўзлаштира олмайди, уни кислород ва водород бирикмалари билан биргаликда ўзлаштиради. Атмосферада азот заҳираси жуда кўп. Редуцентлар (деструкторлар)-тупроқ бактериялари ўлган организмлардаги оқсил моддаларини чиришига ёрдам беради ва уларнинг аммоний бирикмаларига айланишига ёрдам беради. (нитрат ва нитрийларга). Нитратларнинг бир қисми айланиш натижасида ер ости сувларига тушиб уларни ифлослантиради. Азот ўсимликлар томонидан нитрат ва нитрий шаклида ўзлаштирилади ва озиқланиш (трофик занжир) натижасида тирик организмга ўтади ва организмда захарланиш мумкин. Азот тирик организмлар чириши натижасида газ ҳолида яна атмосферага қайтади ёки яна шундай тарзда азот айланиши атмосферада давом этади.
Фосфор ва олтингугуртнинг биогеокимёвий цикли бироз бошқача, чунки уларнинг асосий қисми заҳира ва ер пўстлоғининг олиб бўлмайдиган фондида жойлашганлигидир.
Фосфорнинг айланишини икки қисмга бўлиш мумкин-сувли ва ер устида. Сувли экотизимда фосфор фитопланктон ёрдамида ўзлаштирилиб трофик озиқланиш орқали консументларга ёки денгиз қушларига узатилади. Уларнинг экскрентлари орқали яна денгизларга сувларга баьзан қирғоқ орқали бўлса ҳам сувга қайтади. Ўлган денгиз ва океан ҳайвонлари қолдиқлари билан ҳам фосфор сувга қайтади, уларнинг склетларининг маьлум бир қисми сув тубига чўкиб фосфор яна чўкма жинсга қайтади. Ер усти экотизимда фосфорни ўсимликлар тупроқдан олади кейин у яна трофик занжир орқали ўсимлик ва ҳайвон қолдиқлари чириши натижасида яна тупроққа қайтади. Сув ҳавзаларида фосфорнинг кўп бўлиши, сув ўтларининг авж билан ўсишига, кўпайишига олиб келади. Аслида сувдаги фосфорнинг кўп қисми катта сувларги тушиб кетади ва у ерда мутлоқ қолиб кетади. 
Олтингугурт асосан заҳира фондда сақланади, тупроқда ҳам мавжуд, фосфордан фарқи шуки унинг атмосферада ўз заҳира фонди бор. Алмашинув фондида асосий ўрин микроорганизмларга тегишлидир: уларнинг бири оксидланишда иштирок этса, иккинчиси тикланишда фаолият кўрсатади. Денгиз муҳитида сульфат-ион хлордан кейинги иккинчи ўринда бўлиб у олтингугуртнинг фойдаланиш мумкин бўлган шаклида бўлиб аминокислоталар таркибида мавжуд ва автотрофлар томонида тикланади. Аслида организмлар учун кам миқдорда керак, аммо маҳсулот ҳосил бўлиши ва унинг чиришида жуда катта аҳамиятга эгадир. Табиат олтингугуртнинг айланиши азот айланишига ўхшаб инсон таьсири натижасида бузилиши мумкин. Бу борадаги кўп учрайдиган таьсирлардан бири тошкўмирнинг ёқилишидир. Атмосферага чиқадиган олтингугурт диоксиди (SO2) фотосинтез жараёнини бузади ва ўсимликларни халокатга олиб келади.
Биогеокимёвий цикл кўпинча инсон томонидан бузилади, масалан минерал ўғитларни ишлаб чиқаришда кўп кузатилади, бу вактда сув ва ҳаво ифлосланади. Сувга фосфор ва азотли бирикмаларнинг тушиши уни захарли холга келтиради. Натижада айланиш циклик эмас, балки ациклик нотўғри холатга ўтади. 
Шундай қилиб биосферадаги ҳаёт тўғридан тўғри биогеокимёвий модда айланишига боғлиқдир. Ердаги экотизимнинг узилмасдан бус-бутун бориши табиий экотизимнинг барқарорлигига ҳам боғлиқ.

3.3 Табиий экотизимнинг классификацияси.        
Экотизимлар Ернинг географик ландшафтини ташкил қилувчи бўлгани учун табиий географик ландшафтнинг ажралмас қисми бўлиб ҳисобланади. Биоценозлар Ернинг устки қисмида биосферанинг асосий қисмини ташкил қилувчи биогеосферани ҳосил қилади.
Ландшафт-табиий географик мажмуа бўлиб, ўз ичига литосферанинг юқори горизонтлари, рельеф, иқлим, сув, тупроқларнинг ўзаро алоқасини таьминлайди, ривожланишда ягона тизим учун бир хил шароит яратиб беради. Келиб чиқишига қараб, ландшафтни иккига бўлинади: табиий ва антропоген.
Табиий ландшафтлар инсон иштирокисиз табиий омиллар таьсирида шаклланади. Табиий ландшафтлар ўз навбатида 3 га бўлинади:
1. Геокимёвий, ернинг устки қисмидаги кимёвий элементлар сони ва таркиби бирикмалари.
2. Элементар-маьлум участкада аниқ бир жинслар маьлум бир рельефда жойлашиши, ер ости сувлари, ўсимликлар қоплами ва бир хил тупроқ циклларида бўлишига айтилади.
3. Қўриқланадиган маьлум бир худудларда мутлақо инсонлар томонидан у ёки бу  ишлар олиб борилиши мутлақо тақиқланади.
Ҳозирги пайтда антропоген ландшафтлар табиий ландшафтларга қараганда устунлик қилмоқда. Инсон таьсирида хўжалик иш юритиш натижасида табиий ландшафт мутлоқ ўзгариб кетади. Антропоген ландшафтлар ўз навбатида:
-агромаданий-(қишлоқ хўжалиги) бунда қишлоқ ўсимликларини экиш ва боғлар ташкил қилиш натижасида юзага келади.
-техноген-инсоннинг техноген фаолияти натижасида ҳосил бўлган структура бўлиб бақувват техник воситалардан фойдаланиш натижасида тупроқ структураси бузилиши, унумдорлиги пасайиши, атмосферага зарарли газларнинг ташланиши ва бошқалар.
-индустриал-йирик саноат мажмуалари натижасида муҳитнинг ўзгариши.
-шахар-(урбанизация) га хос қурилган уй-жойлар, кўчалар, исьтироҳат боғлари ва турли комуникациялар.
Ландшафт қобиғининг асосий энергия манбаи-қуёш нури бўлиб, у фотосинтез боришидаги муҳим компанентдир. Шуни айтиш керакки Ерга тушадиган Қуёш энергиясини бори-йўғи 2-3% игина фотосинтез жараёнида фойдаланилади. Қуёш нуридан фойдаланишни 5% га етказилганда олинадиган маҳсулотлар миқдори икки бараварга ошади. Қуёш нурини қолган қисми абиотик муҳитга тушади ўз-ўзидан тўкилиш, физик-кимёвий чириш жараёнларида иштирок этади. Ўсимлик ва ҳайвонот олами табиатдаги кучли бирикма бўлиб улар табиий муҳитга таьсир қилиб, уни ўзларига хос ҳолга мослаштирадилар ҳамда алоҳида микроиқлим пайдо қиладилар. Турли экотизимларда бутун планета бўйлаб маҳсулдорлик миқдори турлича бўлади. Маҳсулдорликнинг ўзгариши иқлим, озиқланиш майдони, тупроқ, экологик омиллар таьсирида боради.

                 3.4. Популяциялар экологияси, таърифи, классификацияси    
Популяция- деганда бир турга кирувчи, ўзи кўпаювчи маьлум майдонда тарқалган ва бир-бири билан ўзаро боғланган гуруҳ тушунилади. “Популяция” сўзи лотинча “популюс” сўзидан олинган бўлиб “халқ”, “аҳоли” деган маьнони англатади. 
Ареал-маьлум бир популяция ва турнинг бутун умри давомида яшайдиган жойига ёки бўшлиқ майдонга айтилади. Ареаллар тарқалиши ва ҳажмига қараб яхлит ва бўлакларга бўлинган бўлиши мумкин, албатта маьлум географик тўсиқлар, бўшлиқлар таьсирида маьлум тур ривожлана олмаслиги мумкин.
Тур-бу ҳар хил хусусиятларга эга бўлиб ирсий ўхшашликларга эга бўлган маьлум бир гуруҳ бўлиб, улар уруғланиш ёрдамида маҳсулдор авлод берувчи, маьлум бир худудда яшашга мослашган ва тупроқ иқлим шароитларига мослашган индивудлар гуруҳига айтилади. 
Популяциялар классификацияси:  Популяциялар эгаллаган худуди ва улар ўртасида алоқанинг даражасига қараб улар қуйидагича фарқланади: элементар, (бўлакланган) экологик ва географик.
Элементар популяция- гуруҳларнинг энг кичик бўлаги бўлиб, бир-бирини тўлдиради. Экологик популяция-аралаш элементар популяцияларнинг маьлум бир муҳитда ўзаро боғлиқлиги.
Географик популяция- маьлум бир жойдаги аралаш экологик популяцияларнинг ўзаро боғлиқлигидир.
Популяциялар кўпайиши усулларга қараб панликтив, клонал ва клонал-панликтив бўлади. Панликтив популяциялар жинсий йўл билан кўпайиб четдан чангланишга мойил бўлади. Клонал популяциялар-фақат жинссиз кўпайишга мойил бўладилар. Клонал-панликтив популяциялар бир марта жинсий бир марта жинссиз йўл билан кўпаядилар.

        3.5. Популяцияларнинг сон жиҳатдан таьрифи, гомеостази  
Сон жиҳатдан характеристикасига кўра статистик ва динамик популяцияга бўлинади. Популяциянинг статик кўрсаткичлар характеристикаси ҳозирги вақтдаги уларнинг сони, жойлашиш зичлиги ва структура тузилиши характеристикасидан иборат. Динамик кўрсаткичлар популяцияда маьлум давр оралиғида бўладиган туғилиш, ўлиш ва популяцияларнинг ўсиши жараёнларини ўз ичига олади.
Сони, миқдори-алоҳида популяцияларнинг сони, масалан ўсимликлар сони.
Зичлиги-маьлум майдонга ёки ҳажмга тўғри келадиган популяцияларнинг биомассаси ёки алоҳида сони бўлиб улар вақтлар давомида ўзгариши мумкин.
Структура кўрсаткичлари- жинсий-турли ҳажмий-турли ҳажмдаги жинсларнинг миқдори, алоҳида гуруҳлар нисбати, ёш жиҳатдан миқдори. Генетик кўрсаткичлари- турли генотип ва аллелга боғлиқ популяциялар нисбати. Алоҳида популяциялардаги генларнинг ўзаро боғлиқлигига генофонд дейилади. Аллел частотаси-маьлум гендаги аллелларнинг ўзаро боғлиқлигининг бир бўлаги. Аллел частотаси популяцияда авлоддан авлодга маьлум бир яшаш шароитида ўзгармасдан ўтиб келади. Аммо шуни айтиш керакки популяцияларда генетик барқарорликка ташқи муҳит таьсир кўрсатади ва натижада узоқ муддатда популяцияларнинг ўзгариб бориши кузатилади ва бунга элементар ёки оддий эволюцион ҳодиса деб тушунилади.
Популяция генефонида ўзгариш доимо бўлади бусиз эволюцион жараён бормайди. Популяциянинг генетик структураси ўзгариши омилларига мутация, гуруҳларнинг бир-бирига нотинч ҳаёти, тўсатдан чатишиши, миграция ва бошқалар киради.
Табиий муҳитдан фойдаланишига қараб ҳайвонлар турғун ва кўчиб юрувчига бўлинади. Яшаш тарзига қараб улар ёлғиз, оила, колония, тўп ва тўда бўлиб яшовчилар киради.
Туғилиш (туғилиш тезлиги)-бу маьлум вақт бирлигида популяцияда туғиладиган алоҳида сонга айтилади. Туғилиш ўз навбатида энг юқори даражадаги туғилишга яьни ташқи муҳитнинг чегараловчи омиллари бўлмаган ҳолатда туғилиш ўсиб бориши ва ҳақиқий туғилиш маьлум шароитда туғилиш имкониятлари.
Ўлиш (ўлиш тезлиги)-бу популяцияда маьлум вақт бирлиги нобуд бўладиган алоҳида сон миқдорига айтилади. Популяцияда организмларнинг камайиши ва кўпайиши фақат туғилиш ва ўлимга эмас, балки уларнинг миграциясига кўчиб кетиш), эмиграциясига-кўчириб юборилишига, шунингдек маьлум вақт оралиғида келиб қўшилишига ва йўқолишига ҳам боғлиқ. Ўлим максимал ва ҳақиқий бўлиши мумкин.
Ҳаётнинг давомийлиги-алоҳида гуруҳнинг яшаш муддати. Ушбу ҳолат кўпинча ташқи муҳит ва ҳаётий омилларга боғлиқдир. Яшаш муддати физиологик ва максималга бўлинади. Физиологик яшаш муддати организмнинг физиологик имконияти билан чегараланади. Организмнинг яшаши давомида унга чегараловчи кучлар таьсир кўрсатмаган ҳолда уларнинг яшай олишидир. Максимал яшаш муддати маьлум бир алоҳида кичик гуруҳнинг қулай шароитда узоқ яшашидир. Бунга мисол тарикасида бактериялар бир неча минут айрим дарахтларнинг бир неча минг йиллар (зайтун, секвойя ва бошқалар) умр кечиришини келтиришимиз мумкин. Организмлар қанча катта бўлса шунча улар узоқ умр кўради. Популяцияларнинг ўртача яшаш муддати ўрта арифметик давомийлик орқали ҳисобланади. Умр кўриш, яшаш жараёни организмларда доимо ташқи муҳитга боғлиқ бўлади.
Ўсиш тезлиги- вақт давомида ўзгарадиган турли ёшдаги индивид (организм) лар нисбати билан характерланади. Барқарор популяцияда туғилиш тахминан ўлишга тенг, популяция сони бир хил даражада, турли ёшли гуруҳларнинг нисбати тахминан бир хил бўлади. Ўсиб борувчи популяцияда туғилиш ўлишдан кўп бўлади ва сони (миқдор) ортади. Демак, популяциянинг ёш тузилмаси қайта тикланишнинг жадаллиги, нобуд бўлиш даражаси ва насллар галаланишнинг тезлиги каби муҳим жараёнларни ифодалайди.
Популяциянинг эволюцияси учун жинс ва ёш нисбатининг аҳамияти каттадир, гуруҳ ва ёш урғочи организмлар қанча кўп бўлса уларнинг ўсиши шунча кўп бўлади, аммо кўпайиш репродуктив ёшдаги индивидлар эвазига боради.
Популяция сони бир чегарада ушлаб туриш, улардан фойдаланиш мониторинг ва муҳофаза воситаси бўлиб хизмат қилади. Аслида табиатдаги популяциялар (ўсимлик ва ҳайвонлар) табиат томонидан чегараланади, турли сабабларга кўра улар камаяди, яна тикланади. Турлар сонини бошқаришни мониторинг воситаси орқали ўрганилади. Муҳофаза қилиш орқали ўсимлик ёки ҳайвон турлари популяциясини кўпайтириш мумкин. Дарё ва кўллардан тўхтовсиз балиқ овланганда, балиқларни увулдирик қуйиш пайтида овлаш тўхтатилмаса, ёки сувларга кимёвий моддалар ташланганда балиқлар ва бошқалар тури камайиб кетади. Яйловларда ҳайвонларни гуллаш, уруғлаш даврига риоя қилмай фойдаланилганда ўсимлик тури йўқолиб кетишига шароит вужудга келади. Умуман олганда популяциялар сони доимо ўзгаришда бўлади. Популяциялар вақт ва замон яшаб унга қараб ўзгариб боради. Кейинги вақтда популяциялар экологиясида индивидларнинг ёши, жинси, ўсиш тезлиги ва сони мониторинг математик модуллар орқали ўрганилади. 
Сақланиш-асосан популяция зичлиги ва сонининг  тартиблаштирилиши билан боғлиқдир. Популяция тузилмаси организмларнинг ҳаракатланиши, маьлум худудга боғлиқлик даражаси, табиий тўсиқларни енгиб ўтиш каби биологик хусусиятларни белгилайди. Ташқи муҳит ўзгариши популяция ичида ўзгаришлар келтириб чиқаради. 
Популяциянинг муҳим хусусияти ўз-ўзидан кўпайишидир. Популяциялар гарчанд фазовий ажралган бўлишса-да, маьлум яшаш жойида узоқ муддат ҳаёт кечириш қобилиятига эга. Популяциянинг асосий хусусиятларидан бири унинг ирсий жиҳатдан бирлигидир. Улар бир тур индивидлари гуруҳи тарзда фазо ва вақтда барқарор ҳисобланади. 
Популяциялар алоҳида ажралган ҳолда яшамайдилар. Бир тур популяциялари бошқалари билан ўзаро таьсирлашади, яьни улар билан биотик туркумлар-яхлит тизимларни ҳосил қилади. Ҳар бир туркумда қандайдир популяция муҳим рол ўйнайди. У маьлум экологик нишани ташкил этади ва бошқа турларнинг популяциялари билан ҳамкорликда унинг барқарор ҳаётий фаолиятини таьминлайди.
Популяцияни ташкил этган организмлар ўзларининг муносабатлари туфайли бир-бирлари билан боғланган. Улар кўпайишда ҳамкорликда иштирок этиши, ресурсларнинг у ёки бу турлари учун бир-бирлари билан рақобатда бўлиши ёки биргаликда йиртқичлардан ҳимояланиши мумкин. Популяцияларнинг ички ўзаро муносабатлари жуда мураккабдир. Популяция гуруҳли бирлашма ҳисобланади. Гуруҳли ҳаёт тарзи популяциялар учун хос хусусиятлар келтириб чиқаради (4-чизма).
Популяциялар гомеостази: Популяцияларнинг сон ва зичлиги жиҳатидан сақланиб туришига (гомеостаз “гомос”-ўхшаш, “статис”-холат) дейилади. Турларнинг сони ўзгариши абиотик ва антропоген омилларга боғлиқ доимо асосий омил бўлиб туғилишга таьсир қилувчи омил ва гуруҳларнинг кўчиб юриши хизмат қилади. Яна бир муҳим омиллардан бири турларнинг озиқланиш захиралари ҳисобланади. Популяциялар зичлиги бир даражага етгандан сўнг улар сони камайиб боради. Агарда улар сони янада ошса секин-аста зичлиги камая бошлайди.
Популяциялар зичлигини бошқариб турадиган омиллар иккига бўлинади: зичликка боғлиқ ва боғлиқ эмас. Зичликка боғлиқ омиллар зичлик ўзгаришига қараб ўзгаради, боғлиқ бўлмаган омиллар зичлик ўзгариши билан ўзгармай қолади ёки доимий бўлади. Биринчи омил биотик бўлса, иккинчиси абиотик омил бўлади.
Маьлумки кўпгина популяциялар ўзларининг сонини бошқариш имконига эгадир, буни улар индивидлар сони ошишини тўхтатишнинг учта механизми бор:
-улар сонининг ошиши гуруҳлар ўртасида тез-тез тўқнашув пайдо бўлишига олиб келади, натижасида туғилишнинг камайиши ва ўлимнинг кўпайишига олиб келадиган нотинч ҳолатлар юз беради;
-зичликнинг ошиб бориши популяциянинг генетик таркибида ўзгариш юз бера бошлайди ва гуруҳлардаги тез кўпайиш тўйиб овқат емаслик, уруғланмаслик, турли касалликлар туфайли организм кучсизланиб туғилиш камая боради;
-гуруҳлар мажбур бўлиб ўзлари ўрганган жойдан миграция бўладилар, ноқулай ва нотаниш муҳит таьсирида ўлим ҳолати кўпаяди.
Табиатда ҳозирги сақланиб келаётган турлар ичида алоҳида “яхши” ва “ёмон” тур йўқ, уларнинг ҳаммасининг маьлум маьнода ўз ўрни бор. Демак улар зарур эканки сақланиб қолган, бугун биологик хилма-хилликни сақлаб қолиш масаласи кун тартибида энг муҳим масала ҳисобланади. Табиат генофондидан у ёки бу турнинг йўқолиб бориши оғир оқибатларга олиб келади. Шунинг учун “Қизил китоб”га йўқолиб, камайиб ва мутлоқ йўқолиб бораётган турлар киритилиб уларни сақлаб қолиш борасида республика табиатни муҳофаза қилиш Давлат қўмитаси томонидан қўриқхоналарга маблағлар ажратилиб ва фидойи инсонлар томонидан қатор ишлар олиб борилмоқда. Уларнинг натижалари бир қанча ўсимлик ва ҳайвон турлари қайта кўпайтирилиб табиатга қайтарилди.

3.6. Биоценоз тур, тарқалиши ва экологик структураси 
Жамоанинг мавжудлиги учун фақатгина турларнинг сони эмас балки уларнинг хилма-хиллиги ҳам лозим, хилма-хиллик табиатда биологик хилма-хилликни сақлаб туради. Биохилма-хиллик дейилганда маьлум бир чегарадаги турлар ва экотизим тушунилади. Хилма-хиллик турларнинг ва популяцияларнинг доимий ҳолда сақланишига имкон беради. 
Биоценоз турлар, жойлар ва экологик структура бўйича бир-биридан фарқланади. 
Тур структураси-биоценоз ҳосил қилувчи турлар сонининг улар массаси ёки сонига нисбати:
-Биоценознинг тур структурасида бир тур сони ёки массаси эгаллаган майдон ёки жойга нисбатан кўп бўлиши мумкин.
-Кам учраши-маьлум жойда бир турнинг сони ёки массаси умумий сонига қараганда намуна олиш ёки ҳисоб майдончасидан аниқлаш орқали аниқланади.
-Доминантлик даражаси-бир турнинг ушбу худуддаги жаьми турларга нисбати.
Тур хилма-хиллиги-ушбу жамоа ёки худудда учрайдиган турлар сонига айтилади. Биоценозларда турлар сони жуда кўп ва кам бўлиши мумкин. Турлар хилма-хиллиги ўсимлик ёки ҳайвон турининг ёшига ҳам боғлиқ бўлади. Турлар ёш бўлса тур сони кам бўлади, шунингдек тур сони экологик омиллардан ҳам келиб чиқади, ўсиш ва яшашга шароит қулай бўлса турлар сони кўп бўлади. Тоғлар, сахролар, шўр тупроқларда биохилма-хиллик кам бўлади. 
Жамоада доминант турлар бўлиб улар сон жиҳатдан кўп бўлиши, иккинчи даражали ва кам сонли камёб бўлиши мумкин. Доминантлар ичида биохилма-хилликни сақлаб турувчи-қурувчи эдификаторлар бўлади, булар ўша жойда микроклимат ҳосил қилиб турларнинг шаклланиши учун шароит яратади.
Жой биоценози-Бу турли турга мансуб организмларнинг вертикал ёки горизонтал жойлашишидир. Жой структураси энг аввало ўсимликлар биоценозида яққол кўринади. Биоценознинг вертикал структурасида яруслар бўйича жойланишни кўриш мумкин, горизонтал биоценозда рангбаранглик ёки мозаикани кўриш мумкин. Бу ерда учрайдиган ўсимликлар ичида дуб, липа, чинор биринчи даражали бўлса, олма, нок, дўлана, пастда иккинчи даражалилар, қорағат, ёввойи бодомча ва бошқа буталар, сўнг чалабута ва баланд бўйли ўтлар учинчи даражалиларга киради. 
Экологик структураси-турли экологик гуруҳларга кирувчи организмларнинг ўзаро нисбатидир. Экологик структураси ўхшаш биоценозлар турли тур таркибига эга бўлиши мумкин. 
Яшаш жойи-бу популяцияларнинг яшайдиган қуруқликда ёки сувдаги худуди ёки акваторияси ҳисобланади. Турнинг яшаш жойи унинг экологик нишаси таркибидир. Жамоанинг яшаб озиқланадиган жойига биота дейилади. 
Экологик ниша: бу турнинг экологик даражаси, яшаш учун озуқа жойи-ниша деб айтилади. Маьлум бир организмнинг яшаш жойи аниқ бўлса уни шу ердан топиш мумкин бўлади. 
Экологик жой-ниша тушунчаси анча кенг, макондаги ниша; трофик-ниша (турлараро алоқада турнинг жойи, гипер хажми ниша.
Тур яшаш жойи бўлса, “ниша”-турнинг озуқа бўйича (касби)дир. Маьлум бир турнинг турнинг экологик нишасини таьрифлаш учун у ниша билан озиқланади, нималар ва кимлар уни ейди, у биоценоздаги бошқа элементларга қандай таьсир кўрсатади деган саволларга жавоб бера олиш керак. (Пономарё ва 1975 йил маьлумоти) бўйича нишаларнинг хар жойда кўриниши ва турли даражада озиқланишини кўриш мумкин. 
Биоценозда бир тур ўзининг ривожланиши даврида турли экологик нишаларни эгаллайди. Масалан, Итбалиқ ўсимлик билан озиқланади, бақалар ҳашаоратлар билан озиқланади. Ҳайвонлар қиш ва ёз ойларида ўзларида турлича экологик нишани ҳосил қилади. Организмлар миграция даврида ҳам баьзан нишасини ўзгартиради. 
Рақобат-бир муҳитда яшайдиган ҳайвонлар ўртасида доимо рақобат кузатилади, улар бир-бири билан озиқ-овқат талашиб, жинсий хамкорлик, ётоқ жойи, ўтлайдиган жой ва бошқаларни талашиши мумкин. Рақобат турлар ўртасида салбий оқибатларга олиб келади, чунки улардан бири кўпинча нобуд бўлади. Турлар ўртасида доимо яшаш учун кураш бўлади. Рақобат нисбий бўлганда кураш озиқ-овқатлар учун боради. Тўғри рақобат бўлганда бир турни иккинчи турни йўқ қилишга уринади. Баьзан турлараро рақобат бўлади, бу ҳолат популяциялар ўртасида жуда салбий натижа бериб улар сони камайиши ва яшаши учун харакат қаттиқ бўлади. Экологик ниша учун рақобат турлар ўртасида табиий танлашга олиб келади, яшаб қолган организмлар ўзларига хос экологик нишани шакллантиради. 
Популяцияларнинг биоценозга ўтиш сабаблари: Популяциялар ичидаги организмларнинг бир-бирига муносабати ва ташқи муҳитга бўлган муносабати катта биоценоз ичида бўлади. Биоценозларнинг тузилиш ва ривожланиш қонунларини яхши билиш учун популяциялар қуйидагича ўрганилади:
Тур вакиллари ® популяция ® гуруҳ популяцияси ® тур ® турлар ® биоценоз ® гуруҳ биоценозлари ® биоценоз (экотизим) ® экотизим ® биосфера. Бунда хар бир популяция, биоценоз, тизим ўрганилади. Популяциялар гуруҳ-гуруҳ қилиб ўрганилади. 
Популяция таркиби ва тузилиши билан биоценозга асос солади, уларнинг таркиби, турлар сони, вазифаси, харакати ва тузилишини ўрганади. 
Агреценозда турлар ва уларнинг генетик ҳар хиллиги камайиб боришига инсон фаолияти сабаб бўлиб келган. У ўз эхтиёжи учун ўрмонларни, ўтлоқни йўқотиб маданий экинлар экишга эришган ва турларнинг йўқолиб кетишига сабаб бўлган. Ҳозирги кунда бу ҳолат жуда тезлашди. Турлар мутлоқ йўқ, бўлиб кетмаслиги учун уларнинг генофондини ёки ген банкини тўплаш зарур.
Ер юзасининг кўп жойларида генетик турларнинг антропоген омиллар таьсирида камайиб кетиши бу борада катта илмий ишлар олиб боришни тақозо қилади. ЮНЕСКО раҳбарлигида генетик заҳираларни сақлаб қолиш бўйича кўп йилларга мўлжалланган Дастур ишламоқда. 
Республикада “Биологик хилма-хилликни сақлаш” миллий стратегия ва харакат режаси ишлаб чиқилган. (Тошкент 1988 й).
Агарда генетик захираларни сақлаб қолмасак бир куни у инсон генофондининг ҳам турли касалликлар билан касалланишига олиб келади.

                          Назорат саволлари.

1.Биоценоз деганда нимани тушунасиз
2. Микро биоценоз тушунчасига таьриф беринг?
3. Продуцентлар тушунчасини изоҳлаб беринг
4. Консументлар тушунчасига таьриф беринг улар қандай фарқланади?
5.Табиий ландшафтлар уларга мисоллар келтиринг
8. Агроценозда қайси ўсимликлар ўсади?
          9. Популяция деганда нимани тушунасиз тушунтириб беринг 
        10. Популяция гомеостази нима изоҳлаб беринг
        11. Популяциянинг қандай типлари бор
        12. Популяциянинг вақтда ўсиши ва модели нима
        13. Популяциялар нега муҳофаза воситаси ҳисобланади
        14. Турлар миграцияси қачон юз беради
        16. Экологик ниша  таърифлаб беринг

МАВЗУ № 4
БИОСФЕРА хАҚИДА ТАЪЛИМОТ
РЕЖА:
1. Биосфера  тушунчаси, моҳияти ва структураси
2. Атмосфера, гидросфера ва литосфера 
3. Биосфера эволюцияси ва унинг ривожланиши
4. Ноосфера (ақл сфераси)
5. Биосфера ва инсоният
           
 4.1. Биосфера  тушунчаси, моҳияти ва структураси
«Биосфера» янги атама бўлиб, фанда XIX асрдан фанда шакллана  бошланди.
 В.И.Вернадский таърифича, биосфера инсоният яшайдиган мухит бўлиб, унинг ҳаётий жараёнлари шу муҳитда кечади ва ривожланади. Инсон ҳатти-ҳаракатлари, айниқса, нафас олиш орқали қаерда яшашидан барибир шаҳардами ёки олис қишлоқдами, шу муҳит-табиат билан доимий боғланган бўлади.
Биосфера (грекча bios-ҳаёт, sphaira-шар, қобиқ) Ернинг мураккаб ташқи қобиғи бўлиб, унда барча тирик организмларнинг яшаши учун қулай шароит мавжуд. 
Биосфера-табиатнинг тирик организмлар яшаши учун қулай муҳит яратиш имконига эга бўлган улкан иншооти. Барча тирик организмлар каби, биз ҳам бу улкан иншоотда ўз фаолиятимизни ўтаймиз. Биосферада инсон учун зарур нарсаларнинг ҳаммаси мавжуд. Улар у ёки бу тарзда табиатда учрайди. Шу билан бирга инсон табиатга ўз таъсирини ижобий ёки салбий равишда билдиради.
«Биосфера» атамаси фанга австриялик геолог Эдуард томонидан 1875 йил киритилди. Унинг фикрича, биосфера юпқа қобиқ бўлиб, ерни ўраб туради. У даврда фаннинг бу йўналиши мутлақо шаклланмаган эди. XX асрга келиб, фанда, инсонлар ҳаётида биосферанинг аҳамияти шунчалик ошиб кетдики, пировард натижада табиатшуносликда янги илмий йўналиш-биосфера ҳақида таълимот яратилди ва жуда тезлик билан ривожланди. Бу йўналишга буюк совет олими В.И.Вернадский асос солди.
Аслида бу вақтгача «биосфера» ҳам биосферани англатадиган «ҳаёт майдони», «табиатнинг кўриниши», «Ернинг тирик қоплами» ёки бошқа атамалар билан изоҳланган. Табиатшунос олимлар «биосфера» атамасини узоқ излашган.
Дастлабки пайтларда «биосфера» атамаси орқали планетамизда яшовчи тирик организмларнинг ўзаро боғлиқлиги ва яшаши тушунилган, айрим вақтлардагина уларнинг географик, геологик ва космик жараёнлар билан боғлиқлиги ҳақида фикр юритилган. Кейинчалик биз яшаб турган тирик табиатнинг табиатдаги анорганик моддалар ва уларнинг таъсир кучига боғлиқ эканлиги олимлар томонидан тан олинди. Ҳатто «биосфера» атамасининг асосчиси Э.Зюсс ушбу атама муомалага киритилганидан 30 йил ўтгач, ёзилган «Ернинг юзи» номи китобида (1909 й.) биосферанинг қайта таъсир кучини сезмаган, уни маълум вақтда, маълум шароитда Ердаги ҳаёт кечирадиган организмларнинг бирлиги деб изоҳлаган.
Ер ва уни ўраб турган ташқи муҳит Қўёш тизимининг бир қонуният асосида ривожланиши маҳсули ҳисобланади. Бундан 4,7 млрд. йиллар бурун +ўёш тизимида газ моддаларидан Ер планетаси ҳосил бўлди. Ер ўзининг ривожланиши ва ҳаётий жараёнлари учун Қўёшдан электромагнит нурлари кўринишида энергия олиб туради.
Қўёшнинг ҳарорати Ердаги иқлимни ҳосил қилади ва барча геологик жараёнларнинг бориши учун асос бўлиб қолади. Ернинг тубидан жуда катта миқдорда ҳарорат чиқади. Маълумотларга кўра, Ернинг массаси 6*1021 т, ҳажми 1,083*1012 км3, юза қисми 510,2 млн км2. Планетамизнинг ҳажми нисбатан кичик бўлиб, ундаги табиий ресурслар миқдори чекланган.
Планетамизнинг тузилиши бир хил эмас, у ички ва ташқи қобиқлар билан ўралган, ички қобиғи геосфера бўлиб у ҳам ўз навбатида иккига- ядро ва мантияга бўлинади, ташқи қобиғи эса, литосфера, гидросфера, атмосфера. Буларнинг ҳаммаси Ернинг мураккаб, бирлашган қобиғи-биосферани ташкил қилади.
Буюк олим Ж.Б.Ламарк (1744-1829 йилларда) Ер пўстининг шаклланиши ва ривожланишида тирик организмларнинг ўрни жуда катта эканлигини кўрсатган. Олимнинг таърифича, Ер юзасидаги ва унинг пўстлоғини ташкил қилувчи барча нарсалар тирик организмларнинг узлуксиз ҳаракати туфайли ҳосил бўлган.
Биосфера ҳақидаги маълумотлар ботаника, тупроқшунослик, ўсимликлар геоеграфияси ва бошқа биологик ва географик фанларнинг ривожи билан шаклланиб борди. Биосферани тушуниш ва уни билиш экология фани юзага келиши билан тўлдирилди, чунки экология тирик организмларнинг ташқи муҳит билан боғлигини ўрганадиган фан ҳисобланади. Биосфера табиатнинг аниқ тизими бўлиб, унинг борлиги энергия ва моддалар айланиши тирик организмлар иштирокида кечишини кўрсатади.
Немис физиологи Пфефр (1845-1920 й.й.) биосферани тушунишнинг аниқ йўлини уч хил тирик автотроф, гетеротроф, миксотроф организмлар билан кўрсатади. 
Автотроф-бу организмлар табиатдаги анорганик моддаларни истеъмол қилади;
гетеротроф-бу организмлар паст молекулали органик бирикмаларни истеъмол қилишга мослашган;
миксотроф-бу организмлар озиқланишига кўра, аралаш (автотроф ва гетеротрофлар)дир.
Биосфера Ернинг ўзига хос қобиғи бўлиб, барча тирик организмларни бир-бирига боғлиқ ҳолда сақлайди ва улар планетада моддалар билан узлуксиз модда алмашинувини олиб боради. Биосфера энг катта экосистеманинг асоси ҳисобланади, ўз навбатида, абиотик ва биотик қисмларга бўлинади.
Биосферанинг ривожланишига қатор олимлар- К.А.Тимирязев, В.Р.Вильямс, Б.Б.Полонов, Н.И.Вавилов, В.Н.Сукачев, А.И.Опарин, А.П.Виноградов ва айниқса, В.И.Вернадскийлар катта ҳисса қўшган.
Абиотик қисм қуйидагилар:
-тупроқ ва унинг пастки қатламларидаги жинслар ёки тирик организмлар бўлиб, улар бу тупроқ жинсларидаги физик муҳитда модда алмашинувига узлуксиз эга бўлади;
-атмосфера ҳавоси мавжуд бўлган юқори қатламлар бу ерда ҳаёт борлигини англатади;
-океан, денгиз ва кўлларнинг сувли муҳити.
Биотик қисм. Бу қисм тирик организмлардан ташкил топиб, организмлар ўзларининг барча фаолиятларини шу ерда давом эттирадилар, уларсиз ҳаётнинг ўзи бўлмайди: улар ҳаётнинг ҳаётбахш (биоген) атомларидир. Тирик организмлар бу атомларни ўзларининг нафас олиш, озиқланиш, кўпайиш ва биосферанинг ҳамма қисмларда модда алмашиниш даврида ишлаб чиқаради. Биосферада атомнинг биоген миграцияси асосида икки биокимёвий принцип мавжуд. Улар қуйидагилардир:
-ҳаётнинг ҳамма жойида ҳамма вақт пайдо бўлиш имконига эга бўлиш;
-биоген миграция ёрдамида тирик организмларнинг яшаши учун шароит яратиб бериш
Биосферада тирик моддалар билан бирга нисбий моддалар ҳам мавжуд. Тоғ ва тупроқ жансларига кирувчи бу моддалар массаси жуда кўп. Биосферадаги модда ва энергия модда алмашинуви учун  тирик организмлар уларни, ўзларини ўраб турган муҳитдан олади. Тирик материянинг бир қисми қайта туғилади, қайта тикланади ва чириб, йўқ бўлади. Бу ҳолатлар ўртасида ҳам ҳамиша музовозант сақланиб туради. Ҳар йили биосферадаги ўсимлик ва ҳайвонларнинг кўпайиши натижасида 10 фоизга яқин биомасса қўшилади.
В.И.Вернадский назариясининг моҳияти шундаки, у тирик моддаларнинг аҳамиятини ҳамиша тан олади ва улар планетанинг қиёфасини ўзгартиради, деб эътироф этади. Тирик организмларнинг аҳамияти геологик даврда жуда катта бўлган. Шунинг учун Вернадский айтадики, Ер курасида доимий ҳаракат қилувчи кимёвий кучлар йўқ, аммо тирик организмларнинг ҳаракатини олиб қарасак, улар жуда катта кучдир. +ўёшдан келадиган энергияни фақатгина тирик организмлар ушлаб олиб, ўзгартиради. Демак, улар биз яшаётган заминга гўзаллик бахш этишга қодир катта кучдир.
В.И.Вернадский таълимотининг иккинчи нуқтаи назарига кўра, биосферанинг ташкилланишида, тирик ва тирик бўлмаган организмлар ўртасидаги муҳитга мослашишиш жараёнида ташкилланиш боради. «Организм,-деб ёзади В.И.Вернадский,-ҳамма вақт-муҳит билан боғлиқ, аслида у муҳитга мослашмайди, балки муҳитнинг ўзи организмга мослашади». Бундай боғланиш маҳсулини кўп сонли маданий ўсимликлар ва уй ҳайвонларининг янги турлари ҳосил бўлганидан кўрамиз. Ҳосил бўлган бундай янги турлар яшаб кетиши учун инсоннинг ёрдами керак, акс ҳолда улар ёввойилашиб ёки йўқолиб кетади. Шу боисдан ҳам Вернадский тирик моддаларнинг геокимёвий жараёнларини ҳайвонлар, ўсимликлар ва маданий онгли инсон билан бир бутун боғланишда, деб таърифлайди. Олимнинг фикрича олдинлари икки омилга -тирик тана ва унинг ҳаёт фаолияти маҳсулдорлигига эътибор беришмаган.
1. Молекуланинг чап-ўнг ассиметрия ва ҳаёт, бир томондан органик моддаларнинг оптик активлигини француз олими Луи Пастер очди.   
2. Биосферада энергия берувчи тирик организмларнинг ҳиссаси ва тирик бўлмаган моддаларга таъсири мутлақо баҳоланмаган эди. Чунки биосфера таркибига фақат тирик моддалар эмас, балки тирик бўлмаган турли таналар ҳам киради. В.И.Вернадский уларни (атмосфера, тоғ жинслари, минераллар), шунингдек, ҳар хил тирик ва нисбий жинслардан ҳосил бўлган (тупроқ, сувнинг юзаси) моддаларни нисбий, деб ҳисоблайди.
Тирик моддалар биосферанинг ҳал қилувчи қўшилмаси бўлгани билан улар аслида фақатгина биосферада яшаши ва ривожланиши мумкин. Шунинг учун ҳам В.И.Вернадский эътироф этганидек, тирик организмлар биосферанинг барча вазифаларини бажаради ҳамда материал ва энергетик томондан боғлиқ бўлиб, катта геологик кучга эга.
Биосферанинг бошланғич пайдо бўлиш асоси ва ундаги биогеокимёвий жараёнлар планетамизнинг астрономик ҳолатидан келиб чиқади. Бу ҳолат дастлаб Қуёшдан қанча узоқда жойлашиш масофаси, эклиптиканинг Ер ўқига эгилиши билан ифодаланади. Ернинг жойлашиш кенглиги планетадаги иқлимни белгилайди. Ер эса, ўз навбатида, ўзида яшовчи барча тирик организмларнинг ҳаёт-фаолиятини белгилайди. +ўёш биосферадаги асосий энергия манбаи бўлиб, планетамиздаги барча геологик, кимёвий ва биолоик жараёнларнинг ҳаракатлантирувчиси ҳисобланади. +ўёшнинг биосферадаги аҳамиятини энергиянинг сақланиш ва айланиш қонуни асосчиларидан бири бўлган Юлиус Майер (1814-1878 й.й.) шундай ифодалайди: «Ҳаёт-бу +ўёш нурининг ҳосиласидир».
3. Тирик организмлардаги ўзгариш ва бошқа ҳаётий жараёнлар ўзгариш бутун тарихий даврни ўз ичига олса, нотирик жинсларда бу нотирик жинсларда тез боради. Шунинг учун ҳам тирик организмлардаги жараён геологик давр билан ўлчанади. Геологик даврнинг бир секунди тарихий даврнинг юз минг йилига тенг.
4. Геологик давр жараёнида тирик моддаларнинг қуввати ва нотирик жинсларга таъсири ошиб боради. Бу таъсирни В.И.Вернадский шундай ифодалайди: «Тирик моддаларнинг узлуксиз биоген атомлари нотирик жинсларга таъсир қилади лекин ўз навбатида улар ҳам тирик моддаларга таъсирини ўтказади».
5. Геологик даврда фақатгина тирик организмларда сифат жиҳатидан ўзгаришлар бўлади. Масалан, турли йиллар ичида униб чиққан майсанинг дарахт бўлиши ёки ҳайвоннинг шаклланиш онтогенези ва бошқалар. Бу ўзгаришларнинг бориш жараёни ва механизмини биринчи бўлиб Ч.Дарвин (1859 й.) турларнинг табиий танлаш орқали келиб чиқиши назарияси билан исботлади.
6. Дарвин таълимоти бўйича тирик организмлар ташқи муҳитга қараб ўзгаради ва мослашади. Шундай ўзгаришларнинг  тўпланиши эволюция манбаи бўлиб қолади. В.И.Вернадскийнинг фикри бўйича тирик моддалар ўз эволюциясига эга бўлиши мумкин, улар геологик вақтга ёки ташқи муҳитга мослашмайди. Олим фикрининг исботини шундай деб изоҳлайди: «Ҳайвонлар марказий асаб тизимининг узлуксиз ўсиб бориши, бунинг биосфера учун аҳамиятлидир ва биосферада алоҳида ташкилланиш бунга асос бўлади: «У ўз фикрини соддалаштириб, ташкилланиш ҳақида шундай дейди: «Биосферанинг маълум бир нуқтасида ёки маълум бир жойида бўлган нарса аввал ҳам, кейин ҳам айни шу нуқтада такрорланмайди». Бу ҳолатни ўзгаришларнинг қайтарилмаслиги билан изоҳлаб, қайд этадики, бу ҳолат эволюция жараёнидаги ҳар қандай ривожланишга тегишлидир. Эволюциянинг узлуксиз жараёни, янги организмларнинг пайдо бўлиши биосферага ўз таъсирини ўтказади, ҳатто нисбий нотирик жинсларга, масалан, тупроқ, ер ости ва ер усти сувлари ва бошқаларга ҳам бунинг исботи сифатида девон давридаги тупроқ ва дарёлар учламчи ва бизнинг давримизга нисбатан мутлоқ бошқа. Шундай қилиб, турлар эволюцияси секин-аста бутун биосферага тарқалади ва уни қамраб олади.
В.И.Вернадский моддаларнинг айланиш шаклини, атомларнинг биоген миграция йўли билан, кимёвий элементларнинг тирик моддаларга миграцияси, кимёвий элементларнинг тўпланиши, биосферада ҳаракатланувчи омилларнинг ривожланиши ва бошқаларнинг биосфера билан боғлиқлигини исботлади.

4. 2. Атмосфера, Гидросфера, Литосфера.
Биосфера қобиғи уч қатламдан атмосфера, гидросфера, литосферадан иборат.
1. Атмосфера
Унинг кислород ва азотдан иборат газ қобиғи бор. Шунингдек, кам миқдорда карбонат ангидрид (0,03%), озон ва бошқа газлар мавжуд. Атмосферанинг ҳолати, Ер юзасидаги ҳамда сувли муҳитдаги физик, кимёвий ва биологик жараёнларга катта таъсир қилади. Биологик жараёнларнинг бориши, организмларнинг нафас олиши ва ўлик органик моддаларнинг минераллашиши учун кислород ҳамда карбонат ангидрид зарур. Нафас олиш ва фотосинтез жараёнларида озон қатлами Ер юзасини ультрабинафша нурлардан ҳимоя қилади. Азот, карбонат ангидрид ва сув буғи вулканларнинг ҳаракати натижаси, кислород фотосинтез маҳсулидир.
Атмосфера бир неча қатламга эга.
1. Тропосфера-энг пастки қатлам, Ерга туташган қисм (9-17 км.). Бу қатлам атмосферадаги 80фоиз газ ва сув буғини ўзида сақлаб туради.
2. Стратосфера
3. Мезосфера
4. Термосфера (ионосфера )
5. Экзосфера-бу қатламда «тирик нарса» мутлақо йўқ.
Гидросфера-Ернинг сув қобиғидир. Сув тез ҳаракатланиш ҳамда ерга сингиш, ҳамма жойда ўзига ҳос ҳолда бўлиши, ўзига четдан бошқа молекулаларни бириктириб олиш имконига эга. Энг тоза ҳисобланган атмосфера сувларида ҳам эрийдиган 10-50 мг/л моддалар бор.
Сув-биосферанинг энг муҳим таркибий қисми, тирик организмлар ҳаёти учун энг зарур омиллардан бири. Ер шарининг 70 фоизи сув билан қопланган бўлиб, 1 300 млн. км3ни ташкил қилади. Сувнинг асосий қисми Тинч океанида жойлашган. Ер усти сувлари (кўл ва дарё) 0,182 млн.км3 бўлса, шундан сув 0,001 млн. км3и тирик организмларда учрайди. Музликларда ҳозирча 24 млн. км3 чучук сув заҳираси сувда маълум миқдорда кислород ва карбонат ангидрид мавжуд. Уларнинг миқдори, ҳарорат ва тирик организмлар сонига ҳам боғлиқ. Карбонат ангидрид атмосферага қараганда сувда 60 марта кўп.
Гидросфера литосферанинг шаклланиш давридан бошлаб Ер юзига жуда катта миқдорда сув буғи чиқарган.
Литосфера-Ернинг ташқи қаттиқ қобиғи бўлиб, чўкма ва магматик жинслардан иборат. Ер пўсти деб, Ернинг устки қаттиқ қатламига айтилади. Литосферанинг юза қисми-тирик организмлар яшаши учун қулай шароит мавжуд қисмига тупроқ дейилади. Организмларнинг чириган қисми гумусга ёки тупроқнинг унумдор қатламига айланади. Тупроқнинг таркибий қисмини минераллар, органик моддалар, тирик организмлар, сув ва газлар ташкил қилади. Литосферада кўп учрайдиган кимёвий элементларга O, Al, Fe, Ca, Mg, Na, K лар киради.
Тирик организмлар Ернинг устки қатламида асосан 3-5 метр жойлашади, айрим ўсимликларнинг илдизлари 35-40 м чуқурликкача кириб боради. Тупроқ таркибидаги минерал моддалар тоғ жинсларининг нурашидан ҳосил бўлса, органик моддалар тирик организмларнинг ҳаёт маҳсулидир.
Мегадунё мисолида олиб қарасак биосфера чегараси жуда кичик ва тор бўлиб қолади, аммо тирик организмлар биосферада жуда хилма-хил жойлашган. Атмосферанинг юқори қатламлари ва гидросфера чуқурликларида улар жуда кам. Ҳаётий жараёнлар асосан Ер юзида, тупроқда ва сувнинг юқори қатламида боради. Тирик организмларнинг умумий массаси тахминан 2,43х1012 оғирликда белгиланади, биомассаси асосан қуруқликда ҳаёт кечираётганлар эвазигадир. Ўсимликларнинг биомассаси жуда кўп бўлиб, уларнинг массаси 99,2 фоизни ташкил қилса, ҳайвонлар ва микроорганизмлар массаси 0,8 фоиз. Сувли муҳит ёки океанларда бу нисбат тескари: океанларда ўсимликлар улуши 6,3 фоиз, ҳайвон ва микроорганизмлар улуши 93,7 фоиз. Сувли муҳитда жами биомасса 0,03х1012 т. ёки Ердаги биомассага (ердаги тирик организмлар массасига) нисбатан жуда кам ёки 0,13 фоиз.
Тирик организмларнинг тарқалган турларига нисбатан олиб қарасак, маълум бўлдики, биомассанинг 99 фоизи 21 тур, ҳайвонлар биомассасининг 96 фоизи умуртқасизлар, 14 фоизи умуртқалилар ва шунинг ўндан бир қисми сут эмизувчилар биомассасидир.
Жами тирик организмлар массаси бутун биосфера массасига нисбатан 0,25 фоизни ташкил қилади.

 4. 3. Биосфера эволюцияси ва ривожланиш жараёни.
Вернадский таълимотининг муҳимлиги шундаки у биосферанинг пайдо бўлиши ва ривожланишини асослаб бера олди. Ҳозирги биосфера бирдан пайдо бўлмаган, балки у биогеокимёвий ва биологик омилларнинг узоқ эволюция таъсиридаги ўзаро боғлиқлиги натижасида пайдо бўлган. Тирик организмлар фақатгина биосфера пайдо бўлиши орқали ҳосил бўлди ва ўзгарди.
Фотосинтезланувчи автотрофларнинг бактериялар ва кўк яшил сув ўтлари (прокариотлар), кейин ҳақиқий сув ўтлари ва кўп ҳужайрали ўсимликлар (эукариотлар) биз яшаб турган биосферанинг шаклланишида катта аҳамиятга эга бўлди. Бу организмларнинг биосферадаги ҳаёт-фаолияти эркин кислороднинг ҳосил бўлиши ва тўпланишига олиб келди, кислород мавжудлиги эволюциянинг асосий босқичларидан бири бўлди.
Автотрофлар билан параллел равишда гетеротрофлар ёки ҳайвонлар ривожланиб борди. Уларнинг шаклланишида энг улкан ютуқ учламчи даврда қуруқликка жойлашиб олиши ва материкда одамнинг пайдо бўлиши ҳисобланади. Биосфера эволюциясини қуйидагича таърифлаш мумкин:
1. Дастлаб литосфера шаклланди ва ташқи муҳитнинг борлиги аниқланди, кейин эса қуруқликда ҳаёт бошланди.
2. Ернинг бутун геологик тарихида ҳаётсиз яшаш тарзи кузатилмади. Ҳозирги тирик моддалар қадимги геологик даврдаги тирик моддалар билан генетик жиҳатдан боғлиқ.
3. Ер қобиғидаги тирик организмлар кимёвий элементлар миграциясида асосий аҳамиятга эга бўлиб, уларнинг массаси ва моддалари ҳаётни акс эттириб туради.
4. Геологик самарадорлик фаолият билан унинг сони жуда катта ва бутун амалий вақтда узлуксиз ҳаракатда бўлади.
5. Биосферадаги жараёнларни асосий ҳаракатга келтирувчи куч тирик организмларнинг биокимёвий энергияси бўлиб қолади.
Айрим тирик омилларнинг ўзгариши, биосферанинг янги табиий жараёнлар туфайли янги босқичга ўзгариши янги ҳолат-ноосферага ўтиш ва уни ўрганишни илмий изланишлар натижаси деса бўлади. Ноосфера. Вернадский «Ноосфера» атамасини фанга биринчи бўлиб киритган олимлардан биридир. У Ернинг геологик тарихини таҳлил қилиб, биосферада секин-аста янги даврга ўтиш янги геологик куч ва янги илмий фикрлар натижасида кузатилишини айтиб ўтди. Аммо ҳалигача биосферанинг ноосферага ўтиши ҳақида тугалланган фикр йўқ. Биосферадан ноосферага ўтиш инсон ақлининг заковоти ва космосни ўрганиш билан боғлиқ бўлади.
Ноосферани философ олим П.Тейяр де Шарден Ер шари ёки фикрловчи қатлам деб тушунади.
П.Тейяр де Шарденнинг фикрича, эволюциянинг шаклланиши-ноосферанинг ҳосил бўлишидир. Унинг таърифига кўра, энг ўткир изланувчи, ҳозирги замон фанимиз энг қимматбаҳо, энг фаол, энг ҳаракатчан, Космос билан алоқада бўлган дунёдан чиқиб келган, у ҳозир ноосфера номли дарахт поясига жойлашган. Олим, инсоннинг пайдо бўлишини эволюция билан боғлаб, инсон табиатнинг мутлоқ янги ва оригинал ҳосиласи, у борлиқнинг янги тартибидир дейди. Инсон пайдо бўлиши билан ҳайвонот биосфераси юқорига кўтарилди, кейин инсон сфераси, рефлекс сфераси, онгли ва эркин ижод қилиш ёки аниқроғи, ақл-идрок сфераси ёҳуд ноосфера бошланди. Биосферада олти юз йил мобайнидаги марказлашган жараёнларнинг тўпланиши кузатилади. Бу ердаги асосий мақсад умумий ерда ақл-идрокнинг ёппасига ривожланиши ёки табиатнинг асосий ривожланиш мақсадига тўғри келади.
Ноосферанинг пайдо бўлиши ва оёққа туриши учун бир қатор зарур шарт-шароитлар керак. Уларни қуйида санаб чиқамиз:
- одамларнинг бутун планета бўйлаб жойлашиши;
-мамлакатлар ўртасида алоқа боғлаш ва ўзаро алоқа алмашинувининг кескин ўзгариши;
-барча мамлакатлар ўртасида сиёсий алоқаларнинг кучайиши;
-биосферада борадиган геологик жараёнлар устидан инсон таъсирида бўладиган геологик жараёнлар устуворлиги;
-биосферанинг чегараси кенгайиб, космосга чиқиш бошланади;
-энергия берувчи янги манбалар очилади;
-ҳамма ирқ ва динга мансуб одамлар тенг бўлади;
-ички ва ташқи сиёсатни ҳал қилишда халқ оммасининг роли кучаяди;
-эркин илмий фикрлаш, диний тўсиқларсиз илмий ишлар олиб бориш, фалсафий ва сиёсий тузумларга асосланган давлат қуриш учун шароит етилиб боради;
-халқ таълими тизимининг қайта ишланган, қулай йўналиши, шунингдек халқ турмуш даражасини кўтарувчи шарт-шароитлар вужудга келади, аҳолини қашшоқликдан, очликдан, касалликлардан сақлаш учун яхши имконият пайдо бўлади;
-Ердаги бирламчи табиатни ўсиб бораётган аҳолининг моддий, маънавий, эстетик ва рухий талаблари учун қулай ҳолга келтириш;
-инсон ҳаётидан «уруш» сўзини ўчириб ташлаш.
В.М.Вернадскийнинг биосфера ҳақидаги таълимотида қуйидаги хулосага келамиз:
Биосферанинг бутунлиги принциплари;
Биосферада ҳаёт бориши учун қатъий белгиланган шароитлар бўлиши лозим. Гравитация, харорат ва бошқа таъсирлар натижасида ўзгартириш ҳаётнинг тугашига олиб келади. Ҳаёт ташқи муҳит билан чамбарчарс боғлиқ ҳолда боради;
Биосфера принципларининг мос келиши ва унинг ташкилланиши. Биосферада ҳамма нарса ҳаёт бориши учун мослашган ва ҳисобга олинган. Фақатгина ҳаёт биосферага мослашмай балки биосфера ҳам ҳаётга мослашиб боради;
Хаётнинг биосферага таъсир қилиш принциплари. Тирик организмлар, айниқса инсон биосферанинг холатига тўғридан-тўғри таъсир қилади.
Одам биосферани ўзгартира бориб, техносферани ҳосил қилди ва технофера доимо инсонни ўраб турган табиат билан уйғунлашиб кетмайди.
Техносфера-инсоннинг техник қобилияти натижасида пайдо бўлган техник қурилма ва тизимнинг ўзаро бирлашуви.
Унинг таркибига: Техноген моддалар; Техник тизимлар; Тирик моддалар; Ернинг устки қатлами: Атмосфера, Гидросфера.
       
                         4. 4.Ноосфера(Ақл)
В.И.Вернадскийнинг ноосфера ёки ақл-идрок ҳақидаги тушунчаси биосфера назариясининг гултожи бўлиб қолди. Олимнинг биосфера ҳақидаги тушунчаси тирик ва нотирик табиатдаги ўзаро боғлиқлик ва ўзаро таъсирни ўргатади. Бизнинг давримизда бу назария табиатдан ва бизни ўраб турган табиий муҳитдан унумли фойдаланиш имконини беради.
В.И.Вернадский ноосфера таълимотида табиий ва жамиятшунослик фанлари синтезини тушуниб асослаб беришга ҳаракат қилди ва инсоннинг ташқи муҳитга таъсирини ўрганишда жуда катта таъсирини кўрсатиб ўтди.
Олимнинг фикрича ноосфера-биосферанинг юқори даражаси бўлиб сифат жиҳатидан бошқа бўлиб бунда табиат ҳам инсон ҳам мутлоқ янгиланган ҳолда бўлади.
Ноосфера структурасини қуйидагиларга бўлиш мумкин:
Инсоният;
Жамият тизимлари;
Фан билимларининг бирлашуви;
Техника ва технология биосферада бир бўлиши.
Вернадскийнинг ноосфера таъминотининг моҳияти шуки-инсоният планетанинг эволюцияси учун тўғридан-тўғри жавобгардир. Агарда одам ўзи яшаган муҳитни аввайлаб яшаса яна ҳаёт давом этади, акс ҳолда ўзининг яшаши учун ноқулай ҳолга келтирса нсоният ҳалок бўлади. Ана шулардан келиб чиқиб инсонлар ўз талабларини биосферанинг имкоиняти билан ўлчаб бориши лозим.
Ноосфера таълимотидаги асосий ғоя, мақсад инсон ва биосферанинг бирлигидир. Бу бирлик илдизи-ноосфера ташкилланишининг инсонят ривожланишидаги ўрни. Булар инсоният ривожланиш тарихининг биосфера ривожланишига таъсири ва унинг ноосферага ўтиш қонуниятларига мос келади.
Ноосфера таълимоти асосида ётган бош мезон-инсоннинг тўлиқ шаклланмаган тирик организм эканлиги. Аммо у ўз қонунлари асосида, шу билан бирга ҳамиша табиат ичида яшайди ва унинг бир бўлагидир. Бу инсон ва уни ўраб турган муҳит бир-бири билан узликсиз боғлиқ эканлигини кўрсатадиган хусусиятдир.
Биосфера табиатнинг бир бўлаги бўлган инсон турмуш тарзигагина эмас, балки унинг фикрлашига ҳам таъсир кўрсатади.
Вернадский шундай деб ёзади: «Биосфера деган янги тушунчани киритаяпман. Биосфера инсониятни бутун тарихий жараён бўйлаб олиб ўтади ва бу жараён тирик моддалар биокимёвий тарихининг давоми бўлиб хизмат қилади».
Одамзод биосферада ҳеч қачон ўзининг ўзи йўқ бўлиб кетишига йўл қўймайди, фан ҳам ҳеч қачон антиноосфера кучларга хизмат қилмайди.
Ҳозирги фан ва техника тараққиёти «Космосда ҳаёт борми?», «Бошқа планеталарда ҳаёт борми?» деган саволларга жавоб топишни тақазо этади. Булар хусусида инсоният ҳозирги ва келажак фанини ўрганиб, аниқ бир фикрга келади ва ноосферада ақл-идрок билан ҳаёт кечиради. Биз мегадунёда ёлғиз эмасмиз…

4.5. Биосфера ва инсоният
Кейинги пайтларда инсониятнинг ривожланиши жуда тезлашди. Планета аҳолиси тезлик билан кўпайиб бормоқда. Цивилизация, очкўзлик билан табиий заҳираларни ютиб юбормоқда ва ташқи муҳитга сезиларли ўзгаришлар олиб келмоқда. Инсон таъсири остида амалга оширилаётган катта майдонларнинг ўзлаштирилиши, яйлов сифатида табиий манбаларнинг йўқолиши, ўрмонларнинг кесиб юборилиши, катта канал ва платиналар қурилиши, суғориш тизимлари, тоғларда фойдали қазилмаларни излаш, тупроқ эрозияси, ўғитлар, пестицидларнинг қўлланилиши, мелиоратив тадбирлар, тупроқ, атмосфера ва сувларнинг саноат чиқиндилари билан ифлосланиши каби ишлар табиатга катта салбий таъсир кўрсатмоқда, Ер биосферасининг ҳаёт тизимини ёмон томонга ўзгартирмоқда.
Бундай ўзгаришлар инсон ҳаёти учун хавф-хатар туғдиради, жуда оғир оқибатларга олиб келиши мумкин. Улар шунингдек, табиий заҳираларнинг ўйланмасдан сарфланиши барча тирик организмларни ҳалокатга элтади. 
Фан ютуқларидан фойдаланиб, Ерни ҳимоялаш тадбирларини ишлаб чиқиш, унинг табиий заҳираларини кўпайтириш юзасидан кескин чоралар кўрадиган пайт келди. Табиатни ҳимоя қилиш ва заҳиралардан фойдаланиш билимга асосланган пойдеворга эга бўлиши ва биосферани маҳкам сақлаш механизмига асосланиши керак. бу жараёндаги ишлар бир мамлакатнинг эмас, балки умум планета ёки умум биосфера ишидир.
Инсоннинг дунё ривожланишига таъсирини вақтинча ва узлуксиз деб олиши мумкин. Одам меҳнат қуроли сифатида тош ва оловни ўйлаб топган даврларда табиий бойликлар ўта чексиз эди. Одам от-аравадан фойдаланишни ўрганганда ҳам табиий бу бойликлар тўлиб-тошиб ётарди. Лекин ўша даврларда ҳам инсоният Ерга аёвсизларча муносабатда бўлди. Кейинчалик одамнинг қобилияти шунчачалик ривожланиб кетдики, у табиий бойликларни, улардан фойдаланиш йўлларини тўхтовсиз излади ва топди. Аммо эндиликда ақл, идрок билан яшамоғимиз лозим. Акс ҳолда ўзимизга-ўзимиз зиён келтирамиз.
Цивилизациянинг бошланғич давридан бошлаб инсон ташқи муҳитни ўзгартиришга ҳаракат қилди ва планета экотизимининг табиий хазинасига кириб олишга журъат қилди. Қуруқ чўплар ёрдамида олов ёқилган дастлабки пайтларда табиий чиринди ўрнига анорганик модда-кул хосил бўлган. Узоқ вақтлар қобилияти анча чекланган инсон, табиатга жиддий зарарли таъсир кўрсатаолмади. У ўзига озуқа ва олов топишга уринган неолит давридан бошлаб табиатни ўзгартира бошлади ва унинг биосферага таъсири ҳам айнан шу даврдан бошланди. Тўғри, бу даврда инсон табиатга нисбий равишда таъсир кўрсатаётган эди. У ёққан олов атрофга тарқалиб, яқин ўртадаги ўт-уланларни нобуд қилар, бу эса ҳайвонларнинг тўйиб озиқланишга дастлабки тўсиқ эди. Бора-бора одамзот ҳайвонларни қувиб, ҳайдаб, ўлдириб, табиат ёки ташқи муҳитнинг ўзгаришига ҳам таъсир кўрсатишга киришди.
Ўша даврларда одамлар жуда кам, дунё эса жуда кенг бўлиб, ҳамма истаганича  ҳаёт кечирарди, табиатни бузган, қуйдирган одамлар бундан ўта мағрурланиб яшарди. Айримлар ҳозир ҳам қанча тирик организмни йўқ қилганидан мақтаниб юришади. Цивилизация натижасида йўқ қилган табиий бойликларимиз товонини тўлайдиган давр келди.
Табиат бойликлардан тўхтовсиз фойдалангангани ва улар узлуксиз сарфлангани учун биосферанинг айрим жойларида табиий тенглик йўқолган. Уни қайта тиклаш имкони борми? Балки бугун планетамиз биосферага келтирган зиёнлар учун товон тўлаётгандир. Табиий заҳираларни, тиклаш йўлидаги уринишларимиздан бирон фойда борми? 
Ҳамма одамларнинг келиб чиқиши аслида бир хил. Турли ирқлар ривожланиш тарихида жуда кўп қийинчиликларга дуч келдилар. Улар табиий ноқулай омиллар таъсирида турар жойларини ўзгартирганлар ва натижада турмуш тарзи мутлоқ ўзгариб кетган. Аммо қайси муҳитда яшашмасин, уларнинг генетик хусусиятлари ўзгармасдан авлоддан-авлодга ўтди, йиллар, узоқ эволюция тарзи генетик кодга таъсир кўрсата олмади. Ўйлаб кўрсангиз, яна юз минг йиллардан сўнг ҳам генетик эволюция ўзгармасдан шу тарзда қолади. Аммо табиий танлаш бизга маълуму номаълум ҳолатда сезилар-сезилмас даражада давом этмоқда. Ана шу хусусиятларига кўра инсон ҳаёти узоқ вақтлар тор доирада физик, кимёвий чегара билан Homa Sapiensнинг биологик ва физиологик ҳаракатларини сақлаб қолади.
Ҳозирги одам яшаётган муҳитни узлуксиз ўзгартириши натижасида биосферага мослашиш даражасини ошираётгандек бўлиб, ўзини эволюция қолдикларидан озод қилиб яшайди. Аслида бу сохта кўриниш холос. Инсон қаерда бўлмасин, қаерда яшамасин, нима иш қилмасин ўзига кичкина қўрғонча ҳосил қилади ва бу қўрғончаси асли қаерда, қайси эволюцияда шаклланган бўлса, шундайлигича яшашда давом этади. У қаерда бўлмасин-космосдами, ер остидами, сувдами ҳамма вақт Ер билан боғлиқ, бўлиб унга интилиб яшайди. Инсон ҳаёти давомида баъзан кимёвий моддалар билан ифлосланган, ўта шовқинли муҳитда бўлишганида ҳам ёки ўта ҳис-ҳаяжонли дақиқаларда ҳам физик ва ақлий жиҳатдан соғлигини сақлаб қолишга ҳаракат қилади. Бунинг учун у ўзини лозим бўлса, зарур воситалар билан ҳимоя қилиши мумкин.
Биологик чеклашларга қарамасдан, ташқи муҳитга мослашувчанлиги боис инсон тош давридаги хусусиятларини йўқотгани йўқ, қуруқ ернинг деярли ҳамма қисмини эгаллаб бўлди. 
Муҳитга мослашишнинг биологик механизми қулай шароитларда инсоннинг биологик табиатига ҳеч қандай ўзгартиришлар киритмайди. Ҳозирги кунда одам энг кўп яшаётган, ифлосланган ҳавоси оғир катта шаҳар аҳолини узлуксиз ўзига тортади ва бундай шаҳарлар аҳолиси тезлик билан кўпайиб боради. Бундай шаҳарларда иқтисодий жиҳатдан бақувват, одамлар жуда асабийлик билан ишлайди ва яшайди, бу ерларда кучли шовқин, узлуксиз ишлаётган моторлар компьютерлар ва телефонлар одамни толиқтиради, кимёвий модда ва тамаки тутунидан ҳамма жой сарғайиб кетган.
Инсон биосферада ўзи ҳосил қилган бундай оғир муҳитга тезлик билан мослашиш қобилиятига эга. Бунга сабаб унинг ҳаётни авлод қолдириш орқали давом эттириш йўлидаги ҳаракат ҳисобланади.
Бу ерда «Биологик мослашиш» иборасини инсон яшаш учун курашиб, маълум шароитга мослашиб кетади деган  ибора билан чалкаштириб юбормаслигимиз лозим. Чунки, ижтимоий-маданий кучлар эволюцион мослашиш механизмини бузиб юборади, мослашиш фақатгина ҳайвонот дунёсига хос бўлиб қолади.
Биологлар учун маълум бўлган «Дарвинча мослашмоқ» ибораси орқали маълум бир турдаги ҳайвоннинг муайян ташқи муҳитга мослашиб, кўпайиши ва янги худудга тарқалишини тушунамиз. Бу ўринда ҳам фикримизни оддий бир мисол орқали изоҳлашга интиламиз, камбағал ва ривожланмаган мамлакатларнинг аҳолиси иш излаб саноати ривожланган мамлакатларга тарқалиб кетади. Бу жабҳада хавф Ерда аҳолининг ортиб бориши билан бошланади. Демак, одам учун дарвинчасига мослашиш мумкин эмас.
Физиологик нуқтаи назардан ташқи муҳитга мослашиш инсон мияси ва танасидаги асаббузар воқеаларни «бостиришга» қаратилган. Физиологик ва психологик тушунча бўйича организмнинг маълум шароитга мослашиши кейинчалик иккинчи томондан зарарли бўлиб чиқиши мумкин. Инсон вақт ўтиши билан ўзи яшаб турган муҳитдаги ифлосланишга, ҳаддан ташқари асаб бузарликка ва ижтимоий алоқаларга, табиий биологик жараёндан узоқлашиб, шаҳарнинг оғир ҳаво ва техника тутунига кўникиб кетади. Цивилизациянинг бундай оғир шароитига чидаш натижасида ўрта ёшлилар ва кексаларда оғир сурункали касалликлар кузатилади. 
Мамлакат иқтисодий жиҳатдан бақувват бўлгани билан турмуш табиийликдан жуда узоқ бўлгани боис инсон аста секин оғир ҳавога, осмонни қоплаган тутунга ва ифлос сувга, кимёвий моддаларга бой озиқ-овқат маҳсулотларига ўрганиб қолади. У эндиликда биологик маром (ритм)ларнинг космик тартибини билмасдан яшай олади. Эндиликда у гулларнинг хидисиз, қушларнинг «вижир-вижир» куйисиз, табиий тоза ҳавосиз ва бошқа биологик жиҳатларсиз оҳангларсиз яшашга ўрганиб қолади. Инсонни зарур биологик шароитсиз ва илҳомсиз ишлашга мажбур қилиш, унинг биологик ва ақлий қобилиятига таъсир этиб, инсон барча юмушларни бажарувчи роботга айлантиради. Оқибатда ҳаёт мазмунан камбағаллашиб, аҳамиятини йўқотади. Бу эса, фикримизча инсон характерига таъсир қилиб, унинг физик ва ақлий саломатлиги йўқолишига олиб келади.
Ҳаво, сув, тупроқ, олов, табиат мароми ва тирик организмларнинг кучлилиги фақатгина кимёвий моддалар, физик кучлар ёки биологик таъсирларда эмас. Инсон ҳаёти сифатида аҳамиятли бўлмасдан уларнинг таъсир қилиш имконини билиш орқали шаклланади ва улар инсон эҳтиёжи учун зарур воситага айланиб борди. 
Одамларнинг ҳамма вақт табиат қўйнига ошиқиши, шаҳар уйларида каминларни ёқиб қўйиши, кичик хоналарда ҳам уй ҳайвонлари билан бирга яшаши минглаб йиллар давомидаги эволюция унинг жони ва қонига сингиб кетганидан дарак беради, инсон доимо шу эволюция таъсирида бўлади. Греклар афсонасида айтилганидек Антейнинг оёқлари ердан узилганда у ўз кучини йўқотгани ҳам бежиз эмас.
Табиат ўз қонунлари асосида ягона ва ўзаро боғлиқ ҳолда 20
ривожланиб боради. Инсон тарихидаги объектив воқеалар дунё миқёсида хилма-хил ижтимоий қатламга эга мустақил, сиёсий етук мамлакатлар пайдо бўлишига олиб келди.
Бугунги кунда инсоният билан табиат ўртасида шундай оғир вазият вужудга келмоқдаки, эндиликда ривожланиш ҳамма давлатларда бир хилда табиатни ҳимоя қилишнинг илмий асосланган усулларига таянган, табиат бойликларидан тежамкорлик билан фойдаланишга, улардан юқори сифатли ва кўп маҳсулотлар олишга, ҳозир ҳам, келажакда ҳам инсон яхши яшаши учун энг табиий биосферани сақлаб қолиш заруратидан келиб чиққан ҳолда бериши керак.
Бундай катта вазифани ҳеч бир мамлакат якка ўзи амалга ошира олмайди. У халқаро тенглик ва ўзаро ҳамкорлик туфайлигина  режали амалга ошириши мумкин. Табиат билан инсон ўртасидаги алоқа, ҳуқуқ, фойдаланиш имконларини узлуксиз кенгаяр экан, «жамият ва табиат» бир-бирига мос равишда иш олиб бориши лозим.  
XX аср охирларида инсоният биосферанинг тузилишига ва вазифасига тўғридан-тўғри таъсир қилганини кўриб турибмиз. Биосферада сув, биологик, минерал ва бошқа бойликлар чексиз, туганмас эканлиги ҳақида афсоналарга ишонч қолмади. Эндиликда ҳамма жойда-қуруқликда ҳам, сувда ҳам инсон таъсирининг салбий оқибатларини кўрмоқдамиз. Табиатдаги «тенглик»нинг бузилиши одамлардан энди тез-тез «биосфера ва инсон» мавзусида бош қотиришни талаб этади. Саноатнинг бақувват тармоқлари, узлуксиз хом ашё талаб қилади ва қанчасини ямлаб ютиб қўйиши табиатни янада ифлослантиради. Инсон эндиликда ифлосланган биосферанинг зарбасини ҳис қилмоқда. Жуда кўп организмлар тури қирилиб кетди ва кетмоқда, чучук сувли сув ҳавзалари ифлосланмоқда, ҳаво ифлослиги натижасида смоглар ёғмоқда, синтетик газламалар ўзининг пишиқлиги ва қулайлиги табиийлар газламаларни сиқиб чиқармоқда, шовқинлар ва ҳар хил нурланишлар инсон психикаси ва соғлигига таъсир қилмоқда.
Инсон космосга чиқди, ойга қадам қўйди. Планетада аҳоли сони ошиб бормоқда, уларни озиқ-овқат билан таъминлаш муаммо бўлиб қолмоқда, тупроқлар шўрланиши таъсирида ўсимликлар ўсиш имконидан маҳрум бўлмоқда. Касалликларнинг тури кўпайиб, инсон соғлиги хавф остида қолмоқда. Иқтисодий бақувват мамлакатларда фойда кетидан қувиш ҳам биосферани издан чиқариб юбормоқда.
Эндиликда инсон ва биосфера ўртасидаги низони фақатгина фан ва тинчлик ҳал қилади. Инсоният табиий ва гуманитар фанлар билимини амалга жорий этиш орқалигина биосферанинг ифлосланишини тўхтатиш ва биологик ресурслардан фойдаланишни, ишлаб чиқарувчи кучларни Ернинг имкониятдан келиб чиқиб, биосферага таъсир қилмай ривожлантириш имконига эга бўлади.
Назорат саволлари
1.«Биосфера» тушунчаси нимани англатади?
2.Биосферанинг моҳияти нимада ва структураси нималардан иборат?
3.В.И.Вернадскийнинг биосфера ҳақидаги таълимоти.
4.Биосфера қандай қатламлардан ташкил топган? Уларга таъриф беринг.
5.Дарвин ва Вернадский таълимоти ўртасида қандай боғлиқлик бор?
6.Биосферанинг ривожланиш жараёни қандай кечади?
7.Фотосинтезланувчи автотрофлар ҳақида нималарни биласиз?
8.Ноосфера таълимотининг бош мезони нима?
9.Биосфера ва инсоният ўртасидаги муносабатлар қандай оқибатларни келтириб чиқарди?

МАВЗУ № 5
ЭКОЛОГИК МОНИТОРИНГНИ ТАШКИЛ ҚИЛИШ
РЕЖА:
1. Экологик мониторинг унинг мақсади, вазифаси ва концепцияси
2. Экомониторинг структурасини ташкил қилиш
3. Экологик мониторинг олиб бориладиган жойни танлаш ва таърифи
4. Микроклимат, тупроқ, 
5. Жойнинг мониторингини олиб бориш режаси

6.1. Экологик мониторинг унинг мақсади, вазифаси ва концепцияси

Бизни ўраб турган табиат ёки атроф муҳитнинг мониторинги биосферанинг ҳолатини кузатиш ва ундаги ўзгаришларни узоқ вақт давомида ўрганиш хамда баҳолашни ўрганади. Бундан ташқари антропоген омиллар таъсирида инсон соғлиги бошқа тирик организмларнинг  ривожланишига тасир кўрсатувчи жиддий вазиятларнинг олдини олишни мақсад қилиб қўйган.
Мониторинг кузатишларинг хажмидан келиб чиқиб, ўрганадиган жойнинг катта-кичиклигига қараб мониторинг учга бўлинади: глобал, худудий ва локал (бир-бирига боғлиқ).
Глобал мониторингнинг бош вазифаси- бутун дунёда бўлаётган жараёнларни ва антропоген омилларнинг биосферага тасирини ўрганиш.            
Худудий мониторинг- ўз ичига малум бир худудда кечаётган жараёнларни, уларнинг бошқа худудлардан кўра ривожланишидаги фарқи,антропоген омилларнинг шу жойда табиат тасирида ўзгариб бориши кабиларни ўрганади.
Локал мониторингнинг вазифаси-табиатда борадиган табиий жараёнларни кузатиб бориш, малу бир худудд антропаген омиллар тасирини ўрганишдир.
Экологик  мониторинг, мақсади ва вазифаси: Бизни ўраб олган атроф муҳитнинг мониторинги  узоқ муддатли бир қатор мураккаб кузатиш тизимини ўз ичига олиб биосферадаги ўзгаришларни аниқлайди, антропоген омиллар таьсирида вужудга келадиган салбий оқибатларни ўрганади, инсон ва бошқа тирик организмларнинг ҳаётий омилларига таьсир кўрсатадиган жараёнларнинг келиб чиқишини комлекс ўрганиб боради.Экологик мониторинг кузатишларни тўхтатмасдан узлуксиз олиб боришни талаб қилади.           
          Мониторинг термини экология фанига ўтган асрнинг 20 йилларидан сўнг кириб келди ,кўпинча  “мониторинг” сўзи  кишиларга атроф мухитнинг холатини кузатиш сўзини англатади. Илмий адабиётга мониторинг сўзи 1972 йил июньда бўлган БМТ нинг атроф –мухитни химоя қилиш бўйича конференциясида киритилди. Бугунги кунда мониторинг сўзининг маьноси атроф мухитни назорат қилиш деб тушинилади ва ўз ичига уч асосий  вазифани олади ;
1) кузатиш ва назорат—бизни ўраб турган атроф ва мухитни узлуксиз кузатиб бориш ;
 2) тахмин қилиш (прогноз)—табиатда  табиий ва антропоген омиллар таьсирида бўладиган ўзгаришларни олдиндан аниқлаш;
3) бошқариш –атроф мухитда бўладиган тадбирларни бошқариш ёки тартибга олиб  бориш. 
Экологик концепция мониторинги: Қуйидагича:
1. Мактаб экологик мониторинги (МЭМ) -экологик таьлим               тизимининг бир қисми бўлиб асосан экологик билимларининг тушунчаларнинг ,дунё қарашнинг амалий ишлар асосида шаклланишига  ,ўзи яшаб турган жойдаги ўзгаришларни кузатиб боришга айтилади.
2. МЭМ нинг мақсади қуйидагича:	
Ўсиб бораётган ёш авлодда амалий ишлар орқали                                                                                                экологик билим ва маданиятни шакллантириш.
Маьлум худуддаги экологик аҳволни умумий кузатишга эришиш,кўпинча махсус ташкилотлар хамма жойларда текшириш ёки кузатувлар олиб боришга имкони бўлмайди, шунинг учун ушбу кузатувларнинг аҳамяти катта.
3. МЭМ нинг хуқуқий мавқеиси ёки даражаси,аҳолининг экологик комплекс Мақсадли талим хақидаги Дастурига, МЭМнинг низомига, Табиатни мухофаза қилиш қўмитаси  ва ушбу худудда қабул қилинган бошқа хужжатлар асосида белгиланади.Худудни ўрганиш бўйича олиб борилаётган кузатишлар мониторингига мактаб экологик мониторинги қўшимча тизим бўлиб киради.
4. Мониторинг бутун худуд буйича ягона бир дастур асосида ,бир хил ўрганиладиган обьект назорати, бир услубдаги кузатишлар назорат қилинадиган худудда ўлчаш ва хисобот топшириш бирдек бўлади.Аммо қишлоқ ва шахар мактабларида  жой катта кичиклигидан келиб чиқиб айрим кўрсаткичлар бироз бошқа бўлиши мумкин.
5. Мактаб экологик мониторинги икки йўналишда бўлади:
Мактаб жойлашган кичик худудда ги барча ландшафт ва географик жойлашуви мониторинг қилиб чиқилади ,бунда албатта ахоли яшайдиган ижтимоий ва гигиеник иншоатлар хам хисобга олинади;
Ушбу худуднинг асосий деб хисобланган айрим жойларида табиий ва антропаген омилларни хисобга олган холда биоиндикацион ,фенологик хамда физика-кимёвий назорат  ўтказилади.
6. Экологик мониторинг аслида табиий муҳит ,экотизим вабошқа ходисаларни бир муддатда ўрганилган изланишлар асосланмайди ,балки алоҳида ажратиб олинган жойларда бир неча йиллар давомида олиб борилган кўп йиллик ишларни таққослаш натижасига амал қилган холда олиб борилади.
Экологик мониторинг изланишлари Қадимги Римда маьлум бўлган “Нима? Қаерда ? Қачон” формуласи асосида олиб борилади.
7. Олиб бориладиган экологик мониторинглар энг аввало хамма учун қулай бўлиши ёки уни хамма бажараолиши керак ,унда фенологик, геоиндикацион,биоиндикацион услублар орқали атроф муҳитда юз берган, сувнинг, тупроқнинг, ҳавонинг ифлосланиши натижасида  ўзгаришларни ўлчай олиши, аниқлайолиши керак. Бу ишлар шунчалик оддий бўлиши керакки бу ерда қўшимча янги асбоб-ускуналар,реактивлар ёки махсус янги асбоблар олиш зарурати туғилмаслиги керак.
8. Экологик мониторингни географик асосда хам олиб бориш мумкин, бунда экологик омилларнинг табиатдаги ўзгаришларга таьсири ва  ўзгартирилган ландшафтларни картография усули билан таьрифлаш хамда эклогик таьсирлардан зарарланган ерларни баҳолаш ишлари тўрт даражали шкала—асосида олиб борилади:
А. Экологик баҳолаш,
Б.Таваккал, журъат
В.Кризис ёки инқироз,
Г. Қийинчиликлар

Баҳолаш ишлари қуйидагича бўлади:
-тажриба олиб бориладиган худудни экологик бирлик ёки талаблар асосида танлаб олиш.Ушбу майдон ўқув ишлари олиб бориладиган манзил яқинида бўлиши керак.
-мониторинг олиб бориладиган барча обьектларда инвентаризация ўтказиш.Худуддаги ландшафтлар  ва техноген зоналарнинг жойлашиши картага киритилиб, худуднинг умумий майдонинг қанча қисмини ташкил этиши ҳисоблаб чиқилади.
-ўша худуддаги зарарланган майдонда  экологик баҳолаш ишлари тўрт даражали шкала асосида олиб борилади.
10. Ўқув муассаси жойлашган худуд мониторингида яшаш шароитлари кўрсаткичлари ва ўқувчиларинг соғлиги, касалланиш сабаблари ўрганилиб борилади.
11. Мониторинг олиб борилаётган жойдаги бир неча майдонда фитоценоз, тупроқнинг типи ва механик таркиби, физикавий-кимёвий таркиби аниқланади.Олиб бориладиган биодиогностика ишлари ўша жойдаги ўсимликнинг,хайвонларнинг ва тупроқдага микробиологик актив жараённи хисобга олган ўтказилади.
12. Худудга антропоген омилларнинг таьсири иккига бўлиб ўрганилади: тажриба майдони антропоген омилларнинг таьсири кучли бўлган ва назорат майдони экологик тоза майдондир. Тажриба олиб бориладиган худудлар жойлашиш ,тупроқ типи ўсадигин ўсимликлари ва бошқа кўрсаткичлари билан бир – бирига ўхшаш бўлиши керак.
13. Худуддаги хаво атмосферасининг ифлосланиш даражаси дарахтлар баргидаги чангларга ,(терак ва сосна) қор қатламидан олинган анализлар натижасига,кислотали ёғинлар миқдорига, жамоат транспортлари ташламалари ва бошқалар асосида олиб борилади.
14. Сув хавзаларидаги ичимлик сувларнинг диагностикаси биоиндикацион, органолептик ва физика- кимёвий усуллар ёрдамида олиб борилади.
15. Кузатишлар натижасида олинган экологик маьлумотлар хар йили мазкур худуднинг экологик паспортига ёзиб борилади, хар бир жойнинг экологик паспорти хам бу борадаги жонкуяр ташкилотлар томонидан ишлаб чиқилган бўлади.
16. Экологик мониторинг олиб бораётган ташкилотлар ўртасида ўзора экологик изланишларнинг натижалари,педагогик тажрибалар, услубий қўлланмалар билан таьминланганлик ва умуман қилинаётган ишлар самарали бўлиши учун информацион алоқалар ўрнатилган бўлиши керак. Алоқа ўрнатилса бир мунча қулайликларга эришилади :
-олинган экологик маьлумотларнинг ўша худуд бўйича банки хосил қилинади ;
-эклогик таьлим ва  тарбия хақида педагогик тажрибалар алмашиш мумкин;
-олинган маьлумотлардан табиатни мухофаза қилувчи хамда жамоат, ҳокимят органлари фойдаланиши осонлашади.
Агарда  кузатув олиб борувчиларнинг имконияти бўлса Интернет тармоқлари ишласа илмий ва амалий иш олиб борувчилар учун жуда қулайлик бўлади.
17. Олинган маьлумотларни изланишлар олиб мактаблар, лабораториялар, олий таьлим кафедралари, экологик марказлар қайта ишлаб хулосаларни умумлаштириб кўрсаткичлардан келиб чиқиб келажакда олиб бориладиган ишларнинг режаларини тузиш керак.
18.  Экологик мониторингни олиб бориш ва уни ўтқазиш учун маьсул ўша худуддаги таьлим бошқармаси ва табиатни химоя қилувчи ташкилотлар  зиммасида бўлади.    
     
6.2. Экомониторинг  структурасини  ташкил  қилиш
Экологик мониторинг бўйича илмий ишлар ўрта мактабларда, лицейларда, Маданият саройларида, Меҳрибонлик уйларида, Эколого-биологик марказларда, олий таьлим муассасаларида, лабораторияларда локал тарзда (алоҳида-алоҳида) олиб борилади. Кузатувлар хамма участкаларда битта дастур асосида, бир вақтнинг ўзида бошланиши лозим, ўқитувчилар табиатни кузатиш бўйича барча ишларга рахбарлик қилишади, тўпланган маълумотларни йиғиб, биринчи марта ишлаб,худуд экомониторингида фойдаланиш учун сақлашга компьютерга киритиб қўядилар.
Олиб борилаётган илмий ишлар дастурлари хар бир кузатув олиб борилаётган қатнашчиларнинг ёшидан келиб чиқиб тузилади.Олиб бориладиган иш хажмига  ва услубига қараб кузатувчилар жалб қилинади,фенологик кузатувларга ёши кичик болалар жалб қилинса биоиндикацион ва физик-кимёвий изланишларга ёши каттароқ қатнашувчилар тортилади.
Илмий ишларга мактаб болаларинг бир дастур асосида жалб қилинишинг яхши томони шундаки биринчидан:болалар синфдан синфга ўтганда хамолиб бораётган кузатувлари бу дастур асосида бўлиб болада тушунча шаклланиб боради ,бундан ташқари болалар бир неча йил давомида кузатиш ўтказиб табиат соҳаси маълум бир фикр ва тушунчага эга бўладилар; иккинчидан:ўз ўлкаси ундаги хайвонлар, ўсимликлар,хашоратлар ва уларнинг фойда зарари хақида билиб оладилар учинчидан:олинган маьлумотлар ўша худуд хақида бўлганлиги учун табиатни муҳофаза қилиш органлари ходимлари ва қолаверса келажакда етишиб чиқадиган ёш экологларнинг шаклланиши учун таьлим ўчоғи вазифасини ўтайди.
Экомониторинг бўйича олиб бориладиган ишларни биологик вакимё йўналишлари бўйича биология ёки кимё ўқитувчиси ,геграфия бўйича эса география ўқитувчиси оли боради .
 Ўқув жараёнида олиб бориладиган мактаб экомониторинг усулари қуйидагича бўлади:амалий ёки лаборатория дарслари,факультатив ва амалиётлар тарзида бўлиши мумкин. Дарсдан ташқари фаолиятга—тўгараклар, илмий кузатув гурухлари, амалиётлар, ёзги экологик лагерлар, экскурсиялар, экспедициялар, турли танловлар ва олимпиадалар киради.  
Мониторинг қатнашчилари томонидан ўрганиладиган обьектларда доимо кузатиш ишлари олиб борилиши керак, булар  маьлум худудда хаво хароратининг бориши ,бирон бир ўсимликнинг ўсиши,оқиб келаётган сув хажмининг ўзгариши ёки бошқалар хақидаги маьлумотлар бўлиб улар тўпланади,биринчи марта ишлаб чиқилади ва сақлашга қўйилади. Олинган маьлумотлар аввал ўша жойдаги экологик совет аьзолари томонидан, кейинчалик туман, сўнгра вилоят илмий-амалий конференцияларида муҳокама қилинади. Экологик кузатиш олиб бориладиган барча ташкилотларда албатта экологик совет бўлиши керак, совет раҳбари экология, биология, кимё ёки география ўқитувчиси бўлса ушбу ишларнинг боришида фойда кўпроқ бўлади.
Олинган маьлумотлар асосида ўша жойнинг паспорти тузиб чиқилади, экопаспорт бир йилда икки дона чоп қилинади. Ёзилган биринчи хисобот мактаб ёки олий таьлим муассасаси жойлашган худуднинг барча экологик холатини акс эттириши керак. Кейинги ёзилган экологик хисоботларда таққослаш мумкин бўлган назорат кўрсаткичлар хисобланади агарда фарқлар бўлса улар доимо қайд қилиб борилиши  ва кўрсатилиши керак. Мабода кейинги кузатувларда ўзгаришлар бўлмаса хам албатта ёзувлар қайд қилиб борилади.
Табиий атроф мухит ва таьлим муасасасалари жойлашган худудларни кузатиш бўйича олинган маълумотлар узлуксиз равишда экопаспортга вайд қилиб борилиши инсонларнинг ўзлари яшаётган жойларида нима ўзгаришлар юз бераётганлигини кузатиш имконини беради, демак шу жараёнда нима ишлар қилиш мумкинлигини белгилаб олиш мумкин.  
Олинган хисоботнинг бир донаси  ўша жойда қолдирилиб иккинчиси юқори ташкилотларга юборилади. Мактабдаги экологик мниторинг бошлиғи экопаспорт бўйича йиғилган маълумоларни тўплаб эколо-биологик марказларга юборади у ерда барча маълумотлар тахлил қилинади ва хулоса қилинади. Тўпланган маьлумотлар олий таьлимдаги экология кафедраси бошлиғи раҳбарлигида компьютерга киритилиб,тахлил қилинади хар бир худуднинг иқлими ва у ерда яшовчи тирик организмларидан келиб чиқиб гурухларга ажратилади кейинчалик ушбу маьлумотлар асосида хисоботлар ёзилади, карталар схемалар,диаграммалар чизилади.Маьлумотлар тайёр бўлгандан сўнг мониторинг кузатишлар натижаси сифатида интернетга киритилади комлекс мониторинг кузатишларини олиб борувчи марказга ва ўқитувчилар малакасини оширувчи институтга у ердан туман ва вилоят таьлим бошқармаларига юборилиб ушбу маьлумотлар кейинги таьлим бериш жараёнларида ўқув-тарбия ишлари фойдаланилаши керак.
Экомониторингда тўпланган маьлумотларни бутун вилоят бўйича илмий жиҳатдан тахлил қилиб чиқилгандан сўнг умумлаштирибтабиатна муҳофаза қилувчи юқори давлат органлари ходимларига етказилади. Шундай маьлумотлар бутун республика бўйича тўпланиб ўрганилгандан сўнг Давлат бўйича ягона экологик мониторинг тизими ишлаб чиқилади.
Талим муасасасаларида Экологик мониторингни ишлаб чиқиш тизими схемаси қуйидагича бўлиши мумкин.

Ўқитувчилар малака ошириш институти

Туман ва ша хар таьлим бошқармалари

Экомониторинг худудий Маркази

интернет

Хулосаларни тахлил қилиш ва қайта ишлаш

                                                               

Таянч мактаблар

Муаммоли эколаборатория

Ўқувчилар худудий экобиологик маркази

                                                                                             

Олий таьлим кафедра, лабораториялар

Худудий эко- биологик марказ

Эклогик ишлар  бўйича таянч мактаблар

Мактаб, лицей, гимназия, коллеж, таянч  бошқа ташкилотлар

Таълим ташкилотлари тизими орқали мониторингни кузатиш тармоғи

Табиат атроф мухит

14-расм. Таълим ташкилотлари тизими орқали мониторингни кузатиш                             схемаси.
 
Олиб борилаётган мониторингни  услубий жиҳатдан қўллаб қуватлаш вазифаси таьлим муасасасалари орқали  ўқитувчилар малакасини оширувчи, олий таьлимда экология кафедралари, аҳоли ўртасида табиатни мухофаза қилувчи марказ ва Республика табиатни мухофаза қилиш қўмитаси ахборат бўлимидаги тахлил марказлари билан биргаликда иш олиб боришади . ушбу ташкилотлар қуйидаги йўналишларда кузатув ишларини олиб боришади:
ўқитувчиларни ўқитиш ва қайта тайёрлаш;
ўзлари яшаб турган худуднинг маьлум жойлари бўйича табиатни мухофаза қилиш дастури ишлаб чиқилади;
Ўша худудларда, аниқроғи мактаб ва олий таьлим муасасасаларида кузатишлар олиб бориш учун худуднинг экологик паспортини тузиш учун журнал ва кундаликларни тайёрлаб тарқатиш ишларини 
хам бажарилади;
олиб борилаётган ишларнинг ва тупланган маьлумотларнинг тўғри бўлишини таьминлаш;
худудда олиб бориладиган кузатишларни тўғри ташкил қилиш, уларнинг маьлумот базалари банкини ташкил қилиш, олинган маълумотлар ушбу худудда тегишли бўлишини таминлаш;
табиий объект ва захираларга антропоген омиллар таъсири натижасида бўлаётган ўзгаришларни баҳолаш ва тахмин қилиш. 
хар йили экологик семинар  ва конференцияларни ўз вақтида
 ўтказиш;
Олинган экологик маьлумотларни тўлиқ тахлили ва кенг оммага, оддий ахолига, экологик харакат аъзолари хамда зарур ташкилотларга  етиб боришини таьминлаш;
Зарур пайтларда керакли ташкилотларга экологик хавф-хатар тўғрисида хабар бериб туриши каби бир қатор ишларни олиб боришлари керак.

6.3. Экологик мониторинг олиб бориладиган жойни танлаш ва таьрифи
Экологик мониторинг мактабда олиб борилса кузатишлар ўтказиладиган  жой, экотизим аввало мактаб худудидан ,қолаверса ўша туман худудидан танлаб олинади. Мактаб экомониторингини ташкил қилиш аввола жой танлашдан бошланади, белгиланган жой кузатишлар ўтказишга мос бўлиши керак. Кузатиш олиб бориладиган жойни алоҳида ажратиб олиб унда локал  илмий кузатишлар олиб борилади, хар бир мактаб  ёки бошқа ташкилот ўзи кузатиш олиб борадиган, қилинадиган ишларни яхши билиб, белгилаб олиши керак.
Кузатишлар комплекс хажмда боради,бунда аввало жойнинг экопаспорти яхшилаб ўрганилади, кейинчалик бошқа жиддий кузатишлар олиб боришга киришилади.
Мониторинг олиб бориладиган жойнинг физик-географик таьрифи:
Мактаб ёки бошқа ташкилотнинг географик жойлашувини билиш изланишнинг асоси хисобланади жой координати (градус ва минут,узунлиги ва кенглиги) ўрганилади. Географик холатнинг иккинчи белгиси жойнинг маьлум табиий худудий  комплексга кириши: табиий зона, кичик зона,мамлакатнинг физик-географик,вилоятнинг физик-географик ва айни ўша жойнинг физик-географик холати аниқ ифода этилиши керак.Ушбу маьлумотларни ўлкашуносликка оид адабиётлардан дарҳол топиб олиш мумкин.
Жойнинг географик жойлашуви аниқлаб олингандан сўнг шамолнинг эсиш оқими ушбу худуднинг қайси томонидан йўналган ва худудга келадиган зарарли газлар хавони қай йўсинда қайси газлар ва бошқа чиқиндилар билан ифлос қилиши ўрганилади. Бунинг учун энг яқин метеостанция маьлумотлари ёки махаллий нашриётлада чоп қилинган адабиётлардаги масштаб маьлумотларидан фойдаланилади. Шамолгинг оқими йўналишини аниқлаш усули оддий.Қўлда саккиз румбалик (шимол, шимол-шарқ, шарқ, жанубшарқ, жануб, жануб-ғарб, ғарб, шимол-ғарб) бир чизиқда тайёрланади. Ҳар бир чизиқ бўйлаб қабул қилинган масштаб бўйича йил давомида эсган шамол такрорланиши хисобга олинади ва йил охирида тўпланган маьлумотлар бирга қўшилиб бирлаштирилади.
Кузатиш жараёнида албатта макрореьеф, микрорельеф ва мезорельефлар ўрганилиб борилади:
Ўрганиладиган худуднинг макрорельефи оқар сувларнинг  ва тупроқ юзасининг  ифлосланишида жуда катта аҳамият касб этади. Макрорельефга сувнинг оқишини белгилайдиган жойлар сув бўлгич иншоатлар, сув оқадиган ўқ ариқлар, қир –адирлар, дарё воҳалари, тоғ олди зоналари, тоғлар киради.
Мезорельеф ва микрорельефлар аслида макрорельефнинг ичида шаклланади.
Мезорельефнинг кенг тарқалган кўрсаткичларига жарлар, чуқурликлар, дарёларнинг қуйилиш жойлари, чўққилар, сув бўладиган иншоатлар киради. Булар ўрганилаётган даврда албаттаморфологик кўрсаткичлари: нисбий баландлиги, ёки чуқурлиги, эни, бўйи, узунлиги, жойларнинг шакли (текис, қийшиқ, букри ва хоказа) айниқса  кўриниши яхши акс эттирилиши керак.
Ўрганилаётган худуд мезорельефининг юзаси иссиқлик ва сувнинг тарқалишида катта роль ўйнайди. Масалан қир-адирларнинг шимолий ва жанубий томонларида албатта хаво харорати, намнинг сақланиши, ўсадиган ўсимликлар тури бир-биридан фарқ қилади,баьзан тупроқ типи,ўсаётган ўсимликларнинг ўсув даври билан ажралиб туради. Ер ости суви яқин жойларда,сувлар тарқаладиган,бўлинадиган жойларда тупроқнинг сув режимида сезиларли даражада фарқни кўриш мумкин бўлади. Ёки тупроқда эрозия жараёнининг боришида хам мезорельефнинг ўрнини кўри ш мумкин.
Микрорельефни мезорельефнинг айрим жойларида кўриш мумкин, ушбу жойлар алохида кичик бир жой бўлиб чуқурликми, дунгликми, ёки кундалар уюмими, ноқулай юзалик бўлиб хажми (10 кв.м, дан 100 кв.м. гача)  кичик бўлади.            

                      6.4. Микроклимат, тупроқ
Микроклимат деб,кичик бир маҳаллий жойда шаклланган рельеф, жой, тупроқ типлари, алохида ўсимликлар қоплами ва иқлим шароитига айтилади.
Маьлум жойнинг  микроиқлим шароитини ўрганиш учун албатта хаво харорати ва намлигини ўлчаб бориш лозим бу иш икки хил баландликда олиб борилади.
- ер  устининг ёки тупроқнинг  0-20 см баландлигидаги хаво харорати;
- тупроқнинг юза қисмидан 150-200 см баландликдаги хаво харорати ёки одам бўйи баландлигидаги харорат.
        Барча ўлчашларда кузатувлар хар доим соя жойда олиб борилади. Агарда ернинг устки қисмида намлик юқори бўлса, хатто кун иссиқ бўлганда хам харорат 2-30С га юқори бўлади.Микроиқлим кузатишларини вазиятдан келиб чиқиб турли шароитларда олиб бориш мумкин: ўрмон, ўтлоқ, яйлов, экилган дала,шудгорланган майдон ва хоказо. Бу жойларда айниқса ўсимликлар қопламининг ривожланишини кузатиб борганда ўзгаришларни яққол сезиш мумкин бўлади. Микроиқлим шаклланишида шамолнинг ўрни жуда катта хисобланади. Бундан ташқари микроиқлимга  мезорельеф ва табиий шароитдаги   қир-адирларнинг жойлашуви яьни  қия ёки текислиги хам катта таьсир кўрсатади. 
Куннинг иссиқ кунларида мезорельефнинг паст текислик жойларида хаво харорати баландликларга, чуққиларга қараганда 2-40С га юқори бўлиши кузатилади, тепаликларда туман ,шудринг тез-тез бўлиши туфайли харорат пасайиб боради. Қиш кунларида паст текисликларда ҳаво харорати баланд тепа жойларга қараганда бир неча даража паст бўлади. Шунингдек жануб томонда харорат шимолга қараганда юқори бўлиши хам хеч кимга сир эмас,микроиқлимнинг ўзгариши ўсимликлар қопламининг шаклланиб боришида хам ўз таьсирини ўтказади.
Юқоридаги кузатишларни фақатгина туман ва қишлоқ жойларда олиб бориш мумкин чунки табиий муҳит бу ерларда мавжуд шаҳар жойларда кузатишлар бироз ўзгаради,сабаб шуки шахарда ўсимликлар ва ландшафтлар хақида деярли маьлумот олиб бўлмайди .Бу ерда антропоген омилларнинг табиатга таьсирини яққол кўриш мумкин, хамма жойда асфальт, бетон уйлар, тошдан бўлган бинолар, катта йўллар, иссиқлик трубалари, завод- фабрикалар, иссиқлик чиқарувчи станциялар ва ифлосланган атроф-мухитда кўриш мумкин. Шахарларда микроклимат бошқача бўлади, барча иссиқлар қўшилиб ҳаво ҳарорати бир мунча юқори бўлишига сабаб шуки қуёш нурининг ерга тушиш даражаси турли газлар  туман, тутунлар  қайтариши ёки тутиб қолиши сабабли пасаяди.
Тупроқ: Бу ерда асосий вазифа тупроқни ўрганиш бўлади.
1. Бошланғич ишни тупроқ хосил қилувчи аввола тупроқ хосил қилувчи омилларни ўрганишдан бошлаш керак бўлади. Асосий омиллар қуйидалар хисобланади:
- литоген асоси (геологик тузилиши) механик таркиби ва геокимёвий хусусиятларининг шаклланиши хамда боғликлиги:
- тупроқнинг органик қисмини ташкил қилувчи ўсимликлар:
- тупроқнинг иссиқлик ва сув режимини белгиловчи  	гидротермик шароитлар(иқлим-обхаво).
2.  Юқорида қайд қилинган омилларнинг таьсири остида ривожланиш жараёнида тупроқ жинсининг вертикал қисми шалланади. Бунга қуйидагилар киради:
- Ао -ўсимликларнинг чиримаган қолдиқлари (чимлар, хвой.мохлар  ва бошқалар).
- А1 - гумуснинг тупланиш горизонти :
- агроценозда  Ао + А1 хосил бўлади А11 ёки (хайдалма  қатлам).
- А2 - коллоидларнинг ювилиш горизонти :
- В - Минералларнинг ювилиш горизонти, баьзан органик коллоидларнинг ювилиш  қатлами:
- С - тупроқ ҳосил қилувчи жинслар, ёки тоғ жинслари (литоген асослар), тупроқ ҳосил бўлишида кимёвий жараёнлар таъсирида ўзгараган. Бундан ташқари кўп холларда ўтиш горизонтлари А1 А2; А1В; А2 В; В, С лар ажралиб кўринади.
- 3 - ушбу худудда мавжуд бўлган тупроқ типи,кенжа типи ва тури горизонтларига асосан иш олиб борилади;
- бўз тупроқлар: горизонтлар Ао+ А2+В+С;
- ўтлоқ бўз тупроқлар: горизонтлар Ао+А1+В+С;
- тақир тупроқлар: горизонтлар Ао+А1+В+С  ;
       Мактаб ва олий таьлим муассасалари жойлашган худудуларда асосан юқоридаги типдаги тупроқлар учрайди .  

6.6. Жойнинг мониторингини олиб бориш режаси (картаси)
Мониторинг олиб бориладиган жой худудининг картографиясини олиш учун авволо кўз билан чамалаб расмга олиш шарт ,шундагина даланинг режаси олиниб жойнинг топографик режасини тузиш мумкин бўлади. Масштаб 1:5000-1:25000 мисолида тахминан белгиланиши мумкин. Агарда кузатув олиб борилаётган жойнинг топографик картаси мавжуд бўлса янада яхши бўлади 
Агарда мактаб қишлоқ жойда бўлса барча аҳоли яшайдиган пунктларни, сув оқиб келадиган жойларни, кўл, сув омборлар, дарё ва ариқлар катта йуллар кичик суқмоқлар, моллар ўтлайдиган яйловлар, тоғлар, экин майдонлари хатто кесишадиган йўлларни хам картага тушириш керак.
Экологик мониторингни олиб боришнинг асосий вазифаси худудда хар йили кузатиш олиш керак, бу ишни мутлоқ тухтатиб бўлмайди. Олинган бирнеча йиллик маьлумотлар хулосасидан кейингина ушбу худуддаги экологик жараённинг бузулганлиги ёки аҳволнинг яхши эканлиги хақида фикр юритиш мумкин бўлади.Экотизимнинг бузилганлигини икки гуруҳ билан белгилаш лозим:
- аҳволнинг ёмонлашгани белгилари (статистик белгилар) ;
- худудда ўзгаришлар ёмон томонга ўзгарганлиги (динамик белгилар).
Антропоген омиллар натижасида кузатиш олиб борилаётган худудга катта таьсир курсатади аҳоли яшайдиган жойда ландшафт ўзгаради  бунга сабаб саноат корхоналарининг кўплиги, фойдали қазилмаларни кавлаб оладиган конлар, автомобил ва темир йўлларнинг мавжудлиги,нефт хамда газ қувурларинг тортилиши аҳволнинг ёмонлашганини билдиради. Худудда аҳволнинг ёмонлашувини бир қатор белгиларнинг йиғиндисидан кўриш мумкин: ботаник, тупроқ, иқлимдаги ўзгаришлар. Юқоридаги ўзгаришлар доимо бир-бири билан боғлиқ бўлиб, бир-бирига қараб ўзгаради, уларнинг ўзгариш хулосаси битта бўлади. Олинган натижалар аҳволнинг ёмонлигини тасдиқласа шунда  мактаб ёки олий таьлим муассаси жойлашган худуд экологик ёмонлашган деб хисобланади.
Кузатиш олиб бориш усуллари: Кузатиш олиб бориладиган микрорайон худудида фойдаланишга яроқсиз холга келиб қолган ер майдонлари  ,ичишга яроқсиз сувлар  худуди аввал белгилаб олинади. Улар худуди махсус тўрлар ёки белгилар ёрдамида аниқлаб олиниб умумий ер майдонига нисбатан фоизда хисоблаб чиқилади :
   - экин экиладиган  майдоннинг яроқсиз холга келиши,биоценознинг бузилиши;
   - яйловларнинг фойдаланишга яроқсизлиги, умумий яйловга нисбатан;
   - ичимлик сувларнинг ифлосланганлиги, ичишга яроқсизлиги;
   - аҳоли яшайдиган жойларнинг умумий ер майдонидан неча фоиз ерни банд қилиб турганлиги. 
Статистик белгиларига қараб экологик баҳолаш: Маьлум микрорайонинг экологик ёмонлашган қисминининг ажратиб олинган      
Бўлаги статистик белгилардан бири хисобланади. Экологик баҳолаш яроқсиз ерларда тўрта синфга бўлиниб баҳоланади:        
а) умумий майдоннинг 5 % яроқсиз бзлса бундай ерлар экологик яроқли хисобланади;
б) умумий майдонинг 5дан 20% гача қисми ёмонлашган бўлса экологик бузилиш бошланди деб хисоблаш мумкин;        
в) умумий майдонинг 20дан 50% гача қисми ёмонлашган бўлса экологик кризис бошланди деб хисоблаш мумкин ;
г)  умумий майдонинг 50 % дан  зиёд  қисми ёмонлашган бўлса тўлиқ  экологик бузилган  деб хисоблаш мумкин.
      Ердан фойдаланишнинг экологик бузилиш фоизи доимо жойнинг экологик паспортига ёзиб борилади .
Динамик белгиларига кўра экологик баҳолаш: Статистик белгиларига қараб кузатув олиб борилаётган худудни умумий баҳолаш натижасида ўша жойнинг аниқ бир тушунчаси пайда бўлади, аниқ бир сурати кўз олдимизда гавдаланади. Маьлум бир жойда йиллар давомида узлуксиз кузатиш олиб бориш ердан фойдаланишда ёки бошқа бирон бир экологик ўзгариш юз бераётганини дарҳол билиб олишга ва бу ўзгаришларнинг нечоғлик тезлашаётганлигини баҳолашга имкон беради.Маьлум худудда ўзгаришлар юз берганини умумий экологик баҳолаш (фоизда) динамик белгиларига  қараб бахолаш хисобланади. Маьлум ер майдонида аҳволнинг ёмонлашиб боришининг ўсиши ернинг экологик аҳволининг бузилишини тўрт синфга бўлиб ўрганамиз :
а) аҳволнинг бузилиш тезлиги бир йилда 0,5 %дан кам бўлса—экологик меьёр бузилмаган;
б)  аҳволнинг бузилиш тезлиги бир йилда 0,5 %дан 2% гача бўлса—экологик меьёр бузилабошланган;
в) аҳволнинг бузилиш тезлиги бир йилда 2дан 4 %гача кам бўлса—экологик кризис бошланган;
г) аҳволнинг бузилиш тезлиги бир йилда 4 %дан кўп бўлса—экологик меьёр  мутлоқ бузилган;
Ушбу худудда ер майдонининг бузилиб фойдаланишга яроқсизланиб барча к,узатишларни бутун микрарайон худуди бўйлаб олиб бориб бўлмайди ,шунинг учун кузатишлар  ўтказиладиган жой барча экологик холатларни ўзида мужассамлаштирган дала кузатишларини олиб боришга қулай нуқта бўлиши керак.Ушбу жойда биотанинг холатини,тупроқни, оқар сувларнинг айрим қисмини,экотизимни,табиий манзараларни ва кузатишга қулай жой бўлиши керак 
Қулай жойни танлаш усуллари: Танлаб олинган кулай деб хисобланган жой, ушбу микрорайон худудида энг маъқул жой бўлиши керак. Танлаб олинган жойда кузатувлар  икки жойда боради:               
  Тажриба майдони;
  Назорат майдони.
 Олиб бориладиган кузатувлар хар иккала тажриба майдонида бир пайтда бир кунда, бир хил шароитда бориши, хатто   тупроқни ифлослантирувчи манбалар хам бир хил бўлиши керак. Тажриба майдони учун дарё воҳаси танланган бўлса назорат майдони хам шуерда бўлиши лозим, агарда кузатишлар тоғ ёнбағридан танланган бўлса назорат майдони учун ундан сал пастроқ жой танлаб олинади.     
Хар иккала майдонда тупроқ типи, ўсимликлар қоплами, дарахтларнинг ёши, биоценоз ва бошқалар жуда ўхшаш бўлиши тўғри маълумотлар олишга имкон беради
Тажриба майдонининг хажми олиб бориладиган кузатувларнинг вазифаси билан боғлиқ бўлади, мониторинг олиб бориладиган майдонлар ўрмонзорларда танлаб олинса,хажми 25х25 м, текис жойларда 10х10 м қилиб олинса етарли бўлади.Аммо аниқ кузатувлар учун ушбу танлаб олинган майдон ичидан яна кичик уч майдрн ажратиб олинади,уларнинг хажми 1х1 ёки 0,25 м2 хажмдаги 8-10 кичик майдонча бўлиши мумкин. Кузатиш олиб бориладиган худудда бир неча майдонча аниқланиб бир қатор кузатишларни олиб бориш белгилаб олинади .Хар бир кузатув аниқ белгиланган режа асосида олиб борилади. Кузатув олиб бориладиган майдон тўртбурчак, учбурчак ёки шаклида белгилаб олинади ва хар бир участкага тартиб рақами берилади.
Белги ва хусусиятлар ўз навбатида худуд экопаспортига қайд қилиб борилади.

Кузатув майдони тупроғини аниқлаш: Ўрганиш ишлари олиб бориладиган майдонда албатта тупроқ кесими олиб борилади, бунда тупроқ горизонтлари алоҳида таъриф берилади, ушбу маълумотдар хам жой экопаспортига киритилади.
Тупроқ кесимини олиш учун кавланадиган чуқурнинг   узунлиги 120-150 смкенглиги 60-80см хажмда бўлиши керак,чуқурнинг бир томони юза томон деб хисобланиб қўёшга қараб туриши лозим. Тупроқ юзаси даги қатламлар яққол кўриниб тургандагина горизонтларнинг тавсифини аниқ ёзиш мумкин бўлади.Кавлаганда чиққан тупроқлар бир томонга тўплаб қуйилади,бунда бир томонга юқори қатлам ёки гумусли қатламдан чиққан тупроқлар уюлса, иккинчи томонга эса пастки қатламдан олинган тупроқлар ташланади.Чуқур 75-100 смгача бўлиши мумкин, тупроқ қатлами ёзиб олингандан сўнг тупроқлар чуқурга ташланиб олдин пасткиқатламдан олинган тупроқлар, сўнгра юза қисмидан олинган тупроқлар ташланиб кўмиб ташланади.
Чуқурнинг юза қисмини таърифлаш учун махсус пичоқни олиб тупроқ горизонтлари белгиланади ва уларга маълум қонуниятлар асосида таъриф берилади: Бунда юқори қатлам Ао нингқуввати см билан таркиби нималардан иборат эканлиги ёзиб борилади.Пастки горизонтлар тартиб ёзиб борилади ва қуйидаги белгиларга эътибор берилади :
- қуввати см да хисобланиб ернинг устки қисмидан маълум чуқурликкача бўлиши, масалан 4-20см, 20-25, 25-70 см ва хокоза тарзда аниқлаб борилади;
Қуруқ холдаги тупроқ ранги, бунинг учун оппоқ қоғозга тупроқ тўкилади ва унинг қуриши кутилади :
Намлик холатини  беш хил кўрсаткич бўйича ўрганилади: қуруқ тупроқ; сал нам тупроқ (қўлга совуқ сезилади); нам тупроқ, (қўлда эзилади); ҳўл тупроқ(сиқса суви чиқади); суюқ тупроқ (сувда эриган оқиб кетувчи );
Тупроқ горизонтининг механик таркиби олти хил бўдиб кесиб олинади: қум тупроқ (тупроқ қўлдан тўкилиб кетади); қумоқ (қўлда думалоқлаш мумкин); енгил соз тупроқ (чўзинчоқ шакллар тайёрлаш мумкин);ўртача  соз тупроқ ( чўзилган шаклни букса ёрилиб кетади ва синиб қолади);оғир соз тупроқ  (лойдан халқа ясалганда катта ёриқлар пайдо бўлади); соз тупроқ (лойдан халқа ясалганда ёрилиб ёки синиб кетмайди). Биринчи уч хил тупроқларга одатда енгил тупроқлар дейилади, кейинги уч хил тупроқ оғир тупроқ деб юритилади.
Структура деганда, тупроқнинг донадорлиги тушунилади  белгиларига кура донадор бўлиши мумкин ,бундай тупроқлар асосан дарёларнинг  воҳаларида кўп учрайди;энг кўп тарқалган тупроқ тури бўлакланган кесак ( йирик, ўртача,майда); ёпишқоқ лой тупроқ бир-бирига ёпишган тупроқ массаси; ёнғоқсимон учлари ўткир кесаклардан иборат; структурасиз ( мутлоқ  сочилувчан унумдорлиги паст тупроқлар);
Зичлиги—тупроқнинг бирлашиш хусусиятига айтилади. Тупроқ қатлами горизонти сочилувчан (чанг, кум), ғовак (белкурак ёки пичоқ нинг қийналмасдан кириши), зич (белкуракнинг оғир кириши), қаттиқ (белкуракнинг тупроққа кириши жуда қийин), ўта қаттиқ белкурак мутлоқа тупроққа кирмайди).
Янги хосил бўлган моддалар-ривожланиш жараёнида тупроқнинг юза қисмида моддалар тўпланади ва улардан гумус хосил бўлади доимо гумус А1 горизонтда хосил бўлади.
Бегона жисмлар- улранинг тупроқ хосил бўлиш жараёнига алоқаси йўқ, аммо вақт ўтиши билан тупроққа қўшилиб боради, булар ўсимлик илдизи,турли суяклар, ғишт қолдиқлари, майда тошчалар бшлиши мумкин.
Горизонтларнинг биридан бирига ўтиши кўз билан чамалаб қуйидагича визуалъ бахоланади (ўткир, навбатли, текис, буралган ва сезилмас).
Тупроқ кесимини ёзиб бўлгандан кейин албатта тупроқнинг тўлиқ номи ёзилди, буерда тупроқ типи, механик таркиби, тупроқ хосил қилувчи жинслар этиборга олиниб тупроқнинг номи аниқланада,масалан ўтлоқ –ботқоқ тупроқ ёки хоказо. Тупроқнинг ушбу хусусиятлари аниқланаётганда эрозияга учраган тупроқлар хақида хам маълумотлар олиш мумкин. Республиканинг кўпгина агроценозларида сув, шамол эрозиясига учраган тупроқлар кўп кузатилади, эрозияга учраган тупроқлар хам бир неча турга бўлинади: сал эрозияга учраш, ўртача, кучли, ўта кучли эрозияланиш.

                                          МАВЗУ № 6
Атроф муҳитга антропоген, кимёвий ва техноген таъсирлар

1.Саноат корхоналарининг ташламалари (Олмалиқ, Қувасой, Навоий, Чирчиқ, Ангрен, Қувасой, Шўртан, Муборак, Тошкент атроф- муҳитни ифлослантирувчи корхоналар мисолида).
2.Қаттиқ чиқиндилар ва улардан атроф- муҳитни ҳимоя қилиш.
3. Саноат чиқиндиларни қайта ишлаш ва улардан фойдаланиш. 
4.Тожикистон Алюмин заводининг атроф-муҳитни ифлослантириши ва зарарлари. 
5.Автомобилларнинг атмосфера ҳавосини ифлосланиши ва унинг саблий оқибатлари ҳақида маълумот бериш.	

7.1. Саноат корхоналарининг ташламалари (Олмалиқ, Қувасой, Навоий, Чирчиқ, Ангрен, Қувасой, Шўртан, Муборак, Тошкент атроф- муҳитни ифлослантирувчи корхоналар мисолида).
	Атмосфера хавосини ифлосланишнинг асосий омили саноат корхоналари, кимёвий завод ва фабрикалар, автотранспорт воситалари, нефт, олтингугурт ва тошкўмир ёнишидан хосил бўлади. Шунингдек пўлат эритувчи печлар, домна ўчоқлари, кокс-кимё соҳаси азотли ўғитлар берувчи заводлар, кўмир ва рангли металл конлари, темир йўл транспорти воситалари атмосферага узлуксиз заҳарли моддалар ташлайди. 
	Хозир конларни қазиб олишда асосан портлатиш ишлари амалга оширилади, портлаш натижасида атроф муҳитга катта миқдорда чанг тарқалади.
	Юқори ҳароратда домна ўчоқларида газлар ва чанг тўдаси хосил бўлади, бу чанглар ва газлар таркибида 35-50 % темир, 4-14 % ис гази, 8-13 % кремний ва алюминий, магний, кальий ва бошқа оксидлар бўлади.
	Мартен печларида юқори ҳароартда пўлат эритилади, бу вақтда атмосферага жуда катта миқдорда олтингугурт оксиди, азотли брикмалар ва ис гази ташланади. Бир тонна эритилган пўлат эвазига 6-10 кг чанг, 0,5-2,0 кг ис гази, 0,5-1 кг сульфат ангдриди,1-2 кг азот оксиди ҳосил бўлади.
	Республикадаги қатор ГЭС лар тошкўмир ва мазут эвазига ишлайдилар. (жумладан Ангрен, Оҳангорон ва Ширин шаҳрида).
	Чала ёнган кўмир атмосферани жуда ифлослантирувчи манба хисобланади. Буни қуйидагича ҳолатдан кўриш мумкин. Тошкўмир ёнаётган ўчоқда иссиқлик харорати бошдан охиригача 600-7000 С да сақланиши лозим. Ҳарорат бундан пасайиб кетса албатта тошкўмир чала ёнади, натижада ҳавога кўплаб Со2 ва сув буғлари ташланади.
Шу билан бир қаторда ўчоқда етарлича ҳаво бўлмаса ҳам тошкўмир чала ёниб кўплаб ис гази, тўйинмаган углеводлар, чала ёнган кўмир зарралари ва қуримлар учиб чиқади.
	Тошкўмир таркибида табиий ҳолда олтингугурт учрайди (1-6% гача) ёқилғи сифатида ёндирилганда ўша олтингугуртнинг 10 % ёнмайди, ёнгани ҳам ҳар хил кўринишларда ҳавога чиқиб кетади, кейинчалик олтингугуртли  бирикмалар жаъмики тирик организмларга зарар келтиради.
	Кўмир ёнишдан кўп миқдорда кул ҳам пайдо бўлади (6-35 % гача), ёнган кўмирдан 10-30% гачаси майда заррачалар холида атмосферага учади, агарда кўмир майда кукун холида ёқилғи сифатида ишлатилса унинг 60-90 % кул бўлиб қолади.
	Бир тонна тошкўмир ёқилса 200 кг кул  қолса,  атмосферага 160 кг (тахминан) хавога учиб кетади.
	Атмосферани ифлослантирадиган саноат корхоналаридан бири қора ва рангли металлургия соҳаси ҳисобланади. Уларда жуда катта жойларни эгаллаган корхоналар бўлиб, иш жараёнида атмосферага катта миқдорда захарли газлар, чанг, иссиқ харорат ажралиб чиқади. Турли материалларни эритиш, ишлов бериш, ясаш, қазиб олиш  пайтларида атмосферага катта миқдорда чанг ташланади. Катта металлургия комбинатларида бир кеча- кундузда ишнинг  хажмига қараб 350-600 тоннадан 2500 тоннагача чанг хосил бўлади.
	Ҳавога яна бир заҳарли модда чиқарадиган саноат корхонаси алюмин заводлар ва алюмин билан ишлайдиган тармоқлар хисобланади. Алюмин заводлар биосферадаги барча тирик организмлар ҳаётини издан чиқаради. Шунинг бу корхоналарни одам ишлайдиган жойлардан мутлоқ узоқ жойларга қуриш лозимдир. Бунга яққол мисол Тожикистоннинг Ўзбекистонга чегарадош худудга алюмин заводидан учган заҳарли моддалар таъсиридан мевали дарахтлар хосил беришни тўхтатади, тупроқ таркибидаги микроорганизмлар камайиб кетиши билан тупроқ структураси ёмонлашади. Охир оқибат маданий ўсимликлар ҳосилдорлиги камайиб кетади. Қорамолларнинг кўпайиши ва семириш ҳам энг паст даражага тушиб кетади. Ўртача бир 100 сигирдан 55-60 дона бузоқ олинди, олждинги кўрсаткич 100 сигирдан 85-87 дона бузоқ олинган эди. Мана энди зарарни ҳисоблаб кўриш мумкин. Агарда сигир бузоқ бермаса у сут ҳам бермайди, сут бўлмаса қатиқ ва пишлоқ ҳамда сариқ ёғ бўлмайди. Бир йил бузоқсиз сигирни беҳудага  боқиш  нимага керак. Қорамолларнинг оғзи очиб кўрилса уларнинг тиши тушиб кетган. Қаттиқ, дағал хашакларни яхши еёлмайди.
	Республикада Экосан ва Сурхондарё вилояти хокимлигининг ҳали ҳамма ҳаракатлари бекор кетмоқда, алюмин заводи барча имкониятларни ишга солиб ишламоқда, унинг заҳарли тутунларини Ўзбекистон ҳудуди узра ёймоқда.
	Алюмин заводи атмосферага фторли гидроген (НҒ), фторитларнинг қаттиқ, зарралари, алюминий, ис гази, углеводородлар, сульфит ангдриди ва бошқаларни ташлайди.
	Бугунги кунда турмушимизни кимё  саноатисиз тасаввур  қилиш қийин, халқ хўжалигида кислоталар, тузлар ишқорлар, минерал ўғитлар, гербицидлар, пестидлар, полимерлар, сунъий толалар, сунъий пластмасса идишлар, линолиумлар, бўёқлар, локлар ва бошқа кимё саноати ютуқлари ҳисобланади. Бу соҳа бир вақтда икки ҳил маҳсулот ишлаб чиқаради, мутлоқ тугал ва оралиқ маҳсулотлар. 
	Энг кўп заҳарли модда атмосферага ташлайдиган тармоқ бу минерал ўғит ишлаб чиқарувчи заводлар ҳисобланади. Мамлакатимиз аграр мамлакат бўлгани учун азотли ва фосфорли ўғитлар катта миқдорда ишлаб чиқарилади.
	Азотли ўғитлардан бири аммиакли ўғитлар ишлаб чиқариш жараёнида водород ва азотни синтез қилиш реакцияси беради. Бу реакция жуда юқори ҳароратда юқори босим таъсирида боради. Аммиак ажратиб олиш жараёнида атмосфера ҳавоси ис гази, аммиак, метан каби газлар билан ифлосланади.
	Бир тонна аммиак олинганда хавога 100 кг аммиак, 45 кг метан, 100 кг ис гази ташланади.
	Аммиакли селитра ўғити азот кислотасининг аммиак билан ўзаро реакцияга киришиши натижасида ҳосил бўлади. Шу тариқа бир қатор ўғитлар, аммиак, азот кислотаси, аммиакли селитра, мочевина, аммоний сульфат, суперфосфат, аммофос, нитроаммофос ва бошқа ўғитлар олинади. Аммиак селитра ўғитини олиш  уч босқичли жараёндан иборат; нейтраллаш, нейтрал эритмаларни қуйилтириш, қуритиш ва донача ҳолига келтириш.
	Навоий азот ва Самарқанд суперфосфат заводларида ишлаб чиқариш хажми ошган сари улар атмосферага шунча кўп заҳарли моддалар ташлайди.
	Фосфорли ўғитлар ишлаб чиқаришда ҳам атмосферага фосфорли бирикмалар ва фтор чанги, олтингугурт, ис гази ва азот оксиди ажралиб чиқади. Заҳарли моддалар ва чангларнинг тарқалиш майдони 5-6 км майдони эгаллайди. Шамол ёрдами бу  бирикмалар турли томонга тарқалади. Кимё саноати ажратадиган заҳарли моддалар таркибида ўта муракаблиги, хавфлилиги, организмга  оғир касаликлар олиб келиши билан ажралиб туради. Бу кимёвий моддалар тупроқда ҳамма нарсани синтезловчи, утилловчи тупроқда 50-60 йилгача сақланиб қолади. Ана шу маълумотлар кимёвий чиқиндилар ниҳоятда хавфли эканини билдиради.
	Энг зарарли моддаларни ҳавога ташлайдиган яна бир соҳа бу нефтни қайта ишлаш саноати ҳисобланади. Атмосферада парник эфектни ташкил қилган соҳа бу нефтни қайта ишлаш соҳасидир. Нефтни қайта ишлаш соҳасига йилига 225 минг тонна ис газини ҳавога чиқаради, бир кеча кундузда 600 тоннадан зиёд моддани атмосферани ташлайди. Нефтни қайта ишлаётганда углеводородлар, сульфит ангдрид, азот ва карбонат ангдриди, альдегит, аммон зарралари атмосферани заҳарлайди. Бу соҳага синтетик каучик ишлаб чиқариш ҳам киради, бу тармоқ хавога енгил учувчан ва эритувчи моддалар ташлайди. Нефть заводидан 25 км масофада ҳам ис гази бўлади. 
	Пластмасса ва металлар олишда ҳам полимеризациялашда фенол, аммиак моддалари, эфир, органик кислоталар ва бошқа заҳарли моддалар ажралади. Бу моддаларнинг ҳавода меъёри ошиб кетса албатта тирик организмларнинг ривожланишига зарар етади, натижада ўсимликлар флораси ва ҳайвонлар фаунаси кундан кунга  камайиб боради. Цивилизация бошлангандан бери инсоният ўзининг яхши яшаши, роҳат фароғати учун таъбиатдаги маълум турларни қуриб, камайтириб боради.
	Ҳавони зарарлайдиган манбалардан бири инсоннинг турмуш  шароитини яхшилашда зарур бўлган электр энергияни берувчи, хоналаримизни иссиқ тутувчи, телефон ва телевизор, компьютер ва бошқаларнинг ишлаши учун зарур бўлган иссиқ манбани ҳосил қилувчи, қувват берувчи элекр станциялари ҳисобланади.
	Электр станцияларига олов ёқиш натижасида кўмир, мазут, газларнинг ёнишида иссиқлик ҳосил бўлади. Станцияларда 1 кв  1 соат электр қуввати хосил қилиш учун 290-350 г кўмир керак, аслида станциялар конга катта миқдорда иссиқлик ҳосил қилади. Шу жараёнда ёқилғини ҳамма вақт ҳам тўла ва тоза ёнди деб бўлмайди, чала ёниш натижасида кўпроқ, тўлиқ ёниш натижаси камроқ зарарли моддалар ҳавога тушди. Айниқса кўмир таркибидаги олтингугурт ёниш жараёнида сулфит ангдридга айланади, мана шу модда хавони жуда ифлослантиради. Тошкўмир ёнган жойда ис гази зарарлари тўғридан тўғри бўлади. Маълумотларга кўра 1 тонна тошкўмир 83.4 кг олтингугурт оксидини, 44 кг азот оксидини, 347 кг чанг, 1кг ис гази 0,4 кг углеводларни,   0,1 кг альдегидларни ажратади, булардан ташқари SO2   гази ҳам ажралиб чиқади. Заҳарли моддалар миқдори тошкўмирларнинг қаердан қазиб олинганига қараб ўзгариб туради ҳар бир кон заводидан ўзига ҳос, кимёвий таркиби билан бир биридан фарқ қиладиган кўмирлар қазиб олинади. 
	Иссиқлик олиш учун мазутдан фойдаланилганда ҳам кўмир каби турли кимёвий таркибга эга заҳарли моддалар ҳавога чиқади мазут таркибида олтингугурт оксиди гази кўп бўлади, шунинг учун атмосфера кўмир ёки ёнгандагига қараганда кўпроқ ифлосланади. Олтингугурт оксиди гази баланд турубалар орқалий ҳавога учиб чиқиб 15-20 км атрофига тарқалади ва атроф муҳитни мутлоқ зарарлайди.
	Атмосферага иссиқлик олиш олиш учун фойдаланила-диган ёқилғи тури табиий газ тўлиқ ёнганда ҳавога энг кам миқдорда чиқиндиларни ташлайди. Бу ёилғи тури энг тоза ҳисобланади. 
	Республикамизда табиий газ заҳиралари катта бўлганлиги учун катта саноат корхоналаридан тортиб оддий хонадонлар, уй ховлиларда ҳам бу ёқилғи туридан фойдаланилади. Табиий газдан ҳам эҳтиёт бўлишни тақазо қилади. Агарда у чала ёнар экан албатта атмосферага ис гази, сульфат ангдириди, углеводородлар ажралб чиқади, меъёрдан ошиб кетса барча трик организмларни тўғридан тўғри  ўлимга олиб келади. Ис гази одамни жуда қисқа дақиқаларда бўғиб қўяди, жуда тез инсон хаётдан кўз юмади.
	Ҳавони ифлосланирувчи оҳирги энг катта тармоқ бу автотранспорт тармоғи ҳисобланади. Маълумки ер шарида автомобиллар сони жуда тезлик билан ошиб бормоқда, улардан ташқари хавода учувчи самолётлар, тез юрар пасасжир ва юк поездлари буларнинг харакати учун албатда ёқилғи керак. Ёқилғи ёнганда озми кўпми миқдорда заҳарли газлар атрофга тарқалади.
	Биламизки катта шаҳарларда айрим саноат корхоналарида заҳарли газлар фақат кундуз кунлари тарқалиши мумкин, аммо автомобиллар харакати мутлоқ тўхтамайди, демак ис газлари кечаю кундуз бизнинг ён атрофимизга тўғридан тўғри тарқалади. Биз улардан тўғридан тўғри нафас оламиз, корхоналардан чиққан моддалар албатда баланд трубалар орқали юқорига тарқалади, улар балки қаерларгадир кислотали ёмғирлар бўлиб ёғиши мумкин, аммо автомобил ис газлари бизнинг юзимизга, ҳовлимиздаги меваларга, ҳидлайдиган гулларимизга, кийимларимизга ис газининг заҳарлари ёғилади. Дабдурустдан олис табиат қўйнига бориб қолсангиз нафас олиш, тўлиқ нафас олиш бизга оғирлик қилади. Бизнинг ўпкамиз бундай тоза ҳавони қабул қилишга қийналиб қолади. Шаҳарда бош кўтариб кечалари осмонга қарасангиз юлдузлар жуда кам, хира кўринади, олис қишлоқларга, она табиат қўйнига  бориб осмонга қарасангиз юлдузлар чарақлаб тушиб келаётгандек туйилади. Мана фарқ, тоза хаво ва ифлосланган ҳавонинг аниқ исботи бизга.
	Автотранспортнинг ҳавони ифлослантирувчи захарли ис гази, углеводородлар, азот оксидлари, альдегидлар,  кетонлар энг хавфлиси қўрғошинлардан иборат. Автомобилларнинг ҳавога ташлайдиган ис газлари ҳавога ташланганда  метериологик шароитлар таъсирида фото кимёвий ўзгаришлар беради. Бунда азот қўш оксиди парчаланиб азот оксидига айланади, альдегид ва кетонлар радикалларни пайдо қилади. Ушбу реакцияларнинг натижасида катта шаҳарларда юз берадиган “Смог”лар пайдо бўлади. Смог катта шаҳарларда барча заҳарли газларнинг қўшилиб реакцияга кириши натижасида ҳосил бўладиган ва ерга қайтиб тушадиган заҳарли газлардир.
	Машиналар ички ёнар двигителларидан чиққан қўрғошин зарралари 1м3 атмосфера хавосига 1-2 мг дан 4-5 мг гача ташланмоқда. Катта шаҳарлар атрофида далалардан мева-сабзавотлар, ўтларни мутлоқ истеъмол қилинмаслиги керак. Кечаю – кундуз қатнайдиган автомобиллардан тарқаган қўрғошин натижасида магистрал йўллар атрофидаги 1м3  ҳаво таркибида 14-38 м кг қўрғошин бор. Олис табиат қўйнида бу кўрсаткич 0,1 – 0,5 м кг га тенг бўлади. Қўрғошин зарралари дунёнинг ҳамма бурчакларига бориб етди. Катта Шимолий муз океани ва Гренландия музликларидан қўрғошин зарралари топилди.
	Айрим олимларнинг фикрича атмосфера ҳаво қатламини ифлослантирувчи манба автотранспорт воситаларидан чиққан заҳарли газлар ҳисобланади. Одам сони миллиондан ошган катта шаҳарларда 3,4 бенз-а-пирен миқдори 100 м3 ҳавода 1,7 м кг етади аслида бу кўрсатгич 0,2-0,4 м кг атрофида бўлиши меъёрий хисобланади. 1 дона автомобил бир йилда ўртача 4 тонна оксигенни ҳаводан олиб атроф муҳитга  800 ис гази 40 кг озот оксиди ва 200 кг заҳарли модда ҳамда углеводородни ташлайди. 
	АҚШ саноат ва транспорти энг ривожланган мамлакатлар сафига киради, шунинг натижаси ўлароқ атмосфера ҳавосини 40-80% гача фақатгина автомобилардан чиқадиган тутун эвазига ифлосланади. Хатто шаҳар ҳавосининг ҳам заҳарли газлар билан ифлосланишининг сабабчиси автомобилар бўлиб, улар 60% заҳарли газларни ташлайди. Ўртача ҳавога 100 млн тонна ис гази ташланса, шундан,  75,3 млн тоннаси автомобиллардан чиққан заҳарли тутунлардир.
	Бу кўрсаткичлар ҳамма мамлакатларда бир ҳил эмас, Франция ва Германия мамлакатларида автомобиллардан чиққан заҳарли газлар миқдори 13-15% ни ташкил қилади. 
Атмосфера ҳавоси ўта ифлос бўлса, қуёш нурларининг ерга етиб келишини камайтиради, ёруғлик тўсилади, кундуз кунлари, хиралашиб қолади. Ёруғлик тўсилади, қуёшдан келаётган ультрабинафша нурлар ушланиб қолиб ёруғлик ва ҳарорат миқдор жиҳатдан кам ўтади, бу нарса ердаги тирик организмларнинг бир маромда ривожланишига зарар келтиради. Баъзан учиб чиққан қоракуя ва қурумларнинг миқдори кўпайиб кетса ёруғлик 70-80% камаяди.
Атмосфера ҳавосини ёқилғилар, кимё саноати чиқиндилари, оғир ва рангли металлургия ҳамда автомобил ва бошқа транспортларнинг заҳарли чиқиндилардан ҳимоя қилиш инсониятнинг асосий вазифасидир. Қачонки ҳаво тоза бўлар экан инсон ўпкасига тоза ҳаво киради,  нафас олиши енгилашади. Экологик соф атмосферадан нафас олган инсонлар соғ-саломат бўлиб узоқ умир кўради.
Ҳавони заҳарли моддалардан тоза сақлаш ва атмосферага ташланаётган заҳарли газларни ушлаб қолиш ҳаводан нафас олаётган инсонларнинг бурчидир.
	2000 – 2004 йиллар давомида атмосфера ҳавосининг ифлосланиш даражаси мониторингининг маълумотига мувофиқ, республиканинг қуйидаги шаҳарларида  атмосфера ҳавосининг ҳолати яхшиланган:  Олмалиқ (чанг, олтингугурт диоксид ива озон бўйича), Гулистонда, Қарши ва Самарқандда (чанг бўйича), Навоийда (фенол бўйича).
	Беш йиллик даврда республиканинг йирик шаҳарларида ифлослантирувчи моддалар сақловчи 24 ингредиентдан бештаси бўйича салбий таъсир чегарасидаги концентрациядан (СТЧК ў.с.) ортиқлиги  яъни 1 дан 3.3 гача СТЧК ў.с. қайд қилинди:
чанг – Андижон, Бухоро, Когон, Қўқон, Навоий, Нукус ва Тошкентда;
азот диоксиди – Тошкент, Фарғона ва Навоийда;
аммиак – Андижон, Навоий ва Фарғонада;
фенол – Ангрен ва Фарғонада;
озон – Ангрен, Бекобод, Навоий, Нукус, Тошкент, Чирчиқ ва Фарғонада.
Йирик шаҳарлар ҳавоси сифатини тавсифлашда, атмосферанинг ифлосланиш индекси (АИИ) комплекс ўзгаришлар динамикасидан фойдалинади. Бу кўрсаткич, йил давомидаги ўртача ифлосланишнинг миқдори, СТЧК(салбий таъсир чегарасидаги концентрация),токсиклик даражаси ва токсик  моддалар миқдори каби кўрсаткичларидан фойдаланиш асосида қурилади. Республикамизнинг кўпчилик шаҳарларида АИИ (атмосферанинг ифлосланиш индекси) меъёр чегарасида учрайди.
	Ушбу давр оралиғида индекс ё пасайган, ёки барқарорлигича қолган. Фақатгина Андижон ва Қўқон шаҳарларида 1999 йилга нисбатан 2004 йилда индекс юқори бўлди. 
	АИИ Ангрен шаҳрида бир қанча ўсди, Навоий  ва Тошкентда арзимас пасайиши кузатилади, аммо нисбатан юқорилиги билан тавсифланади. 2004 йилда республикамиздаги энг ифлосланган шаҳар атмосфера ҳавоси чанг билан юқори ифлосланиши (5 СТЧдан юқори) Андижон шаҳри бўлди. Лекин бу бу ҳолат мазкур шаҳар учун доимий ҳисобланмайди.
	Шаҳарларда замонавий ускуналар йўқлиги боис, диоксинлар, полихлорбифениллар ҳамда 10 микрондан кичик (РМ 10) қаттиқ моддалар каби токсик моддалар мониторинги олиб борилмайди.
	Ушбу жадвалда 15 шаҳар бўйича 1999 йилдан 2004 йилгача давр ичидаги АИИ келтирилган.

Ўзбекистон Республикаси шаҳарлар ва аҳоли пунктларида ҳавонинг ифлосланиши (АИИ), 1999-2004 йиллар

Шаҳарлар	1999 й.	2000 й.	2001 й.	2002 й. 	2003 й.	2004 й.	
Олмалиқ	4,75	5,52	5,08	4,83	4,67	4,46	
Ангрен	4,00	3,63	4,20	4,60	5,13	5,38	
Андижон	4,01	2,99	3,22	2,94	2,34	7,11	
Бекобод	2,30	2,30	2,49	2,93	2,91	2,27	
Бухоро	4,71	4,48	4,09	3,56	3,22	3,04	
Гулистон	3,57	3,44	2,95	3,06	2,45	2,26	
Қўқон	4,65	4,60	4,64	4,37	4,72	5,39	
Навоий	7,77	7,62	7,09	6,46	7,85	5,76	
Наманган	3,54	4,13	2,67	2,67	1,91	1,85	
Нукус	4,27	5,06	5,04	3,62	5,18	4,62	
Самарқанд	3,30	3,51	3,77	3,06	3,02	3,06	
Сариосиё	1,85	2,16	2,50	2,76	2,72	2,81	
Тошкент	6,48	5,92	5,95	6,68	6,36	5,52	
Фарғона	5,00	5,94	5,84	5,06	4,98	4,70	
Чирчиқ	4,40	3,47	3,35	3,58	3,84	3,38	

Изоҳ:АҲИИ > 14: ҳавонинг ифлосланганлиги жуда юқори
7 < АҲИИ < 14: ҳавонинг ифлосланганлиги юқори
5> АҲИИ > 6: ҳавонинг ифлосланганлиги нисбатан юқори
АҲИИ < 5: ҳавонинг ифлосланганлиги паст.
Атмосфера ҳавосини ифлослантиришга асосий сабабчи бўлган саноат объектлари Тошкент (42,7%), Қашқадарё (14,6%), Бухоро (10,9%), Навоий (8,1%), Фарғона (6,8%) вилоятларида жамланган. Саноат салоҳияти энергетика, қора ва рангли металлургия, кимё ва нефткимё саноати (асосан ўғитлар ишлаб чиқариш), газ саноати, нефтни қайта ишлаш заводлари, цемент ва бошқа қурилиш материаллари ишлаб чиқарувчи корхоналар объектларидан иборат.
Нефть ва газ саноати: Ўзбекистоннинг нефть-газ саноати оғир саноатнинг улкан тармоқларидан бири ҳисобланиб, республика энергетикасини бирламчи ёнилғи ресурслари билан 93% га таъминлайди.
	Мустақиллик даврида суюқ углеводородларни қазиб олиш деярли 3 баробарга ортди, бу нефтни импорт қилишдан тўла воз кечиш ва республикада ёқилғи мустақиллигини таъминлади.
	Бухоро, Қашқадарё, Сурхондарё вилоятларида нефть ва газ қазиб олиш амалга ошириляпти, Қорақалпоғистон Республикаси Устюртда газ конларини ўзлаштириш олиб борилмоқда. 
	Нефть таркибида олтингугурт бирикмаларининг миқдори кўплиги (2,7% гача) ва табиий газ ва нефтда токсик ҳамда занглаш-агрессив олтингугурт водородининг аралашмалари мавжудлиги республикамиз конларини ажратиб турувчи табиий хусусият ҳисобланади, бу дастлабки хом-ашёни қайта ишлаш технологиясини такомиллаштириш заруриятини келтириб чиқармоқда.
Газнинг асосий истеъмолчилари аҳоли (43%), саноат ишлаб чиқариш (30%) ва энергетика (24%) ҳисобланади.
Ифлослантирувчи моддалар қуйидагилардан иборат: олтин диоксиди (25%), унинг манбалари асосан «Ўзгеобурнефтгаз қазиб олиш » АК ишлаб чиқариш обеъктлари чиқарадиган газларни ёқиш машиналари ҳисобланади, уларнинг кўрсаткичлари : углерод оксиди (14 %), азот оксидлари (6 %), олтингугурт водород (0,3 %) , қоракуя қаттиқ зарраларидан (0,2 %) иборат.
	“Муборак ГҚИЗ” УШК, “Шўртаннефтгаз” УШК, Фарғона НҚИЗ, “Шимолий сох” ер ости газ омборлари, Бухоро НҚИЗлари ҳаво ҳовузини асосий ифлослантирувчи манбалар ҳисобланади, улар тамонидан ҳар йили катта миқдорда ифлослантирувчи моддалар атмосферага чиқарилади. 
           Металлургия: Металлургия саноати ташламаларига барча стационар (турғун) манбалардан атмосферага ташланадиган ташламалар умумий миқдорининг тахминан 15%и тўғри келади.
	Табиатни муҳофаза қилиш бўйича ўтказилаётган чора-тадбирларга қарамай, “ОТМК” ОАЖ республикада атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи йирик манба бўлиб қолмоқда. Республика бўйича барча стационар (турғун) манбалар тамонидан чиқарилаётган чиқиндиларнинг 12% ва олтингугурт диоксидининг 26% ушбу ташкилот ҳисобига тўғри келади. 2004 йилда атмосферага ифлослантирувчи моддаларни чиқариш ҳажми 106,2000 тоннани ташкил этди. 
	Баъзи йилларда, Олмалиқ шаҳрида атмосфера ҳавосини олтингугурт диоксиди билан ифлослантириш даражаси санитария-гигиеник меъёрлардан 5 баробар ошган. Ўзгидромет маълумотлари бўйича 2001-2004 йилларда, атмосфера ҳавосини олтингугурт диоксиди билан ифлослантириш  санитария-гигиеник меъёрлардан ошмади. Бироқ, алангаости кузатишлари баъзи вақтларда олтингугурт диоксиди бўйича максимал бир марталик миқдори 1,2-1,5 баробар ортиқ бўлганлигини  кўрсатмоқда.
          Қурилиш саноати: Охангарон, Навоий, Бекобод, Бухородан, қурилиш ва цимент ишлаб чиқариш саноати – асосий чанг чиқарувчи манбалар ҳисобланади.  Атмосфера ҳавосини чанг билан ифлосланиш даражаси санитария-гигиеник меъёрлардан ошади. 
          Кимё саноати:  Олмалиқ, Андижон, Қўқон, Навоий, Фарғона, Чирчиқ ва Самарқанда кимё саноати объектларининг ташламалари, турғун манбалардан ташланаётган ташламалар умумий ҳажмининг бор йўғи 3%ни ташкил этади.  Асосий ифлослантирувчи моддалар – булар, аммиак, фторли водород, азот диоксиди ва фенол. 
	Озиқ-овқат ва енгил саноат тармоқлари эса ҳавони юқори бўлмаган даражада ифлослантиради. 
	Саноат объектларида атмосфера ҳавосини юқори даражада ифлослантиришга асосий сабаб, ифлослантиришни камайтирувчи технологияларининг эскириб қолганлигини ва самарасизлиги ёки умуман қўлланмаслигидир. Бундан ташқари, ишлаб чиқариш технологиялари замонавий талабларга жавоб бермайди ва модернизациялаштириш ёки алмаштиришга муҳтож.

7.2.Қаттиқ чиқиндилар ва улардан атроф- муҳитни ҳимоя қилиш.
Саноати ривожланган барча мамлакатларда қаттиқ чиқиндилар жуда катта миқдорда тўпланади. Қаттиқ чиқиндилар ўзларини қолаверса атроф муҳитни ифлос қилиш билан бир қаторда, улар жуда катта ер майдонини ҳам банд қилади. Ушбу ердан экин майдони сифатида маданий ўсимликларни ўстириб  инсон учун фойдали маҳсулотлар етиштирш мумкин.
Қаттиқ моддалар фақатгина атмосферани ифлослантирувчи бўлмасдан балки улар таркибида иккинчи хил фойдали моддалар бор, бу моддани қайта ишлаш ёрдамидагина ажратиб олиш мумкин. Қаттиқ моддалар узоқ туриб қолса ёғинлар ёғишидан сувлар оқиб яқин атрофни ифлослантиради.
Бу чиқиндиларни ёқиш мутлоқо ярамайди, тутун билан атмосферага жуда заҳарли газлар ва қаттиқ металлар учиб чиқади. Устидан ёмғир ва қор тушиши натижасида заҳарли  моддалар секин аста тупроққа сингиб ер ости сувларни ҳам заҳарлайди.
Қаттиқ чиқиндилар тўпланиб узоқ вақт туриб қолган жойларда тозаланганидан сўнг ҳам узоқ вақт бу жойда ўсимликларни экиш мумкин эмас. Модамики ўсимлик экиб ўстирилар экан ўша маҳсулотларни истеъмол қилиш мумкин эмас. Чунки бу ўсимликлар тупроқдан озуқа моддалар  орқали кўпгина заҳарли моддаларни тупроқдан ўзи билан олиб чиқади. Бу тупроқларда темир, хром ва бошқа моддалар ёки қайси тур қаттиқ чиқинди бўлишиги қараб тупроқда ўша моддалар кўп бўлади.
Саноат чиқиндилари 12.1.007-76 Даволаш стандарти бўйича таркибидаги заҳарли моддалар ва ташқи муҳитни ифлослантириши билан тўрт гуруҳга бўлинади.
•	Фавқулотда хавфли
•	Жуда хавфли
•	Ўртача хавфли
•	Сал хавфли
4 гурухга саноат чиқиндилари таркибида заҳарли моддалар сақламайдиганлар киради. Бу гуруҳ чиқиндилар таркибида фосфотларни, марганец, рухнинг симоб тузларини сақлайди.
3 гурухга корхона чиқиндилари таркибида мис сульфати, миснинг отқулоқ кислотаси тузлари, никелнинг хлорли тузи, қўрғошин оксиди ва бошқаларни сақлаши билан инсон хаётига хавф солади.
2 гурухга корхона чиқиндилари таркибида инсон хаёти учун хавф соладиган симоб, маргимуш, хром, қўрғошинли азот ва бошқа заҳарли тузларни сақлаши билан жуда хавфли ҳисобланади.
Корхона чиқиндилари иккига бўлинади яъни биридан фойдаланиш мумкин, иккинчи туридан мутлоқ фойдаланиб бўлмайди.
Саноат корхонаси чиқиндиларидан ғишт,  қурилиш материаллари, ёқилғи маҳсулотлари шунингдек айрим элементларни соф ҳолда ажратиб олинади. Масалан нефтни қайта ишлаш саноатида чиқадиган шлам қолдиқлари қайта ишланса 1 млн тоннасидан 4300 тонна кобет олиш мумкин.
Металлургия комбинати шлакларидан ва иссиқлик энергия ишлаб чиқарадиган бўлимларидан чиққан кулдан цемонт, ўғит материал толалар қайта ишлаб олинади. Шунингдек улардан кислотларга чидамли изоляция материаллари ва бетон қуйиш учун қурилмалар тайёрланади.
Фойдаланиш мумкин бўлган инсон ва табиат учун хавфли бўлган  чиқиндилар зарарсизлантириб аҳоли пунктларидан мутлоқ узоқ жойларда кўмиб ташланади. Чиқиндиларни термик усул билан зарарсизлантиришла махсус ўчоқларда улар 1000+1200оС да куйдирилади, аммо уларнинг ёнишидан заҳарли газлар ҳосил бўлса улар албатта махсус ушлагичлар ёрдамида ушлаб қолинади.
Биздаги саноат корхоналаридан Олмалиқ ва Ангренда чиқиндилар миқдори жуда кўпайиб кетади. Баъзан тўпланган чиқиндилар миқдори 40 млн. тоннагача етиш мумкин,  бу корхоналардаги чиқиндиларнинг кўпчилиги қайта ишланади. Аммо кўмиб ташланади. Ўта заҳарли бўлган чиқиндилар қалинлиги 10 мм бўлган темир контейнерларга солиб маҳкамлаб тўрт томони бетонланган чуқурларга кўмилади, суюқ чиқиндилар учун ажратилган чуқурликлар ҳамма томони бетонланиб четларига тупроқ солиниб кўмилади. Бетонланган чуқур ер юзасидан камида 80-100 см пастда қолади.
Йирик шаҳарларда саноат чиқиндилари жуда кўплаб чиқади. Масалан энг катта шаҳарлардан бири бўлган Москва шаҳрида қаттиқ, уй-рўзғор чиқиндилари бир одам бошига бир йилда 300 кг тўғри келади. Шундан қоғоз ва картонлар 28.8%; металл жинслар 5.7%; озиқ-овқат чиқиндилар 28.5%; пластмасса 5.1%; текстиль 3.1%; ойна 4.4%; ёқилғи материаллари 1.8%; инерт материаллар 3.4%; майда чанг чиқиндилар 19.2% чиқинди хажмини ташкил қилади.
Республикамиза қаттиқ чиқиндилар асосан энергетика берувчи иншоатлардан кул ва шлаклар; қора ва рангли металлургиядан  шлаклар, кокс қолдиқлари; кўмир  қазиб олувчи саноатдан чанг чиқиндилар; ёғочни қайта ишловчи хўжаликлардан қипиқ ва қириндилар; кимё саноатидан фосфогипслар шаклида хосил бўлади.
Қаттиқ чиқиндилар таркибида турли кимёвий моддалар бўлиб ўта заҳарли моддалар мишьяк, фтор, фосфор, симобдан тортиб инерт моддаларгача бўлади, бўлади, булар бўр, гипс ва лойлар.

7.3. Саноат чиқиндиларни қайта ишлаш ва улардан фойдаланиш.
Катта хажмда ишлайдиган саноат корхоналирдан миллион тонналаб чиқиндилар чиқади. Шунинг учун ҳам бу чиқиндиларни қайта ишлаб ундан фойдаланишни яхши йўлга қўйиш зарур.
Тўпланган саноат чиқиндиларидан оқилона фойдаланилса кўп миқдорда минерал ўғитлар, қурилиш материаллари, технологик ва уй рўзғор учун зарур ёқилғилардан тайёрланади. Чунки улар жуда катта миқдордаги ерларни банд қилиб қўяди. 
Кўп миқдорда чиқиндилар тупроқларнинг таркибини яхшилаш учун фойдаланилади. Тупроқларга гипс, охак солинади, кислота миқдори ошиб кетган бўлса  нейтралловчи моддалардан фойдаланилади.
Марказий иситиш иншоатларидан чиққан чиқиндилар таркибида 53% SiO2, 24% Al2O3, 10% Fe2O ва  FeO, 2%CaO, 1%MgO, 4% ишқорли металлар оксиди ва фақатгина 6%  и мутлоқ ёнмайдиган моддалар.
Кулнинг бир қисмини тўғридан – тўғри ишлатиш мумкин, цемент, газ бетон, керамзитбетон, силикат ғиштлар таёрлаш техник, иқдисодий ва ташкилий томонларини ўйлаб иш олиб бориш лозим.
Чиқиндиларни қишлоқ хўжалигида ишлатиш.
Бир қатор йирик хажмдаги чиқиндилар, калий ўғитлари чиқиндиларидан қишлоқ хўжалигидда фойдаланилади.
Фосфат хомашёсидан фосфор, фосфогипс шўрхок ерларни мелиорациялашда фойдаланиш яхши натижа беради, чунки унинг таркибида Са, S, P, Fe, Al, Mg макро элементлари бор.
Қишлоқ хўжалиги хадеб иккиламчи чиқиндиларни ишлатиш самара бермайди, улар чунки заҳарли моддалар ҳам сақлагани учун тупроқ таркибидаги макроорганизмлар нобуд бўлади. Фосфогипс таркибида фтор, оғир металлардан мишьк ,селен бор.
Саноат чиқиндиларини зарарсизлантириш ва кўмиш бугунги кундаги экологик заруриятлардан биридир. Чиқиндиларни зарарсизлантирш жуда оғир, сермашаққат, серхаражат иш ҳисобланади. Ривожланган мамлакатларда ишлаб чиқарилган заҳарли моддалар миқдори одам бошига 70 кг бўлса, бир тонна заҳарли моддани зарарсизлантириш учун 500 доллар (АҚШ) сарфланади.
Чиқиндиларни кўмиш ва зарарсизлантириш, албатта чиқинди чиқарган корхона ёки ташкилот эвазига бўлади ва кўмиладиган жой ҳам албатта шу ташкилотга мансуб бўлиши керак. Чиқинди кўмиладиган майдон ҳамма томонлама ўйлаб, ернинг геологик қатлами ўрганилган бўлиши лозим. Чунки ернинг пастки қатламида сув яқин бўлмаслиги, қумоқ бўлмаслиги ва бирон бир сел ва қор кўчкилар таъсиридан шу майдон кўчмаслиги керак. Шуни очиқ айтиш керакки бундай майдонлар бошқа хеч қачон яхши структурали ер бўла олмайди, чунки бу ерлардаги заҳарли моддалар ўсимлик маҳсулоти орқали инсонларга ёки ҳайвонлар қушларга етиб боради.
Чиқинди кўмиладиган жойлар санитария гигиена меъёрларига риоя қилиш керак. Майдонлар доимий равишда чиқиндиларни тўплайдиган бўлиб, улар таркибидан заҳарли ишлатиб бўлмайдиганларини даврий равишда кўмиб, лозим бўлса қайта ишлаб турадиган бўлиши керак. Аммо чиқинди майдонлари бир неча ташкилотларга тегишли бўлса жуда маъқул, зарарли моддалар бир жойга тўпланса яхши бўлади.
Чиқинди майдони таркибига уч турдаги ишни бажарувчи гурух киради.
1. Саноат чиқиндиларини зарарсизлантирадиган завод бўлиши, чиқиндиларни физик кимёвий жихатдан қайта ишловчи ва куйдирувчи, бошқа турга ўтказувчи, чиқиндининг хажмини кичрайтириб кўмувчи имкониятлар бўлиши.
2. Шу майдонда чиқиндиларни кўмиш учун махсус чуқур котлованлар қазиш мумкин бўлиши ва барча заҳарли токсик моддаларни тахлашга шароит мумкинлиги.
3. Заҳарли ва зарарли чиқиндиларни ташиш учун махсус транспорт машиналар доимо мавжуд бўлиши.
Чиқинди майдони яқинидан оқар сувлар ўтмаслиги, одамлар бундай сувдан ичиш ва ўсимликларни суғориш учун мутлоқо фойдаланилмаслиги зарур. Майдонинг ўзини канализацияси бўлиши мумкин, аммо у ҳеч қаерга уланмайди, чиқинди майдони радиоактив моддалар ҳеч қачон олиб келмайди, шунингдек нефть махсулотлари қолдиғи хам келтирилмайди.
Чиқинди майдонида бир қатор ташкилий ишларни узлуксиз равишда олиб бориш зарур. Чунки майдонда хавфсизликнинг олдини олиш учун захарли моддаларни зарарсизлантириб, зарур бўлса кўмиб қайта ишлашга юбориб атроф-муҳитни ифлос қилмаслик чораларини излаш лозим.
турли ташкилотлардан йўқ бўлмайдиган заҳрли чиқиндиларни териб олиш ёки йиғиш;
       заҳарли моддаларни чиқинди майдонига тезроқ автомобиллар билан жўнатиш каби ишларни ташкил қилиш чиқинди майдони ахоли яшайдиган жойдан камида 10 км узоқликда жойлаштирилади.

7.4.Тожикистон Алюмин заводининг атроф-муҳитни ифлослантириши ва зарарлари.
Тожикистон алюминий заводи (ТожАЗ) фаолият юритиши оқибатида, Ўзбекистон Республикаси Сурхондарё вилоятининг Сариосиё, Узун ва Денов туманларида кескин экологик вазият сақланиб келмоқда. Аввалги йиллардагидек, ТожАЗ томонидан атмосферага зарарли моддалар айниқса, фторли водород чиқарилиши давом этмоқда.Бу ҳудудда 570 минга яқин аҳоли истиқомат қилади. Аҳоли соғлиғига таъсир этувчи, экологик вазиятни мослаштирувчи зарарли моддалар қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришига ҳам зарар келтирмоқда.Ўзбекистон Тожикистон республикалари ҳукуматлари ўртасида экологик вазиятни яхшилаш борасида ҳамкорлик тўғрисидаги келишув бўйича муайян ишлар олиб борилганлигига қарамай, Тожикистон алюмин заводининг салбий тасири бўйича Тошкент шаҳрида 1994 йил 17 ноябрида изохланган Тожикистон алюмин заводининг 1996-2000 йилларга мўлжалланган экологик вазиятни яхшилаш илмий тадқиқот ва техник ишлар дастури Тожикистон алюмин заводи томонидан молиялаштирилиши таъминланиши зарур бўлган ҳолда амалга оширилмади.Битимнинг моддасида назарда тутилган ва  Сурхондарё вилоятининг айтиб ўтилган ҳудудларида яшовчи аҳоли ва атроф-муҳитига заводнинг салбий таъсири пасайтиришга йўналтиришган тадбирлар қуйида кўрсатилган йўналишлар бўйича тўлиқ бажарилмаган хусусан:
Иссиқ иқлим шароитларда санитария-гигиеник меъморларни қайла ишлаб чиқиш ва экологик меъёрларни ишлаб чиқиш ишларини молиялаштириш ҳаммда етказилган иқтисодий зарарни ҳажмини аниқлаш;
Атмосфера ҳавосининг ифлосланиши устидан автоматлаштирилган назорат тизимини жорий этиш;
Сурхондарё вилояти Узун ва Сариосиё туманларида салбий таъсирнинг иқтисодий зарарларини қоплаш.
Тожикистон алюминий заводида маҳсулот ишлаб чиқариш қуввати оширилиши билан мазкур минтақанинг экологик вазияти янада ёмонлашиши ва кексинлик ўчоғини жиддийлаштириши мумкин. Тожикистон алюминий заводи томонидан Ўзбекистон Республикаси Сурхондарё вилоятининг аҳолиси ва айрим ҳудудларининг атроф-муҳитига чиқарилган трансчегаравий ифлослантирувчи моддалар, айниқса, фторли водороднинг таъсирини дастлабки баҳолаш учун аҳоли саломатлиги ва атроф-муҳитнинг аҳволи бўйича (статистик ҳисоботлар, илмий тадқиқотлар натижалари, собиқ Иттифоқ комисиясининг ҳисоботлари, экспедиция тадқиқотлари ва бошқалар), Соғлиқлиқни сақлаш вазирлиги ,Ўзгидромет, Ергеодескадастр давлат қўмитаси, Фанлар Академиясининг ботаника ва зоология институтлари,Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирликларининг маълумотларидан фойдаланилди. 
Тожикистон алюминий заводининг умумий тавсифи (ТожАЗ): ТожАЗ қадимий Регар қишлоғи ёнида қурилган. ТожАЗ бир йилда 517 минг тонна алюминий ишлаб чиқариш лойиҳавий қувватига эга. Янги заводнинг биринчи қуймаси 1975 йил 31 мартда олинган эди. 1978 йил январь ойидан бошлаб, ТожАЗ томонидан собиқ Иттифоқда биринчи қуйдирилган анод ишлаб чиқарилган. 1981 йил январдан қуйиш-прокат бўлимида биринчи йирик ўлчамли қуймалар олинган эди. Ўтган асрнинг 80-90 йиллар бошларида ТожАЗ томонидан алюминийнинг саккиз маркаси ва силуминнинг тўрт маркаси ишлаб чиқарилган. 
	1989 йил ТожАЗ томонидан 480 минг тонна алюминий ишлаб чиқарилган. 	
ТожАЗ томонидан 2004-2005 йилларда, йилига ўртача 300-350 минг тонна ёки 58,0 – 67,7% лойиҳа қувватига тенг алюминий ишлаб чиқарилган. 
Атмосферага зарарли моддаларни чиқаришнинг умумий миқдори (1988 йил) 37, 456 минг тоннадан (2002 йил) 21,613 минг тоннагача, жумладан, фторли водород 1342,6 тоннадан 692,6 тоннагача камайган. 14-жадвалда  ТожАЗнинг зарарли моддалар чиқариш динамикаси кўрсатилган. 
Заводнинг 12 та корпуси таркибида қуйиш бўлинмали алюминий электролизи ва куйдирилган анод ишлаб чиқарилган.  
Алюминий электролизи бўлган қуйма корпусларининг барчаси икки босқичли газларни тозалагич ускуналардан иборат. Шундан 1 – босқичида электрофильтрлар, 2 – босқичи эса содали қоришмалар тизимига эга бўлган тезкор скуббер билан жиҳозланган.
ТожАЗда тозалагич иншоотларининг унумдорлигини ошириш ва технологик жараённи автоматик бошқарув тизими (ТЖАБТ) ни такомиллаштириш мақсадида хорижий фирмалар, яъни Норвегиянинг «АВВ» ва Финляндиянинг «Афалавтоматика » фирмалари ёрдамида реконструкция ишлари олиб борилмоқда. 
Тожикистон Республикасининг табиати муҳофаза қилиш вазирлигининг берган расмий маълумотларига асосан, 2001 йили тозалагич ускуналарининг самарадорлиги: қаттиқ моддалар учун – 98,8%, фторли водород 99,8% ни ташкил этган.

Тожикистон алюминий заводи томонидан атмосферага ифлослантирувчи моддалар ташланиши динамкаси  (тонна)

1-жадвал

Йиллар	2-ТП – ҳаво маълумотлари бўйича жами амалдаги чиқиндилар	Шу жумладан	
		
қаттиқ	Фторли водород (НF)	Азот икки оксиди (NO)	Углерод оксиди (СО)	Олтингугурт икки оксиди (SO)	Углеводородлар (СН)	
1994	30284,5	3965,1	150,2	128,5	25246,6	794,1	-	
1995	29239,1	3075,1	147,1	189,1	24967,5	860,3	-	
1996	24368,8	2431,1	119,0	174,6	20922,0	721,1	-	
1997	23207,6	2370,3	122,0	209,5	20831,1	674,7	-	
1998	23875,6	2397,3	121,6	215,5	20460,8	680,4	-	
1999	24543?5	2452,0	120,2	201,3	21048,6	700,2	21,2	
2000	22250,7	2379,9	119,8	205,5	18823,0	700,5	22,0	
2001	21899,1	2416,8	120,7	197,0	18441,5	700,8	22,3	
2002	21613,3	2027,3	119,4	212,6	18539,4	692,6	22,0	

Манба.Тожикистон Республикасининг 2004 йилдаги экологик фаолияти натижалари обзори, БМТ ЕИК.

ТожАЗ таъсир ҳудудида атмосфера ҳавосининг ифлосланиш динамикаси ўртача йиллик концентрациялар, мг/м3/СТЧК улуши

2-жадвал
Аралашма	Пост	1991	1992	1993	1994	1995	
		І__ЂhB3 
мг/м3	СТЧК	мг/м3	СТЧК	мг/м3	СТЧК	мг/м3	СТЧК	мг/м3	СТЧК	
Чанг	Сари-осиё 	0,1 
	0,7
	0,2 
	1,3
	0,2 
	1,3
	0,1 
	0,7
	0,2 
	1,3
	
Олтингугурт диоксиди	Сари-осиё Денов	0,009
0,005	0,2 
0,1	0,006
0,004	0,1 
0,1	0,004
0,003	0,1 
0,1	0,003
0,003	0,1 
0,1	0,003
0,003	0,1 
0,1	
Азот диоксиди	Сари-осиё Денов	0,03
0,02	0,8
0,5	0,03
0,02	0,8
0,5	0,03
0,02	0,8
0,5	0,02
0,02	0,5
0,5	0,03
0,02	0,8
0,5	
Фторли водород	Сари-осиё Денов	0,003
0,001	0,6
0,2	0,006
0,002	1,2
0,4	0,003
0,002	0,6
0,4	0,003
0,003	0,6
0,6	0,003
0,002	0,6
0,4	
3-жадвал

Аралашма	Пост	2000	2001	2002	2003	2004	
		мг/м3	СТЧК	мг/м3	СТЧК	мг/м3	СТЧК	мг/м3	СТЧК	мг/м3	СТЧК	
Чанг	Сариосиё Денов	0,1 
0,1	0,7
0,7	0,1 
0,1	0,7
0,7	0,1 
0,1	0,7
0,7	0,1 
0,1	0,7
0,7	0,1 
0,1	0,7
0,7	
Олтингугурт диоксиди	Сариосиё Денов	0,003
0,003	0,1 
0,1	0,003
0,003	0,1 
0,1	0,003
0,003	0,1 
0,1	0,003
0,003	0,1 
0,1	0,003
0,003	0,1 
0,1	
Углерод оксиди	Сариосиё Денов	1	0,3
0,3	11	0,3
0,3	1
1	0,3
0,3	1
1	0,3
0,3	1
1	0,3
0,3	
Азот диокси-ди	Сариосиё Денов	0,02
0,02	0,5
0,5	0,03
0,03	0,8
0,8	0,04
0,03	1,0
0,8	0,04
0,03	1,0
0,8	0,03
0,04	0,8
1,0	
Фторли водород	Сариосиё Денов	0,003
0,002	0,6
0,4	0,003
0,002	0,6
0,4	0,004
0,003	0,8
0,6	0,004
0,002	0,8
0,4	0,004
0,002	0,8
0,4	

1985 йилда ўтказилган мунтазам текширишлар Тожикистон алюминий заводида 11,5 км масофадаги Сариосиё ҳудудида атмосфера ҳавосининг фторли водород билан энг кўп ифлосланганлиги даражасини кўрсатади-1,4 СТЧК ў.с. максимал миқдори 0,048 мг/м3 (2,4 СТЧК) даражага етди. Тупроқ ва ўсимликларда фториднинг юқори даражаси кузатилди. 1991 йилдан бошлаб, 1996 йилгача завод қуввати пасайганлиги ва чиқиндилар камайиши сабабли, атмосфера ҳавоси ифлосланиши бир мунча  пасайди, лекин таъсир ҳудуди бўлган Сариосиё туманида атроф-муҳитни текшириш ишлари тўхтатилмади. ТожАЗ зарарли чиқинди газларини чиқариши ўзига хослиги фторли водород билан атмосферани ифлослантиришни янада чуқурроқ ўрганиш зарурлигини талаб этди. Шунинг учун ҳудудда, 1994 йилда ЎЗгидромед томонидан атмосфера ҳавосида унинг миқдорини тез-тез текшириб турилмоқда (бир суткада 8 мартта). 
	1991-1995 йиллар давомида атмосфера ҳавосида фторли водороднинг миқдори динамикасининг таҳлили ва 2000-2004 йилларда ўтказилган таҳлиллар ўртача йиллик миқдори 0,002-0,004 мг/м3 даражасида бўлганлигини кўрсатади. Максимал бир маротабалик миқдори 0,010-0,019 атрофида қайд этилди, олтингугурт диоксиди миқдори бир кунда ўртача 0,005 мг/м3 атрофида бўлди.
	Атроф-муҳитни  ифлосланганлигини 1995-2000 йиллар ва 2003-2004 йиллар мониторинги маълумотлар натижалари атмосфера ҳавосида ва сув ҳавзаларида фтор бирикмалари аниқланиш ҳоллари қайд этилиши давом этаётганини кўрсатади. 
	Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги санитария-эпидималогия хизмати ҳудудий марказлари бажарган бирикмалари (хлорогенли кислота, кверцатин ва флавоноидлар) миқдори назорат намуналари билан солиштирилганда атиги 15-20% ни ташкил этди. 
	Шундай қилиб, фторнинг турли миқдорлари фақат ўсимликларнинг ўсиши, ривожланиши ва ҳосилдорлигигагина эмас, балки нафас олиш тезлиги, фотосинтез, қатор муҳим ферментлар фаоллигига ва ўсимлик ҳужайралари ҳолатига, хусусан минерал алмашинувига ҳам таъсир кўрсатади.
	Қишлоқ хўжалиги ўсимликлари ҳосилдорлиги пасайиши  Ўзбекистон Республикаси  Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги мевасабзавот экинлари ва картошка ИТИ томонидан тасдиқланади.
	1990-1992 йилларда қишлоқ хўжалиги ўсимликлари ва картошканинг ҳолати ва ҳосилдорлигига ТожАЗ чиқиндилари таъсири ўрганилди. Кузатишлар Сариосиё тумани “Правда”, “Дўстлик” (энг ифлосланган) ва Денов тумани “Тожикистон” хўжаликларида (ўртача ифлосланган) кузатишлар ўтказилди. Бу ҳудудларда зарарли моддаларнинг миқдори ва сабзавотлар, картошка ва турли ўсимликлар ўсиши ҳолати ўрганилди. 
	Таҳлиллар заводнинг ифлослантирувчи модда чиқиндилари помидор, болғор қалампири, пиёз, картошка, сабзи каби қишлоқ хўжалиги ўсимликлари ўсишига ҳалал беришини кўрсатди. Мана шу ўсимликларда гуллари тўкилиши ва хлороз кузатилди. Бунинг оқибатида ҳосилдорлик жуда паст бўлди. Мазкур ўсимликларда фтор миқдори ортиқлиги кузатилди. Ўсимликлардан мумкин бўлган фтор миқдори 2,5 мг/кг ўрнига у 59,1 - 59,3 мг/кг ни, яъни 20-25 баробар кўпни ташкил этди. 
	1990-1992 йилларда ўтказилган илмий тадқиқотлар памидор, болғор қалампири, пиёз ва сабзидан олинган ҳосиллар аввалги йиллар билан солиштирилганда 25-26% га паст бўлганини кўрсатди. Пиёз уруғлари ҳолатига салбий таъсир кўрсатиш кузатилди. Заводнинг салбий таъсири 60-70 км масофага етди.
	Заводдан 40 км узоқ масофадаги хурмо, анор, анжир, ўрик, олча каби дарахтлар ва узумга ҳам завод зарар етказган, уларнинг барглари қуриб қолади ва мевалари эрта тўкилиб тушади. 
	Заводдан 18-23 км масофадаги ҳудудга кирувчи 4 та хўжалик ўсимликларининг ҳолати таҳлил қилинганда, олчада фтор миқдори 63мг/кг, анорда-12 мг/кг, “Розмарин” олмаларида – 61мг/кг ва  “Хўрак Султони” узумида – 52 мг/кг ни ташкил этганлиги аниқланди.
	Жанубий станция ва Денов туманларига кирувчи иккинчи ҳудудда (35-40 км) олчада фтор миқдори 47 мг/кг, узумда - 21-87 км /кг, ўрикда  - 122 мг/кг ни ташкил этди.
	Олтинсой туманининг учта хўжаликлари  кирадиган учинчи ҳудудда (70 км дан ортиқ) узумда фтор миқдори 10 мг/кг, тоғ  олчада - 25 мг/кг,  хўраки узумда – 8 мг/кг, ни кўрсатади.
	Бу маълумотлар чиқинди манбаидан узоқлашиб борилганда, минтақа ўсимликларига салбий таъсир кўрсатиши пасайишини кўрсатади. 
	Ҳозирги кунда ҳосилдорлик пасайганлиги сабабли, қишлоқ хўжалик ўсимликлари майдони бу ҳудудларда қисқартирилди. Мисол учун, Сариосиё туманида 1991 йилда 285 га майдонда сабзавотлар етиштирилган бўлса, 2002 йилга келиб бу майдонлар 65 га ни ташкил этди. Денов туманида бу кўрсаткичлар 1991 йилда 515 га ва 2002 йилда 102 га. ни ташкил этди.
	1991 йилда Узун туманида узумнинг ҳосилдорлиги 30,1 ц/га.ни ташкил этса, 2002 йилда 2 баробарига камайди, Сариосиё туманида 1991 йилда – 32,8                   ц/га , 2002 йилда эса 7,7 ц/га. ни ташкил этди.
	Турли ўғитлар ва гербицидларнинг сабзавотлар, қишлоқ хўжалиги ўсимликлари ва картошка ҳосилдорлигига таъсири тўғрисида кўплаб қўшимча илмий текширишлар ўтказилди. 2001-2003 йилларда Ўзбекистон Республикаси Давтабиатқўм топшириғи бўйича Ўзгидромет гидрометерология илмий – тадқиқот институти томонидан ўтказилган текширишлари ҳам ўсимликларда фторидлар мумкин бўлган миқдори 10 мг/кг ни ташкил этган ҳолда узум, шафтоли, анор ва ёнғоқ барглари таркибида у 70 – 180 мг атрофида бўлганлигини кўрсатди 12 расм). Ўсимликларга юксак антропоген таъсир кўрсатилиши тўғрисида баргларда хлофиллар миқдори пастлиги бўйича ҳам фикр юритиш мумкин, бу эса, бошқа ҳудудлардаги ҳам фикр юритиш мумкин, бу эса, бошқа ҳудудлардаги ўсимликлар билан солиштирилганда уларнинг анча қийин ҳолатини англатади.
	Шу сабабли ГМИТИ томонидан, атмосфера ҳавосида фторли водород чекланган – мумкин бўлган миқдори янада қаттиқ экологик меъёри ишлаб чиқилиб,  Ўзбекистон Республикаси Давтабиатқўм томонидан тасдиқланди, бу меъёрларда ўсимликлар учун атмосфера ҳавосида фторли водород миқдори ўртача кундалик миқдори 0,0033,  максимал бир маротабалик миқдори – 0,0096 мг/м3 миқдорда бнлгиланди.
	Бу ўсимликлар атмосфера ҳавосида фторли водород миқдорига анча кучли таъсирчанликларини англатади.

7.5.Автомобилларнинг атмосфера ҳавосини ифлосланиши ва унинг салбий оқибатлари ҳақида маълумот бериш.
Хозирги кунда автотранспортлар хаво атмосферасини енг ифлослантирувчи манбалардан бири ҳисобланади. Атмосферага ташланадиган захарли моддалар миқдори автомобиллар сони, кўча харакатининг тузилишига, автомобил  магистрал  йўлларининг жойлашига, улар фойдаланадиган ёкилғи турлари ва бошқа омилларга боғлиқ бўлади.
Бензин билан юрадиган  автомобиллар ҳаво иссиқ  пайтларда углеводород буғларини  ташлайди.Мана шу заҳарли буғларнинг олдини олиш учун узлуксиз машина двигателларининг захарли газ ташланмаси текширилиб туради. Текширишлар натижаси хавога ташланаётган токсик газлар миқдори юқори эканлигини кўрсатса ўша машинани ишлатишга рухсат берилмайди.
Кузатишлар бир хафтада соат 6 дан 13 гача ва 14 дан 21 гача олиб борилади, асосий кузатишлар автомобиллар кўп юрадиган вақтларда олиб борилади, кечалари 1-2 марта ўтказилади. 
Кузатиш нуқтаси қилиб шахар кўчаларнинг хар жойидан энг серқатнов участкалари олинади. Кўчалар кесишган жойда ва кўриклар тагида зарарли моддалар жуда кўп бўлади.
Ўлчов асбоблари одам юрагидан йўлакларга жойлаштирилади , йўлнинг бир томонидаги ҳаракат ўлчанади.
Идораларга тегишли автоттранспортлар, газоаналитик ва диагностик ускуналар билан етарлича жиҳозланмаганлиги, атроф- муҳитни муҳофаза қилиш масалалари билан шуғулланувчи ходимларнинг билим даражаси пастлиги, атроф- муҳитни муҳофаза қилиш муамоларига ягона ёндашув йўқлиги сабабли, экологик жиҳатдан ноқулай вазиятни юзага келмоқда.Бундай экологик вазият, кечиктирмай ҳал этишни талаб этувчи кўплаб муаммолар билан тўғридан-тўғри боғлиқдир.
Республикада 17% га яқин этилланган бензин ишлаб чиқарилиши ва истеъмол қилиниши давом этиб келинмоқда, бу эса автоттранспорт воситаларининг каталитик нейтрализаторларини қўллашга имкон бермаяпти. Хорижий давлатлар тажрибасига кўра, каталитик нейтрализаторларнинг қўлланиши, ифлослантирувчи чиқиндилар миқдорини 50% дан зиёд камайтиришга имкон бериши мумкинлигини кўрсатади.
Ҳозирги вақтгача ГДС қурилмаларини профилактик таъмирлаш пайтида,1,2% гача олтингугурт миқдори эса нафақат двигателлар белгиланган вақтдан анча эрта ишдан чиқишига, шу билан бирга автомобиллар чиқинди ифлослантирувчи моддалар миқдори юқори бўлишига сабаб бўлоқда.
Халқаро меъёрлар билан солиштирилганда бу меъёрлар талаби бўйича 2005 йил 1 январдан бошлаб, автомобиллар учун дизел ёнилғисида олтингугурт мумкин бўлган миқдори 0,005% даражасида бўлиши керак,яъни ГОСТ га нисатан 100 баробар ва 1,2%га нисбатан 240 баробар кам бўлиши талаб этилади.
Автомобилларни экологик “тозароқ” ҳисобланган табиий газга ўтказиш жараёни жуда секин амалга оширилмоқда ва буни республикамизда  газ-баллон ускуналарининг ишлаб чиқарилиши муҳитни муҳофаза қилиш йўқлиги билан изоҳлаш мумкин. Газ ёнилғисидан фойдаланадиган автомобиллар сони рўйхатдаги умумий автомобил сонидан фақатгина 3,4% ни ташкил этади.
Автомобиллар чиқиндилари миқдори кўплигига ҳаракатдаги автомобилларнинг узоқ вақт фойдалинилганлиги ва эскирганлиги катта таъсир кўрсатади. Давлат сектори автотранспортининг 50% дан ортиғи ва шахсий секторда 40% дан кўпроғи 8 йилдан ортиқроқ фойдаланиб келинмоқда. Шу билан бирга, двигателлар конструкциялари мукаммал эмаслиги,таъмирлаш базаси бўшлиги атмосферага чиқинди чиқаришнинг ортишига сабаб бўлаётганини айтиб ўтиш керак.
2003 йилда ишга туширилиши назарда тутилган 29 «Экотрансназорат» пунктларидан фақатгина биттасининг қурилиши якунланган ва Тошкент шаҳрида иккита ЙПХ постларининг «Экотрансназорат» пунктларига мослаб реконструкция қилиш ишлари олиб борилмоқда, иккита пунктлар учун ер ажратилди. Бажарилмаслигининг асосий сабаблари қуйидагилардан иборат: қурилиш монтаж ишларининг қиммат баҳолиги, молиявий маблағ йўқлиги, чунки машина ювиш жойини ҳисобга олмаганда, биргина шундай пунктни қуриш учун сарф-ҳаражатлар 200 миллион сўмни ташкил этади.
Автомобил транспортларидан атмосферага ифлослантирувчи моддаларни чиқаришни камайтириш борасидаги тадбирларнинг бажарилиши республика корхоналари ва ташкилотларида керакли моддий маблағлар йўқлиги сабабли орқага сурилмоқда.
2005 йил бошида бўлган ҳолатга қараганда, республикада 400 минг дона қишлоқ хўжалик техникаси мавжуд, улардан 87,549 мингтасини тракторлар, пахта териш машиналари, ғалла ўриш комбайинлари ва бошқа қишлоқ хўжалик машиналари ташкил этади. Бундай манбалар ташламаларининг назорати, тутун ўлчашда ва ишлатилган газлардаги ифлослантирувчи моддаларнинг сақлаш меъёрлари йўқлиги сабабли амалга оширилмайди.
Темир йўл ва хаво транспорти атмосферани ифлослантирувчи асосий манба хисобланмайди. Аммо кўчма транспорт воситаларидан фойдаланиш объектларнинг кўпчилиги одатда шахарда, аҳоли яшаш пунктларида ёки бевосита уларга яқин ҳудудларда жойлашган. Улар жойлашган пунктлар азот оксидлари, олтингугурт диоксид, қурумлар билан атмосферани юқори даражада ифлосганлиги билан ажралиб туради. Республикада тепловозлар ва хаво кемалари двигателлари чиқинди газларининг зарарли моддаларини назорат қилиш учун асбоблар ва чиқинди газларда ифлосланувчи моддаларнинг миқдори бўйича меъёрий ҳужатлар йўқ.
Яқин давр ичида автомобил ва темир йўл транспортида экологик йўналишда қуйида кўрсатилган бир қатор тадбирларни амалга ошириш зарур:
- олтингугурт миқдори кам бўлган (0,1%гача) дизел ёнилғисини ва юқори октанли этилланмаган бензин ишлаб чиқаришга тўла ўтиш мақсадида ишлаб турган Фарғона нефтни қайта ишлаш заводида рекострукция ишларини якунлаш;
- автотранспорт паркини янгилаш;
- темир йўл транспортини электирлаштириш;
- газбаллон ускуналарини ишлаб чиқаришни ташкил этиш ва автомобилларни сиқилган табиий (СТГ ) ва суюлтирилган нефт газларига (СТГ) ўтказиш суръатларини тезлаштириш;
- «Экотрансназорат» пунктларини қурилиши ва тушурилишини ҳисобга олиб, автомобиллар экалогиг ҳолатини назорат қилиш тизимини кучайтириш;
- автомобилларга севис хизмат кўрсатилишини кенггайтириш.
Кейинги вазифалар деб куйидагиларни белгилаш зарур:
юқорида кўрсатилган биринчи навбатдаги чораларни такомиллаштиришни амалга ошириш;
автомобилларни импорт қилишни бошқариш бўйича чоралар юритиш;
экалогик жиҳатдан тоза ёнилғи турларини истеъмол қилишга табақалаштирилган солиқ тизимини юритиш ҳамда транспорт воситалридан олинадилан солиқлар ёки тўловлар тизимини киритиш;
муқобил транспорт турларидан фойдаланиш (электромобиллар, велосипедлар ва шу кабилар); 
жамоат транспортининг самарали тизимларини ривожлантириш ва такомиллаштириш;
юк ташиш ишларини автомобил магистралларидан темир йўлга ўтказишни амалга ошириш;
автотранспорт воситаларининг техник ҳолатини назорат қилишга нисбатан янада қатъий меъёрлар ўрнатиш ва амал қилинишини таъминлаш;
чиқинди газларни зарарлантиришда каталитик тизимларини тадбиқ этиш;
янги автомлбиллар ҳамда фойдаланишда бўлган кўчма манбаларнинг ишлатилган газларида ифлослантирувчи моддалар миқдорини европа стандартларига мувофиқ, шахсий нормативларни ишлаб чиқиш;
автомобил йўлларида атмосфера ҳавосини ифлосланиш даражасини кузатишнинг автоматлаштирилган тизимларини тадбиқ этиш;
ишлатилган газларнинг токсиклиги ва тутунлигини назорат қилиш учун газоналитик ускуналарнинг ишлаб чиқарилишини ўзлаштириш.
Ўзбекистон Республикасида транспорт воситаларини этилсиз бензин билан таъминлаш борасидаги талабга 2008 йилда эришиш кўзда тутилмоқда. Учувчан органик бирикмалар (УОБ) тўғрисидаги Протокол (Женева, 1991) антропоген келиб чиқувчи УОБ чиқиндиларини 1998 йилда 1984-1990 йиллар даври билан солиштирилганда 30% камайтирилишини талаб этади. Тропосфера озони миқдорини бошқариш ҳудудларида чиқиндилар 1988 йил даражасидан ортмаслиги керак. Томонлар чиқинди чиқаришни чеклаш бўйича миллий ва халқаро меъёрлари яъни статионар (турғун) ҳаракатланувчи манбаларда 1999 йилда, амалдагилари эса 2002 йилга келиб қўлланилишини таъминлашлари керак. 
Томонлардан жамоат транспорти турларидан фойдаланишни кенг тадбиқ этиш, йўл ҳаракатини оқилона ташкил этишни жорий қилиб ва юк ташишни такомиллаштиришни фаоллаштириш, бензинни тақсимлаш ва автомобилларга қуйишда УОБ чиқиндиларини чеклаш, шу жумладан бензин учувчанлиги буғ босимини (одатда 60 кПА) максимал даражада қисқартириш бўйича чоралар ўрнатишини талаб этади. 
Мазкур чоралар этилсиз бензинда бензол ва бошқа ароматик углеводородлар миқдорини камайтиришни ўз ичига олади. 
УОБ чиқиндиларини камайтириш бўйича зарур чораларни қабул қилишда томонлар бир хил УОБ ларни бошқа концероген бўлмаган ва озод қатламини бузмайдиганлари билан алмаштирлишини таъминлашлари муҳимдир. 
1-жадвал
Ўзбекистоннинг асосий саноат шаҳарлари бўйича стационар (турғун) манбалардан учувчан органик бирикмалар ташламалари динамикаси (минг тонна)

Шаҳарлар	Йиллар	
	1990	2000	2001	2002	2003	2004	
Ангрен	1,929	0,128	0,128	0,150	0,149	0,047	
Олмалиқ	0,268	0,003	0,003	0,001	0,001	0,071	
Бекобод	0,041	0,009	0,008	0,008	0,011	0,018	
Тошкент	5,555	0,887	0,787	0,582	0,589	0,406	
Чирчиқ	1,477	0,492	0,491	0,541	0,540	0,473	
Фарғона	4,937	1,553	1,554	2,453	2,446	1,200	
Навоий	0,145	0,103	0,103	0,229	0,169	0,175	
Нукус		0,015	0,015	0,009	0,009	0,005	

Мисол учун,  эритувчилари кам миқдорли маҳсулотларни қўллаш маъқул хисобланади. Чоралар УОБ чиқиндилари билан ҳавони ифлослантирувчилардан тўлов ёки солиқлар олиш  амалидан иборат, лицензия чиқиндилар белгиланган меъёрларига амал қилишни таъминлашга қаратилган рухсатномалар бериш каби маъмурий-бошқарув услубларидан ҳам иборат бўлиши мумкин. УОБ чиқиндилари асосий манбалари қуйидагилардан иборат: эритувчилар, ёнилғи, органик химиявий моддалар, металлургия, чиқиндиларни қайта ишлаш, қишлоқ хўжалиги.
Ўзбекистон Республикаси УОБ чиқиндилари бўйича статистик маълумотлар 1990 йилдан бошлаб тўпланади.
1990 йилда ва 1999 йилда УОБ чиқиндилари 32,527 минг тоннани ва 10,998 минг тоннани ташкил этди. Давлат статистик ҳисобот маълумотига қараганда 2004 йилда УОБ чиқидилари 8,869 минг тонна атрофида бўлди. 

Назорат учун саволлар.
1.Атроф-муҳитни ифлослантирувчи захарли моддалар?
2.Заҳарли моддаларнинг рухсат этилган меъёри қанча?
3.Энг захарли саноат тармоқлари қаерда жойлашган?
4.Кам чиқиндили техналогия.
5.Ёпиқ сув айланиш цикли деганда нимани тушунасиз?
6.Саноатда сувни тозалашнинг қайси усулларини биласиз?
7.Чиқиндилар ва уларга бўлган талаблар.
8.Тупроқ ифлосланишига қарши қандай курашилади?

Мавзу № 7
“Орол фожеаси ва у билан боғлиқ муаммолар” 
Режа:
     1. Орол денгизи фожиаси, унинг келиб чиқиш сабаблари
2  Орол денгизи фожиаси, унинг ўсимлик ва ҳайвонот оламига таъсири
3. Оролбўйи минтақасида тупроқ шўрланиши ва деградацияси 
4. Мамлакатимизда орол денгизи муаммосини бартараф этиш йўлида олиб борилаётган тадбирлар

Орол денгизи фожиаси, унинг келиб чиқиш сабаблари
         Орол - Ер юзидаги денгиз ва океанлар билан боғланмаган энг улкан кўл, яъни сув хавзаларидан биридир. Элдошимиз Абу Райхон Берунийнинг ёзишича: “Турон заминидаги энг катта Қора ва Қизилқум сахролари қачонлардир, бахри уммон остида бўлган”. Бунинг исботи шуки, ўтган миллион йиллар давомида турли геологик жараёнлар оқибатида, бахри уммон (океан, - К.Н.) сувлари шимолий-ғарбий томонлари чекиниб, Ҳазор (Каспий) денгизи, сўнгра эса Орол кўли пайдо бўлган. Ўша даврда Орол денгизи Туямўйин дарасидан Султон Увайс тоғи, Шимолий Қорақум ва Устюрт худудларини эгаллаб турган. Бошқача қилиб айтганда, ҳозирги Хоразм воҳаси 15-170 минг йиллар аввал, “Катта кўллар ўлкаси” (Шўркўл), Гўвик, Абул, Корпз, Мизон, Окчахон, Сариқамиш ва б.) дан иборат бўлган. Буни Уч ўжок, Устюрт ва Оролни ўраб турган қоя тепалик ва қирғоқдаги сув қолдирган геоморфологик чизиқ излари ҳам исботлаб турибди. Махаллий ва хорижлик тадқиқотчилар ёзиб қолдирган маълумотларга асосан Амударё ва Орол денгизи йилномасини қўйидаги сана-рақамлар билан белгилаш мумкин: 
XVII-XIX асрлар – Орол денгизи сувлари уч марта камайиб, яна аввалги ҳолатига қайтган. География фанлари доктори, профессор В.П.Лгвов  1780-1978 йилларда Орол сувининг камайиб-тошиб туриши бўйича илмий хулоса чиқариб, ХХ аср охирида воҳада сувсизлик офати келиб чиқишини ёзиб қолдирган. Ҳаёт олимининг илмий башоратини тасдиқлади.
1848 йил – Россия география жамияти денгиз капитани А.П.Бутаков бошлиқ Орол экспедициясини ташкил этиб, денгиз харитаси чизилди, ўсимлик ва ҳайвонот дунёсини илк бор илмий жиҳатдан ўрганила бошланди.
1865-1876 йиллар – Ўрта Осиёни руслар мустамлака қилди. Рус кемалари Кунғирот, Хўжайли, Тўрткўлга сузиб келганлар
1873 йил – Петро-Александовск (Тўрткўл)  шаҳрига асос солинди. Бунга довур бу худудга яқин жойда Шўрохон қўрғони бўлиб, бу ерда Хива хони тайинлаган хоким фаолият олиб борган
1886 йил – Амударё флотияси ташкил этилди. Юкортилган кемалар Оролдан Термизгача қатнаб турган. 1952 йилда Хоразм темир йўли ишга туширилгач, кемачилик инқирозга учради.
1934 йил – Амударё тошган вақтда Гурлан ва Магнит туманлари ҳамдаЧолиш пристанини сув босган.
1948-1954 йиллар Тўрткўл шаҳри сув остида қолиб дарёдан 10 км нарироқда янги шаҳар бунёд этилди. Ўша даврда Оролда учта оролча бор эди, холос
1969 йил – Амударё тошқини туфайли Чолиш посёлкаси, Беруний ва Чоржўй шаҳарларини сув босди. Мўйноқ балиқ комбинати маҳсулот йўқлиги Оролнинг чекиниши туфайли инқирозга учради.
1970-1983 йиллар – Марказий хукумат қарорига биноан Амударё йўлида сиғими 13 млрд. кубометр бўлган Рагун (Тожикистон) ва 7,8 млрд кубометр сиғимга эга Туямўйин сув омборлари қурилди. Дарёдан юзлаб ариқ, канал ва жарлар сув олади. Қарши чўлиинг ўзлаштирилиши, Бухоро-Аму, Туямўйин-Тошховуз сингари ўнлаб канлларнинг дарёдан хохлаганча сув олиши оқибатида атроф-муҳитнинг экологик вазияти бузилди, аҳоли ўртасида турликаслликлар келиб чиқди.
1989 йил – Орол қисман ажралди.
2000-2002 йиллар – Амударё сувлари камайиб, қурғоқчилик бўлди. Натижада воҳа қишлоқ хўжалиги ҳосилдорлиги 40-60 фоизга камайди.
2005 йил июн-июл ойлари – Амударё сувлари яна тошди. Туямўйин сув омборига бир секундда 4800 куб. метр сув қўйилиб, унинг оқиб ўтиши 4150 куб.метр секундни ташкил қилди. Қорақалпоғистон ва Хоразм вилоятининг дарё бўйларидаги экинзор далалари, дачалар, дам олиш зоналари, шоли плантацияларини сув босиб, муайян иқтисодий зарар кўрилди. Сув тошқинини бартараф этиш учун вилоятда 21 эксковатор, 42 булдозер, 79 трактор, 98 самосвал, 22 автокран ва бошқа техника воситалари кунига 350 кубометр тош ва шағал тупроқ массани ташиб, мустаҳам дамба ҳосил қилдилар.
2005 йилнинг баҳор ва кузида Орол денгизига сув қўйила бошлаган. Мутахассисиларнинг фикрига қараганда, агар Аму ва Сир дараёлари яна аввалги маромда Оролга оқизиб турса, денгизнинг ўз аслига қайтиши учун 20 йил вақт керак бўлар экан.
Эслатиб ўтамиз: 1964 йилда Орол сатҳи дунё харитасидаги меридиан бўйлаб 424 км, энига 292 километрни ташкил этган. Ушбу рақамлардан 38-39 фоизи олиб ташланса, Оролнинг бугунги умумий сатҳи ва тавсифи намоён бўлади.  
Марказий Осиё ягона экотизим ҳисобланади. Минтақа мамлакатлари ўртасида ҳамкорликдаги мақсадга йўналтирилган экологик сиёсат ва ўзаро ҳамкорликнинг ягона илмий, ҳуқуқий, молиявий ва технологик базасини мукаммал ривожлантириш эвазигагина ушбу экотизимни муайян ҳолда сақлаб қолиши мумкин.
Мутахасисларнинг башорати бўйича глобал температуранинг ошиши ҳисобига Марказий Осиёдаги мавжуд музликларнинг заҳираси 2015 йилга бориб, 40-50 фоиз XVII-XIX асрлар – Орол денгизи сувлари уч марта камайиб, яна аввалги ҳолатига қайтган. География фанлари доктори, профессор В.П.Лгвов  1780-1978 йилларда Орол сувининг камайиб-тошиб туриши бўйича илмий хулоса чиқариб, ХХ аср охирида воҳада сувсизлик офати келиб чиқишини ёзиб қолдирган. Ҳаёт олимининг илмий башоратини тасдиқлади.
1848 йил – Россия география жамияти денгиз капитани А.П.Бутаков бошлиқ Орол экспедициясини ташкил этиб, денгиз харитаси чизилди, ўсимлик ва ҳайвонот дунёсини илк бор илмий жиҳатдан ўрганила бошланди.
1865-1876 йиллар – Ўрта Осиёни руслар мустамлака қилди. Рус кемалари Кунғирот, Хўжайли, Тўрткўлга сузиб келганлар
1873 йил – Петро-Александовск (Тўрткўл)  шаҳрига асос солинди. Бунга довур бу худудга яқин жойда Шўрохон қўрғони бўлиб, бу ерда Хива хони тайинлаган хоким фаолият олиб борган
1886 йил – Амударё флотияси ташкил этилди. Юкортилган кемалар Оролдан Термизгача қатнаб турган. 1952 йилда Хоразм темир йўли ишга туширилгач, кемачилик инқирозга учради.
1934 йил – Амударё тошган вақтда Гурлан ва Магнит туманлари ҳамдаЧолиш пристанини сув босган.
1948-1954 йиллар Тўрткўл шаҳри сув остида қолиб дарёдан 10 км нарироқда янги шаҳар бунёд этилди. Ўша даврда Оролда учта оролча бор эди, холос
1969 йил – Амударё тошқини туфайли Чолиш посёлкаси, Беруний ва Чоржўй шаҳарларини сув босди. Мўйноқ балиқ комбинати маҳсулот йўқлиги Оролнинг чекиниши туфайли инқирозга учради.
1970-1983 йиллар – Марказий хукумат қарорига биноан Амударё йўлида сиғими 13 млрд. кубометр бўлган Рагун (Тожикистон) ва 7,8 млрд кубометр сиғимга эга Туямўйин сув омборлари қурилди. Дарёдан юзлаб ариқ, канал ва жарлар сув олади. Қарши чўлиинг ўзлаштирилиши, Бухоро-Аму, Туямўйин-Тошховуз сингари ўнлаб канлларнинг дарёдан хохлаганча сув олиши оқибатида атроф-муҳитнинг экологик вазияти бузилди, аҳоли ўртасида турликаслликлар келиб чиқди.
1989 йил – Орол қисман ажралди.
2000-2002 йиллар – Амударё сувлари камайиб, қурғоқчилик бўлди. Натижада воҳа қишлоқ хўжалиги ҳосилдорлиги 40-60 фоизга камайди.
2005 йил июн-июл ойлари – Амударё сувлари яна тошди. Туямўйин сув омборига бир секундда 4800 куб. метр сув қўйилиб, унинг оқиб ўтиши 4150 куб.метр секундни ташкил қилди. Қорақалпоғистон ва Хоразм вилоятининг дарё бўйларидаги экинзор далалари, дачалар, дам олиш зоналари, шоли плантацияларини сув босиб, муайян иқтисодий зарар кўрилди. Сув тошқинини бартараф этиш учун вилоятда 21 эксковатор, 42 булдозер, 79 трактор, 98 самосвал, 22 автокран ва бошқа техника воситалари кунига 350 кубометр тош ва шағал тупроқ массани ташиб, мустаҳам дамба ҳосил қилдилар.
2005 йилнинг баҳор ва кузида Орол денгизига сув қўйила бошлаган. Мутахассисиларнинг фикрига қараганда, агар Аму ва Сирдараёлари яна аввалги маромда Оролга оқизиб турса, денгизнинг ўз аслига қайтиши учун 20 йил вақт керак бўлар экан.
Эслатиб ўтамиз: 1964 йилда Орол сатҳи дунё харитасидаги меридиан бўйлаб 424 км, энига 292 километрни ташкил этган. Ушбу рақамлардан 38-39 фоизи олиб ташланса, Оролнинг бугунги умумий сатҳи ва тавсифи намоён бўлади.  
Марказий Осиё ягона экотизим ҳисобланади. Минтақа мамлакатлари ўртасида ҳамкорликдаги мақсадга йўналтирилган экологик сиёсат ва ўзаро ҳамкорликнинг ягона илмий, ҳуқуқий, молиявий ва технологик базасини мукаммал ривожлантириш эвазигагина ушбу экотизимни муайян ҳолда сақлаб қолиши мумкин.
Мутахасисларнинг башорати бўйича глобал температуранинг ошиши ҳисобига Марказий Осиёдаги мавжуд музликларнинг заҳираси 2015 йилга бориб, 40-50 фоизга камайиши кутилмоқда, бу эса сув таминотини 20-30 фоиз қисқаришига олиб келади.зга камайиши кутилмоқда, бу эса сув таминотини 20-30 фоиз қисқаришига олиб келади. 
Табиий муҳит ҳолатининг инсон таьсирида ўзгариши, жонли ва жонсиз компонентларга кучли антропоген таьсир маҳаллий, минтақавий ва умумжаҳон экологик муаммоларни келтириб чиқаради. Жумладан, шу каби таьсирлар натижасида минтақадаги экологик инқирознинг энг хавфли нуқтаси ҳисобланган “Орол муаммоси” вужудга келди. 
Бу ҳақда қуйидаги маьлумотлар фикримизни исботлайди. Охирги йиллар давомида Орол денгизи сатҳи 29 метрга пасайиб кетди, акватория майдони 6 мартадан зиёдга камайди, сув ҳажми 13 бараваргача (1064 куб км дан 70 куб км) камайди, сув таркибидаги туз миқдори 112г/л гача, Оролнинг шарқий қисмида эса 280г/л гача етди. Орол денгизи деярли “ўлик” денгизга айланди. Қуриб қолган туби майдони 5,0 млн. гектарни ташкил этиб, туташ ҳудудларга чанг, қум-тузли аэрозолларни тарқатиш манбаига айланди. Бу ерда ҳар йили атмосфера ҳавосига 80 дан 100 млн. тоннагача чанг кўтарилади. Шу билан бир вақтда, Амударё ва Сирдарёнинг дельталарида ерларнинг таназзулга учраши ва чўллашиш сурьатлари ўсиб бормоқда.
Аввал денгиз йирик транспорт, балиқчилик ва бошқа хўжалик ҳам иқлим аҳамиятига эга эди. Бугунги кунда Орол денгизини ўрнида асосан 6 та қолдиқ кўллар ҳосил бўлган. Орол денгизининг қуриб кетган ерларидан шамол орқали ҳавога туз ва чанг кўтарилиб, юзлаб километр ҳудудларга тарқалмоқда. Бу нафақат Оролбўйи, балки ундан узоқ қурғоқчиликни келтириб чиқармоқда. Оролнинг қуриган тубидан кўтарилган чанг-тўфонлари илк бора 1975 йили космик тасвирлар натижасида аниқланган, ҳозирда эса улар оддий ҳолга айланган. Ўтган асрнинг 80-йилларидан бошлаб бундай тўфонлар йилига 90 кунгача чўзилган.
Мутахасислар фикрича, Орол муаммоси келиб чиқишига қуйидаги омиллар асосий сабабчи бўлган:
-ишлаб чиқариш кучларини жойлаштириш стратегиясини нотўғри танлангани. Бу омилнинг ҳудуд табиатига, хўжалигига ва ижтимоий муносабатларига узлуксиз чўзилган салбий таьсири;
-тупроқнинг мураккаб механик таркиби гидрогеологик ва геоморфологик шароитлар ҳисобга олинмаганлиги;
-суғориш ва гидротехник иншоот тизимларини лойиҳалаш, қуриш ва улардан фойдаланиш сифатининг паст даражадалиги;
-қабул қилинган суғориш меьёрларида тупроқ ва қишлоқ хўжалик ўсимликларининг ўзига хос хусусиятлари ҳисобга олинмаганлиги ва бошқа сабаблар.
Кўпгина корхона ва ишлаб чиқариш муассасаларининг табиий хомашёларининг етишмаслигини натижасида ишсизлик, аҳолини паст турмуш даражаси каби муаммолар вужудга келди.
Орол денгизининг қуриши натижасида маҳсулдорлиги йилига 45 минг тоннагача овланган балиқчилик саноати, туб аҳолининг доимий ҳаёт манбаи бўлган овчилик ва мўйначилик соҳалари инқирозга учради.

2  Орол денгизи фожиаси, унинг ўсимлик ва ҳайвонот оламига таъсири
Амударё қуйи қисмидаги ўсимлик дунёси сийраклашди, баьзи ўсимлик турлари умуман йўқолиб кетди, ёки йўқ бўлиш арафасига келиб қолди. Дарё қирғоқбўйи тўқайзорлари қисқариб кетди, бу эса ўз навбатида ҳайвонот дунёсига ҳам салбий таьсир ўтказмоқда. 
Ноёб ва камайиб бораётган ҳайвон ва ўсимлик турларини сақлаш мақсадида 2006 йилда нашр этилган Қизил китобида ўсимликларнинг 305 тури (1983 йилда 163 турни, 2003 йилги нашрда 301 тур) ва ҳайвонларнинг 184 тури (1984 йил 63 тур, 2003 йилги нашрда 184 тур) киритилган.
Оролбўйи минтақаси эндемик турларидан камёблик даражаси 2 бўлган турлардан: Қолдиқтоғ астрагали (Astragel remanens Nabiyev), Оқтоғ чалови (Stipa aktauensis Roshev), Майда мовийгул (Lappula parvula Nabiyev et Zak), Юраксимон торол (Lepidium subcordatum Botsch. Et Vved), Бузе лоласи (Tulipa buhseana Boiss), Суғд лоласи (Tulipa sogdiana Bunge), Қадаҳсимон сутлама (Euphorbia sclerocyathium Korov. et M.Pop.), Введенский олигохетаси (Olitgohaeta vvedenskyi Tscherneva), Бунге такасоқоли (Scorzonera bungle Krash. Et Lipsh.), камёблик даражаси 3 бўлган Ўзбекистоннинг шимолидаги реликт тур Хива шўраги (Salsola chiwensis V.Pop.) Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига киритилган.
Агар, 1970 йил Хоразм вилоятида шўрланмаган ва кам шўрланган ерлар 86 фоизни ташкил этган бўлса, 1990 йилга келиб бу кўрсаткич 69 фоизга тушди. Ҳозирги кунда Қорақалпоғистон Республикасининг умумий шўрланган ер майдони 90 фоиздан кўпроқни ташкил этмоқда. 
Республикамизда Орол денгизи ҳавзасининг экологик ҳолатини соғломлаштиришнинг бир неча йилга мўлжалланган аниқ ҳаракат дастурига асосан Қорақалпоғистон шаҳарлари, кўпгина туман марказлари, шунингдек, йирик қишлоқлар ичимлик суви ва табиий газ билан таьминланди. Қолаверса, республикада ўрмон хўжалигини ривожлантиришга, кўчма қумларни мустаҳкамлаш чораларини кўришга қарши Оролнинг қуриган тубида саксовулзорлар барпо этиш учун катта аҳамият берилмоқда. 
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 3 апрелдаги 162-сонли  “Орол бўйи генофондини муҳофаза қилиш хайрия жамғармасини тузиш ҳақида”ги қарори қабул қилинди. Унга кўра Орол бўйи атроф-муҳитини ва аҳоли соғлиғини мустаҳкамлаш ва экологик ҳолатини яхшилашга қаратилган вазифалар белгилаб берилган.
Қорақалпоғистон Республикаси ҳукумати, Қорақалпоғистон Республикаси табиатни муҳофаза қилиш Давлат қўмитаси билан БМТ нинг Тараққиёт Дастури ҳамда Глобал Экологик Жамғармасининг кўмаги билан “Амударёнинг қуйи қисми Қорақалпоғистон Республикасида тўқай ўрмонларини сақлаб қолиш ва муҳофаза қилинадиган ҳудудлар тизимини мустаҳкамлаш” бўйича ўрта миқёсли лойиҳаси иш олиб бормоқда. 
Ўзбекистон Республикаси томонидан хилма-хилликни сақлаш, кўчиб юрувчи ёввойи ҳайвонлар турларини муҳофаза қилиш бўйича Конвенция, хавфли чиқиндиларни чегаралар орқали ўтиш ва уларни йўқ қилиш бўйича назорат ҳақидаги Базель Конвенцияси, озон қатламини муҳофаза қилиш ҳақидаги Вена Конвенцияси ва озон қатламини бузувчи моддалар ҳақида протокол ва унга тузатишлар, йўқолиб бораётган ёввойи флора ва фауна турлари билан халқаро савдо қилиш ҳақидаги Конвенция бўйича белгиланган мажбуриятларини бажармоқда. Жумладан, БМТ нинг Тараққиёт Дастури (ПРООН) билан ҳамкорликда ва ГЭФ иштирокида биохилма-хилликни муҳофаза қилиш ва сувли-ботқоқ жойларда уларни қўллаш мақсадида аниқлаш ишлари олиб борилмоқда. Ундан ташқари республикамизда ноёб жониворларни сақлаб қолиш бўйича катта лойиҳалар (халқаро табиатни муҳофаза қилиш ташкилотлари иштирокида) амалга оширилмоқда. 
Қорақалпоғистон Республикаси қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги билан Германиянинг Ўзбекистондаги техник ҳамкорлик жамиятининг лойиҳаси асосида Оролнинг қуриган тубида 2000-2006 йилларда 8000 га яқин майдонда саксовулзор барпо этиш ишлари 30450 га қилиб бажарилди.
Орол минтақасида экологик муҳитни яхшилаш мақсадида Глобал экологик фонди лойиҳасининг 200-2008 йилларда мўлжалланган лойиҳаси асосида 10000 га яқин майдонда саксовулзор барпо этиш белгиланган бўлиб, ҳозирги кунда эса ушбу лойиҳа асосида 17211 га яқин майдонда саксовулзор барпо этиш ишлари амалга оширилди. 
Қорақалпоғистон Республикасининг ўрмон хўжаликлари томонидан Оролни қуриган тубида 2005 йилда 20678 га, 2006 йилда 14962 га, 2007 йилда эса 16000 га майдонда саксовулзорлар барпо этилди.
Табиатимизни асраш уни муҳофаза қилиш, табиатдан оқилона фойдаланиш ва жамиятда экологик маданият ва экологик онгни ривожлантириш нафақат табиатни муҳофаза қилиш органлари иши, балки шу заминда яшаётган ҳар бир инсоннинг бурчидир.

3. Оролбўйи минтақасида тупроқ шўрланиши ва деградацияси
Оролнинг қуриган тубидан 5 млн гектардан зиёд майдонда чанг ва тузлар учиб ётмоқда, буларни таққослаш жуда қийин. 
Табиатни қўриқлаш қўмитаси маьлумотларига кўра, ҳар йили атмосферага 75-100 млн тоннагача чанг ва туз учиб чиқиб дунё бўйлаб тарқалиб кетмоқда. Йилнинг ҳамма фаслида бундай бўронли кунларни, бир неча ҳафта мобайнида тўхтовсиз ҳавода чанг ва қум бўронлари айланганини кўриш мумкин. 
Осмонга кўтарилаётган чанг ва тузли бўронлар яқин ва узоқдаги ерларга ёғилиб уларни ифлослантириб юбормоқда. Ўзбекистонда ўсимлик ўстириш мумкин бўлган ер юзаси жуда кам, аммо Қорақалпоғистон Республикаси ва Хоразм вилоятидаги барча ерлар шўрланиб бўлди. Марказий Осиёдаги ягона катта сув ҳавзасининг қуриб бориши унда яшаётган 36 млн одам учун катта фалокатдир. Шуни айтиш лозимки, 36 млн аҳолидан 27 миллиони Республикамиз ҳудудида яшаб умр кечиради. Оролнинг қуриб боришидан Марказий Осиё республикалари ичида ҳеч қайси республика биз каби асорат кўрмайди. Шунинг учун Ўзбекистон республикаси Президенти И.Каримов 1997-йил БМТ Бош Ассамблеясининг 48-50 сессияларида ҳамда Марказий Осиё давлатларининг Алмати декларатсиясида Орол денгизи хавфи бугун халқаро аҳамиятга эга бўлган ижтимоий-иқтисодий муаммоларни келтириб чиқаришини таькидлади. 
Орол денгизи хавфининг олдини олиш учун шу кунгача ягона илмий, ҳуқуқий, молиявий ва технологик база ишлаб чиқилмаган. Орол атрофидаги аҳоли денгизнинг қуриб боришидан руҳий, моддий, маьнавий, иқтисодий ва экологик жиҳатдан азобланмоқда. Маказий Осиё давлатлари биргаликда ягона бир дастурга асосланиб бу оғир экологик хавфни бартараф қилиш, ҳеч бўлмаганда Оролни шу ҳолда сақлаб қолиш чорасини кўрсалар, яхши бўларди. 
Орол денгизидан учган қум, чанг ва тузлар фақатгина атмосфера эмас, тупроқ сувини ҳам бараварига ифлослантириб бормоқда. Бу ҳудудларда яшаётган аҳоли ичимлик сувларни фақатгина сув қувурларидан ичиши лозим, шундагина улар истеьмол қиладиган сув бироз тоза бўлиши мумкин. Очиқ ҳавзалардан сув истеьмол қилинганда ҳавога кўтарилаётган чанг ва тузлар тўғридан-тўғри сув устига келиб тушади. 
Маьлумотларга кўра, Қорақалпоғистон Республикаси ҳудудида аҳолининг қувурлардан ичадиган қисми 76% ташкил қилади. Қолган аҳоли очиқ ҳавзалардан сув ичади, республика бўйича аҳолининг сув қувуридан фойдаланиши 89%, Қорақалпоғистон Республикасида бу кўрсаткич Республикадан ҳам паст ҳисобланади. Республикада Орол денгизининг қуриб бориши энг аввало суғорилаётган деҳқончиликка салбий таьсир кўрсатиб, экинларнинг етарли сув билан таьминланмаслиги натижасида уларнинг ҳосилдорлиги пасайиб боришини, тупроқларнинг шўрланиб бориши кўпайиши оқибатида ижтимоий, иқтисодий, экологик ҳолат оғирлашишига олиб келади. 
Саноат корхоналаридан оқова сувлар, тоғ-кон қазувчи ташкилотлардан суюқ чиқиндилар, токсик ва радиоактив чўкиндилар, оғир металларнинг атмосферадан ва сув билан ўсимликлар озиқланадиган тупроққа келиб қўшилиш хавфнинг олдини олиш лозим.

Мамлакатимизда орол денгизи муаммосини бартараф этиш йўлида олиб борилаётган тадбирлар
Экологик хавфни бартараф қилиш учун Марказий Осиё халқлари ягона бир дастур асосида иш олиб бориши керак.
БМТ маьлумотига кўра, инсоннинг ўзи атроф муҳитга жуда кўп миқдорда биологик чиқинди ташлайди. Инсон ташлайдиган чиқинди миқдори биосфера ташлаган чиқиндига қараганда, 2000 марта кўпдир. Инсон ўз турмуши, ҳузур-ҳаловати учун ҳар йили планетадан 10 трилион тонна хомашёни-ёнилғи берувчи энергия захиралари, фойдали қазилмаларни, қурилиш учун зарур хомашёларни ўзлаштиради. Инсонлар эҳтиёжи учун зарур бўлган нефт, газ ва тошкўмир захиралари бу асрда жуда камёб. Фойдали қазилмалар ҳам инсонлар томонидан XXI асрда қазиб тугатиш арафасида. 
Ер устида яшаб ҳаёт кечираётган биологик турлар ҳам инсонлар таьсири остида қурилиб бормоқда. Маьлумотларга кўра ҳар соатда дунёда мавжуд биологик турдан биттаси йўқолиб бормоқда. Табиатга муносабат шу тарзда давом этаверса, XXI аср инсониятни нималарга олиб келишини айтиш қийин.
Цивилизация шу ҳолда кечса, 3000-йилгача ҳаёт бўлиши даргумон бўлиб қолади. Моддий захираларни ўзлаштириш ҳозиргидай кетса яна 100 йилдан сўнг барча ёқилғи захиралари тугайди, инсоният энергияга берадиган захиралар ва хомашёнинг 80% ини ўз манфаати йўлида ўзлаштириб олади.
Бу ишларни ташкиллаштириш ва назорат қилиш учун тартибга риоя қилиш зарур. Кузатишлар бир тизимда ва яхши ҳолда бўлиши, уларни ўтказишда гидрологик вазиятлардин келиб чиқиб, кузатиш муддатини белгилаш, сувнинг сифатини белгиланган усул билан аниқлаш лозим.
Сувдан маьлум даврларда, стандарт талабларига кўра намуна олиб, унинг таркиби аниқланади.
Ўзбекистон Республикасининг ер ости сувлари умумий сув ресурсларининг ажралмас қисми бўлиб, иқтисодиётнинг ривожланишида, шаҳарлар ва қишлоқлар аҳолисининг хўжалик-ичимлик сув таьминоти, саноат ва қишлоқ хўжалик маҳсулотларини қайта ишловчи корхоналарнинг асосий сув таьминоти манбаси ҳисобланади.
Республика ҳудудидаги 6 та дарёнинг (Қашқадарё, Зарафшон, Чирчиқ, Сурхондарё, Қорадарё ва Норин) сувни муҳофаза қилиш майдонлари жами 73,12 минг гектарни, қирғоқ бўйи полосалари эса 9,85 минг гектарни ташкил этади. Ушбу 6 та дарёнинг сувни муҳофаза қилиш минтақасида жойлашган 126 та экологик потенциал хавфли обьектлар мазкур минтақалардан чиқарилди.
Сув ресурсларини чегараланганлигини инобатга олиб, сувдан самарали фойдаланиш ва жойларда тузилаётган Сувдан фойдаланувчилар уюшмаси (СФУ)-лари фаолиятини янада жонлантириш, улардан унумли фойдаланиш, сув ўта танқис бўлган йилларда суғорма сувларга минераллашган зовур сувларини зарур нисбатда аралаштирган ҳолда ҳамда ташлама сувлари билан қишлоқ хўжалик экинларини суғоришда ишлатишдек услуб, келажакда кенг қўлланилишини ҳозирда вужудга келган вазият тақазо этмоқда.
Ўзбекистон Республикасининг асосий сув оқимлари манбалари бўлиб, Амударё ва Сирдарё дарёлари ҳавзалари ҳисобланади, уларнинг кўп йиллик ўртача умумий оқими 115,6 км3 ни ташкил қилади, шу жумладан Амударё ҳавзасида-78,46 км3 ва Сирдарё ҳавзасида 37,14 км3 атрофида сув ҳосил бўлади. 
Марказий Осиё давлатлари раҳбарлари ва Ҳукуматларининг сиёсий ҳоҳиш-истаклари кўп сонли Келишувларда (1993 йил март, 1994 йил январ, 1999 йил апрел, 2002 йил август) акс этган бўлсада, 2000-2001 сув танқис йиллари, Амударёда, ҳамда серсув икки йилдаги тажриба, айниқса Сирдарё бўйича мавжуд тизимнинг мукаммал эмаслигини кўрсатди. 
Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Трансчегаравий очиқ сув оқимлари ва халқаро кўлларни муҳофаза қилиш ҳамда фойдаланиш бўйича Конвенция”га (1992 йил 17 март, Хельсинки) ва “Халқаро очиқ сув оқимларидан кемалар қатнамайдиган турда фойдаланиш тўғрисидаги Конвенция”га (1997 йил 21 май, Нью-Йорк) Ўзбекистон Республикасининг қўшилиши бўйича “Халқаро шартномаларга қўшилиш тўғрисида” ги 2007 йил 9 августдаги ПҚ-683-сонли қарори қабул қилинди.
Минтақада сувларни трансчегаравий бошқаришда, дарёнинг қуйи оқимида жойлашган ҳудудларда сув тақчиллиги сезилмоқда. Сувларни трансчегаравий бошқаришда юқорида жойлашган мамлакатлар ҳатти-ҳаракатларининг келишилганлигига боғлиқ бўлган ҳолда, халқ хўжалигини ривожланишига, гидроэнергетик иншоотларнингн иш режимига, юқорида жойлашган суғориш иншоотларининг суғорма ерларига сувни етказиш режимига риоя этилишига, дарё оқими башорати тўғрилигига боғлиқ ҳолда ўз таьсирини кўрсатади. 
Ерда ҳар йили атмосфера ҳавосига 15 дан 75 млн. тоннагача чанг кўтарилади. Шу билан бир вақтда, Амударё ва Сирдарёнинг дельталарида ерларнинг таназзулга учраши ва чўлланиш сурьатлари ўсиб бормоқда.
Орол денгизи ва Оролбўйи муаммолари юзасидан юзлаб маҳаллий ва халқаро лойиҳалар таклиф қилинган. Бу лойиҳаларни умумлаштириб, уларни асосан икки турга бўлиш мумкин. Биринчиси “Ички имкониятлардан келиб чиқиб Оролни сақлаб қолишга қаратилган лойиҳалар” бўлса, иккинчиси “Оролга сувни ташқаридан олиб келишни таклиф қилиш ҳақида”ги лойиҳалардир.
Ички имкониятлардан фойдаланиб, Айдар-Арнасой кўллар тизимидаги, Сариқамиш, Денгизкўл, Тўдакўл ва бошқа кўлларнинг ташлама сувларини Орол денгизига оқизиш, коллектор-зовур сувларини Орол денгизига алоҳида ўзан билан олиб бориш, икки дарё оралиғида Сурхондарёдан то Оролгача “Шўрдарё” деб аталувчи, коллектор-зовур сувларини йиғиб олувчи Бош ташлама коллекторини қуриш, гидромелиорация тизимларини самарадорлигини ошириш, суғориш маданиятини яхшилаш, сув ресурсларини фойдаланиш, суғориш тизимларининг фойдали иш коэффицентларини ошириш, сув ресурсларини ҳудудий тақсимлаш, тежаб тергаб фойдаланиш, пуллик сувни жорий этиш, суғориладиган ерлар майдонини барқарорлаштириш, ерларни капитал планировкаси (бир нишабликда текислаш)ни амалга ошириш, Марказий Осиё давлатлари ўрталарида сув тақсимотини биринчи навбатда Орол денгизи эҳтиёжини ҳисобга олган ҳолда унинг сатҳини барқарорлаштиришни кўзда тутувчи лойиҳалар таклиф этилган.
Орол денгизини сақлаш ва тиклашда Россия океанограф олими В.Борткининг таклиф этган лойиҳаси бўйича иккита йирик тўғон қуриш таклиф этилади. Биринчи тўғон денгизнинг шимолий қисмида бунёд қилиниб, кичик Оролни катта Оролдан ажратиб қўйишни таклиф этди. Иккинчисини эса, жанубда Ажибой қўлтиғида барпо этиш мўлжалланади. Бундай қилинганда денгизнинг майдони бироз кичрайиб буғланиши камаяди. Лойиҳа муаллифи Сариқамиш ва Арнасой кўллари тизимидаги сувни ҳам Оролга олиб боришни таклиф этди.
Мутахасисларнинг фикрига кўра, сув ресурсларини муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланишни таьминлашда аввалам бор сув ресурсларидан, айниқса аҳоли ўртасида ичимлик сувидан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш юзасидан тушунтиришлар олиб боришда кенг жамоатчиликни жалб этиш, тарғибот ва ташвиқот ишларини янада жонлантириш лозим. Шунингдек, минтақада мавжуд сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишда Марказий Осиё мамлакатлари ўзаро ҳамкорликдаги мақсадга йўналтирилган экологик сиёсат ва илмий, ҳуқуқий, молиявий ҳамда технологик базасини мукаммал ривожлантиришлари зарур бўлди.
Орол бўйидаги аҳолига амалий ёрдам кўрсатиш, қўшимча иш жойларини кўпайтириш, уларни ижтимоий-иқтисодий жиҳатдан қўллаб қувватлаш, ҳудудларни туз ва чанг-тўзонлардан ҳимоя қилиш мақсадида Орол денгизининг қуриган тубида саксовул, черкез ва бошқа ўсимликларни экиш ўсимлик ва ҳайвонот оламини тиклаш, гидротехник иншоотларнинг барқарор ишлашини таьминлаш, балиқчиликни тиклаш ва денгиз қирғоқлари бўйида локаль сув ҳавзалари барпо этиш борасидаги лойиҳаларни амалга оширилишига тўла-тўкис эришиш.

Назорат саволлари 
1.	Орол денгизининг қуриб бориш сабабларини кўрсатинг.
2.	Орол денгизининг ҳозирги ҳолати қандай?
3.	Орол денгизини сақлаб қолиш юзасидан олиб борилаётган чора-тадбирларни айтиб ўтинг.
4.	Орол денгизини сақлаб қолиш юзасидан халқаро ташкилотларнинг амалий ишлари.
5.	Орол денгизи ва унинг атрофидаги ижтимоий-экологик вазият қандай?
6.	Орол денгизининг қуриган қисмини табиий шароити тўғрисида нималарни биласиз?
7.	Орол денгизидан келиб чиқадиган  экологик сабоқларга нималарни  айтиш мумкин?
8.	Орол денгизини инқирозидан қутилишнинг  қандай йўлларини белгилаш мумкин?
9.	Орол бўйи аҳолисини ичимлик суви, тиббий хизматлар билан таминланиши қандай?
10.	Орол бўйидаги вазиятни ўсимлик ва ҳайвонот дунёсига таъсирини тушунтиринг?

Мавзу № 8
   ҚЎРИҚХОНАЛАР, БУЮРТМАХОНАЛАР, ЭКОМАРКАЗ ВА
МИЛЛИЙ БОҒЛАРНИНГ АҲАМИЯТИ
Режа:
1. “Қизил китоб” ва йўқолиб бораётган ўсимлик ва ҳайвон турлари
2.  Ўсимлик ва ҳайвон турларини сақлаш борасида республика хукумати томонида олиб борилаётган чора-тадбирлар
3.  Ўзбекистон Республикаси қўриқхоналари ва буюртмахоналари
4.  Жайрон Экомаркази ва миллий боғлар ва уларнинг аҳамияти
   
8.1.“Қизил китоб” ва йўқолиб бораётган ўсимлик ва ҳайвон турлари

Ўсимлик ва ҳайвонлар Ернинг ҳаёт қобиғи биосферанинг асосий конмпонентларидан бўлиб, табиий ресурслар орасида алоҳида ўринни эгаллайди. Оқилона фойдаланилганда ўсимлик ва ҳайвонлар тикланадиган ва чексиз маҳсулот берадиган манбага айланиши мумкин. Биосферадаги ўзига хос барқарор мувозанат кўп жиҳатдан ўсимлик ва ҳайвонларнинг биологик хилма хиллигининг мавжудлиги билан боғлқдир.
Ўсимлик ва ҳайвонларнинг маҳсулотсиз инсон ҳаётини тасаввур қилиб бўлмайди.
Ўсимликлар Ер юзидаги ҳаётнинг асоси ҳисобланади. Сайёрамизда 500 мингдан ортиқ ўсимлик турлари мавжуддир. Ўсимликларнинг табиат ва инсон ҳаётидаги аҳамиятига кўра бир неча гуруҳларга бўлиш мумкин. Сув ўсимликларидан инсон кам фойдаланади, лекин улар табиатда кислород ва озиқа манбаи ҳисобланади. Сувларнинг нефть маҳсулотлари ва оқовалар билан ифлосланиши сув ўсимликларига зарар етказади ва муҳофаза чораларини кўришни талаб қилади.
Турпоқ ўсимликлари –бактериялар, айрим қўзиқоринлар ва сув ўтлари тупроқнинг унумдорлик хусусиятига таъсир кўрсатади, организмлар қолдиқларни парчалайди. Тупроқларнинг сананоат ва маиший чиқиндилар ифлосланиш оқибатида ўсимликларни муҳофаза қилиш зарурияти келиб чиқди.
Турлар сони энг ками ер ости ўсимликлари бўлиб, улар асосан бактериялардан иборат ва 3 кмгача ва ундан ортиқ чуқурликларда учрайди. 
Ер усти ўсимликлари турларига энг бой, шунинг билан бирга энг кўп ишлатиладиган ва инсоннинг кучли таъсири остидаги ўсимликлардир.
Ислом динида ўсимликни экиш ва уни ҳосил бергунича парваришлаш ибратли амаллардан ҳисобланади ва албатта тақдирланиши қайд этилади. Кимдир дарах тёки экин экса ва уни ҳосилидан инсонлар, ҳайвонла ва қушлар баҳраманд бўлса, у киши хатто вафотидан сўнг ҳам кўплаб савобга эга бўлади.
Ер юзидаги яшил ўсимликлар продуцент (автотроф) организмларга киради ва биосферада моддаларнинг айланма ҳаракатида асосий рол ўйнайди. Ўсимликлар фотосинтез жараёни натижасида ҳаводан корбонат ангидрид газини ютиб йилига 5-1011 тонна кислород чиқаради ва 200 млрд тоннага яқин органик маҳсулот яратади. Инсон ва ҳайвонлар ҳаётида асосий озуқа ва кислороднинг манбаи бўлган ўсимликларнинг аҳамияти катта. 30 мингдан ортиқ ўсимлик турлари йўқолиб кетганлиги қайд қилинади. Мавжуд 300 мингдан ортиқ юксак ўсимликларнинг 2500 туридан доимий, 20 мингга яқин турларидан эҳтиёжларига қараб фойдаланилади. Инсон ҳаётида доривор ўсимликлар ҳам муҳим рол ўйнайди. Шаҳарларда яшил ўсимликлар ҳавони тозалайди. Кишиларга эстетик завқ беради, далаларни шамоллардан ҳимоя қилади. Ўсимликлар ҳавони тозалайди, тупроқларни емирилишидан сақлайди. Ёғинларни ушлаб қолади ва дарёларни сув билан бир маромда таъминлайди, кишиларга эстетик завқ беради. 
Биосфера биомассасининг энг катта қисми 98,7% ўрмонларда тўпланган. Ўрмон беоценозининг ҳамма компонентлари ўзаро ва атроф-муҳит билан узвий боғланган. Ўрмонларда қимматли ҳайвон ва ўсимлик турлари  жамланган. ёғочдан инсон эҳтиёжи учун зарур бўлган 20 мингга яқин турли маҳсулотлар олинади. 
Инсоннинг ўсимликларга ижобий ва салбий таъсири бўлади. Ўрмонларни тиклаш, кўкаламзорлаштириш, ўсимликларни навларини яратиш ва бошқалар ижобий таъсираг киради. инсоннинг салбий таъсри оқибатида охирги 10 минг йил ичида сайёрамиздаги ўрмонларнинг катта қисми йўқ қилинган, кўплаб қимматли ўсимлик турлари йўқолиб кетган. Ўрмонларнинг майдонлари 62 млн. км2дан 40 млн. км2 (1994 й.)гача қисқарган.
Ҳозирги вақтда ўрмонлар майдонининг кескин қисқариш жараёнлари давом этмоқда. Сайёрамизнинг «ўпкаси» ҳисобланган тропик ўрмонлар минутига 15-20 гектардан кесилмоқда. Бу жараёналр биосферадиги барқарор мувозанат ҳолатини издан чиқариб, экологик халокат ҳавфини кучайтириши мумкин. Янги ерларни ўзлаштириш, атроф-муҳитнинг ифлосланиши оқибатида ўнлаб ўсимлик турлари йўқолмоқда. 
Ҳайвонлар биосмассаси тирик мавжудодлар биомассасининг 2%ни ташкил қилишига қарамасдан улар биосферадаги модда алмашинуви, бошқа турли жараёнларда муҳим рол ўйнайди. Биосферадаги ҳайвон турларининг аниқлаган сони 1,5 млн.дан ошади. Сода ҳайвонлар тупроқ ҳосил бўлишда муҳим рол ўйнайди. Ҳайвонлар ўсимликлар ҳаётига ҳам катта таъсир кўрсатади. Ҳайвоналр консумент (гетеротроф) организм сифатида биосферада моддаларнинг айланма ҳаракатида ўзининг экологик аҳамиятига эга. Инсон учун ҳайвонлар озиқ маҳсули, хом ашё манбаи, уй ҳайвонлари зотларини яхшилаш ва эстетик завқ манбаидир.
Ҳайвонларнинг 1 млн.дан ортиқ тури хашоратларга тўғри келади.
Ҳашоратлар ўсимликларни чанглайди, қушлар, бошқа умуртқали ҳайвонлар учун озуқа манбаидир. Ер юзидаги ҳайвонлар биомассасининг 95 фоизидан ортиғи умуртқасизларга тўғри келади. умуртқали ҳайвонлар ичида сут эмизувчилар, қушлар, балиқлар, судралиб юрувчилар энг катта аҳаиятга эгадир.
Дунё океанида ҳайвонлар биомассаси ўсимликлар биомассасидан каттадир.
Ер юзида инсон учун зарарли бўлган йиртқичлар, турли касаллик тарқатувчи ҳайвонлар, экинларнинг зараркунандалари ҳам мавжуддир. Инсоннинг бевосита таъсири натижасида охирги икки юз йил ичида 300 дан ортиқ сут эмизувчи ва қушлар турлаир йўқ қилинган. Ўрмонларнинг кесилиши, ерларнинг ўзлаштирилиши, ҳаёт муҳитининг ифлосланиши орқали инсон катта миқёсда ҳайвонот дунёсига билвосита таъсир кўрсатади. Ер юзидага ҳамма биологик турлар керакли ва улар ўзига хос экологик маконни эгаллайдилар.
Ноёб ва йўқолиб бораётган турларнинг муҳофазасига эътиборни кчайтириш учун 1966 йили Табиатни муҳофаза қилиш Халқаро Иттифоқи томонидан халқаро «+изил китоб» ташкил қилинган. Алоҳида давлатлар ўз «+изил китоби»га эга. «Қизил китоб» фақатгина хатар даракчиси бўлмай, балки муҳофаза ҳаракатларининг дастури ҳамдир. Ўсимлик ва ҳайвонларни муҳофаза қилиш фақатгина турли давлатлар ўртасидаги ҳамокрлик йўли билангина муваффақиятли олиб борилиши мумкин. Кўчиб юрувчи ҳайвонлар, Дунё океани ҳайвонот ва ўсимлик дунёси, чегаралараро дарёларда яшовчи ўсимлик ва ҳайвонлар далатлараро келишув йўли билан муҳофаза қилинади. 1992 йили Рио-де-Жанейрода «Биологик хилма-хилликни сақлаш» халқаро Конвенциясининг имзоланиши бошланган ва ҳозирда бу конвенцияга дунёдаги 170 дан ортиқ давлатлар, шу жумладан Ўзбекистон ҳам қўшилган. Ўсимлик ва ҳайвонларни муҳофаза қили шва улардан фойдаланиш алоҳида махсус халқаров а миллий даражадаги қонунлар орқали назорат қилинади.
 Ўзбекистон Республикаси ўзига хос ўсимлик ва ҳайвонот дунёсига эга. Сўнгги йилларда инсоннинг хўжалик фаолияти натижасида флора ва фаунага салбий таъсир кучайди.
Ўзбекистон фаунаси 677 тур умуртқали ҳайвонлар (сутэмизувчилар-108, қушлар-432, судралиб юрувчилар-58, амфибиялар-2 ва балиқЛар-77) ва 32484 тур умуртқассиз ҳайвон турларидан иборат. Ўзбекистонда турон йўлбарси, қизил бўри, гепард, йўл-йўл гиена каби турлар қирилиб кетган. Устюрт қўйи, морхўр, илвирс (қор қоплони) бухоро буғуси, қоплон ва бошқа айрим турлар йўқолиш арафасидадир. Ўзбекистоннинг «+изил китоби»га ҳайвонларнинг 189 тури киритилган.
Ўзбекистонда мавжуд 4500 га яқин ўсимлик турларининг 10-12 фоизи муҳофазаталаб. Ўзбекистоннинг «+изил китоби»га ўсимликларнинг 307 тури киритилган. «+изил китоб»га киритилган ўсимлик турлари Табиатни муҳофаза қилиш Халқаро Иттифоқи (ТМХИ) томонидан ишлаб чиқилган таснифга биноан 4 тоифага ажратилди: 
Йўқолган ёки йўқолиш арафасидаги турлар. Бир неча йиллар давомида табиатда учратилмаган, лекин айрим йиғиб олиш қийин бўлган жойлардагина ёки маданий шароитда сақланиб қолиш эҳтимолига эга бўлган ўсимлик турлари.
Йўқолиб бораётган турлари. Йўқолиб кетиш ҳавфи остида турган, сақланиб қолиши учун махсус муҳофаза талаб этадиган турлар.
Ноёб турлар. Маълум кичик майдонларда ўзига хос шароитларда сақланиб қолгна, тез йўқолиб кетиши мумкин бўлган ва жиддий назоратни талаб этувчи турлар.
Камайиб бораётган турлар. Маълум вақт ичида сони ва тарқалган майдонлари табиий сабабларга кўра ёки инсонлар таъсири остида қисқариб кетаётган турлар. Айни вақтда бундай ўсимликлар ҳар томонлама назорат қилиб туришни талаб этади.
«+изил китоб»да алоҳида ўсимлик бўйича қуйидаги маълумотлар берилади: 1. Камёблик даражаси (мақоми). 2. Тарқалиши. 3. Ўсиш шароити. 4. Сони. 5. Кўпайиши. 6. Ўсимлик сони ва ареалининг ўзгариши сабаблари. 7. Маданийлаштирилиши. 8. Муҳофаза чоралари.
+атор сабабларга кўра ўсимлик ўз мақомини у ёки бу томонга ўзгартитиб туриши, яъни ўсимлик бутунлай йўқолиши ёки муҳофазага эҳтиёж қолмаслиги мумкин.
Ўзбекистнда ўрмон ресурслари чекланган, ўрмонлилик 4%га яқинни ташкил қилади. Тоғ, чўл, қайир ва водий ўрмонлари мавжуд.
Тоғ ўрмонлари 311 минг.га, ёки ўрмонларнинг 11%ини ташкил этади. Шундан арча ўрмонлари 204 минг.га ёки 7%ни ташкил қилади.
Чўл ўрмонлаи майдони 2,4 млн.га ёки бутун ўрмонлар ҳудудининг 87%ни ташкил этади. Асосан саксовул ва буталардан иборат.
Дарё қайирларининг ўрмонлари-тўқайлар атиги 25 минг гектарда сақланиб қолган ва умумий ўрмонлар ҳудудининг 1%дан камроғини ташкил қилади. Водий сунъий ўрмонлари 12 минг гани ташкил қилади. (ўрмонларнин 0,4%). Энгқимматли тоғ ўрмонларининг майдони ўнлаб марта қисқариб кетган. Тўқайлар кўплаб кесиб ташланган. Ҳозирда ўрмонларни қайта тиклаш ишлаир талабга тўла жавоб бермайди.
Ўзбекитсонда доривор ва озуқабоп ўсимликларнинг турлари ҳам кўплаб учрайди ва уларнинг аксарияти ҳозирги вақтда муҳофаза талаб қилади. Ҳар йили республикада юзлаб тонна доривор ва озуқа ўсимликлари тайёрланади.
Ўзбекистонда яйловлар 23 млн. гектарни, ёхуд мавжуд майдонларнинг ярмини ташкил этади. Чорва молларини ҳаддан ташқари боқилганлиги натижасида 70% яйлов яроқсиз аҳволга тушиб қолган. Тоғ яйловларидан меъёрдан ортиқ фойдланиш ўсимликларнинг нобуд бўлиши, ерларнинг бузилиши, эрозия, сел тошқинларининг кўпайишига олиб келмоқда.

8.2. Ўсимлик ва ҳайвон турларини сақлаш борасида республика хукумати томонида олиб борилаётган чора-тадбирлар
Республикамизда ўсимлик ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишни таъминлаш мақсадида турли тадбирлар ўтказилмоқда.
 Экосистемаларда организмлар қанчалик хилма-хил бўлса, унинг ташқи таъсирга чидамлилиги ҳам шунчалик кучли бўлади. Шунинг учун биосферадаги мавжуд хилма-хилликни сақлаб қолиш табиатни муҳофаза қилишнинг асосий вазифаларидан ҳисобланади. Генетик хилма-хиллик, турлар хилма-хиллиги, экосистемалар хилма-хиллиги ажратилади. Биосферадаги мувозанатни сақлаб қолишда ўсимлик ва ҳайвонларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш катта аҳамиятга эга. Бу мақсадга эришиш учун турли тадбирлар ўтказилади. XIX  асрдан бошлаб қўриқхоналар, миллий боғлар, буюртмахоналар ташкил қилиш фаолияти жадаллашган.
+ўриқхона деганда инсоннинг ҳар қандай хўжалик фаолияти тақиқланган, табиат комплекси асл ҳолида сақланадиган ҳудудларга айтилади.
Миллий боғларда табиатдан фойдаланиш, аҳоли дам олиши учун шароитлар ҳам мавжуддир.
Буюртмахоналарда қисман муҳофаза ёки тўлиқ муҳофаза таъминланиши мумкин. Бундай алоҳида муҳофаза қилинадиган ҳудудларда йўқолиб бораётган ноёб ўсимлик ва ҳайвонлар, табиат комплекси муҳофа қилинади.
Орол денгизининг қуриши, дарёлар сувининг ифлосланиши ва сув омборларининг қурилиши кўплаб қимматли балиқ турларининг камайишига олиб келди. Ўзбекистонда ҳар йили махсус руҳсатномалар асосида турли ҳайвонлар ов қилинади. Руҳсатсиз  ов қилиш айрим ноёб ҳайвон турларининг йўқолишига олиб келмоқда. Ўзбекистонда ноёб ўсимлик ва ҳайвонлар қонун томонидан химоя қилинади ва улардан оқилона фойдаланиш, муҳофаза қилиш учун хилма-хил тадбирлар ўтказилмоқда.
Ўзбекистонда Биологик хилма-хилликни сақлаш бўйича Миллий стратегия ва ҳаракат режаси қабул қилинган (апрел, 1998) ва зарур тадбирлар амалга оширилмоқда.
«Ўрмон тўғрисида» (1999 й.), «Ўсимликлар дунёсини муҳофаза қилиш ва унингдан фойдаланиш тўғрисида» (1997 й.), «Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қили шва ундан фойдаланиш тўғрисида» (1997 й.) қонунлари қабул қилинган. Ўсимлик ва ҳайвонларни муҳофаза қилиш учун қўриқхоналар ва буюртмахона, парваришхоналар ташкил этилган.
Ўзбекистон Республикасида ҳозирги кунда 9 қўриқхона, 2 миллий боғ, 9 давлат буюртмахоналари, 1 Экомарказ фаолият кўрсатаяпти.
Ажойиб табиат гўшалари, тоғ, қайир ва тўқай ўрмонларни муҳофазага олинган. Алоҳида аҳамиятга эга бўлган шар-шаралар, қоя, кекса дарахтлар ва бошқалар табиат ёдгорликлари сифатида қўриқланади. Алоҳида қўриқланадиган ҳудудлар 2 млн. гектардан ортиқ майдонни эгаллаган бўлиб, бу республика ҳудудининг 5%дан зиёдини ташки қилади. Мамлакатнинг барқарор ривожланишини таъминлаш учун алоҳида қўриқланадиган ҳудудлар майдони 10% дан кам бўлмаслиги керак.

Ўзбекистонда алоҳида муҳофаза қилинадиган ҳудудлар

№	Номи	Ташкил этилган йили	Майдони га	Ихтисослашуви	Вилоят	
Қўриқхоналар	
1	Зомин	1926	21 735	Тоғ-арча қўриқхонаси	Жиззах	
2	Чотқол биосфера қўриқхонаси	1947	35 724	Тоғ-арча қўриқхонаси	Тошкент вилояти	
3	Бадай-тўқай	1971	6 462	Қайир-тўқай қўриқхонаси	Қорақолпоғистон	
4	Қизилқум	1971	10 311	Қумли-тўқай қўриқхонаси	Хоразм, Бухоро	
5	Зарафшон	1971	2 352	Қайир-тўқай қўриқхонаси	Самарқанд	
6	Китоб	1979	3 938	Геологик қўриқхонаси	Қашқадарё	
7	Нурота	1975	21 137	Тоғ-ёнғоқ мевали	Жиззах	
8	Хисор	1983	80 986	Тоғ-ўрмон	Қашқадарё	
9	Сурхон 	1987	28 895	Тоғ-ўрмон	Сурхондарё	
Миллий боғлар	
1	Зомин	1976	24 110	Тоғ-ўрмон рекреация	Жиззах	
2	Угом-Чотқол	1990	574 590	Тоғ экосистемаларини сақлаш. Рекреация	Тошкент	
      
  Ўзбекистоннинг қўриқхоналарида 350 дан ортиқ ҳайвон турлари, 700 дан ортиқ ўсимлик турлари ҳимояга олинган. Улардан қоплон, бухоро буғуси, Мензбир суғури, илвирс халқаро (ТМХИ) «Қизил китоб»га киритилган. Алоҳида муҳофаза қилинадиган ҳудулар тартибини бузганлиги учун моддий ва жиноий жавобгарлик белгиланган. Мамлакатимиздаги мавжуд қўриқланадиган ҳудудлар тўри биологик хилма-хилликни самарали муҳофаза қилиш имконини бермайди. Сақланиб қолган табиий ландшафтларда янги қўриқланадиган ҳудудларни ташкил қилиш лозимдир.

8.3.Ўзбекистон Республикаси қўриқхоналари ва буюртмахоналари
Фан-техниканинг ривожланиш даврида ер ресурсларига инсон омилининг кучи таьсири билан бир қаторда, табиатни қўриқлашдек муҳим вазифа-долзарб масалалардан бирига айланган. Бу каби муҳим вазифани бажаришда эса дунёнинг кўпгина ҳудудларида қўриқхона ҳамда миллий боғлар барпо этилган. Қўриқхона бу маьлум бир ҳудуддаги табиат компонентларини табиий ҳолича сақлашга ажратилган муайян майдондир. Шуни таькидлаб ўтиш жоизки, айнан шундай қўриқхона мавжуд бўлган ҳудудлардаги ўз табиатига хос компонентлар, яьни рельеф шакллари, тоғ жинслари, очилиб қолган минераллар, булоқлар, ажойиб ғор, ўсимлик ва ҳайвонлар, кўллар сақлаб қолинади, Хуллас, қўриқхоналарда ўша ҳудудга хос бўлган табиат компонентлари ҳамда унинг табиий элементларини сақлашга эьтибор берилади. Улар ўз навбатида халқ бойлиги сифатида қаралади. Юртимизда бу каби қўриқхона ва миллий боғлар талайгина. Бугунги кунда Ўзбекистон Республикасининг кўпгина қўриқхона ва миллий боғлари йирик Регионал-илмий марказларга айланган. Улар орқали биз мамлакатимиз табиатида содир бўлаётган ўзгаришларни аниқлашда муҳим аҳамиятга эга бўлаётганини кузатамиз. Турли ҳилдаги ҳайвонлар ва маданий ўсимликларни турларини кўпайтиришда қўриқхона ва миллий боғларнинг роли катта. Улар флора ва фауна турларининг генофондини сақлаб қолишда ҳам муҳим ўрин тутади.
 Давлатимизда табиатнинг биохилма-хиллигини сақлаш ҳақидаги давлат қонунлари-табиатни сақлаш, ундан мақсадга мувофиқ фойдаланиш ва репродукция қилиш каби масалаларни амалга оширишга йўналтирилган. Республикада «Атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ҳақида», «Ҳайвонот олами», «Наботот оламини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш» каби бир қатор қонунлар мавжуд. 
Бугунги кунда Республикамизда 9 та давлат қўриқхоналари, 2 та миллий боғ, 9 та давлат буюртмалари, 13 та ўрмон ҳўжаликлари, 1 та камёб ҳайвонларни кўпайтириш давлат маркази («Жайрон» номли ЭкоМарказ), уларнинг барчасини умумий майдони 20.520 га ни ташкил қилади. Бундан ташқари, Республикада табиат территорияси ва сув ресурсларидан мақсадга мувофиқ фойдаланиш масалаларни назорат қиладиган муассасалар ҳам мавжуд. Бу каби қўриқлаш ҳудудлари ўз ичига қуйидаги категорияларни олади: Давлат қўриқхоналари; Комплекс (ландшафт) заказниги; Табиат боғлари; Давлат табиат ёдгорлиги; алоҳида табиат обектлари ва комплекслари ҳудудларини сақлаш ва қайта тиклаш; Ландшафтларни қўриқлаш; Табиат ресурсларини бошқариш ҳудудлари. Умуман жаҳон миқёсида бундай муҳофаза қилинадиган ҳудудлар сони ҳозирги кунда 20 мингдан ортиқ. Республикамиздаги шу каби ҳудудларни баьзилари ҳақида тўхталиб ўтамиз.
 1.Нурота тоғ- ёнғоқзор давлат қўриқхонаси : Нурота тоғ-серҳосил ёнғоқзор давлат қўриқхонаси 1975 йил 4 декабрда 530-қарорга биноан ташкил этилган. Ташкил этилган вақтда қўриқхона майдони 22537 гектарни қамраган. Унинг илк майдони 1976-1987 йиллар оралиғида вилоятлараро чегараларни ва қўриқхона чегараларини аниқлаш билан боғлиқ ҳолда бир неча марта ўзгартирган. 1979 йилда қўриқхона майдони расман 22138 гектар деб тан олинган. 1990 йилда қўриқхона майдони қисқартирилиб, ҳозирги кунда 17752 гектарни ташкил этади. 1986 йилда 15322 гектар майдондаги ҳимоя ҳудуди ташкил этилди. Нурота тоғ-серҳосил ёнғоқзор қўриқхонаси Жиззахнинг шимолий қисмида жойлашган бўлиб, Навоий ва Самарқанд вилоятлари билан чегарадошдир. Қўриқхонанинг марказий биноси ва идораси Янгиқишлоқ яқинида жойлашган. Қўриқхонанинг майдони Фориш ва Нурота туманларида бўлиб, денгиз сатҳидан 530 метрдан 2169 метргача баландликда жойлашган. Қўриқхона иқлими континентал бўлиб, ёзда қуруқ ва иссиқ, қишда совуқ. Бу ердаги ўртача йиллик ҳарорат 15,20С, январдаги ўртача ҳарорат 1,80 С ни; паст ҳарорат эса 320 С ни ташкил этади. Ёзда ўртача ҳарорат 430С ни ташкил этади. Нурота қўриқхонаси Нурота пасттекислигида жойлашган. Қўриқхонанинг тоғли рельефи ўта мураккаб. Нурота тоғ тизмаларидаги тоғларнинг баландлиги жуда баланд эмас, тоғнинг энг юқори чўққиси Ҳаятбоши бўлиб, 2169 метрни эгаллайди. Нурота тоғидаги Нурота тизмаси энг йирик тизмадир. Нурота тизмасидаги қоялар 35 %, қияликлар 50 %, адирлар 13 % ва дарё воҳалари 2 % ни ташкил этади. Қазиб олинган ер ости бойликлари орасида турли фойдали қазилмалар мавжуд. Бу ерда йирик мармар қазиб олинадиган жойлар бор. Қўриқхонанинг тупроғи бир-биридан тубдан фарқ қилади. Паст қояларда тўқ кулранг тупроқ бўлиб, таркибидаги чиринди юқори даражада эга. 1000 метр юқоридаги тупроқлар жигарранг, чириндиси кам  тошлари кўп. Қўриқхона майдонидан 10 та катта ва кичик ирмоқлар оқиб ўтади. Ирмоқларнинг сувлари тоза ва керакли элементларга бой бўлиб, сувини Айдар кўлига қуяди. Бу ирмоқлар: Мажерум, Андиған, Ҳаят, Тичка, Қора, Осроф, Бало, Фориш, Гордоро. Нурота туманида каналлар, кўллар мавжуд. Қўриқхона майдонида 815 туп ўсимликлар мавжуд. Бу ўсимликнинг 35 турини Ўзбекистон Республикасининг “Қизил китоби” га киритилган. Шундан: 43 тури истеьмолга яроқли, 201 тури доривор, 148 тури эфирмойли, 26 тури бўёқ берувчи, 72 тури манзарали, 226 тури асалчил, 18 тури қуришга яроқли ва техника, захарли ўсимликларнинг 35 тури учрайди. Қўриқхонадаги 241 яқин қўнғиз турлари, 2 қанотлиларнинг 93 тури яқин, 240 турга яқин капалак ва 8 турдош ҳашоратлар “Қизил китоб” га киритилган.   2.Сурхон давлат қўриқхонаси: Сурхон давлат қўриқхонаси ЎзССР Вазирлар маҳкамасининг 445 қарорига биноан 1986 йил 8 сентябрда ташкил этилган. Сурхон давлат қўриқхонаси Сурхондарё вилоятининг Шеробод туманининг шимолий шарқида жойлашган. Бу қўриқхона 2 майдондан Пайғамбаророл ва Кучитангитовдан иборат. Пайғамбароролнинг умумий майдони 3092 гектар, 1986 йил Кучитангитов Пайғамбароролга қўшилиб 24554 гектарни ташкил этган. Қўриқхона майдони Помир-Олой тоғ тизмасида денгиз сатҳидан 150-3150 м баландликда жойлашган. Сурхон давлат қўриқхонаси умумий майдони 24538 гектар қисми Сурхондарё вилоятининг Шеробод туманида жойлашган. Сурхон давлат қўриқхонасининг иқлими ўзгарувчан бўлиб, қишда қуруқ ва совуқ ҳаво оқими Сибирдан ва Шарқий Европанинг марказий туманларидан келади. 
Ўртача ойлик ҳарорати қишда 2 дан 3,50С гача, ёзда максимум ҳарорат 32 дан 450С гача бўлади. Майдоннинг катта қисмида жигарранг тупроқ бўлиб, жигарранг карбонатли тупроқлар 2-4 % гача чириндига эга. Юқори худудда 2000 метр баландликда тупроқлар 5-12 % чириндига эга. Ҳозирги кунда Кучитангитовда эса 578 турли ўсимликлар мавжуд. Шундан 22 турга яқини Республиканинг “Қизил китоби” га киритилган. Қўриқхона майдонида доимий ва вақтинчалик сув ҳавзалари мавжуд бўлиб, майда ирмоқлардан ташкил топган. Уларнинг йирикроғи Лайлак ирмоғи бўлиб, бошланғич нуқтаси қўриқхонанинг шимолий чегарасидир. Бу ирмоқ суви Бойсуннинг Катак қишлоғида тўхтайди. 
Қўриқхона ҳудудида 7 хил майдон ажратилган:
 1. Арчазорлар. Ушбу майдон кўп арча поясига эга бўлган ўрмонзорлар билан тавсифланади. Ўрмонзордаги дарахтлар остида ўсувчи тиканли бодом, наьматак, тоғ қизилчаси каби ўсимликлардан иборат, улар якка-якка ёки қалин бўлиб ўсади. Тоғ буталари, тиканли бодом, наьматак, тоғ қизилчаси ва бошқалардан иборат.
 2.Тоғ буталари майдони. Улар таркибига тиканли бодом, курчавка, наьматак, тоғ қизилчаси киради. Етарлича баландликда бутазорлар қалин ўсиб ҳимоя ва яшириниш учун майдонлар ҳосил қилади ва бўри, тулки, бўрсиқ, тўнғиз, қуён ва бошқа ҳайвонлар учун уя қуришга шароит яратади. Ёнғоқзорлар майдони умумий майдоннинг 20 % дан кам бўлмаган ҳудудни ташкил қилади. Бу ерда Бухоро бодоми, оддий ёнғоқ, олма, олча, дўлана ва бошқалар ўсади. Ушбу дарахтларнинг бўлиши кўпдан кўп ҳайвонларнинг озуқа базасида аҳамиятини белгилайди.
 3. Чўл майдони. Бу турга чўл ва ўтзорлар киради.
 4. Кам учрайдиган ёки умуман ўсмайдиган бута ва дарахтлар кириши мумкин.
 5. Қоялар. Бу майдонда яланғоч қоялар ёки йирик ўпирилишлардан ҳосил бўлган тошлардан иборат дарахт ва буталар бу майдонда ўсмайди ёки битта яримтаси учраши мумкин. Ўтлар маълум жойлардагина ўсади. Баъзи жойларда эса ўртача қалинликда ўт қопламлари учрайди.
 6. Тошлоқлар. Тошлоқлар кичик жарлардан ялонғоч тошли қоялардан ва соя тушган тошлардан иборат. Дарахт ва буталар бу ерда ўсмайди, ўт қоплами эса  20%дан ошмайди.
 7. Фойдаланиладиган ерлар: Қурилишлар, кўчалар, уйлар.
3.Чотқол биосферик давлат қўриқхонаси: Мамлакатимизнинг шимолий ғарбида Тошкентдан 35 км нарида гўзалликда тенги йўқ Чотқол биосферик давлат қўриқхонаси жойлашган. 2007 йилда қўриқхонанинг 60 йиллиги нишонланди. 1936 йилда ЎзССР Табиатни асраш қўмитаси Чотқол қўриқхонасини ташкил этишни таклиф этди. 
1937 йилда ботаниклар Ф.Я.Будков, П.А.Гомалицкий, Д.Ф.Железяков ва бошқалар, шу майдонда илмий текшириш ишларини олиб бордилар. 1941-1945 йилдаги уруш бошланган ишни тўхтатиб қўйди. 1947 йилда ЎзССР Вазирлар Маҳкамаси қарорига биноан 22400 гектар майдонда тоғ-ўрмон қўриқхонаси ташкил этилди. 1959 йил Майдонтол майдони қўшилгандан сўнг, қўриқхонага Чотқол тоғ-ўрмон давлат қўриқхонаси деб атала бошлади. Ҳозирги кунда қўриқхонанинг умумий майдони 35724 гектарга эга.Чотқол қўриқхонаси Чотқол тизмасининг жанубий ғарбида жойлашган бўлиб ўсимлик, ҳайвонот дунёсини, табиий, географитк ҳолатларини сақлаб қолиш мақсадида ташкил этилган. Қўриқхона майдони Тянь-Шаньга тегишли бўлиб, 2 та майдондан иборат Бошқизилсой (Паркент тумани) ва Майдонтол (Бўстонлик тумани). У денгиз сатҳидан 1200-4000 м баландликда жойлашган. Қўриқхона майдони Қирғизистон Республикасининг Беш орол қўриқхонасига чегарадош. Қўриқхонанинг об-ҳавоси кескин континентал бўлиб, қишда ҳарорат-400С гача тушиб кетади. Бошқизилсой майдони (иқлими) денгиз сатҳидан 1080-3260 м баландликда жойлашганлиги сабабли, иқлими Майдонтолдан кескин фарқ қилади. Бошқизилсой майдонида тоғларнинг баландлиги 1000 метрни ташкил этади. Энг юқори қисмлари денгиз сатҳидан 3265 метр баландликда жойлашган. Шундан 2992 метрда Қўрғонтош, 2763 метрда –Тақали, 2751 метрда Голя жойлашган. Майдонтол майдонида эса 1200-3875 м денгиз сатҳидан юқорида бўлади. Қўриқхонанинг тоғ зоналарининг пастки 1200-1300 м да тупроқ кулранг тусда бўлади, 1400-2200 метрдан эса тупроқ жигарранг тусда бўлади.
Тоғ тизмалари бетакрор гўзаллиги билан ажралиб туради. Қўриқхонада 1168 турдаги ўсимликлар бўлиб, улар: писта, тош дарахт, шамшоди, зирк ва ирғай кабилар. Бундан ташқари ўсимликлар техник, экинлар эфирмойлилар ва дориворлик хусусиятларига эгалари ҳам бор. Бу ерда Бухоро бодоми, олма, олча, гилос, наьматак каби мевали дарахтларни учратиш мумкин. Қўриқхонада Ўзбекистон Республикасинниг Қизил китобига киритилган 46 турдаги ўсимликлар мавжуд... Қўриқхонанинг ҳайвонот дунёси бой ва турли-тумандир. Бу ерда айиқ, така, бўрсиқ, тулки, тўнғиз, суғур, жайрон, каклик, бургут, илонлар учрайди. Бундан ташқари қоракўзли калтакесак, тошбақа, Майдонтолнинг баъзи жойларида Сибир тоғ эчкилари мавжуд. Судралиб юрувчи ҳайвонларнинг 9, қушларнинг 93, сутэмизувчиларнинг 23 тури мавжуд. 
4.«Бадай-Тўқай» давлат қўриқхонаси: Тарихи: Бадай-Тўқай қўриқхонаси 1971 йилда ташкил топган. Ўша йили 26-апрелида бу ҳудуддаги тўқай ўрмонлар ҳамда ҳайвонот оламини сақлаш мақсадида Ҳукумат томонидан фармон қабул қилинган эди. Бошида Толдиқ-тўқай деган ўрмонли ҳудуд ҳам бу давлат қўриқхонасига киритилган эди. Бироқ Беруний тумани котиби бу ҳудуд иқтисодий табиат ресурсини ташкил этишини ҳисоблаб бериши туфайли қўриқхона таркибига киритилмади. Географик ўрни Қорақалпоғистон ва Амударёнинг делтасида жойлашган. Бу  ҳудуддаги табиий мажмуаларни ўрганишда бениҳоя катта имкониятларга эга бўлинади. Мустабид даврларда Амударёнинг ўнг ва чап қирғоқларида жойлашган тўқайлар аёвсиз ўзлаштирилиши катта экологик бузилишларнинг содир бўлишига сабаб бўлди. Оқибатда бу ердаги ҳайвонот оламидаги сут эмизувчи ҳайвонларнинг 6 тури, қушларнинг 4  тури йўқолиб кетди. Рельефи: қўриқхона делтасида ҳосил бўлган тўлқинсимон текислик. Рельефида дарёнинг ўзан бўйи марказлари, ўзанлар оралиғи ботиқлари яхши сақланиб қолган. Амударёнинг ҳозирги делтаси шимоли-ғарб томонга сал ўтганда паст текисликдан иборат, ўртача мутлоқ баландлиги 100 м атрофида, Орол денгизи атрофларида эса 50-60 м баландликда жойдашган. Текислиги асосан дарё келтирган юмшоқ жинслар билан қопланган. Дарё тошган пайтда ер юзида қалин лойқа қолади, шу сабабдан Хоразм текислигининг тупроқлари унумдор бўлади. Қўриқхона ҳудудидаги иқлим республикамиздаги бошқа жойлардан кескин фарқ қилади. Қишда унинг шимолроқда, совуқ Арктика ҳаво оқимлари йўлида жойлашганлиги аниқ сезилиб турсада, ёзи унинг жазирама чўллари орасида эканлигидан дарак бериб туради. Иқлими мўтадил бўлиб, юқорида кўрсатиб ўтилганидек ёзи иссиқ ва қуруқ, қиши ўртача совуқ. Энг иссиқ ойи июл ойи бўлиб, ўртача ҳарорат 27-280 С, куз энг қисқа фасл бўлади, яьни кузга хос ҳарорат октябр, ноябр ойларида кузатилади. Ёғингарчилик 3 мм дан 6 мм гача ёғади. Ҳавонинг намгарчилиги ўртача 26-56 % дан ошмайди. Тупроғи 3 типли ҳисобланади: Ўтлоқ аллювиал соз текислик тупрғи; Ўтлоқ аллювиал тупроқ; Шўрхок тупроқ ўтлоқ аллювиал соз текислик ва ўтлоқ аллювиал тупроқ ҳудудда қадимдан суғорилиб деҳқончилик қилиниб келадиган ер ости суви юзага жойлашган. Бироқ бу каби тупроқ тури тез шўрланади. Ҳосилдорлик анча яхши бўлса ҳам шўрхок тупроқ ҳудуднинг чўл томонида учрайди. Шўрхок турпоқ қадимги аллювиал текисликларида айниқса дарёларнинг делта текисликларида дарё келтирмаларининг ёйилмаларидан тақалган. Ҳудудда тақир жой ҳам мавжуд, тақир бу ўсимлик ўсмайдиган, ёрилиб кетган зич, қатқалоқли яланг текис жойдир. Тақир вақти-вақти билан ёғин,  сувлари тушиб турадиган пастлик ерда пайдо бўлади.
Ўсимлик дунёсида муҳофаза қилинадиган ўсимликлар: Кайир бўйи тўқайлари ландшафтлари, арид ва йирик баргли терак, бетага, тол, қамиш, гуллардан чиннигул, бузел ҳамда сўғд лоласи кабилар. Ҳашоратлардан эса: Туркистон ола-була қанотли капалаги, қора қанотли ниначи, кўплаб бошқа турдаги ҳашоратлар. 
Қушлар: Кичин Банлан, мусича, майна, чўл чумчуғи, қалдирғоч, Илонхўр Қуш, Сапсан, Узун думли бургут, Қора калҳат, фазан (Тустовуқ), тўқ жигарранг кабутар каби ноёб қуш турлари.
Сутэмизувчи ҳайвонлардан эса: қўриқхонанинг фахри Хонгул ёҳуд Бухоро буғиси, тўнғиз кабилар муҳофаза қилинади. Тўнғиз фақат тўқайда бўлади.   
Амударё ҳамда Кўкдарё оқимида балиқларнинг 20 тури мавжуд. Улардан: Орол шипи, Амударё катта ва кичик кураксимон балиқлари, Орол оқ кўзи, Сазан, Судак, Лаққабалиқ, Орол усачи, Оқ амур, Дўнгпешона каби балиқ турлари муҳофазага олинган.
Қўриқхона 35 йиллик юбилейи бўлганда (2007 йили) Лим. Б.П., Мусаев Д.А, Ан.Э.С. олимлар Европа фонди LHF нинг иқтисодий, молиявий жиҳатдан қўллаб қувватлаши билан “Ўзбекистон, Бухоро буғуси” китобини нашрдан чиқардилар. Ушбу китобда авторлар Бухоро буғуси ҳамда улар жойлашган худудни сақлаш ҳақида ёзиб, барча молиявий жиҳатдан қўллаб-қувватланган ҳомийларга ўз чуқур миннатдорчилигини билдириб қолишган.
Бадай-Тўқай қўриқхонасининг майдони 6462 га. Қўриқхона Қорақалпоғистон Республикасининг Беруний туманида Амударёнинг ўнг соҳилининг қуйи қисмида жойлашган. Қорақолпоғистон иқлими кескин –континенталь. У ўзининг қуруқ ва иссиқ ёзи, совуқ қиши ва нам миқдордаги ёғини билан ҳарактерланади. Ўртача ҳарорат 3,80Сдан 19.60Сгача ўзгаради. Ушбу қўриқхонанинг ҳудуди текисликдан иборат бўлиб Амударёга қия жойлашган ва денгиз сатҳидан баландлиги 86 м. дан 89 м.гачадир. Қўриқхона ҳудудида қуриб қолган дарёнинг  ўрни ҳам бор. Қўриқхонанинг тупроғи 3 типда бўлади: 1 Ўтлоқ-аллювиал текислик турпоғи. Ҳосилдор бўлади. 2. Ўтлоқ аллбвиал тупроғи. Унумдорлиги ўртача бўлади. 3. Шўрхок турпоқ. Бу тупроқда экин экиб бўлмайди. 
Ҳалқаро Табиатни сақлаш Иттифоқининг Қизил китоби (ХТСИ) ҳамда Ўзбекистон Қизил китобига Қўриқхонадаги қуйидаги ўсимлик ва жонзотлари киритилган:
Флора (ўсимлик): 1. Бузел лоласи; 2. Сўғд лоласи; 
Балиқлар: 1. Орол шипи (ХТСИ); 2. Амударё катта кураксимон балиғи (ХТСИ); 3. Кичик кураксимон Амударё балиғи; 4. Орол оқ кўзи; 5. Орол усачи.
Қушлар: 1. Кичик Баклан; 2. Илонхўр қуш; 3. Балабан; 4. Тўқ жигарранг кабутар.
Сутэмизувчилар: Бухоро кийиги ва оҳулар.
5. “Хисор”далат қўриқхонаси: Хисор қўриқхонаси Сурхондарё, Қашқадарё ва Тожикистон Республикаси билан 24 км. узунликда чегарадош. Хисор қўриқхонаси ҳудуди кўп қаватли геологик тузилиши билан фарқланади. Хисор қўриқхонасининг гидрографик занжири Сурхондарё билан чегарадош тоғликлардаги музлик ва қорликлрадан бошланувчи Қашқадарёнинг ирмоқларидан ташкил топган. Дарёларнинг алоҳида белгилари сув тўпланиш баландлигининг юқорилишидир. Қизил дарё учун бу баландлик 2702 м, Оқсув учун 2444 м, Танхоз дарё учун 2170 м. Юқори жойлашган сув тўплагичлари билан фарқланган ҳолда қўриқхона дарёлари оқимининг кенгроқ концентрацияси ва энг катта нисбий сув келтирувчанлиги билан ҳарактерланади. Сувнинг ойлик ўртача сарфи максимал қиймати июн ойига, минимал қиймати эса декабр-январ ойига тўғри келади. Тушаётган ёғиннинг йил давомида таксимланиши нотекис. Ёғиннинг йиллик йиғиндисининг 64% совуқ даврига тўғри келади. Май ойидан сентябр ойигача намгарчилик деярли бўлмаслиги табиий янгиланиш жараёнига тескари таъсир қилади. Қўриқхона Помир, Олой тоғли тизимининг Ғарбий қисмларининг экосистемаси кўринишларини ўз ичига олган уникал ҳудудий табиий комплекс ҳисобланади. Бу ерда қўриқхонанинг абсолют режими туфайли флора ва фаунанинг барча ташкил этувчилари сақланган ҳамда ҳозирги пайтдаги уларнинг сони барқарорлашган.
Флора (ўсимликлар дунёси)
Хисор қўриқхонаси ҳудуди Афғон-Туркистон геоботаник провинциясининг ғарбий Хисор округига киради. Илдизли ўсимликларнинг 800-900 та сони мавжуд. Бу ерда Ўрта Осиё тоғликларига хос бўлган набототлардан мураккаб гуллилар, дуккаклилар, арамгуллилар, кўплаб донли ўсимликлар, соябонгуллилар ва лабгуллиларни учратиш мумкин. Ғарбий Хисорда дарахт ва бутасимон ўсимликлар кам бўлиб, бор йўғи 60 тури бор. Асосий ўсимлик турларини моживелникдан ташқари Туркистон (АСЕР), Момиқли (А) ва Семёнов (А семёнови) клёнлари, Суғдиёна ясини, Дўлана, Сиверс Олмаси, Шарқ олчаси каби ўсимликлар асосий қисмни ташкил этади. Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига (1998 йил) киритилга ноёб турлардан камида 32 хили ушбу қўриқхона худудида ўсади.
Фауна (ҳайвонот олами). Ўрта Осиё тоғлари Полиарктика оралиқлари мустақил зоогеографик провинция-Ўрта Осиё тоғли провинциясини ташкил қилади. Худуднинг ҳайвонот дунёси яхши ўрганилмаган. Умуртқалилар фаунасида баъзи маълумотларга кўра улар 268 турни ташкил этади. Қўриқхонада балиқларнинг 2 тури, бир хил жой сувида яшовчилар, 215 хил қушлар ва 32 хил сутэмизувчилар бор. Мутахассислар маълумотига кўра 3000 дан кам бўлмаган турда ҳашоратлар бор. Қўриқхона 32 хилдаги сутэмизувчилар ҳайвонат турининг  30%дан ортиғини ташкил этади. Бу Ўрта Осиё тоғликлардаги турларнинг ј қисмига мос келади. Бу ерда тарқалган жонворларни 5 отряди ўрганилган. 
7 хил турда қўлқанотлилар; қуёнсимонлар 2 тур, кемирувчиларнинг 11 тури, гўштҳўрларнинг 10 тури ва, жуфт туёқлиларнинг 2 хил тури бор. Фауна элементларига эътибор берадиган бўлсак, унда марказий Осиё, Мўғул, Европа ҳамда Ҳинд-Ҳимолай типларини кузатишимиз мумкин. 4 турдаги сутэмизувчилар Ўзбекистон Қизил китобига киритилган. Булар: Оқ панжа айиқ, Марказий Осиё сувсари, Қор Барси ва Туркистон Силовсини. Қор Барси барча қўриқхона ҳудудларида қўриқланадиган марказий обектга айланган. Ушбу тур денгиз сатҳидан 2200 дан то 4200 гача бўлган баландликларда учрайди. Уларнинг асосий ўлжаси тоғ  эчкиларидир. Бундан ташқари улар ёввойи чўчқа, қизил сурка ва какликларни ҳам ов қилишади. Қўриқхонанинг Шимолий қисми Хазрат Султон тоғларида Ҳазрат Довут деб аталмиш зиёратгоҳ мавжуд. Қўриқхонанинг Жанубида Амир Темур ғори бор. Ғорнинг  узунлиги 860 м бўлиб, унинг энг оҳирида Ўзбекистондаги энг катта ер ости кўли бор. Бу ғорда тош даврида одамлар яшаган. 
6.Зомин давлат тоғли Арча қўриқхонаси: Бу энг эски қўриқхоналардан бўлиб, 1926 йилда ташкил этилган, майдони 4000 гектар. Зомин давлат тоғли  Арча қўриқхонаси Жиззах вилоятининг Зомин ҳамда Баҳмал районлари худудидаги Шимолий тоғ тизмаларида жойлашган. Қўриқхона худуди денгиз сатҳидан 1760-3500 метр баландликдаги аниқ ажралиб турувчи Туркистон тизма  тоғи,  яъни баланд ва ўртача текисликларни ўз ичига олади. Бу каби ажойиб тоғлар билан бир қаторда дарё водийлар, турли гўзал манзарали дарахтлар ҳам мавжуд.
Қўриқхонанинг Жанубий қисми Туркистон тоғ тизмалари билан Шимолий томонилари эса ўрмонсимон кўринишдаги унумдор тупроқли худудлар билан ажралиб туради. Қўриқхонага яқин аҳоли пунктлари қуйидагилар: Шарқ томонидан Қизилмозор қишлоғи, Шимол томонидан Кичик Қорашақшақ қишлоғи қўриқхона чегарасидан 4 км. узоқликда жойлашган.  Тупроғи турли типли ҳисобланади.
Қўнғир тупроқ. Қадимги қолдиқ қирлар ва тоғ этакларидаги тошлоқ ерларида пайдо бўлган. Қўнғир тупроқнинг таркиби тош ва шағаллар кўп бўлади. Бу турдаги тупроқ сертош, гипсли бўлгани ва тузли қатламининг юза жойлашганлиги, таркибида чиринди ва азотнинг камлиги туфайли ҳосилдорлик паст бўлади. Шу сабаб, ўсимликлар кам ва сийрак бўлганидан биологик жараёнлар ҳам суст кечади.
Оч жигарранг тупроғи эса аксинча унумдор тупроқдир. Зомин қўриқхонасининг тупроғи турли бўлгани учун ўсимликлар ҳам турли-тумандир. Ўсимликлардаги бир неча турдаги тоғ лоласи, зирк, мармарак, дарахтлилардан кўпгина арчалар, қора терак, тоғ олча, ёввойи олма, нок, бодом, дўлана, ёнғоқ кабилар ўсади. Бундан ташқари тол, турли буталар, писта, анжир, итбурун, ўсимликлардан тоғга хос равоч, тоғ арпа, чайир, буғдойи, шукч, андиз, қирққизлоқ, сариқчой, тулкиқуйруқ, учқат замбуруғ, лишайник, мох кабиларни учратиш мумкин. Бир нарсани таъкидлаш жоизки, қўриқхонадаги дарахт –бута ўсимликлар катта аҳамият касб этади. Қора терак ва арча ёғочини қуритилганда ишлатилади. Бу каби дарахтлардан ёқилғи сифатида фойдаланилади. Тоғ ёнбағирларида ўсадиган ўт ўсимликлар эса пичан сифатида чорва молларга ва отларга берилади. Масалан, тоғ-дашт ўсимликларидан қўзиқулоқ, ёввойи беда, буғдойиғ ва шу каби ўтлар ўсади. Буталардан наьматак, зирк, ёввойи олча каби буталарни учратишимиз мумкин.
Ҳайвонот олами бу қўриқхона худудида турличадир. Ўрмонли худудларида бўри, қуён, тўнғиз, арчазорларда ўрмон сичқони, тоғ сичқони, тоғ такаси, тоғ кийиги, қор бўрсиғи, тоғ қўйи ёҳуд архар, кемирувчилардан суғур тарқалган. Қушлардан эса қора лайлак, бургут, болтатумшуқ, тоғ сариқ чумгуғи, читтак ва тоғ какликлари учрайди. Бундан ташқари, турли ҳашоратлар, ноёб турдаги капалаклар ҳам мавжуд юқорида айтиб ўтилгандек бу қўриқхона зонасининг тупроқ тизими кўп хил. Тупроғи тўқ жигарранг, қўнғир ранглисида ксерофит ўсимликлар кўп учрайди. Ксерофит ўсимликлар ажриқбош, арпаўт,ялтирбош, наврўзўт, яйлов қўнғирбоши ва бошқалар. Бу худудда адирликлар ҳам мавжуд. Адирлик жойлар чўл ва тоғлар ўртасидаги зонага ўхшайди. Адирлик тоғ олди баланд қирларини ташкил этади. Адирликнинг тупроғи чўл тупроғига жуда ўхшайди. Бироқ таркибидаги органик моддаларнинг кўпчилиги, унинг ранги тўқ бўз тупроқлиги, чўл тупроғидан фарқланиб туради. Адирликларнинг иқлими чўл иқлимидан фарқланади. Адирликларда иқлим чўл каби хаддан ташқари иссиқ эмас. Ёғингарчилик 250-600 мм., кўпроқ ёғади. Қўриқхона адирлиги 2 қисмдан иборат. Қуйи ва юқори адир, улар денгиз сатҳидан қанча метр баландлигига қараб шу қисмлрага бўлинади. Адирларда чўл ўсимликлари билан бир қаторда адирнинг  ўзига хос ўсимликлари ҳам ўсади. Юқори адирларнинг ёнбағирларида буталар  билан бирга, ора-сира писта, бодом, қизилча, бўтакўз ва кампирчопон (булар кўп йиллик ўсимликлар) каби ўсимликлар ҳам учрайди. 
Адирларда арпа ва буғдой экилади. Адирда ёғин кўп бўлгани учун донли экинлар яхши ҳосил беради. Адирликнинг ноқулай бўлган тик ва шағалли ёнбағирларида чорва моллари мавсум бўйича боқилади. Зомин қўриқхонаси ана шундай бетакрор манзаралари билан ҳосдир. 
1926-1927 йилларда Гуралаш Сойда қўриқхона учун ер ажратилган 1928 йилнинг  5 июнида Ўзбекистон Халқ Комиссарлари Совети қарори қабул қилинган. Ҳозирги пайтда қўриқхона майдони 26840 гани ташкил этади. Ундан 22137,3 га ўрмон билан қопланган. Қўриқхонага энг яқин аҳоли пунктлари Шарқда Қизил Мозор қишлоғи, Шимолда қўриқхона чегарасидан 4 км масофада Кичик Қора шақшақ қишлоғи бор. Қўриқхонанинг иқлими кескин континентал. Ўртача йиллик ёғин миқдори 405 мм. ёзги ёғингарчилик ёмғир, қишда қор ёғади. Юқори тоғли зоналарда май-июн ойларида ҳам қор ёғиши кузатилади. Январ-феврал ойларида қор қатлами ярим метр ва ундан қалин бўлиши мумкин. Июл-августдаги ҳарорат 33+350С гача кўтарилади. Декабр-январда эса -340С гача пасаяди. Қўриқхона қиши турғун бўлиб беш ойдан ошиқроқ давом этади.
Қўриқхона тупроқ тузилиши кўп хилдир.
1. тур. Оч жигарранг тупроқ. Ўрта тоғ поясининг пастки қисларида 1750-2300 м гача баландликда жойлашган.
2 тур. Қўнғир тупроқ. Денгиз сатхидан 2100-2800 м баландликда жойлашган.
Ушбу тур ўз навбатида яна учга бўлинади. А) Карбонатга тўйинган қўнғир-жигарранг тупроқ. Б) Жигарранг ишқорланган турпоқ. С) Тўқ жигарранг ишқорланган турпоқ ўрмон тупроғи.
3 тур. Баланд қир-адирларнинг тупроғи. Денгиз сатхидан 3500 м. баландликда жойлашган. Энг пасти 2700 м.ни ташкил этади.
4 тур. Воҳа-аллювиал тупроқ тури. Сув оқиб келиб ёйилиб тушадиган жойларда шу тупроқ тури мавжуд. Тупроқнинг ҳосилдорлиги кам. У жойларда арча, барбарис, наъматак каби ўсимликлар ўсади.
5 тур. Торфли ботқоқли тупроқ тури.
Ўсимликлар дунёси. Қўриқхона ҳудуддаги ўсимликлар уч турга бўлинади: Тоғ-адир ўсимликлари; Ўрмон ўсимликлари ва баланд тоғли ўсимликлар. Тоғ-адирлар денгиз сатҳидан 1300-2300 м.баландликда жойлашган. Ўрмонли қисмлари эса 2100 м баландликдан бошланиб 2700 м баландликда тугайди. Ҳозирги кунда қўриқхонада 70 оилага мансуб 700 хил ўқ илдизли ўсимликлар мавжуд. Улардан 280 турининг 13 та хили Ўзбекистон Қизил китобига киритилган. Доривор ўсимликларнинг 20 хили ҳамда манзарали гулларининг 15 хили мавжуд. 
Ҳайвонот дунёси. Қўриқхонадаги ҳайвонлар дунёси ўрмон тоғли зоогеографиясига оид ҳайвонларнинг турлари билан ҳарактерланади. Қўриқхонада 1 тур балиқлар, 14 тур судралиб юрувчилар, 102 тур қушлар, 30 тур сутэмизувчилар мавжуд бўлиб, улардан ХТСИ Қизил китобига: Қор барси, Северцов қўйи, Қора қузғун киритилган. Ўзбекистон Қизил Китобига эса: Қор барси, Тянь-Шань кулранг айиғи, Туркистон силовсини, Северцов қуйи, қора қузғун, қора лайлак, бургут, бородач, Оқтош Сини, Кичик бургут, Талабан, Лочин кабилар киритилган.
7. Зарафшон давлат қўриқхонаси: Қўриқхонанинг майдони 2352 га бўлиб, жанубий-шарқий томондан Самарқанд вилоятининг Жомбой ва Булунғур районлари билан ва Зарафшон дарёсининг қирғоғи билан чегарадош, қўриқхона икки майдон: юқори ва қуйи майдонларни ташкил этади. Чегара 8 км баландликда Чўпон Ота чўққисидан бошланиб, Зарафшон дарёсининг ўнг соҳилидан ўтган Биринчи Май Тўғонининг бош қисмида тугайди. Қўриқхона поғона-поғона бўлиб турадиган тоғ ён бағирликларидан ташкил топган. 
Иқлими. Қўриқхонанинг иқлими континентал-субтропикдир. Ой давомида энг совуқ кунлар январ ойлари (-270) ҳамда энг иссиқ кунлар июль ойида (+410) бўлади. 
Сув режими. Зарафшон дарёсининг суви қор-музлик сувлари аралашмасидан иборат. Дарё асосан муз сувларидан ташкил топгани учун, сувидан йил давомида истеъмол учун сарфланади. Июн-июл ойларида энг кўп сув сарфланади. Энг кам сарфланадиган ой эса январ-март ойларидир. Ўсимликлар ҳаётининг асосий манбаи қўриқхона ҳудудидаги ер ости суви ҳисобланади.
Қўриқхонанинг тупроғи: Чириндили, ўтлоқ воҳа-аллювиал, ўтлоқ-аллювиал, ўтлоқ-тақир, оч бўз тупроқ. Қўриқхонанинг жанубий-шарқий қисмида ер-ости суви чуқур жойлашган. Ҳосилдорлик кўп бўлмайди.
Энг кўп тарқалган турпоқ тури аллювиал ўтлоқ ҳамда воҳа-аллювиал ҳисобланади.
Ўсимликлар дунёси. Тупроқ тузилишидан кўриниб турибдики, қўриқхонада тўқай ўсимликлар яхши ривожланган. Тўқайларнинг қуйидаги шаклари мавжуд. Дарахт (ёғоч) тўқай. Улар Зарафшон дарёсининг ер ости сувниг 5 м. чуқурликда жойлашган ерларида тарқалган. 
Бутасимон тўқай. Улар кўпроқ чангалзор ва чўлларда тарқалган.
Ўтсимон тўқай. Уларнинг белгилари қурқуликка чидамли ва илдизлари яхши ривожланган бўлади.
Қўриқхона ҳудудида ўсимликларнинг 300 тури мавжуд. Бошоқлиларнинг 48 тури, мураккаб гуллиларнинг 40 тур, дуккаклиларнинг 23 тур, арамгуллиларнинг 20 тур, пуштигулликлар 16 тур. Доривор ўсимилкларнин 59 тури мавжуд. Ҳамда манзарали гулларнинг 20 га яқин тури мавжуд.
Ҳайвонот дунёси. Қўриқхона ҳудудида 30 тур сутэмизувчилар, 200 хил қуш турлари, 8 тур судралиб юрувчилар. Канал ва сувларда 8 турдаги балиқлар мавжуд. Ўзбекистоннинг тўқай ўрмонлари ҳудудида энг чиройли қушлар бор: кўк читтак (Бухоро читтаги деб ҳам аталади), Зағизғон, Қирғий, Жанубий булбул, чайнонасоя сингари қушлар. Сутэмизувчилардан шарқ слепушонкаси, малла суслик, толай қуён, ондатралари учратиши мумкин. Йиртқич ҳайвонлардан Шоқол, тулки, карсакни учратиш мумкин. Яна йўл-йўл тушук ҳам учрайди. Авваллари Ўзбекистоннинг тўқай ўрмонларида Амударё, Сирдарё ва Зарафшон қирғоқларига яқин жойларда Бухоро буғуси бўлган. Бироқ Қишлоқ хўжалигининг ривожланиши, ўрмон ёнғинлари, ноқонуний ов каби омиллар Бухоро буғуларини қисқаришига, баъзи жойларда умуман йўқ бўлиб кетишига сабаб бўлди. Зарафшон қўриқхонасида Бухоро буғулари қолмаган. Улар ХТСИ қизил китоби ҳамда Ўзбекистон Қизил китобига киритилган.
8. Китоб давлат қўриқхонаси: 1979 йил 22 мартда Ўзбекистон Республикаси ҳукумати 26-рақамли фармони билан Китоб давлат геолог қўриқхонасини ташкил қилди. Майдони 3938 га. Китоб қўриқхонаси Зарафшон тоғ тизмаларининг Жиндидарё дарёсининг чап қирғоғидан Қашқадарёнинг Китоб районигача бўлган жойларда жойлашган. Қўриқхона рельефининг баландлиги денгиз сатҳидан 1300 м дан 2650 м гача. Ҳудудда Оби Сафит, Хўжақўрғон, Зинзилбон, Новабак, Кушнова, Қизилолма, Куле, Жаршафи,Тушлик каби водийлар жойлашган. Хисор ва Хазрат Султон тоғ тизмаларининг қуйи қисмида энг чиройли манзара Ширдоғ жойлашган.
Иқлими. Қўриқхона ҳудудининг иқлим кескин континентал. Йилда ёғингарчилик 600 мм дан кўп бўлмайди. Ёғингарчиликнинг 60% куз-қиш мавсумларига тўғри келади. Ҳаво намгарчилиги 33%дан 63%гача. Июль ойида ҳарорат +350 , январда минамал ҳарорат -300 ва ундан пастроққа тушади.
Тупроғи оч-жигарранг, қўнғир ўрмонли ва бўз тусли тупроқдан ташкил топган. Ушбу тупроқларда палеазой давридаги фонуног (ҳайвонот дунёси)нинг уникал (ягона) коллекциялари топилган ва улар ҳозирда музейларда сақланади. 
(Флораси). Наботат Қўриқхона ҳудудида 800 турдаги ўқ илдизи ўсимликлар мавжуд.
Ўрмон ўсимликларидан Зарафшон арчалари ўсади. Япроқли ўсимликлардан Туркистон заранги, Бухоро бодоми, қатронғоч, ирғон ва бошқаларни учратиш мумкин. Кичик ўрмонларда эса грек ёнғоғи, тол ва магалеплрани учратиш мумкин. Ҳудудда манзарали ўсимликларнинг 300 туридан кўп бўлган хиллари, юзлаб турдаги озуқа ўсимликлар, эфир мойли ўсимликлар, 6 турдаги наьматаклар, 280 турдаги медицина ва тиббиётда ишлатиладиган доривор ўсимликлар, улардан 22 тури Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига киритилган. Улардан: юнон  ажойиботлари, ёввойи гладиолус, Фостер ва штернберг Фишер лолалари, пиёзгул, Ўзбекистон чиннигул (гвоздика), каврак (ферула) сингарилар энг камёб турлар ҳисобланади.
Фауна. Ҳудуд ўзининг бой, қизиқарли ҳайвонот дунёси билан машҳур бўлиб ўзининг арча ўрмонлари, тоғлари, чўққилари, шаршара, ландшафтлари каби биохилма-хиллик комплексини ташкил этади. Бу ерларда энтомофаунанинг обектлари, яъни 80 турдан кўпроқ капалакларни кўриш мумкни. Уларнинг 4 тури Ўзбекистон Республикасининг Қизил китобига киритилган. 23 оилага оид бўлган 51 турлаги ўргимчаклар, Раксимонларнинг 11 турини учратиш мумкин.
Сув жонзотларидан 3 турдаги балиқлар, 2 тур аммибия (ер сув жонзотлари) 14 тур судралиб юрувчилар. 128 турдаги қушлар ҳамда 21 турдаги сутэмизувчилар мавжуд. Умумий жонзотларнинг 168 тури мавжуд бўлиб, шулардан 10 тури   Ўзбекистон Республикси Қизил китоибга киритилган. Масалан: Тянь-Шань қўнғир айиғи, қушлардан оқтошсип, қора қузғун, бородач, бургут, қора лайлак кабилар энг қўриқланиши қаттиқ бўлган жонзотлардир.
9. Қизилқум давлат қўриқхонаси: Ҳозирги кунда қўриқхонанинг умумий майдони 10.311 га ни ташкил этиб, шундан 5338 га см ўрмон билан қопланган. Қизилқум Қўриқхонаси икки вилоятнинг бир қатор районларида жойлашган. Бухоро вилоятининг Ромитон райони 1467 га ҳамда Хоразм вилоятининг Ҳазорасп райони 8844 майдонни эгаллаган.
Иқлими. Қўриқхона иқлими қуруқ ва кескин континентал. Чўл зоналари ўзининг қуруқ ҳавоси, кескин харорати, ёғингарчиликнинг камлиги, ёзда юқори харорати қиш хароратининг унга совуқмаслиги, кўп буғланиши, кам булутли бўлиши ҳамда кучли иссиқ шамол (гаримсел) бўлиши билан фарқланади.
Тўрт ой, яьни май-августда харорат 41-440 бўлади. Қишда эса -20-210 бўлади. Қор жуда кам бўлади, яьни тез эриб кетади. Биринчи қор ёғишининг муддати декабр ўрталарида бўлиб, тугаши эса феврал ўрталарида бўлади. 
Тупроғи. Қўриқхона тупроғида қуйидаги тупроқ типлари бор: 1. Қум-чўл тупроғи; 2. Тақир-тупроқ; 3. Аллювиал ўтлоқ; 4. Аллювиал ботқоқ-ўтлоқ тупроқ; 5. Шўрхок тупроқ. Қум-чўл тупроғида буталардан саксовул, черкез, қандим, бундан ташқари ўт ўсимликлар ўсади. Тақир тупроқда эса янтоқ, қора саксовул, тароқ ўт ва ярим бутасимонларни учратиш мумкин. Аллювиал ўтлоқ ва аллювиал ботқоқли ўтлоқларда ер ости суви тупроғи учрайди. 
Флораси. Қизилқум қўриқхонасида 150 хил юқори ўсимликлар мавжуд. Ўсимликлар қуйидаги биологик типга бўлинади:
а) Дарахтли тўқайлар группаси: тўранғилли тўқайлар, ландшафтли жийдалилар ва тўқайлар.
б) Бутасимонлар группаси: Тароқ ўтли тўқай ландшафти, тол тўқайлари.
в) Кўп йиллик ўсимликли тўқайлар: янтоқлар ландшафти, ажриқ, эриантусли, чучукмияли ва бошқалар.
Фаунаси. Қўриқхонадаги Бухоро буғуси табиий кўпаяди. 2007 йил ҳисоб-китобига кўра қўриқхонада 110-130 та гача бўлган турлар яшайди. Қўриқхонада икки турлик фазан (Амударё ва Хива Фазани), 1000 дан ошиқ тур бўлиб, тошқин пайтида фазан ва бошқа ҳайвонлар чўл томонга юра бошлайди. 
2006 йилда қўриқхонадаги  ҳайвонларнинг сони қуйидагича:
Балиқ. 27 тур; Амфибия (ер-сув ҳайвони)-2 тур; Судралиб юрувчилар 29 тур; Сут эмизувчилар 35 тур қушлар 267 тури мавжуд. 

8.4. Жайрон Экомаркази ва миллий боғлар ва уларнинг аҳамияти
“Жайрон Экомаркази” 1977 йил май ойида ушбу марказ ташкил этилган. Ноёб ҳайвон турлари ҳамда табиат ресурсларини сақлашга йўналтирилган Марказ аслида Халқаро табиат ва табиат ресурсларини сақлаш уюшмаси экомарказни ташкил этилишига сабабчи бўлган. 60 йилларда кўпгина давлатлар ўзларининг Давлат Қизил китобига эга бўлган. 70-йилларнинг ўрталарида СССР хукумати республикалардаги 13 та Жайроннинг сақланадиган жойларни ташкил этишга қарор қилади. Бу каби жайрон сақланадиган жойлар асосан Туркманистон, Азарбайжон, Грузия, Тожикистон ва ўзбекистон Республикаларида ташкил этилган.
Бошида, Ўзбекистонда ташкил этилган бу Марказнинг номи “Бухоро Жайронларини сақлаш” маркази деб аталган эди. Ушбу марказнинг вазифаси ушбу ноёб ҳайвон турини кўпайтириш, унинг биологияси ҳамда популяция ресурсларидан фойдаланиш, самарали натижаларга эга бўлиш, Жайрондан ташқари бошқа камёб ҳайвонлар-қулан, сайгак, Бухоро кийиги, Прежеваль отлари, гипард кабиларни ҳам кўпайтиришни ҳам йўлга қўйган эди. Ҳозирги кунда ҳам бу экомарказ Жайрон, қулан, Прежеваль оти, Бухоро тоғ қўйи каби ҳайвонлар ҳам Ўзбекистон Давкомтабиатида сақланади. Экомарказ штатида жами 33 киши ишлайди. Шулардан 12 киши  фаолият кўрсатади. “Жайрон” экомаркази Ўзбекистоннинг жануби-ғарбининг Қизилқум чўли ҳамда Бухоро вилоятидан 42 км узоқликда жойлашган. Худуд икки қисмдан иборат:
Биринчси қисм майдони 5145 гектар, атрофи 2 метрли сим решётка билан ўралган. Худуд аниқ чегаралар билан ажратилган: Шарқий автомильтрасса қатнови мавжуд. Ғарбий томони темир йўл билан, Жанубий томони Аму-Бухоро канали билан ҳамда шимолий томони Қуйимозор коллектор билан чегарадош.
Иккинчи майдони 27.050 гектарга тенг. Ушбу қисмнинг чегараси юқори қисмдагидек бўлиб, фақат тўда кўл билан ҳам чегарадош.
Географик жиҳатдан Экомарказ Жанубий Қизилқум қумлари билан қопланган Қарнабчўл массивида жойлашган. Худуд мураккаб ландшафтга эга бўлиб, рельефи Қайқалоч тоғи денгиз сатҳидан 332 м. ни ташкил этади. Худуд тупроғи проаллювиал ҳамда аллювиалдир. Бу тупроқ турларидан ташқари тақир тупроқ тури ҳам учрайди. Ўртача тепалик жойларида аллювиал тупроқ турлари сал майда кесакли, лойли тупроқдан иборат. Тупроқнинг тақирли қисми одатда шўрхок бўлади. Тупроқ структураси бўйича, худуд кулрангнамо тўқ жигарранг чўллардан иборат, бу каби чўл кўриниши худудда 40 % ни ташкил қилса, тақир ва шўрхок чўллар 60 % ни ташкил қилади. 
Ўсимликлари чўлга хос бўлиб, саксовул ҳамда бутасимон ўсимликлар ўсади. 
Жанубий қисмда биринчи худуд кўл комплексларидан иборат, ушбу кўллар турли ҳил даражада бўлган кўлдан иборат.Фойдаланиладиган суви асосан Аму-Бухоро каналидан иборат. 
Биологик илмий ишлар олиб борилишининг тарихи:
 Экомарказда кўплаб илмий ишлар олиб борилган. Бу каби илмий ишлар унинг очилган пайтидаёқ олиб борилган. Илк очилган йилида экомарказ ўз илмий ишини чўлнинг биологик кўриниши, табиати, ундаги ҳайвонларини экологик муаммо ва морфологик эволюция, А.Н.Северцова институти номли, Биогеография лабораторияси, Ўзбекистон Зоология институти олимлари билан ҳамкорликда иш олиб борган. 1989 йилда жайронларни кўпайтириш бўйича тажриба ўтказишган. Илк даврда Экомарказ Жайрон, қулан, дроф-просотка, Прежеваль отлари, гепард биологияси ўрганилади. Жайронларнинг кўпайтириш илмий ишлари кўпроқ самарали бўлган. Экомарказда илк тажрибада ҳайвонларнинг 30 авлоди кўпайтирилади. Зоопарк (ҳайвонот боғи) ва коллекцияларига 200 та жайрон сотилган. Бундан ташқари 5 та Прежеваль оти сотилган.
Экомарказдаги илмий ишларнинг натижаси конгрессларда доклад қилиб, мухр билан, яьни илмий мухр билан кўрсатилган. Экомарказдаги илмий библиография 200 м публикацияга яқин. Ўзбекистон, Франция, Россия, Германия ва бошқа мамлакатлардан 50 та талаба амалиёт ўтаган. Талабалар умумий 80 тадан кўп курс иши ҳамда диплом ишларини ёқлаган. 
Экомарказ маьлумотлари натижасида 4 та номзодлик иши (диссертация), битта (Франция) докторлик иши химоя қилинди. Экомарказ чет давлатларнинг олимлари, жумладан, Россия, Украина, Германия, АҚШ, Япония, Франция ва бошқа давлатларнинг биологлари диққат, эьтиборини тортган.
1994 йил Давкомтабиат (Ўзбекистон) ҳамда фанлар Академияси (Франция) чўл ҳайвонлар биологиясини ўрганишда ўзаро ҳамкорлик қилишган. Экомарказдаги ушбу илмий программа узоқ муддатли давом этган. 
Экомарказ майдонида олиб борилган Ҳалқаро ўзбек-француз биологик тадқиқотлар жараёни тадқиқотларнинг сифати, сезиларли даражада ошганлиги билан тавсифланади. Замонавий асбоб-ускуналар билан таьминланганлик камёб илмий-текшириш ишларини олиб боришга имкон берди: Жайроннинг гормонал холати ҳамда Прежевальский оти холати; ушбу популяцияларнинг генетик потенциали, тоғ эчкиси юрак-қон томир тизимларининг физиологик тадқиқотлари ўтказилди. Экомарказ худудда илмий ишларни олиб бориш учун Франция Фанлар академияси Россиядаги Москва Давлат университети талаблари жалб қилинди.
Экомарказда олиб борилган Хорижий нашрларда ўз аксини топди, Халқаро Конгрессларда чиқишлар қилинди. Француз олимлари билан ишлаш давомида 10 дан ошиқ илмий мақолалар ва хабарлар хорижий нашрларда чоп қилинди.
1996 йил Ўзбекистон Президенти И.Каримов Францияга расмий ташриф билан борганида ҲАМ шу  ҳақида ҳам сўзлади. Илмий тадқиқот ишларини Халқаро даражага кўтарилиши Калифорния университети олимларида ҳам қизиқиш уйғотди. АҚШ олимлари 1994-2000 й. Экомарказ худудида чўл биоценозларини ўрганишди ва чўл кўр сичқони акустик фаолияти бўйича илмий ишлар олиб борди.
Экомарказ худудида фақат кейинги йилларда ўз тадқиқотларини қуйидаги Халқаро экспедициялар олиб бордилар: 
Илмий таклифлар асносида жайрон, қулон, пржевальский отининг камёб популяцияларини яратишга эришилди. Экомарказда ҳайвонларнинг бош суяги  коллекцияси мавжуд бўлиб, 2007 йилда 937 та бўлса , шундан 918 таси жайрон.бош суягидир. Бу коллекциянинг баҳоси йўқ қимматбаҳодир. Коллекция Ўзбекистон илмий фондининг илмий рўйхатига киритилган. Экомарказ ўз тадқиқот ишларини ҳисобга олган ҳолда, Орол бўйи ерларни экологик ўзгаришларни кузатиб, бунга қарши кураш, сифатида, атроф муҳитни тиклаш мақсадида дастурлар ишлаб чиқди. Экомарказ ҳудудда қизил китобга киритилмаган ҳайвонлар мавжуд. 
Сутэмизувчилар: 5 турда: узун игнали типратикан, жайрон, қулан, пржевальск оти, бухоро тоғ қўйи.
Қушлар: 30 турда: пушти пеликон, жингалак пеликон, кичик “баклон”, кичик оқ “цопля”, сариқ цапля, Туркистон оқ лайлаклари, қора лайлак, калпица, фламинго, шипун оқ қуши, кликун оқ қуши, пискулька эози, мрамор гирок, оқ кўз пироки, скана, оқдумли орлан, қора гриф, ботқоқ луши, ботқоқ бургути, ботқоқ пустёлка, шахин, дрофа-прасотка.
Судралиб юрувчилар: 2 турда: кулранг варан, афғон литоринги;
балиқлар: 5 турда: Катта Амударё “лопатонос”, “оқ кўз” (белоглазка), «Цуковиднўй шерех», Туркистон “усачи”, орол шиповкаси.
   1. Угом Чотқол табиий Миллий давлат боғи: 1990 йилда Ўзбекистон Республикаси фанлар Академияси, Зоология ва Ботаника институти ва (НИИ) билан биргаликда Угом-Чотқол табиий миллий давлат боғи ташкил этилди. Угом-Чотқол давлат табиий Миллий боғи Тошкент вилоятида 574000 гектар майдонни эгаллайди. Боғдан 3 йирик дарё оқиб ўтади улар: Ғарбий Тянь-Шань-Кўксув, Пскем ва Чотқол бўлиб, уларнинг суви Чорвоқ сум омборига қуйилади. Бу ерда ҳарорат ўта юқори эмас. Қиш ойларида ўртача ҳарорат -6-90 ни ташкил этган. Ёзда эса ҳарорат +12+220С гача кўтарилади. Чунки айтиш керакки, Пскем дарёси тўлиқ Ўзбекистон ҳудудидан оқиб ўтади. У 2 та баланд тоғ дарёлари Ойгаинг ва Майдонтол қўшишидан ҳосил бўлиб, уларнинг манбаи қор ва музлар эришидан ҳосил бўлган сувдир. Майдонтол тизмасининг юқорисида Ғарбий Тянь-шаньнинг энг йирик музликларининг эришишидан ҳосил бўлган сувдир. Ушбу қўрсаткичлар ҳавонинг  паст ҳароратда бўлиши ҳамда минтақада кўплаб ёғингарчиликлар бўлишини таъминлайди. Ёғингарчиликнинг йиллик йиғиндичи 680-980 мм ўртача эса 780 ммни ташкил қилади. Боғнинг ўсимлик дунёсида1000 дан ошиқ тур мавжуд бўлиб, уларнинг орасида фақат шу ерга хос кўп ўсимликлар учрайди, улар фақат шу боғ ҳудудидагина ўсади. Маълум ва машҳур бўлган камёб ўсимлик турларидан лолаларнинг, пиёзларнинг астрагал, чўл пиёзгули, совунгул, ҳамиша кўкариб турувчи копман бутаси ва бошқаларни айтиш мумкин. Боғда ўсадиган ўсимликларнинг бир қанчаси доривор ҳисобланади: наъматак, дала чой, тоғ райхон, оқ қалдирмоқ, зубтурм, илонбоши, бўзноч. Қуруқликда яшовчи умуртқалиларнинг ҳайвонат дунёси 4 та синфда мужассам бўлган ва 275 турли ўз ичига олади, шу жумладан сувда ва қурқликда яшовчилар 2 тур,  судралиб юрувчилар 18 тур, қушлар 207 тур, сутэмизувчилар 48 та. Ҳайвонот дунёсининг ўзига ҳослигини Ўзбекистондаги умумий ҳайвонот дунёсига нисбатан бахоланганда қуруқликда яшовчи умуртқалилар 15 %  ни, судралиб юрувчилар1,3%, қушлар, 12,5 %, сутэмизувчилар 2% ни ташкил қилади. Боғ ҳудудида Ўзбекистон Фанлар академиясининг Ботаника илмий ишлаб чиқариш маркази ва Зоология  институти томонидан доимий илмий текшириш ишлари олиб борилади, 2000-2006 йиллар давомида Жаҳонбанки, Глобал экология фонди ва Т.А.СIS-ҳалқаро фонди доирасида: “Ғарбий Тянь-Шан био хилма-хиллигининг сақлашнинг чегаралараро лойиҳаси ишлар олиб борилди. 
                                               
Назорат саволлари

1.“Зарафшон” давлат қўриқхонасининг иқлими, сув режими, тупроғи ва ўсимлик дунёси ҳақида нима дея оласиз?
2. “Қизилқум” давлат қўриқхонасининг флора ва фауна оламини таърифланг.
3. Ўзбекистонда нечта ўрмон хўжаликлари мавжуд ва уларнинг афзалликлари нималардан иборат?
4. “Бадай-Тўқай” давлат қўриқхонаси ҳақида маълумот беринг.
5. “Жайрон” Экомаркази нечанчи йилда ва нима мақсадда ташкил этилган.
6. “Жайрон” Экомарказида қайси йўналишда илмий-ишлар олиб борилади?
7. Буюртмалар ҳақида тушунча беринг. 

Мавзу № 10
Экологик хавфсизлик ва барқарор ривожланиш
Режа:

1.Экологик хавфсизлик тушунчаси 
2.Республикадаги экологик ҳаракатнинг моҳияти ва аҳамияти
3.Барқарор ривожланиш:  муаммолар ва истиқболлар 
4.Ўзбекистонда экология соҳасидаги ҳалқаро ҳамкорликлар ва экологик маданият, экологик таълим-тарбия ва уни ривожлантириш масалалари
5.Талаба ёшларда табиатга меҳр билан қараш кўникмаларини шакллантириш 

1. Экологик хавфсизлик тушунчаси
Экологик хавфсизлик деганда атроф табиий муҳит ҳолатини организмларнинг ҳаёти учун эҳтиёжларига жавоб бера олитши ёки инсонлар учун соғлом, тоза ва қулай табиий шароитга эга атроф-муҳит тушунилади. Экологик ҳавфсизликни таъминлаш учун ҳар бир алоҳида давлат маълум экологик сиёсатни олиб боради.
Экологик таҳдидлар деганда атроф-муҳит ҳолати ва инсонларнинг ҳаёт фаолиятига бевосита ёки билвосита зарар етказадиган табиий ва техноген характердаги ҳодисалар тушунилади. Экологик таҳдидларнинг маҳаллий, миллий, регеонал ва глобал даражалари ажратилади. Ўзбекистондаги экологик ҳавфсизликка тахдидлар 35-расмда берилган. Экологик тахдидлар даражалари шартли ажратилган. Аҳолининг ичимлик суви билан таъминланиши, ҳавонинг ифлосланиши, чиқиндилар муаммосини маҳаллий даражадаги экологик таҳдидлар қаторига ҳам киритиш мумкин.
Ўзбекистон Республикасида экологик ҳавфсизликни таъминлаш стратегияси экология соҳасидаги шахс, жамият ва давлатнинг Ўзбекистон Республикасининг миллий хавфсизлик Концепциясида белгиланган ҳаётий зарур манфаатларидан келиб чиқади.
Шахснинг ҳаётий зарур манфаатларига:
-инсоннинг ҳаёт фаолияти учун оптимал экологик шароитларни таъминлаш, аҳоли саломатлигини ҳимоя қилиш киради;
Жамиятнинг ҳаётий зарур манфаатларига:
-барқарор экологик вазиятни қарор топтириш, аҳоли саломатлигини таъминлаш, соғлом авлодни шакллантириш киради;
Жамиятнинг ҳаётий зарур манфаатларига:
-барқарор ривожлантириш, регионда экологик вазиятнинг барқарорлиги, соғлом турмуш тарзини шакллантириш;
-иқтисодиётнинг устувор тармоқларида илмий-техник ривожлантиришнинг юқори даражасини таъминлаш;
-миллий ҳавфсизликнинг самарали тизимини яратиш, Ўзбекистоннинг коллектив ҳавфсизлик ва ҳамкорликнинг регионал ва глобал тизимлари таркибига табиий қўшилишини таъминлаш киради.
Ҳар бир алоҳида мамлакатда экологик хавфсизликни таъминлашнинг устувор йўналишлари мавжуддир. Ўзбекистонда бозор иқтисодига ўтиш шароитига табиий ресурслардан фойдаланиш ва атроф-муҳитни ифлосланишдан сақлаш борасида ижобий ўзгаришлар амалга ошди.
Экологик хавфсизликни таъминлаш ва экологик таҳдидларнинг олдини олиш учун Ўзбекистонда биринчи навбатда қуйидаги тадбирларни амалга ошириш мақсадга мувофиқдир;
Табиий ресурслардан, шу жумладан, сув, ер, минерал хом-ашё ва биологик ресурслардан комплекс фойдаланиш;
Республика ҳудудида атроф-муҳит ифлосланишини эколого-гигиеник ва санитар меъёрларгача камайтириш;
Экологик фалокат зонаси-Оролбўйида, шунингдек мамлакатнинг бошқа экологик номақбул ҳудудларида экологик ҳолатни тиклаш ва соғломлаштириш бўйича комплекс тадбирларни амалга ошириш;
Республика аҳолисини сифатли ичимлик суви , озиқ маҳсулотлари, дори-дармонлар билан таъминлаш;
Экологик тоза ва кам чиқитли технологияларни жорий қилиш;
Экология соҳасида илмий-техник салоҳиятни ошириш, фан ва теҳника ютуқларидан фойдаланиш
Аҳолининг экологик таълими, маданиятни, тарбияси тизимини ривожлантириш ва такомиллаштириш;
Экологик фалокатлар, офатлар, фавқулодда вазиятлар, аварияларнинг олдини олиш ва оқибатларини тугатиш;
Экологик муаммоларни ҳал қилишда жаҳон ҳамжамияти билан ҳамкорликни чуқурлатиш ва бошқалар. 
        Мамлакатнинг ташқи ва ички экологик сиёсатини жаҳон  талаблари доирасида олиб боришда қонуний хужжатлар ҳал қилувчи рол ўйнайди . Мустақиллик йилларида Ўзбекистонда 120дан ортиқ қонун ва қонун ости хужжатлари қабул қилинган .
          Экологик қонунчиликнинг мақсади инсонларнинг саломатлиги ,меҳнат ва маиший шароитлари тўғрисида ғамҳўрлик қилиш ҳисобланади.
Экологик қонунчилик бир неча даражаларни ўз ичига олади. Ўзбекистон Республикаси 
Конституциясининг нормалари  экологик қонунчиликнинг  асосини ташкил қилади. 1992-йил 8-декабрда қабул қилинган  Ўзбекистон Республикаси Конституцияси асосий қонун ҳисобланиб, ҳамма учун мажбурий ва олий юридик кучга эгадир .
Атроф муҳитни муҳофаза қилиш масалалари Конституциянинг 50, 54, 55 ва 100-моддаларида берилган. Конституциянинг 50-моддасида “Фуқаролар атроф-табиий муҳитга эҳтиёткорона муносабатда  бўлишга мажбурдирлар ”деб таъкидланади. Ушбу талабга кўра Ўзбекистоннинг ҳар бир фуқороси атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиши ва табиий бойликлардан оқилона фойдаланиш талабларга тўла амал қилиши шартдир.
      Асосий қонуннинг 54-моддасига кўра, жамиятнинг иқтисодий  негизларидан бири бўлган мулкий муносабатлар бозор иқтисодиёти қонуниятларига мос равишда эътироф этилади. Лекин мулкдор ўз хоҳишича эгалик қилиш, фойдаланиши ва уни тасарруф этиши ҳеч қачон экологик муҳитга, яъни атроф-муҳит ҳолатига зарар етказмаслиги керак .
Конституциянинг 55-моддасига мувофиқ “Ер, ер ости бойликлари, сув ўсимликлар ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий заҳиралари умуммиллий бойликдир, улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидадир”.
  Умуммиллий бойлик тушунчаси Ўзбекистон конституциялари тарихида биринчи бор қўлланилган бўлиб,убарча турдаги мулк шаклини инобатга олади. Лекин барча табиий объектлар ўзбек халқининг мулки бўлиб,уни Ўзбекистон Республикаси илк бор мустақил тасарруф этиш ҳуқуқига эга бўлди. Эндиликда миллий бойлик бўлган барча табиий заҳиралардан ўта самарадорлик билан фойдаланиш мамлакатимиз ривожининг заминидир . Шунинг учун ҳам давлат уларни ўз муҳофазасига олади .
Конституциянинг 100 моддасига биноан илк бор шаҳар,туман,вилоят маҳаллий ҳокимиятларига ўз маъмурий-ҳудудий бўлинмаларида атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ваколати топширилган. Уларда яшовчи аҳолини экологик жиҳатдан хавфсизлигини таъминлаш, иқтисодий-экологик тадбирларни уйғунлаштириш, ҳамда келажак истиқболларни белгилаш мақсадида табиий объектларни муҳофаза қилиш чора-тадбирларни тегишли ҳудудлар бўйича ишлаб чиқиш, улардан фойдаланиш, эгаллаш, ижаралаш ва мулк сифатида бериш ҳуқуқини яратди, назорат-жавобгарлик механизмини такомиллаштиришга имкон берди.
1992-йил 9-декабрда қабул қилинган “Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида”ги қонун экология соҳасидаги асосий қонун ҳисобланади. У қуйидаги бўлимларни ўз ичига олади: “Умимий қоидалар, давлат ҳокимияти ва бошқарув идораларининг табиатни муҳофаза этишга тааллуқли ҳуқуқий муносабатларни тартибга солиш соҳасидаги ваколатлари; Ўзбекистон Республикаси аҳолисининг табиатни  муҳофаза қилиш соҳасидаги ҳуқуқ ва мажбуриятлари; атроф табиий муҳит сифатини нормативлар билан тартибга солиш; табиий ресурслардан фойдаланишни тартибга солиш; экология экспертизаси; экологик назорат; табиатни муҳофаза қилишни таъминлашнинг иқтисодий чора-тадбирлари; фавқулодда экология вазиятлари; хўжалик фаолияти ва бошқа йўсиндаги фаолиятга доир экология талаблари; табиатни муҳофаза қилишга доир қонунларни бузганлик учун жавобгарлик, табиатни муҳофаза қилишга оид низоларни ҳал қилиш”  
Илмий-техник тараққиёт ва унинг билан боғлиқ табиий муҳитнинг бузилиши муҳофазани кучайтириш, алохида ресурслардан фойдаланишни ҳуқуқий тартибга солиш учун “Сув ва сувдан фойдаланиш туғрисида” (1993); “Алоҳида муҳофаза қилинадиган табиий ҳудудлар туғрисида” (1993); “Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш туғрисида”; (1996); “Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдалани туғрисида”(1997) ва бошқа қонунлар қабул қилинган. Мавжуд қонунлар ва норматив ҳуқуқий ҳужжатларда фуқораларнинг экологик ҳуқуқларига катта ўрин берилган
“Табиатни муҳофаза қилиш туғрисида”ги қонуннинг муқаддимасида- “Қонуннинг мақсади инсон ва табиат ўртасидаги муносабатлар уйғун мувозанатда ривожланишини, экология тизимлари, табиат комплекслари ва айрим объектлар муҳофаза қилишнинг таъминлашдан, фуқораларнинг қулай атроф-муҳитга эга бўлиши ҳуқуқини кафолатлашдан иборатдир” деб таъкидланади. Қонунннинг 12-моддасига биноан “Ўзбекистон Республикаси аҳолиси ўз саломатлиги ва келажак авлоднинг саломатлиги учун қулай табиий муҳитда яшаш, ўз саломатлигини атроф муҳитнинг зарарли таъсиридан муҳофаза қилиш ҳуқуқига эга”.
Ана шу мақсадда Ўзбекистон Республикаси аҳолиси табиатни муҳофаза қилиш бўйича жамоат ташкилотларига бирлашиш, атроф табиий муҳитнинг аҳволи ўамда уни муҳофаза қилиш юзасидан кўрилаётган чора-тадбирларга доир ахборотларни талаб қилиш ва олиш ҳуқуқига эга”
Демак, ҳар бир фуқаро ўзи яшайдиган жойдаги экологик вазият ва унинг келгуси ўзгариши бўйича мутассадди ташкилотлардан мавжуд маълумотларни олиш, ўрганиш ва ундан фойдаланишга ҳақлидир. Ҳар бир киши ўз ҳоҳиши бўйича атроф-муҳитни муҳофаза қилишга ҳиссасини қўшилиши учун барча имкониятлар мавжуд. Бирор корхона ёки бошқа объектлар фаолияти натижасида инсонлар саломатлигига зарарли таъсир кўрсатаётган, бўлса шикоят орқали, ҳокимият, бошқарув ва табиатни муҳофаза қилиш идораларининг қарори билан уларнинг фаолияти  чекланиши, тўхтатиб қўйилиши, тугатилиши ёки ўзгартирилишига эришиш мумкин. Юридик ва жисмоний шахслар экологик зарарли корхона фаолиятини тўхтатиш тўғрисида судга даъво билан мурожаат қилишга ҳақлидирлар.
Заҳарли чиқиндиларни ташлаш натижасида экинларни, балиқларни нобуд қилиш. Табиий оьъектларни бузиш, етказилган зарар учун корхоналар мансабдор шахслардан ва фуқаролардан белгиланган тартибда товон пулини ундириш мажбурийдир`.
Мавжуд қонунчиликда табиатдан оқилона фойдаланиш, янги, кам чиқитли технологияларни жорий қилиш чора-тадбирларини амалга оширган корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва фуқаролар учун рағбатлантириш кқзда тутилган
Асосий қонунда табиатдан умимий ва махсус йўсинда фойдаланиш шартлари берилган. Табиатдан умимий тарзда фойдаланиш-табиат қўйнида дам олиш, балив овлаш, ўсимликлар териш ва бошқалар фуқоралар учун текинга, ҳеч қандай рухсатномаларсиз амалга оширилади. Табиатдан махсус фойдаланиш корхоналар, ташкилотлар ва фуқораларга ишлаб чиқариш ва ўзига хос фаолиятни амалга ошириш учун табиий ресурслардан ҳақ олиб ва махсус рухсатномлар асосида эгалик қилишга, фойдаланиш ёки ижарага берилади. Табиий ресурслардан фойдаланишга махсус меъёрлар (лимит) белгиланади. Табиатдан фойдаланишда ижарага олиш, лицензия, шартнома ва бошқа шакллари мавжуддир. Табиатдан фойдаланиш талаб ва меъёрлар даражасида бўлмаса рухсатномалар ва ижара шартномалари бекор қилинади ва табиатдан фойдаланувчи келтирилган зарарни қоплаши мажбур бўлади.
Атроф-муҳит ва инсон саломатлиги зарар етказадиган фаолият, экологик қонунбузарликлар учун мансабдор шахслар ва фуқоралар Ўзбекистон қонунларига мувофиқ интизомий, фуқаровий, маъмурий ва жиноий жавобгарликка тортилиши мумкин.
“Табиатни муҳофаза қилиш туғрисида”ги қонуннинг 47-моддасига кўра 
-табиатни муҳофаза қилишнинг стандартлари, нормлари, қоидалари ва бошқа норматив-техник талабаларни бузишда, шу жумладан корхоналар, иншоотлар, транспорт воситалари ва бошқа объектларни режалаштириш, қуриш, реконструкциялаш, улардан фойдаланиш ёки уларни тугатиш чоғида, экология нуқтаи назардан хавфли маҳсулотларни чет элларга чиқариш ва чет эллардан олиб келишда ҳудуднинг белгилаб қўйилган экологик сиғимини, экология нормалари, қоидаларини бузишда;
-табиий бойликлардан ўзбошимчалик билан фойдаланишда, давлат экология экспертизаси талабларини бажармаганликда;
-табиий ресурслардан фойдаланганлик учун, атроф табиий муҳитга зарарли моддалар чиқарганлик ва оқизганлик ва унга зарарли таъсир кқрсатишнинг бошқа турлари учун белгиланган ҳақни тўлашдан бош тортганликда;
-табиатни муҳофаза қилиш объектларини қуриш режаларини, табиатни муҳофаза қилишга доир бошқа тадбирларни бажармасликда;
-атроф табиий муҳитни тиклаш, унга бўладиган зарарли таъсир оқибатларини бартараф этиш ва табиий ресурсларни такрор ишлаб чиқариш кўрмаганликда;
-табиатни муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини амалга ошираётган идораларнинг кўрсатмаларини бажармаганликда;
-алоҳида муҳофаза қилинадиган ҳудудлар ва объектларнинг ҳуқуқий тартиботини бузганликда;
-ишлаб чиқариш ва истеъмол чиқиндиларини, кимёлаштириш воситаларини, шунингдек радиактив ва зарарли кимёвий моддаларни сақлаш, ташиш, уларни фойдаланиш, уларни зарарсизлантириш ва кўмиб юбориш вақтида табиатни муҳофаза қилиш талабларини бузганликда;
-атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиш соҳасидаги давлат назоратини амалга оширувчи мансабдор шахсларнинг объектларга боришига, айрим шахслар ва табиатни муҳофаза қилиш жамоат ташкилотларига эса ҳуқуқ ва вазифаларини рўёбга чиқаришларига тўсқинлик қилинганда;
-атроф табиий муҳитнинг ҳолати ва унинг ресурсларидан фойдаланиш туғрисида ўз вақтида ва туҳри ахборот беришдан бош тортганликда айбдор бўлган шахслар Ўзбекистон  Республикасининг қонунларига биноан интизомий, маъмурий, жиноий ва бошқа йўсиндаги жавобгарликка тортиладилар”. 
Экология соҳасида ҳуқуқбузарлик содир этилганда қуйидаги маъмурий жазо чоралари қўлланилиши мумкин:
Жарима;
Маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этиш қуроли ҳисобланган ёки бевосита шундай нарса бўлган ашёни мусодара қилиш;
Муайян шахсни унга берилган махсус ҳуқуқдан (масалан, ов қилиш ҳуқуқидан) маҳрум этиш.
Экология соҳасидаги ижтимоий хавфли, оғир оқибатларга олиб келадиган қонунбузарликлар учун мансабдор шахслар ва фуқоралар жиноий жавобгарликка тортилиши мумкин
Табиатдан фойдаланиш талабларини қўпол бузиш, атроф муҳитнинг ифлосланиши оқибатида аҳолининг оммавий каслланиши ёхуд нобуд бўлиши; ҳайвонлар, паррандалар, балиқларнинг қирилиб кетиши; сув ёки сув ҳавзаларидан фойдаланиш тартибини бузиш; “Қизил китоб”га киритилган турларни нобуд қилиш ва бошҳалар шундай жиноятларга киради.
Экологик жиноят содир этишда айбли деб топилган шахсларга нисбатан қуйидаги асосий жазолар қўлланилиши мумкин:
жарима;
муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш;
аҳлоқ тузатиш ишлари;
қамоқ;
озодликдан маҳрум қилиш
Қўшимча тариқасида мол-мулкни мусодара қилиш ҳам қўлланиши мумкин.
Экологик қонунбузарликларнинг олдини олиш катта аҳамиятга эгадир. Бунда аҳоли ўртасида зарур таълим-тарбия, тарғиболт ишларини мунтазам олиб бориш, оммавий аҳборот воситаларида бу масалаларни ёритиб  бориш ижобий натижаларни беради
Экологик қонунчиликни ривожлантириш, қонунлар ва бошқа норматив ҳужжатларга тегишли ўзгартиришлар киритиб бориш, шу соҳадаги янги қонунларни қабул қилиш катта аҳамиятга эгадир. Ҳар бир фуқаро ўзининг экологик ҳуқуқ ва мажбуриятларини билиши, қонунларга риоя қилиши лозимдир. 

2.Республикадаги экологик ҳаракатнинг моҳияти ва аҳамияти
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда экологик муаммоларни ҳал қилиш ва уларнинг салбий оқибатларини бартараф этиш борасида муайян тажриба орттирилди. Аммо соҳадаги вазифаларнинг миқёси ва кўлами мамлакатимиз ҳамда минтақада экологик ҳолатни соғломлаштириш муаммоларини яхлит ҳолда ҳал этишда давлат органлари, жамоат бирлашмалар, фуқаролик жамияти институтлари ва фуқораларнинг саъй-ҳаракатларини бирлаштиришни талаб қилади. Соғлом атроф-муҳит муҳофазаси давлат, жамият ва ҳар бир фуқаронинг вазифаси бўлиши лозим.
Шу муносабат билан Ўзбекистон экологик ҳаракати ташкил этилганлиги бугунги куннинг қатъий талаби ҳисобланиди. Экоҳаракат сиёсий, иқтисодий ва ижтимоий ислоҳотларни амалга ошириш жараёнида экологик йўналтирилган ёндашув Ўзбекистоннинг барқарор ривожланишида энг муҳим омил бўлиб ҳисобланишига ишонган, атроф-муҳит ва инсон саломатлиги ҳақидаги ғояларнинг қўллаб-кувватловчи ҳамда уларни амалга ошириш истагида бўлган мамлакатимиз фуқпролприни бирлаштиришга йўналтирилгандир.
Экоҳаракат Ўзбекистон фуқароларининг ҳозирги ва келгуси авлоди қулай атроф табиий муҳит шароитида яшаш, аҳоли саломатлигини яхшилаш, табиий ресурсларнинг барча мажмуинини муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш ҳуқуқларини сўзсиз таъминлашга қаратилган янгиланиш жараёнларини янада чуқурлаштиришда жамиятнинг бир куч ва салоҳиятини сафарбар қилишга интилади.
Экоҳаракат “Соғлом муҳит- инсон саломатлиги” ғоясини ўзининг асосий шиори ҳисоблайди ва уни амалда бажарилишини таъминлаш мақсадида ўз олдига қуйидаги дастурий вазифаларни қўяди.
1.Атроф-муҳит муҳофазаси ва экологик ҳолатни соғломлаштириш ишида жамоатчилик иштироки фаоллигини ҳар томонлама кўчайтириш.
2.Атроф табиий муҳит муҳофазаси масалаларижа қабул қилинган ва давлат миқиёсидаги бошқа қарорлар ижросини таъминлаш ҳамда бу соҳадаги қонунчиликни ривожлантириш ва такомиллаштиришга кўмаклашиш бўйича тизимли ишларни юриштиш
3.Атроф табиий муҳит муғофазаси ва шу мақсадларга ажратилган ресурслардан оқилона фойдаланиш борасида қабул қилинган ҳужжатларни ижро этишда марказ ва жойларда давлат органлари, жамоатчилик ва бошқа тузилмалар маъсулиятини ошириш.
4.Аҳолининг экологик маданиятини юксалтириш, экологик таълим ва тарбия тизимини ривожлантириш.
5.Атроф-муҳит муҳофазаси соҳасида ҳарқаро ҳамкорликни ривожлантириш.
6.Атроф-муҳит муҳофазаси давлат, жамият ва ҳар бир фуқаронинг вазифаси бўлишига эришиш.
7.Атроф-муҳит муҳофазаси соҳасида нодавлат нотижорат ташкилотлари фаолиятини мувофиқлаштириш.
Жамоатчиликни эътиборини экологик соғломлаштириш ва атроф-муҳит муҳофазаси муаммоларини изчил суръатда ҳал этиш раруратига қаратган ҳолда, Экоҳаракат мамлакатимизнинг барча фуқароларини Она-Ватанимизнинг бебаҳо табиий бойликларини келгуси авлодлар учун асраб-авайлашдек олий вазифани бажаришда фаол иштирок этишга чақиради  

3.Барқарор ривожланиш: Муаммолар ва истиқболлар
Ҳозирги авлод кўз ўнгида маҳаллий ва регионал экологик инқироз вазиятлари кузатилмоқда. Бунда инсон томонидан ўзгартирилган табиатнинг ижтимоий тараққиётига таъсирининг кескин ортиши кузатилади.
Инсоният тарихида экологик инқирозлар кўплаб кузатилган. Уларнинг натижасида миллионлаб гектар ерлар чўлга айланган, минглаб ўсимлик ва ҳайвон турлари қирилиб кетган, ўрмонларнинг майдони қисқарган, гуллаб яшнаган цивилизациялар инқирозга юз тутган
Атроф-муҳитдаги катта кўламдаги салбий экологик ўзгаришилар ХVII асрдан бошланган ва ХХ асрнинг бошларига ер юзидаги экологик системаларнинг 20% бузилган. ХХ асрнинг иккинчи ярмига келиб қисман ва тўла бузилган экосистемалар ҳиссаси 63% дан ошди.
1960-йиллар охирида ривожланган ғарб мамлакатларда атроф-муҳитнинг ифлосланишига қарши кучли жамоатчилик ҳаракати вужудга келган, дастлабки экологик қонунлар қабул қилинган, мингга яҳин экологик ва ривожланиш масалалари билан шуғулланадиган ташкилотлар тузилди.
1968-йили 10 та давлатдан 30 кишидан иборат фан, маданият, маориф, бизнес вакиллари “Рим клуби” деб номланган нодавлат ташкилотини тузишди. Клуб аъзолари инсониятнинг ҳозирги ва келажакдаги мураккаб аҳволини муҳокама қилиш ва инқироздан чиқиш йўлларини ўрганишни асосий мақсад деб белгиладилар. 1972-йил 13-мартда “Рим клуби” учун тайёрланган “Ўсиш чегаралари” маърузаси эълон қилинди. Маърузада сайёрамиз келгуси экологик ҳолатини башорат қилиш бўйича глобал модел таҳлил қилинган. Моделда сайёрада ўсишни ва унинг чегараларини белгилайдиган беш асосий омил: аҳоли сони, қишлоқ ҳўжалик ишлаб чиқариши, табиий ресурслар, саноат ишлаб чиқариши ва атроф-муҳитнинг ифлосланишини асос қилиб олинган. Маърузада аҳоли сонининг ортиши суръатлари ва истеъмол модели ўзгармаса ХХI асрнинг 30-йилларга келиб чуқур экологик инқирозлар башорат қилинган.
	“Рим клуби”нинг эълон қилинган кейинги глобал моделларида (1974; 1990; 1992) янги шароитлар ҳисобга олинган, ўсиш истиқболларига, экологик халокат хавфига қарашлар ўзгарган.
1972-йил 5 июнда Стокгольмда  Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (БМТ)нинг Атроф-муҳит бўйича биринчи Умумжаҳон Конференцияси ўтказилди. Унда 113 давлат вакиллари қатнашдилар. Конференцияда экологик йўналтирилган социал-иқтисодий ривожланиш ғояси олдинга сурилган бўлиб, унга муофиқ аҳоли турмуш даражасининг ортиши яшаш муҳитининг ёмонлашиши ва табиий системаларнинг бузилишига йўл қўмаслиги лозим. 
Экологик ривожланиш давлатлар ўртасидаги муносабатлар ва иқтисодиётдаги чуқур ўзгаришлар, ресурсларни тақсимлаш ва фойдаланиш стратегиясида, дунёнинг ривожланишида туб бурилишни кўзда тутади. Экологик ривожланишнинг асосий талаблари Конференцияда қабул қилинган 26 принципдан иборат “Стокгольм декларацияси”да келтирилган. Бу принциплардан бирида “Ҳар бир инсон қулай атроф-муҳитда яшаш ҳуқуқига эга, унинг сифати эса инсонларни муносиб ҳаёт кечиришга ва тараққиётга эришадиган даражада бўлиши керак” деб таъкидланади. Қабул қилинган “Тадбирлар режаси” 109 банддан иборат бўлиб, унда аҳолида давлатлар ва ҳалқаро ҳамжамият ўртасида атроф-муҳитни муҳофаза қилишнинг ташкилий, сиёсий ва иқтисодий масалалари ёритилган. Ҳалқаро ташкилотлар фаолиятини оширишга алоҳида эътибор кўрсатилган. Конференция қарори билан унинг очилиш куни 5-июн Бутунжаҳон атроф-муҳитни муҳофаза қилиш куни деб белгиланди.
Конференциядан сўнг, белгиланган вазифаларни амалга ошириш учун БМТнинг Бош ассамблеяси атроф муҳит бўйича маҳсус дастури –ЮНЕП (UNEP) ни тузди. ЮНЕП биринчи навбатда энг долзарб муаммолар чўллашиш, тупроқлар деградацияси, чучук сув захираларининг камайиши, қимматли ҳайвон ва ўсимлик турларининг йўқолиши муаммолари бўйича таклифлар ишлаб чиқиши керак эди. Бутунжаҳон атроф-муҳит жамғармаси ташкил этилди. Жамғарма БМТ га аъзо давлатларнинг бадали ҳисобига ривожланаётган мамлакатлардаги турли экологик муаммоларни  ҳал қилиш бўйича лойиҳаларни молиялаштириши белгиланди.
Стокгольм Конференциясидан кейин жаҳон ҳамжамияти экологик йўналтирилган тараққиётга эришиш бўйича дастлабки қадамларни ташлади. 1975-йили аҳоли сони 4 миллиард, 1987-йили 5 миллиарддан ошди. Дунёнинг турли чеккаларидаги экологик инқироз вазиятлари чуқурлашди. Орол денгизининг қуриши, Шимолий Африка мамлакатларидаги қурғоқчилик, Чернобил АЭС ҳалокати, океанларнинг нефть маҳсулотлари билан ифлосланиши, “озон туйнуклари” муаммолари чегара билмаслиги, регионал ва глобал оқибатлари билан намоён бўлди.
1983-йили БМТ Бош Котибининг ташаббуси билан Атроф-муҳит ва ривожланиш бўйича халқаро комиссияси тузилди. Норвегия бош вазири Г.Х.Брунтланд бошчилигидаги комиссия 1987-йили “Бизнинг умимий келажагимиз” деб номланган маърузани эълон қилди. Ушбу ҳужжатда йирик экологик муаммоларни иқтисодий, ижтимоий ва сиёсий муаммолардан ажралган ҳолда ҳал қилиб бўлмаслиги баён қилинди. Комиссия атроф-муҳит учун ҳавфсиз бўлган иқтисодий-экологик ривожланиш даврига ўтиш зарурлигини ёқлаб чиқди. Маърузада илк бор жамиятнинг барқарор ривожланиш йўлига ўтиши зарурати рад қилиб бўлмайдиган хулосалар асосида исботлаб берилди.
Барқарор ривожланиш деганда ҳозирги авлодлар ҳаётий эҳтиёжларини келгуси авлодлар эҳтиёжларини қондиришга зарар етказмасдан амалга ошириладиган ривожланиши тушунилади. Барқорор ривожланиши мазмун бўйича экологик ривожланиши тушунчасига жуда ҳам яқиндир.
1992-йилнинг 3-14 июнь кунларида Бразилиянинг Рио-де-Жанейро шаҳрида БМТ нинг Атроф муҳит ва ривожланиш бўйича Конференцияси бўлиб ўтди. Унда 179 давлатларнинг раҳбарлари, ҳукумат вакллари, экспертлар, нодавлат ташкилотлари, илмий ва ишбилармон доиралар вакллари қатнашдилар. Бу вақтга келиб жаҳонда оламшумул воқеалар рўй берди. 1991-йили Шарқий Европа ва СССРдаги тоталитар система инқирозга учради. Жаҳон уруши ҳавфи кескин камайди ва жуда катта молиявий ресурслардан тинчлик мақсадларида фойдаланиш имконияти вужудга келди.
Конференция қуйидаги муҳим ҳужжатларни қабул қилди:
Атроф муҳит ва ривожланиш бўйича Рио декларацияси;
Барча турдаги ўрмонлардан унумли фойдаланиш, уларни сақлаш ва ўзлаштириш принциплари тўғрисидаги Баённома;
“XXI асрга Кун тартиби” – жаҳон ҳамжамиятнинг яқин келажакнинг экологик-иқтисодий ва ижтимоий иқтисодий муаммоларни ҳал қилишга тайёргарлигига йўналтирилган ҳужжат.
Бундан ташқари Конференция доирасида Иқлим Ўзгариши бўйича чегаравий Конвенция ва Биологик хилма-хилликни сақлаш Конвенциялари тайёрланди.
27 принципдан иборат “Рио декларацияси” ҳалқаро ҳуқуқий ҳужжат бўлиб, унга кўра давлатлар бошқа мамлакатларнинг муҳитига зарар етказадиган ҳар қандай фаолият учун жавобгарликни тан олиши, экологик қонунчиликнинг самарадрлигини ошириш, фалокатлардан огоҳлантириш, экологик ҳавф манбаларини бошқа давлатлар ҳудудига ўтказмасликка чақиради.  
“XXI асрга Кун тартиби”инсониятнинг янги асрда барқарор тараққиёини таъминлашга қаратилган муҳим ҳужжат бўлиб, унда атроф муҳит муҳофазаси ва ривожланишга доир муаммоларни ҳал қилиш йўллари ва воситалари кўрсатилган. Конференция қарорларида ҳар бир алоҳида мамлакатда барқарор ривожланиш концепцияси ва миллий даражада “XXI асрга Кун тартиби” ни ишлаб чиқиши ва амалга ошириш мажбурияти юкланган
“Рио-92” Конференциясида ўрмонларнинг тартибсиз кесилиши олдини ва уларни муҳофаза қилишга қаратилган муҳим Баённома қабул қилинди. Конференцияда энг долзарб глобал муаммолар иқлимнинг ўзгариши ва биологик хилма-хилликни сақлаш бўйича Конвенцияларнинг имзоланиши бошланди.
“Рио-92” Конференцияси алоҳида давлатлар ва жаҳон ҳамжамияти барқарор ривожланишининг стратегик вазифаларини белгилаб берди ва уни амалга оширишнинг ташкилий, ҳуқуқий ва молиявий асосларини ишлаб чиқди.
Ўзбекистон Республикаси Рио декларациясини ратификация қилди. Ўзбекистон  Иқлимнинг ўзгариши тўғрисидаги Конвенция ва Биологик ҳилма-хиллик тўғрисидаги Конвенцияларга қўшилди. 1998-йили Барқоро ривожланиш Концепцияси тайёрланди. 1999-йили Барқарор ривожланишнинг Миллий стратегиясини ишлаб чиқилди. 2002-йили Ўзбекистонда “XXI асрга Кун тартиби” қабул қилинди. Ўзбекистон Республикасида барқарор ривожланишни таъминлаш устувор масалага айланди.
90-йилларда алоҳида давлатлар, жаҳон ҳамжамияти, ҳалқаро ташкилотлар “XXI асрга Кун тартиби” ни амалга ошириш бўйича ҳаракатларни амалга оширдилар.
2000-йили Нью-Йоркда Минг йиллик Саммити бўлиб ўтди ва унда “Минг йиллик Декларацияси” қабул қилинди. Минг йиллик ривожланиш мақсадларига эришиш бўйича жаҳоннинг барча мамлакатларида саъйи-ҳаракатлар башланди.
Қилинган ишларни сарҳисоб қилиш мақсадида 2002-йил Йоханнесбургда БМТнинг Барқарор ривожланиш бўйича Бутунжаҳон Саммити бўлиб ўтди. Унда “Барқарор ривожланиш Бутунжаҳон Саммити қарорларини бажариш режаси” ва “Йоханнесбург декларацияси” қабул қилинди
Саммит режасида сайёрамизнинг турли минтақаларида барқарор ривожланишни таъминлашга асосий эътибор берилди ва унинг принциплари барқарор ривожланишнинг уч таркибий қисми: иқтисодий ўсиш, ижтимоий ривожланиш ва ароф муҳит муҳофазаси талабларига жавоб беради. Бутунжаҳон Саммитида қашшоқликни йўқотиш ва атроф муҳит муаммоси бош масалалар сифатида таҳлил қилинди. Дунёдаги ривожланаётган камбағал мамлакатларда   млрд.дан ортиқ аҳоли доимий овқат етишмаслиги шароитларида яшайди. Бу давлатларга молиявий ёрдам бериш масалалари кўрилди. Йоҳаннесбург Саммити барқарор ижтимоий-иқтисодий-экологик ривожланиш йўлидаги муҳим қадам бўлди.
Ривожланган давлатлардаги юқори ҳаёт даражасини таъминлаш табиий ресурслардан катта миқдорда фойдаланиш ва ўз навбатида атроф муҳитни кучли ифлослаш ҳисобига амалга ошади.
Ҳозирги вақтда ривожланаётган мамлакатлар аҳолиси ГФР ёки АҚШ аҳолиси даражасига етишиши учун яна бир Ер сайёраси ресурсларини ўзлаштириш лозим бўлади. Ер эса Коинотда ягонадир. Табиат ва жамиятнинг мутаносиб, бир-бирига мос ривожланиши –коэволюция деб юритилади. Жамиятнинг ривожланиши суръатлари жуда юқори, табиат эволюцияси тезлиги ўзгармайди. Коэволюцияга эришиш учун жамият ўзининг айрим эҳтиёжларини воз кеча олиши лозимдир.
“XXI асрга келиб, атроф муҳитга таъсир суръати юқорилигича қолмоқда. Дунё океанининг ифлосланиши, чўллашиш, биологик хилма-хилликнинг камайиши, чучук сув етишмаслиги ва бошқа муаммолар тезкор чоралар кўришни талаб этади. Аҳоли сонининг ўсиш суръатлари юқорилигича қолмоқда. Экологик ҳавфсиз, барқарор ривожланиш йўлидаги саъйи-ҳаракатлар ўзининг ижобий натижаларини ҳам бермоқда. Ривожланган мамлакатларда атроф-муҳит муҳофазасига сарфланадиган маблағлар ошмоқда ва ижобий ўзгаришларни кўриш мумкин.
 XXI аср бошларига келиб ривожланган давлатларда экологик инқирознинг олдини олиш тадбирларига Ички Ялпи Маҳсулот    (ИЯМ) нинг 1,5-2,5% улуши сарфланиши лозим. Атроф-муҳит анча аянчли аҳволга тушиб қолган мамлакатларда эса бу кўрсатгич 4-5% дан кам бўлмасилиги кераклиги таъкидланади.

4.Ўзбекистондаги экология соҳасидаги ҳалқаро ҳамкорликлар ва экологик маданият, экологик таълим-тарбия ва уни 
ривожлантириш масалалари
Ер сайёраси инсониятнинг умумий яшаш жойи, ягона уйи ҳисобланади ва ер юзида экологик халокатни бартараф қилиш мавжуд 200 дан ортиқ давлатларнинг, 6.5 млд. дан ортиқ инсонларнинг умимий вазифасидир. Мавжуд экологик муаммоларни ҳал қилиш, табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш халқаро келишув асосида, умумжаҳон миқёсида амалга оширилгандагина ўз самарасини бериши мумкин. Давлатлараро ҳамкорликнинг зарурлиги сайёрамизда биосферанинг ягоналигидан ва инсонларнинг таъсир ҳеч қандай давлат чегаралари билан чекланмаслигидан келиб чиқади. Охирги йилларда инсониятни ташвишга солаётган кўплаб регионал ва умумсайёравий экологик муаммолар фақатгина давлатлараро ҳамкорлик йўли билан ҳал қилиниши мумкинлиги маълум бўлиб қолди.
Ҳозирги вақтда табиатни муҳофаза қилиш соҳасидаги ҳамкорликнинг икки асосий шакли ажратилади: 1. Атроф муҳитни муҳофаза қилиш ва ресурслардан оқилона фойдаланишга қаратилган икки томонлама ва кўп томонлама  шартнома ва конвенциялар; 2. Халқаро экологик ташкилотлар фаолияти.
Турли давлатларнинг атроф-муҳитнги муҳофаза қилиш соҳасидаги фаолиятини мувофиқлаштириш учун давлатлараро шартномалар ва конвенциялар кенг қўлланилади. Бундай ҳамкорлик дастлаб ХIХ асрнинг биринчи ярмида ҳайвонот дунёсидан фойдаланишни тартибга солиш йўналишида вужудга келган. Айниқса кўчиб юрувчи ҳайвонларни муҳофаза қилишга катта эътибор берилган. Фақатгина балиқ, кит ва бошқа океан ҳайвонларини овлашни тартибга солиш ҳақида 70 дан ортиқ шартномалар, конвенциялар мавжуд. Китларнинг овлашни чеклашга оид биринчи ҳалқаро конвенция 1931-йилда тузилиб, унда Антарктида атрофидаги сувлардан ҳар йили 15 мингдан ортиқ кит овланмаслик кўрсатилган эди.
Иккинчи жаҳон урушидан кейинги вақтда табиатни муҳофаза қилишга оид 300 га яқин турли шартнома ва конвенциялар тузилган. Уларнинг орасида 1963-йили Москвада тузилган атмосфера, сув ости, космик фазодаги ядро синовларини таъқиқлаш ҳақидаги шартнома алоҳида аҳамиятга эга.
1973 йилда нодир ҳайвон ва ўсимлик турлари билан савдо қилишни чегаралаш туғрисидаги (СИТЕС) халқаро конвенция тузилди.
1972 йили Стокгольмда атроф муҳитни муҳофаза қилиш бўйича ўтказилган Бирлашган Миллатлар Ташкилоти (БМТ) нинг 
I-Умумжаҳон конференциясида 5-июн Халқаро табиатни муҳофаза қилиш куни деб эълон қилинган. 1973-йили Лондонда денгизларни нефть ва бошқа заҳарли химикатлар билан ифлосланишининг олидини олиш юзасидан янги халқаро конвенция қабул қилинди. 1978-йили Ашхободда ўтган Халқаро Табиатни Муҳофаза қилиш Иттифоқи (ХТМИ) бош ассаблеясида Жаҳон табиатни муҳофаза қилиш стратегияси қабул қилинди.
1982 йил БМТда Табиатни муҳофаза қилишнинг умумжаҳон Хартияси қабул қилинди. Бу муҳим ҳужжатларда табиатни муҳофаза қилишнинг принциплари ва кўп йилга мўлжалланган асосий йўналишлари белгилаб берилган.
Атроф муҳитга инсон таъсирининг кучайиши 1985-йили Венада озон қатламиини муҳофаза қилиш конвенцияси, 1992 йили РИО-Де-Жанейрода Биологик хилма-хилликни сақлаш, иқлимнинг ўзгариши, чўллашиш бўйича ва бошқа конвенцияларнинг тузилишига сабаб бўлди.
Атроф муҳитни муҳофаза қилиш соҳаси ҳамкорлик турли давлат ва нодавлат ташкилотлари фаолиятида ҳам амалга оширилади. Бундай ҳамкорлик мақсадлари, тузилиши ва фаолияти билан фарқланади, ҳамкорлик характерига кўра икки томонлама ёки кўп томонлама, регионал ва субрегионал бўлиши мумкин.
БМТ атроф муҳит муҳофазаси масалаларига катта аҳамият беради. БМТнинг 1972 йилда ташкил қилинган атроф муҳит бўйича маҳсус дастури-ЮНЕП ҳалқаро ҳамкорликни амалга оширишда муҳим роль ўйнайди. 1948 йили тузилган нодавлат ташкилот-Табиатни Муҳофаза қилиш халқаро Иттифоқи (ТМҲИ) юздан ортиқ давлатлар, 300 га яқин миллий, давлат ва жамоат ташкилотларини бирлаштиради. Ҳозирги вақтда табиат муҳофазаси соҳасида 250 дан ортиқ йирик ҳалқаро нодавлат ташкилотлари фаолият кўрсатмоқда. БМТ нинг фан, маориф, таълим ва санъат масалалари билан шуғулланувчи ташкилоти-ЮНЕСКО нинг 14 лойиҳадан иборат “Инсон ва биосфера” дастури кўп йиллардан бери халқаро ҳамкорликда амалга оширилайтган энг йирик дастурлардан биридир
ТМХИ 1966 йилдан халқаро “Қизил китоб” ни эълон қилиб келади. Биологик ресурсларни химоя қилишда унинг аҳамияти каттадир.
Табиат ва жамият ўртасидаги муносабатлар энг зиддиятли босқичига етган ҳозирги даврда атроф муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида барқарор халқаро ҳамкорликни янада ривожлантириш мақсадга мувофиқдир. Марказий Осиёда “Оролни қутқариш халқаро фонди”, Марказий Осиё Минтақавий Экологик Маркази ва бошқа ташкилотлар фаолият олиб бормоқда.
Ўзбекистон Республикасининг 1992 йили 2 марта БМТ га тенг ҳуқуқли аъзо бўлиши экология соҳасидаги халқаро ҳамкорлик учун ҳам кенг йўл очиб берди. Биринчи навбатда Марказиц Осиё давлатлари ўртасидаги икки томонлама ва кўп томонлама ҳамкорликни ривожлантириш катта аҳамиятга эгадир. Айниқса, Орол ва Оролбўйидаги экологик муаммолар Марказий Осиё давлатлари, халқаро ташкилотларнинг диққат марказида бўлиб, ушбу йўналишда турли тадбирлар ўтказилди ва амалга оширилмоқда. Оролбўйи аҳолисини сифатли ичимлик суви билан таъминлаш, уларга тиббий ёрдам кўрсатиш ҳамкорликнинг асосий масалаларидан ҳисобланади. 
Жаҳон Банки, Европада ҳавфсизлик ва ҳамкорлик ташкилоти (ЕХХТ) ва бошқалар Ўзбекистондаги экологик муаммоларни ҳал қилиш ишига катта ҳисса қўшмоқдалар. Ўзбекистондаги Экология ва саломатлик фонди- “Экосан”, нодавлат ташкилотлари экологик муаммоларни ҳал қилишда, халқаро ҳамкорликни мувофиқлаштириш ишига ўз ҳиссасини қўшмоқда.
Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги (МДХ) мамлакатлари келишувига биноан экология соҳасидаги ҳамкорлик 1992-йил тузилган Давлатлараро Экологик Иттифоқ (ДЭИ) орқали амалга оширилади. Экология ва табиатни муҳофаза қилиш муаммоларини ҳал қилишда Ўзбекистон Республикаси Марказий Осиё давлатлари, Осиё, Европа, Америка ва Тинч океани минтақаси мамлакатлари билан икки томонлама ва кўп томонлама ҳамкорликни ривожлантирмоқда. Халқаро ҳамкорликни амалга оширишда экологик таълим ва тарбияни ривожлантириш масалаларига ҳам алоҳида эътибор берилади.
Ўзбекистон Республикаси 1985-йилги озон қатламини химоя қилиш бўйича Вена конвенцияси, 1987-йилги озон қатламини емирувчи бирикмалар бўйича Баённома (Монреаль), 1989-йилги (Базель) хавфли чиқиндиларни чегаралараро ташишни назорат қилиш конвенцияси, 1992-йилги Иқлим ўзгариши тўғрисидаги конвенция, Киото Баённомаси (1998), Чўллашишга қарши кураш (1992), Биологик ҳилма-хилликни сақлаш (1993) каби унга яқин конвенцияларга қўшилган. Ушбу йўналишда фаол ҳаракатлар амалга оширилмоҳда. Экология ва табиатни муҳофазаси соҳасидаги ҳар қандай давлатлараро ҳамкорлик экологик вазиятни маҳаллий, миллий, регионал ва глобал даражада яхшилашнинг асосидир.
Экологик таълим-тарбияни ривожлантириш, жамоатчилик ролини ошириш, экологик технологияларни жорий қилиш барқарор ривожланишни таъминлашда муҳим аҳамиятга эгадир.
Ҳозирги вақтда табиат ва инсон ҳаётининг экологик хавф остида қолиш жараёни янада мураккаблашиб, мушкуллашиб бормоқда. Атро-муҳит билан жамият ўртасидаги алоқалар мувозанатининг бузилиши табиий ҳолатга путур етказмоқда. Ер юзи табатининг барқарорлиги, турғунлиги ва унинг ўзига хос қонунларини инсоният томонидан бузилишининг асосий сабабларидан бири кишиларнинг атроф-муҳит муҳофазаси ҳақидаги билимларнинг етишмаслиги ҳамда табиатнинг келажакдаги экологик ҳолатни кўра билмасликларидир
Экологик вазиятни тубдан яхшилаш учун экологик сиёсатга ўз таъсирини кўрсатиш мумкин бўлган вазирликлар, корхона ва ташкилот раҳбар кадрларнинг фаолиятида ижтимоий-экологик вазиятга туғри баҳо бериш, уни химоя қилиш, сақлаш ва такомиллаштириш каби тушунчаларни қалбдан хис этишни шакллантириш, яъни уларда экологик муаммоларга муҳим ижтимоий-сиёсий иш сифатида қарашни тарбиялашдир. Ушбу раҳбар кадрларида табиатни муҳофаза қилиш муаммоларини тўғри ечиш ва башорат қилишни уддалаш, юзага чиқиши мумкин ижтимоий-иқтисодий зиддиятларни олдини олиш шароитларини яратиш каби ҳислатларни барпо этиш ҳисобланади.
Экологик тарбия оиладан бошланиши лозим. Ота-оналар экологик саводхон бўлишлари лозимдир. “Барча-мактаб-олий мактаб-малака ошириш” тизимида узлуксиз экологик таълимни йўлга қўйиш мақсадга мувофиқдир.
Узлуксиз экологик таълим қуйидагича бўлмоғи зарур:
1-босқич-оилада ва мактабгача таълим муассасаларида;
2-босқич мактаб-академик лицей ва касб-ҳунар коллежларидаги экологик таълим;
3-босқич-олий ўқув юртларидаги таълим; олий таълимдан кейинги босқич-кадрларни қайта таёйрлаш ва мунтазам равишда малакасини ошириб бориш; олий босқич-аспирантура, докторантура.
Ўзбекистонда “Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисидаги” қонунда
“ ...барча таълим муассасаларида экологик таълим мажбурий” деб белгиланган. Ўрта мактаб, лицей ва коллежларда экология бўйича алоҳида фан ўқитилиши зарурдир. Бу барқарор ривожланиш учун таълимнинг асосини ташкил қилишилозимдир. БМТ барқарор ривожланиш учун таълимни 2005-2014 йиллар давомида ҳар бир мамлакатда амалга оширишни режалаштирган
XXI аср-экология асри бўлиши шубҳасиздир. Ҳар бир инсон она сайёрамиз табиатига зиён етказмасдан ўзгартириши, табиий бойликлардан оқилона фойдаланиши ва яшаш муҳитини сақлашдек муқаддас ишга ўзининг муносиб ҳиссасини қўшиши лозимдир.

5.Талаба ёшларда табиатга меҳр билан қараш кўникмаларини шакллантириш
Экология фани бугунги кунда философияга ўхшаб барча фанлар таркибида ўз ўрнини топиб бормоқда. Бундан 10-15 йил муқаддам бу фаннинг бундай тез ривожланишини жуда камдан-кам башорат қилишган, хеч кимнинг хаёлига хам келмаган. Эндиликда экологияни билиш ҳамма учун зарур бўлиб қолди, экологияни яхши ўрганиш учун уни боғчадан, мактабдан бошлаб  керак. Қачонки бола гўдаклигидан бошлаб энг содда усуллар билан бу фанни тушиниб, билиб борар экан шундагина ўзи яшайдиган табиатни, экологияни севиб уни ҳимоя қилишга ўрганади.
Экологияни боланинг онгига сингдириш учун турли ўқитиш усулларидан фойдаланиш зарурдир, ёш болага фанни табиат билан боғлаб тўғридан тўғри кузатишлар олиб бориш йўли билан ўргатилса, болада илмий ишларни олиб боришга кўникиш пайдо бўлади, кузатувчанлик бошланади ҳамда табиатга қизиқиш бошланади, буларнинг ҳаммаси экологик масалаларни ёш бола онгига секин сингдириб боради.
Бола мактабдаги давридан бошлаб секин аста ўзи яшаб турган жойни ўзи кезиб, ҳар бир қаричини севиб, табиий иқлим шароитини, ундаги жараёнларни ўрганиб, оддий изланишлар олиб боришга мослашиши лозим. Бунинг учун бола экологик конкурсларга, олимпиадаларга экологик экскурсияларга қатнашиб, ёзги дам олиш лагерларида бўлиб, мактаб ёки талабалар илмий конференцияларига қатнашиб ўз билимларини ошириб, шу йўллар билан экология фанини ўрганиб бориши керак.
Бугунги кунда инсоният олдида шундай бир масала кўндаланг бўлдики, эндиликда одамлар ўзининг табиатга бўлган муносабатларини том маьнода ўзгартиришлари керак ва ўсиб келаётган ёш авлодга табиатни севишни, асраб аввайлашни ўргатиши лозим. Эндиликда инсон билан табиатнинг уйғунлигини болаликдан бошлаб, бола онгига сингдирилиши жамиятнинг ривожланишида асосий дастур сифатида қабул бўлиши керак. Ҳар бир инсон  табиат билан ҳамоҳанг яшасагина Она-Еримизнинг узоқ пайтлар мавжуд бўлишига, у доимо шундай гўзал туришига эришилади.	Эндиликда инсонлар ўз қизиқишларини янгича билим, янги менталитет, янги йўналишлар билан бойитишлари шарт. Инсонларни болаликдан табиатга мослашиб унинг қонунларига буйсуниб, принципларига амал қилиб яшашга ўргатиш керак.
Экологик таьлим хамма ёшдаги инсонларни бирдек қамраб олиши барча ишларда устувор бўлиши керак.  
Бугунги кун талабидан келиб чиқиб болага уйдан, ота-она тарбиясидан, боқчадан, мактаб партасидан  бошлаб табиат билан яқинликни, табиатни севишни ўргатиб борар эканмиз шунда унинг онгига табиатга қизиқиш, уни кузатиш, севиш, эзозлаш тушунчаларини сингдиришга эришган бўламиз. Мактаб партасидан бошлаб табиатни ўрганиш учун маҳоратли ўқитувчилар томонидан экологик масалаларга қизиқтириб энг оддий тажрибалар ўтказиш боланинг кузатувчанлигини оширади. 
Экологик масалаларни болалар онгига сингдиришда ўқитувчининг ўрнини ҳеч ким босаолмайди, азалдан маълумки бир мактабда адабиётга ёки математикага қобилятли ўқитувчи бўлса кўпгина болалар шу соҳани танлайди, худди шу олтин қоидадан келиб чиқиб мактабларда табиатни севувчи, яхши билувчи, ўз билимларини жон дили билан ёшларга ўргатувчи мутахасислар бўлгандагина келажакда бир қатор иқтидорли экологларни етиштириб чиқаришга эришамиз. 
Экологик талим тарбияга мослашган мактабларда болаларни ёшлигидан табиатни кузатиш бўйича тажрибалар олиб боришга ўргатиш ва ўзи яшаб турган муҳитдаги ўзгаришларни ҳамда экологик тизим ҳақида қизиқишни шакллантиришнинг илмий асосланган мониторинги бўлишии керак. Табиатга бўлган меҳр болада ўқув дарсларида, турли экологик кўрик-танловларда, олимпиадаларда, ёзги лагерларда, талабалар илмий конференцияларида, экологик экскурсияларда, оммавий ахборот воситаларида табиат, атроф-муҳит ҳақида қизиқарли кўрсатувлардан сўнг болада, ўқувчида, ёки талабада шаклланади.

Назорат саволлари
1. Экологик хавфсизлик ва барқарор ривожланиш иборасин нимани англатади?
2.   Барқарор ривожланиш Концепцияси ва Миллий стратегияси қачон ишлаб чиқилди?
3.  Экологик фалокатлар, офатлар, фавқулодда вазиятлар деганда нимани тушунасиз?
4. Экологик муаммоларни ҳал қилишда жаҳон ҳамжамиятининг ўрни тўғрисида гапиринг.
5.  Экологик муаммолар (умумбашарий, минтақавий, маҳаллий)га мисоллар келтиринг ва тушунтиринг.
6.  Экологик билим ва маданиятни шакллантириш учун нималарни амалга ошириш керак?
7. Ўзбекистон республикаси экология соҳасида Халқаро ҳамкорликлар борасида қандай ишларни амалга оширмоқда?