ЎЗБЕКИСТОН  РЕСПУБЛИКАСИ
ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ 

ЎЗБЕКИСТОН ДАВЛАТ ЖАҲОН ТИЛЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ
ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИСТИКА ФАКУЛЬТЕТИ
	
АУДИОВИЗУАЛ ЖУРНАЛИСТИКА ВА ОММАВИЙ КОММУНИКАЦИЯ КАФЕДРАСИ

АЛИҚУЛОВ ОЗОДБЕК АЪЗАМОВИЧ 

ТЕЛЕВИДЕНИЕДА СОҒЛОМ ТУРМУШ ТАРЗИ ТАРҒИБОТИ (“СОҒЛОМ БОЛА ЙИЛИ”ГА БАҒИШЛАНГАН ЧИҚИШЛАР МИСОЛИДА)

мавзусида  5320400 – халқаро журналистика йўналиши бўйича бакалавр даражасини олиш учун 

БИТИРУВ  МАЛАКАВИЙ ИШИ 

 “Ҳимояга тавсия этилади” 
“Аудиовизуал журналистика ва оммавий коммуникация” кафедраси мудири 
_____ ф.ф.д. Х.Дўстмуҳамедов 
2014 йил “11” июнъ 	ИЛМИЙ РАҲБАР: 
_________ ф.ф.н. 
А.Каримов
2014 йил “11”июнъ 	

Тошкент – 2014

ҲИМОЯГА РУХСАТ ЭТИЛДИ:

Факультет декани: ________________  А. Нурматов
Кафедра мудири: __________________  Х. Дўстмуҳамедов
Илмий раҳбар : ___________________   А.Каримов
Расмий тақризчи: _________________Ю. Бўронов. 

БИТИРУВ МАЛАКАВИЙ ИШИ

МАВЗУ:  ТЕЛЕВИДЕНИЕДА СОҒЛОМ ТУРМУШ ТАРЗИ ТАРҒИБОТИ (“СОҒЛОМ БОЛА ЙИЛИ”ГА БАҒИШЛАНГАН ЧИҚИШЛАР МИСОЛИДА)

ДАК  қарори:  ўзбек  гуруҳи  талабаси 
АЛИҚУЛОВ ОЗОДБЕК 

битирув  малакавий  иши  “_____”  га  баҳолансин.
11июнъ  2014 йил 

       ДАК  раиси:                                                  Б.Алимов
ДАК  котибаси:                                            Ф.Раҳимова 

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
ЎЗБЕКИСТОН ДАВЛАТ ЖАҲОН ТИЛЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ
Факультет: Халқаро журналистика	                                                            Кафедра: Аудиовизуал журналистика ва оммавий коммуникация                                Таълим йўналиши: Халқаро журналистика
 “Тасдиқлайман”                                                                                                 Аудиовизуал     журналистика ва                                                          оммавий коммуникация   кафедраси  мудири 
ф.ф.д. Х.Дўстмуҳамедов
__  май  2014 й.
Битирув малакавий ишни бажаришга                                             ТОПШИРИҚ
Озодбек Алиқулов Аъзамович
1.БМИ мавзуси: Телевидениеда соғлом турмуш тарзи тарғиботи (“Соғлом бола йили”га бағишланган чиқишлар мисолида)                                                       2. БМИ мавзуси университетнинг 2013 йил “25” декабрдаги 295/б-сонли буйруғи билан тасдиқланган.                                                                                                                 3. Тугалланган ишни топшириш муддати: 2014 йил “18”апрель                                         4. Битирув малакавий ишни ёзиш бўйича кўрсатма:                                                                     а) ишнинг бошланғич маълумотлари: Президентимиз И.А.Каримов асарлари, журналистика назариясига оид китоблар, ўқув қўланмалари, босма ва электрон нашр нусхалари                                                                                                                       б) иш таркиби: 2 боб, 1-бобда 2 та, 2-бобда 3 та параграф                                       в) ишнинг умумий ҳажми: 63 бет                                                                                      г) ишнинг иловаси: телесценарийлардан намуналар                                                д) ишни ёзиш режа-жадвалини 2014 йил “1”майгача тақдим этиш;                    е) ишни меъёрий талабларга мувофиқ расмийлаштириш 2014 йил __май        6. Топшириқ берилган кун: 20.11.2013                                                             
Битирувчи: О.Алиқулов                                                                                               Илмий раҳбар: ф.ф.н. А.Каримов
Ўзбекистон давлат жахон тиллари университети
халқаро журналистика факультети
Аудиовизуал журналистика ва оммавий коммуникация
кафедрасининг
10-сонли мажлиси баённомасидан

КЎЧИРМА

Тошкент ш.	2014 йил 7 май
ҚАТНАШДИЛАР: кафедра аъзолари
КУН ТАРТИБИ: 
1. 	4-босқич талабаларининг битирув малакавий ишларини ҳимояга тавсия этиш.
ЭШИТИЛДИ: 401-гуруҳ  Алиқулов Озодбекнинг “Телевидениеда соғлом турмуш тарзи тарғиботи (соғлом бола йилига бағишланган чиқишлар мисолида)” мавзусидаги битирув малакавий ишининг муҳокамаси.

Қарор қилинди:
	401-гуруҳ  Алиқулов Озодбек филология фанлари номзоди  Амрулло Каримов раҳбарлиги ва “Туркистон” газетаси мухбири Дилбар Худойбердиева тақризи остидаги Озодбекнинг “Телевидениеда соғлом турмуш тарзи тарғиботи (соғлом бола йилига бағишланган чиқишлар мисолида)” мавзусидаги битирув малакавий иши Давлат аттестацияси комиссияси мажлисида ҳимоя қилишга тавсия этилсин.

                 Кафедра мудири                                          Ҳ.Дўстмуҳаммедов

                 Котиба                                                           З.Сирожиддинова 

                                                
КИРИШ

Мавзунинг долзарблиги.  Мамлакатимиз оммавий ахборот воситалари мустақилликдан сўнг  мазмун ва шакл нуқтаи назаридан тубдан ўзгарди. Уларда бериладиган материаллар мазмун ва мундарижаси янгича услубларда намоён бўла бошлади. Олиб борилаётган иқтисодий ислоҳотлар, кишилар онги ва шууридаги ўзгаришлар тайёрланадиган ижодий ишларга қўйиладиган талабларнинг ортишига олиб келди. Олий Мажлис Қонунчилик палатаси ва Сенатининг қўшма йиғилишида юртбошимиз мамлакатда олиб борилаётган ислоҳотлар жараёнларни янада жадаллаштириш ва чуқурлаштиришнинг устивор йўналишларини белгилаб берди. Ўзбекистонда демократик янгиланишлар жараёнини чуқурлаштириш ва фуқароларнинг эркинликларини таъминлашнинг ғоят муҳим шарти – бу оммавий ахборот воситаларини ривожлантириш учун демократик андозаларни жорий этиш бўйича аниқ ва изчил чораларни амалга оширишдир” деб номланган учинчи устивор йўналиш миллий матбуотчилигимиз равнақини янги босқичларга кўтаришда муҳим ўрин тутади. 
 	Мамлакатимиз ижтимоий-сиёсий ҳаётида рўй бераётган улкан ўзгаришлар бошқа соҳалар қатори оммавий ахборот воситаларида ҳам  ижобий силжишларга олиб келганини таъкидлаб ўтиш жоиз. Кейинги йилларда журналистикани ривожлантириш борасида талай ишлар амалга оширилдики, бу ишлардан кўзланган энг асосий мақсад мамлакат равнақига ҳисса қўшадиган чиқишларни кўпайтириш, журналистларни фаоллаштириш ва шу орқали эркин фикрлар минбарини вужудга келтиришдир. Жаҳонда кечаётган ўзгаришларга назар ташласак, ахборот тайёрлаш ва уни узатиш борасида кучли рақобатга эга бўлган информация бозорлари пайдо бўлди. 
Бугунги кунга келиб миллий матбуотимиз мавзу кўлами, Ўзбекистон телевидениеси ва радиоси дастурлари мундарижаси анча кенгайди. Турли мавзулардаги кўрсатув ва эшиттиришлар, матбуот материаллари аудитория оммасига тақдим этилмоқда. Янги жанр ва услубларда, ўзига хос тарзда экранда намоён бўлаётган дастурлар, малакали журналистлар кучи ва маҳорати билан юзага келаётган кўрсатувлар томошабин талабларидан келиб чиқиб, тақдим этиб келинмоқда.
Соғлом ва баркамол авлод мамлакат ва миллатнинг қўш қаноти ҳисобланади. Қайси мамлакатда ёш авлод тарбиясига жиддий эътибор берилмас экан, бу мамлакат келажаги ҳақида ижобий фикр билдириш қийин. Мамлакатда Президент раҳнамолигида амалга оширилаётган ишлар, ёш авлоднинг ҳар томонлама соғлом бўлиб вояга етиши йўлида олиб борилаётган хатти-ҳаракатлар ўзининг ижобий натижасини бериши керак. Айнан ўтган йиллар давомида соғлом авлодни вояга етказиш, тарбиялаш вазифаси биринчи ўринга қўйилди. Бу борада амалга оширилган ишлар матбуот нашрларида мунтазам ўз ифодасини топяпти. Оммавий ахборот воситалари фаолиятига назар ташланса, соғлом турмуш тарзи тарғиботига бағишланган чиқишлар асосий ўринни эгаллайди. Бу борада миллий телеканаллар муҳим ўрин тутади. “Соғлом бола йили” Давлат дастури доирасида амалга оширилаётган ишларнинг ОАВдаги ифодаси ва тарғиботи, муаллифлар аҳамият қаратаётган жиҳатларни таҳлил этиш ва муайян фикр-мулоҳазаларни бериш ишнинг долзарблигини белгилаб беради.          
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси. Мазкур мавзуда тиббий ва ижтимоий нуқтаи назардан илмий анжуманлар доирасида чиқишлар қилинган. Олим ва мутахассисларнинг тадқиқотлари, китоблари, мақолаларида ҳам информацион чиқишларга оид айрим фикр-мулоҳазалар билдирилган. Соғлом турмуш тарзи тарғиботи “Соғлом бола йили” Давлат дастури асосидаги чиқишлар мисолида махсус ўрганилмаган. Шунинг ўзиёқ журналистика соҳасидаги мазкур илмий-назарий бўшлиқни тўлдиришга хизмат қилади.

Тадқиқотнинг мақсади: “Телевидениеда соғлом турмуш тарзи тарғиботининг ўзига хосликларни аниқлаш, уларнинг аҳамиятини назарий асослаш, сўнгги йиллар давомида телевизион дастурларида эфирга узатилган кўрсатувларнинг ўзига хос хусусиятларини тайин этиш, чиқишларнинг назарий тамойилларини, илмий мезонларини белгилаш, “Соғлом бола йили” Давлат дастури асосидаги чиқишларни таҳлилга тортиш, илмий умумлашмалар чиқаришдан иборат”.
Тадқиқотнинг вазифалари:
-	Мустақиллик йилларида соғлом ва баркамол авлодни тарбиялаш масалаларига берилаётган эътибор ва унинг ўзига хос жиҳатларини таҳлил этиш;
-	Мамлакатимизда соғлом турмуш тарзини тарғиб этишда оммавий ахборот воситаларининг ўрни ва бу борада амалга оширилаётган ишларни ўрганиш;
-	Телевидениеда соғлом турмуш тарзи тарғиб этилаётган асосий чиқишлар, уларнинг мақсад ва вазифалари, телекўрсатувларнинг аудиторияга таъсири масалаларини тадқиқ этиш;
-	“Соғлом бола йили” Давлат дастури доирасида ТВга юклатилган асосий вазифалар нимадан иборат ва у қандай бажараётганини таҳлилга тортиш;
-	Соғлом турмуш тарзи тарғиб этилган чиқишларнинг мавзу кўлами, муаллифлар маҳорати масалаларини ўрганиш; 
-	“Спорт” телеканалининг соғлом турмуш тарзи тарғиботидаги ўрни, чиқишларнинг ютуқ ва камчиликлари, асосий муаммолар ҳақида сўз юритилади.  
Тадқиқот объекти ва предмети. Объект сифатида миллий телеканаллар дастурлари танланди. Тадқиқот предмети соғлом турмуш тарғиботига бағишланган чиқишлар, уларнинг ўзига хосликлари, мазмун-мундарижаси ўрганилди.
Мавзуга оид маълумотлар, журналистлар маҳорати ва аудиовизуал журналистикага оид адабиётлар, мазкур мавзу юзасидан олиб борилган баъзи битирув-малакавий ишлари ва магистрлик диссертациялари ҳам кўриб чиқилди. 
Тадқиқотнинг методологик ва услубий асослари. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, оммавий ахборот воситалари соҳасига доир Қонунлар, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримов  асарларида баён этилган йўл-йўриқлар, ахборот олиш, қайта ишлаш ва тарқатиш соҳасидаги халқаро декларация, пакт, шартнома, протоколлар, шунингдек, замонавий журналистика назарияси  ва амалиётига, шунингдек турдош соҳаларга доир асарлар ишнинг методологик ва назарий асосларини ташкил этади. Тадқиқот учун журналистика, социология, филология, сиёсатшунослик, санъатшунослик каби ижтимоий-гуманитар соҳалар бўйича олиб борилган илмий изланишлар, чоп этилган адабиётлар ҳам муҳим назарий манба вазифасини ўтади.  
Тадқиқот услублари. Илмий ишни тайёрлашда обсервацион (кузатув), экспериментал праксиметрик (журналист асарлари таҳлили) каби эмперик методлардан фойдаланилди.
БМИнинг илмий ва амалий аҳамияти.  Телевидениеда спорт мавзуси, шарҳловчи маҳорати муаммолари, спорт газеталари фаолияти бир неча марта битирув-малакавий иши, магистрлик диссертацияси сифатида уларнинг айрим жиҳатлари ўрганилган. Мамлакатимиз матбуотида ҳам бу соҳадаги муаммолар тўғрисида ҳам чиқишлар ташкил қилинган. Соғлом турмуш тарзи тарғиботи таҳлили телевидениедаги чиқишлар мисолида айнан ўрганилмаган. Мавзунинг биринчи марта ўрганилаётгани ишнинг илмий аҳамияти юқори эканлигини кўрсатиб турибди. 
Илмий тадқиқотда чиқарилган умумлашма ва хулосалар бевосита журналистик амалиётдан олингани сабабли ундан тележурналистлар, мутахассислар касб маҳоратини оширишда, ёш журналистларда касбий кўникмаларни шакллантиришда фойдаланилиши мумкин.
Тадқиқотнинг тузилиши. Иш кириш, 2 боб, хулоса ва адабиётлар рўйхатидан иборат. 
Биринчи бобда мамлакатимизда спортга берилаётган эътибор ва оммавий ахборот воситаларида бу ўзгаришларнинг ёритилишига эътибор қаратилади. Ўзбекистон спортининг мустақиллик йилларида ривожланиши мисоллар орқали очиб берилган. Соғлом турмуш тушунчаси ва моҳиятига эътибор қаратилади. 
Ишнинг иккинчи бобида эса 2014 йилнинг “Соғлом авлод йили” деб эълон қилиниши муносабати билан жойларда амалга оширилган ишлар ва уларнинг оммавий ахборот воситаларида ёритилиши масалалари ҳақида сўз юритилган. Соғлом турмуш тарзи тарғиботининг телевидениедаги ижроси таҳлилга тортилган. Телевизион чиқишларнинг бош мавзулари, журналистлар тажрибаси, услуби борасида муайян фикр-мулоҳазалар айтилган. Хулосада тадқиқотнинг асосий натижалари баён этилади. Спорт мавзусидаги материалларда ўз аксини топган асосий муаммолар аниқланади. Уларни бартараф этиш бўйича илмий асосланган тавсиялар берилади. 
Иш сўнгида фойдаланилган адабиётлар рўйхати ва иловалар тақдим этилган.

I-БОБ. СОҒЛОМ ТУРМУШНИНГ ЖАМИЯТ ҲАЁТИДАГИ АҲАМИЯТИ
1.1	 Истиқлол даврида жисмоний тарбия ва спорт соҳаси тараққиёти
Ҳеч бир нарса мамлакатни спорт каби дунёга машҳур қила олмайди. Спорт қадимдан то ҳозирги кунга қадар инсоният ҳаётида муҳим аҳамият касб этиб келмоқда. Жаҳон мамлакатлари қатори юртимизда ҳам спорт ривожланиб бормоқда. Республикамизда спорт умумдавлат иши ҳисобланиб, жисмоний маданият билан бирга аҳолининг барча қатламларини ва ёшлар гуруҳини қамраб олган. Мамлакатда 50 дан зиёд спорт тури оммалашган,  улардан 30 тури олимпиада ўйинлари дастурига киритилган. 
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Ўзбекистон болалар спортини ривожлантириш жамғармаси фаолиятини ташкил этиш тўғрисида”, “Ўқувчи ва талаба ёшларни спортга жалб қилишга қаратилган узлуксиз спорт мусобақалари тизимини ташкил этиш тўғрисида”, “Оммавий спорт тарғиботини янада кучайтириш чора тадбирлари тўғрисида”ги қарорлари мамлакатимизда спортнинг янада ривожланишида муҳим аҳамиятга эга бўлди. Спорт соҳасида турли унвонлар таъсис этилди, шунингдек спорт матбуоти шаклланди. Қўлланма ахборот кутубхона марказларида спорт ҳақидаги адабиётларни тарғиб қилиш ва спортга бағишланган тадбирларни ўтказишда кутубхоначиларга ёрдам бериш мақсадида тузилди ҳамда кенг китобхонлар оммасига мўлжалланган.
Жисмоний маданиятнинг таркибий қисми, жисмоний тарбия воситаси ва усули, жисмоний машқларнинг турли мажмуалари бўйича мусобақалар ташкил этиш, тайёрлаш ва ўтказиш тизими бўлмиш – спорт (инг. sport - ўйин) деган маънони англатар экан. Спортнинг мақсади кишиларнинг соғлиғини мустаҳкамлаш ва умумий жисмоний ривожлантириш билан бирга спорт мусобақаларида юқори натижа ва ғалабаларга эришишдир. Спорт тарихи жуда қадим замонларга бориб тақалади. Илк спорт мусобақалари милоддан аввал 1580 йилда бўлиб ўтган эди. Спорт 1894 йилда Халқаро Олимпиада қўмитаси ташкил топганидан кейин жуда тез ривожланди. Замонавий Олимпиада ўйинлари эса 1896 йилда ўтказилган. 
Спортнинг асосий 3 та ўзаро боғлиқ ташкилий шакллари мавжуд: 
- оммавий ҳаваскорлик спорти; 
- ўқув фан сифатидаги спорт; 
- юқори натижалар спорти.
Тараққиёт жараёнида спорт жисмоний тарбия доирасидан чиқиб, мустақил умуммаданий, сиёсий, эстетик, иқтисодий аҳамият касб этди. Спортнинг шахс умумий тараққиётида таъсири жуда катта. Жисмоний машқлар организмнинг умумий тонусини сақлаб, кайфиятини кўтаради ва ўз-ўзидан фикрлаш жараёнининг ижодлилигини таъминлайди.
Спорт турларининг 2 асосий гуруҳи мавжуд: 
-   миллий спорт турлари – ҳар бир халқнинг ўзига хос турмуш тарзи, меҳнат фаолияти, дам олиш шароити асосида ривожланган. 
- халқаро спорт турлари – муайян шароитларда мусобақалар ўтказишнинг умумлаштирилган тизимларидан иборат бўлиб, бунда мусобақа муносабатларини, натижаларни ҳисобга олиш ва баҳолашни халқаро миқёсда бир хил тартибга келтириш, ягона қоидалардан фойдаланишга асосланган махсус чеклашлар назарда тутилади. Спорт ер юзидаги халқ ва миллатларни бирлаштириб дўстлик ришталарини янада мустаҳкамлайди.
Ўзбекистон спорти миллий маданиятимизнинг узвий қисми ҳисобланади. У кенг халқ оммасини юксак ахлоқий руҳда тарбиялашда ва саломатлигини мустаҳкамлашда муҳим воситалардан бири бўлиб қолди. Мамлакатимизда яшовчи халқлар асрлар давомида хилма-хил жисмоний машқлар ва миллий мусобақалар турларини яратдики, бу ўз навбатида ёшларнинг жисмоний ва маънавий тарбиясига жиддий таъсир кўрсатди.
Спорт Ўзбекистонда минг йиллар оша шаклланиб келган қадимий маданиятнинг бир кўринишидир. Турли туманларда яшовчи айрим уруғларнинг алоҳида жисмоний машқ ва ўйинлари  мавжуд бўлиб, мазкур турлари мунтазам ривожланиш тарихига эга. 
 Ўзбек юртидан жаҳонга донг таратган спортчилар жуда кўп. XVIII асрда яшаб ўтган буюк шоир ва кураги ерга тегмаган полвон, хоразмлик Маҳмуд Паҳлавон номи абадий қолган. Ўзбекистонда қадимдан спортнинг миллий турларидан кураш, от спорти, камондан отиш, дорбоз ўйинлари кабилар анча ривожланган эди.
Эндиликда Ўзбекистон жисмоний тарбия ва спорти оддий жисмоний машқ ва ўйинлардан замонавий олимпия спорт турларига қадар юксак тараққиёт йўлини босиб ўтди.
Спорт ҳозирги жамиятнинг янада тараққий этишида ёрдам берувчи давлатнинг қудратли воситасидир. Мустақиллик йилларида жисмоний тарбия ва спортнинг оммавийлиги янада кенгайди. Республика аҳолисининг катта қисми спортнинг ҳар хил турлари билан шуғуллана бошлади.
Ўзбекистон ҳукумати жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришга катта мадад бермоқда. “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги қонун (1992 й.) мустақил Ўзбекистон Республикаси қабул қилган дастлабки қонунлардан бири бўлди, шунинг натижасида ўқув юртларида, туманлар, шаҳарлар, вилоятларда умуман республикада жисмоний маданиятни ривожлантириш умуммиллий тусга кирди. 
Қонунинг 1-моддасида шундай ёзилади: “Жисмоний тарбия Ўзбекистон Республикаси халқлари миллий маданиятининг ажралмас қисми, жисмоний ва маънавий камолотнинг муҳим воситаси бўлиб, Ўзбекистон Республикасининг халқлари ўртасида дўстликни мустаҳкамлаш, ижтимоий ва иқтисодий тараққиёт ишига хизмат қилади.
Ушбу Қонун жисмоний тарбия ва спорт, шу жумладан спортнинг техник турлари соҳасидаги муносабатларнинг ҳуқуқий, иқтисодий ва ташкилий асосларини белгилаб беради”. Мазкур Қонун фуқароларнинг жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги ҳуқуқларини ҳам белгилаб берган бўлиб: “Ўзбекистон Республикасининг фуқаролари жинсидан, ёшидан, миллатидан, динидан, мулкий ва ижтимоий мавқеи дан қатъий назар, жисмоний тарбия ва спорт билан шуғулланиш, жисмоний тарбия-соғломлаштириш йўналишидаги жамоат ташкилотларига бирлашиш, жисмоний тарбия-спорт ҳаракатини бошқаришда иштирок этиш ҳуқуқига эгадир. 
Давлат жисмоний тарбия ва спортни, шу жумладан спортнинг техник турларини ривожлантиришга маблағ ажратади, бу соҳада давлат бошқаруви идораларини тузади, аҳолининг барча гуруҳларини жисмоний чиниқтириш тизимини ишлаб чиқади, мутахассисларни тайёрлаш ва қайта тайёрлашни, жисмоний тарбия ва спорт соҳасида илмий тадқиқотлар ўтказиш ҳамда фуқароларнинг бу борадаги манфаатларини ҳуқуқий жиҳатдан ҳимоя қилиш ишларини уюштиради, жисмоний тарбия-спорт индустрияси ва инфрастуктурасини ривожлантиради”. Ана шу Қонуннинг 3-моддасида “Фуқароларнинг жисмоний табрия ва спорт соҳасидаги вазифалари” ҳам қайд этилган:
“Ўзбекистон Республикасининг фуқаролари ўз саломатликларини асраш ва мустаҳкамлаш, жисмоний чиниқишлари тўғрисида қайғуришлари шарт. 
Ота-оналар, ҳомийлар, васийлар ёки уларнинг ўрнини босувчи шахслар оиладаги болаларнинг жисмонан ҳар  томонлама камол топиши ва саломатлиги тўғрисида қайғу- ришлари, жисмоний тарбия-спорт машқлари учун уларга зарур шароитлар яратиб беришлари ҳамда соғлом турмуш тарзида ўзлари шахсан намуна кўрсатишлари шарт”. 
Ўзбекистон Президенти И.А.Каримов Халқаро Олимпия ҳаракатига қўшган катта ҳиссаси учун Халқаро Олимпия қўмитасининг олий мукофоти – Олимпиада Олтин орденига сазовор бўлди. Осиё Олимпия Кенгаши ордени билан мукофотланди. 
1994 йилда Хиросима шаҳрида ўтказилган XXII Осиё ўйинларида 12 мамлакат спортчилари орасида Ўзбекистон йигит ва қизлари команда ҳисобида 5 ўринни олиб, 11 та олтин, 10 кумуш, 20 та бронза медалини қўлга киритдилар. Ўзбекистоннинг миллий футбол терма командаси биринчи марта Осиё ўйинлари чемпиони бўлди.
Ўзбекистонда футболни ривожлантиришга катта эътибор берилмоқда. Республиканинг барча шаҳар ва туманларида футбол клублари ташкил этилди, мамлакат чемпионати қатнашчилари профессионал асосга ўтказилди.
Республикада 40 тага яқин футбол командаси бор. Улар  олий ва биринчи лигада ўйнайди. Футболчиларнинг ихтиёрига 235 та стадион, 5200 тадан ортиқ футбол майдони, мини-футбол ўйинлари учун кўпдан-кўп майдончалар бериб қўйилган.
Республикада ногиронлар спортига алоҳида эътибор бериб келинмоқда. Маданият ва спорт ишлари вазирлиги, Миллий Олимпиада қўмитаси, Касаба уюшмалари федерацияси, Меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш вазирлиги, Республика Ногиронлар жамияти ҳамда Халқаро Қизил Хоч минтақа ваколатхонасининг қўллаб-қувватлаши билан Спорт ногиронлари уюшмаси тузилган.
Ўзбекистон Республикаси Маданият ва спорт ишлари вазирлиги республикада спортни ривожлантириш соҳасидаги асосий ишларга раҳбарлик қилади. Олимпия ҳаракатини ривожлантириш ва Ўзбекистон спортчиларининг расмий халқаро мусобақаларда иштирок этиши соҳасидаги энг муҳим ишлар билан Ўзбекистон Миллий Олимпиада қўмитаси шуғулланади. Бу қўмита 1993 йилдан бери Халқаро Олимпиада қўмитасининг аъзосидир. Спорт турлари бўйича 32 ўзбек федерацияси халқаро федерацияларга аъзо бўлиб, барча халқаро мусобақаларда қатнашиш ҳуқуқини олган.
Жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги мутахассисларни тарбиялаш билан Ўзбекистон жисмоний тарбия институти шуғулланади, унда 2  мингга яқин талаба таълим олади. Институт жисмоний тарбия муаллимлари ва спорт мураббий-муаллимларини тайёрлайди.
Республикада оммавий жисмоний тарбия кенг қулоч ёзган. 6,5 миллиондан кўпроқ кишини бирлаштирувчи 14500 дан ортиқ жамоа жисмоний тарбия ва спорт билан доимий равишда шуғулланмоқда.
Ўзбекистон ҳудудида 155 стадион, 4,7 мингдан кўпроқ спорт зали, 130 сузиш ҳавзаси, 1842 ўқ отиш тири, 21 мингдан зиёд турли спорт майдон ва майдончалари мавжуд. Замонавий теннис кортлари барпо этилган.
Кейинги йилларда мамлакатимизда сув спорти турларини ривожлантиришга катта аҳамият қаратилмоқда. Жойларда кўплаб замонавий очиқ ва ёпиқ сув ҳавзалари қад ростламоқда. Бундай жаҳон андозалари даражасидаги саройларда тез-тез халқаро нуфузли мусобақалар ўтказиб турилибди. 
 “Умид ниҳоллари”, “Баркамол авлод”, “Универсиада” спорт мусобақалари – бу, кадрлар тайёрлаш миллий дастури муҳитида юзага келган уч босқичли ноёб жисмоний тарбия тизимидир. Мактаб ўқувчиларининг “Умид ниҳоллари” спорт ўйинлари илк бор Фарғона шаҳрида ўтказилган. 2006 йил Қарши шаҳрида ўтказилди. “Умид ниҳоллари” ўйинлари ўзгача тантана билан ўтди. Чунки бу спорт ўйинлари Қарши шаҳрининг 2700 йиллик юбилей тантаналари арафасида бўлиб ўтди. Ўзбекистон ёшлари барча соҳада жумладан, спорт соҳасида ҳам катта ютуқларга эришмоқдалар.
“Ҳозирги кунда мамлакатимизда спортнинг 50 дан зиёд тури оммалашган. “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги Қонуннинг “Жисмоний тарбия ва спортни, соғлом турмуш тарзини тарғиб этиш” деб номланган  9-моддасида “Матбуот, телевидение, радио, бошқа оммавий ахборот воситалари, жисмоний тарбия ва спорт давлат бошқаруви идоралари, соғлиқни сақлаш идоралари, жисмоний тарбия-соғломлаштириш ва спорт йўналишидаги жамоат бирлашмалари аҳоли ўртасида жисмоний тарбия ва спортни кенг тарғиб этишни таъминлайдилар.”
Спортда шафқатсизлик ва зулмни, инсон қадр-қимматини камситишни, киши саломатлигига зарар етказувчи таъқиқланган гиёҳларни қўллашни тарғиб қилишга йўл  қўйилмайди”. Мазкур Қонун асосида жисмоний тарбия ва спорт ишлари ташкил этилади. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг спортга доир бир қанча қарорлари спортни ривожлантиришда муҳим аҳамиятга эга бўлди. Шунингдек, мактабларда жисмоний тарбия дарслари самарадорлигини ошириш, аҳоли ўртасида спорт маданиятини юксалтириш, оммавий спорт тарғиботини  ривожлантириш тадбирлари ишлаб чиқилиб, уларни ҳаётга тадбиқ этишга киришилди. 

             1.2 Соғлом турмуш тарзи тушунчаси ва моҳияти

Турмуш тарзи — бу бизнинг ҳаёт фаолиятимиз, яъни бир кеча-кундузни қандай тартибда ўтказишимиздир. Турмуш тарзи деганда, инсониятнинг бутун тарихий тараққиёт ривожланиш давомида орттирган, минг йиллар давомида шаклланган яшаш тури ёки тартиби тушунилади. Ҳар бир  инсон ўзи туғилиб ўсиб яшаётган ижтимоий-иқтисодий жамият муносабатларининг маҳсули ҳисобланади. Инсон ана шу жамиятда узоқ йиллар давомида шаклланган ижтимоий меъёрларга, яъни одатларга кўникма ҳосил қилади ва табиийки шунга риоя қилади. Шу ижтимоий меъёрларга риоя қилиш жараёни мазкур жамиятдаги турмуш тарзининг ижтимоий-иқтисодий, ижтимоий-руҳий ва ижтимоий-табиий жараёнлар таъсирида кечади.
Қуйидаги маълумотлар шуни кўрсатадики, республикамизда аҳоли саломатлигини яхшилаш бўйича олиб борилаётган амаллар ўз натижасини бераяпти: махсус давлат дастури доирасида замонавий она ва бола скрининг марказлари тармоғининг ташкил этилгандан сўнг 2000 йилдан буён мамлакатимизда ирсий ва туғма нуқсонли болалар туғилиши 1,7 баробардан зиёд камайди; 1991 йилдан буён ўтган даврда одамларнинг ўртача умр кўришини 67 ёшдан 73 ёшга, аёлларнинг умр кўришини эса 75 ёшга узайтиришга эришилди; мамлакатимизда комплекс чора-тадбирларнинг амалга оширилиши натижасида ўтган 20 йил давомида оналар ва гўдаклар ўлими уч баробардан кўпроқ камайди. Бу борадаги ҳаракатларнинг яна бир натижаси 2011 йилда “Болаларни асрайлик” халқаро ташкилоти томонидан тузилган 161 мамлакатдан иборат жаҳон рейтингида ўсиб келаётган ёш авлод саломатлиги ҳақида энг кўп ғамхўрлик кўрсатилаётган давлатлар орасида Ўзбекистоннинг 9 ўринни эгаллаганидир.

Инсоннинг энг буюк орзуси соғлом бўлиш ва соғлом узоқ умр кўришдир, ана шу мақсад йўлида у ҳамиша изланишда. Одамларда инсоний онг шаклланибдики, улар касалликларни ва ўлимни қаттиқ қўрқув  билан қабул қилади. Ҳар қандай жамиятнинг ва шу жамиятда таркиб топган соғлиқни сақлаш тизимининг энг устувор вазифаларидан бири ҳам, инсонларнинг ана шу орзуларини рўёбга чиқишини таъминлаш учун замин яратишдан иборат.
Ҳар бир инсонга ўз соғлиғи учун ўзи масъул эканлигини тушунтириш  ва бу борада етарли билим, малака ва кўникмаларни шакллантириш, бугун нафақат соғлиқни сақлаш тизимининг, балки бутун жамият олдида турган энг долзарб масалалардан биридир. Одатда, кўпчиликнинг онгида, аҳоли орасида касалликларни даволаш ва уларнинг олдини олиш билан шуғулланиш фақат шифокорларнинг вазифаси, деган тушунчалар юради. Тўғри, биз ҳам буни инкор қилмоқчи эмасмиз. Аммо, бундай муносабат масалага фақат бир томонлама ёндашиш бўлиб қолади. Инсон саломатлигига биринчи навбатда, унинг ўзи масъул эканлигини унинг онгига сингдириш тиббиёт ходимларининг асосий вазифаларидан биридир. Лекин, организмда касаллик келтириб чиқарувчи ҳар хил нороционал  овқатланиш, ҳаракат, биоритмик, ижтимоий, биологик омилларга, орттирилган ёмон одатларга, шунингдек, ирсий ҳамда жинсий, оила, иш ва бошқа фаолиятлардаги мавжуд омилларга қарши курашиш, уларни иложи борича бартараф қилишга биринчи навбатда, ҳар бир инсоннинг ўзи, қолаверса, бутун жамоатчилик жавобгар саналади. Мамлакатимизда соғлиқни сақлашни  ислоҳ қилишнинг асосий йўналишларидан бири ҳам, айнан соғлом турмуш тарзини аҳоли орасида кенг тарғибот қилиш бўлмоғи зарурлигини  юртбошимиз И.А.Каримов ўз чиқишларида, айниқса, соғлиқни сақлаш масалаларига тўхталганларида кўп марталаб таъкидлаганлар.
Бугунги кунда мамлакатимизда ёш авлодни ҳар томонлама камолга етказиб, соғлом ва баркамол қилиб тарбиялашда, уларнинг ҳуқуқий ва маънавий онгини ўстиришда, ахлоқий маданиятини оширишда юксак даражада эътибор берилмоқда, чунки юртимизнинг келажаги ҳозирги кунда ўсиб келаётган ёш авлоднинг жисмоний ва маънавий баркамол бўлиб вояга етишишига бевосита боғлиқ. 1993 йилда «Соғлом авлод учун» орденининг таъсис этилиши, кейинчалик 1994 йилда шу йўналишда ҳукуматга қарашли бўлмаган махсус фонднинг ташкил этилиши, Президентимиз ташаббуслари билан қатор йилларни “Инсон манфаатлари” (1997 йил), “Аёллар” (1999 йил), “Оила” (1998 йил), “Соғлом авлод” (2000 йил), “Оналар ва болалар” (2001 йил), “Сиҳат саломатлик” (2005 йил), “Ёшлар” (2008 йил), “Баркамол авлод” (2010 йил), “Мустаҳкам оила” (2012 йил) ва 2013 йилнинг “Обод турмуш” йили деб эълон қилиниши, уларнинг ижроси сифатида давлат дастурларининг қабул қилиниши, мутасадди Вазирликлар, ташкилотлар, шу жумладан илмий ходимлар олдига ҳам улкан вазифаларнинг қўйилиши мамлакатимиз келажаги бўлган ёш авлодга нисбатан эътиборнинг кучлилигидан далолат беради.
1996 йилл 29 августда “Фуқаролар соғлиғини сақлаш тўғрисида”ги қонун қабул қилинди. Республикада  соғлиқни сақлаш тизимида ислоҳотларни амалга ошириш мақсадида, 1998 йилда “Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишнинг давлат дастури тўғрисида”ги Президент Фармони ва қатор бошқа ҳукумат қарорларининг ҳам асосида одамларда соғлом турмуш тарзини шакллантириш масалаларига катта эътибор қаратилди.
Президентимизнинг 2009 йил 1 июлдаги ПК 1144-сонли “2009-2013 йилларда аҳолининг репродуктив саломатлигини мустаҳкамлаш, соғлом бола туғилиши, жисмоний ва маънавий баркамол авлодни вояга етказиш борасидаги ишларни янада кучайтириш ва самарадорлигини ошириш тўғрисида”ги Қарорлари, ҳар бир йилни белгилашда Давлат дастурдарида бошқа масалалар билан бир қаторда аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш, оналар ва болалар репродуктив саломатлигини муҳофаза қилиш тизимини такомиллаштириш, ёшлар орасида соғлом турмуш тарзи тамойилларини қарор топтириш, уларни гиёҳвандлик, ахлоқсизлик, ташқаридан кириб келаётган “оммавий маданият”нинг тубан иллатлари хавфи ва зарарли таъсиридан ҳимоялаш, ёш авлодни ҳар томонлама жисмоний соғлом ва маънавий бой қилиб тарбиялашга доир масалалар устувор вазифа этиб белгиланиши бу борадаги ислоҳотларнинг изчил давом этаётганлигини кўрсатади.
            Президентимиз И.А.Каримовнинг: “Бизнинг эзгу ниятимиз – келажаги буюк давлат ва эркин жамият қуриш. Бизнинг тараққиёт стратегиямиз соғлом авлод тарбиясига таянади ва уни ривожлантиришга қаратилган”, – деган сўзлари ҳам республикада ёш авлод тарбиясига нақадар катта аҳамият берилаётганини яна бир бор тасдиқлайди.
      
1975-1985 йилларда АҚШ, Франция, ва собиқ иттифоқда ўтказилган қатор илмий тадқиқотлар натижаларига кўра, инсон саломатлиги 49-53 фоиз ҳолда турмуш тарзига, 18-22 фоиз ирсиятга, 17-20 фоиз ташқи муҳитга ва биз соғлиғимизни ишониб топширган кўп сонли армияга эга тиббиёт тизими соғлиғимизга атиги 10 фоиз даражада таъсир қилар экан, холос. (Ю.П.Лиситсин, 1992 й). Соғлом турмуш тарзи кенг маъноли тушунча бўлиб, кун ва ишни биологик режимлар асосида ташкил қилиш, фаол дам олиш, бадан тарбия ва спорт билан шуғулланиш ҳамда организми чиниқтириш, шахсий гигиенага риоя қилиш, овқатланишни тўғри ташкил қилиш, руҳий осойишталик ёки асабий мувозанатни таъминлаш, зарарли одатлардан (ичкиликбозлик, кашандалик, гиёҳвандлик) ўзини тийиш, атроф-муҳитга бўлган муносабат тўғри шакллантириш, ўз вақтида шифокор кўригидан ўтиб туриш ва шу каби бошқа кўплаб таркибий қисмлардан иборатдир. Жамиятнинг ҳар бир аъзоси буларни ўз турмуш тарзига тадбиқ этса, соғлом ҳаёт кечиради.
Соғлом турмуш тарзининг барча элементларини бир кишида тўлиқ ва мукаммал шакллантириш  жуда мураккаб жараён. Унинг одам учун барча зарур элементларининг ҳар бир ёш даврига хос тўлақонли  шаклланиши ҳам кўп жиҳатдан, ана шу тарбиянинг қанчалик эрта ёшда бошланишига, соғлом турмуш тарзи тўғрисидаги билим, малака ва кўникмаларни ўргатиш жараёнининг бошқа таъсирларга нисбатан қанчалик  устуворлиги, яъни доминантлигига ҳам боғлиқ. Айниқса, боланинг ёш даврида бу кўникмаларни ўзлаштириши анча самарали ва тез кечади, аммо боланинг унга қанчалик риоя қилиши катталар назоратидан тушиб қолмаслиги керак. Негаки, бола айниқса, ёшлигида янгиликларга жуда ҳам берилувчан  ва тез қабул қилиб, олдин шаклланган кўникмаларни инкор қилиши ҳам мумкин.
Одамларда соғлом турмуш тарзининг шаклланиши, бир умрга ана шу кўникмаларга риоя қилиши кўп жиҳатдан ҳар бир кишининг ақлий, ахлоқий, иродавий тарбиясига боғлиқ ва инсоннинг биринчи навбатда, ўз-ўзига бўлган талабчанлигидан келиб чиқади. Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, кишиларнинг ўз соғлиқлари тўғрисидаги қайғуришлари, уларнинг турмуш даражаси, сифати, ҳар бир шахснинг яшаш тартиби (стилига) ва мазкур мамлакатнинг ижтимоий-иқтисодий салоҳиятига ҳам боғлиқ. Шу боисдан ҳам, мамлакатимизда бугун айнан халқимиз фаравонлигини янада кўтариш, жамиятда ҳар бир кишининг хохлаган турдаги жисмоний тарбия ва спорт турлари билан шуғулланиш имкониятларини яратиш, энг асосийси, одамларни, айниқса, ёшларни жисмоний жиҳатдан маданиятли қилиб тарбиялаш, спорт ва соғлом турмуш тарзини ҳар бир фуқаронинг ажралмас бир бўлагига айлантириш, ижтимоий одат сифатида онгига сингдириш бугуннинг энг долзарб муаммоларидан бири ҳисобланади.
Шуни таъкидлаш керакки, кўп ҳолларда одамлар орттирилган ёмон одатларни айнан 18-25 ёшлар атрофларида ўрганиб оладилар. Одатда, инсон бирон нарсани йўқотса, уни излай бошлайди, шу жумладан, соғлиқни ҳам. Аммо, афсус билан айтиш мумкинки, кўп ҳолларда кечикиб изланган соғлиқни топиш ва ўз ҳолига қайтариш амалда мумкин бўлмай қолади. Шу боисдан тиббиёт ходимларининг бутун жамоатчилик билан биргаликдаги асосий вазифаларидан бири аввало муҳитни, аниқроғи, ижтимоий муҳитни соғломлаштиришдан иборатдир. Ҳар бир ёш бола болалик давридан кейин ҳар хил касбий йўналишдаги муҳитларга тушади ва ана шу муҳит таъсири остида фаолият кўрсатади. Айнан шу ёшга етганида болаларда мустаҳкам иродавий тарбияни шакллантирган бўлишимиз керак. Одам ўз соғлиғига нисбатан ҳамма вақт ўз позициясини сақлаши лозим бўлади. Агар унда иродавий тарбия шаклланмаган ёки у суст ривожланган бўлса, у ҳар қандай таъсирга ўзининг мойиллиги билан осонгина кириши мумкин. У чекиш бўладими, ичиш бўладими ёки бошқа ҳар хил тартибсиз турмуш тарзи элементларига тез кўникма ҳосил қилиши мумкин. Аммо,  ушбу  осонгина орттирилган ёмон одатга организм маълум даражада ўрганиб, бу одат, кундалик эҳтиёжлардан бирига айланиб қолса, ундан воз кечиш осон кечмайди. Катталарда шаклланган ҳар қандай орттирилган ёмон одат, унинг атрофидаги ёшлар учун, биринчи навбатда фарзандлари учун ўрнак ва намунадир. Бу эса жамиятда ўта хавфли ҳолат. Ҳар бир киши маълум даражада соғлом турмуш йўналишлардан хабардор, қисман билим ва малакага эга бўлади. Аммо, ана шу йўналишлардаги қоидаларга риоя қилиш кўп жиҳатдан одамнинг характерига, дунёқарашига, ёши,  маълумоти, жинси, яшаш жойига боғлиқ ва энг  асосийси, соғлом турмуш тарзига риоя қилувчи одамлар орасида яшаши керак. Ана шундай одамларнинг кўпайиши эса соғлом турмуш тарзининг тез ва кенг доирада одамлар орасида оммалаштиришга хизмат қилади.
  	“Соғлом турмуш тарзи йўналишларини аҳоли орасида тарғиб қилиш усулини танлашда аҳолининг ўзига хос хусусиятларини инобатга олиш зарур. Айрим кишилар янгиликка интилувчан, кўп ўқийдиган, айримлари эса унинг акси, кам ўқийди, баъзида умуман ўқимайдилар, айримлар фақат оғзаки эшитишни, айримлар тасвирда кўришни ўзларига маъқул кўрадилар. Аҳолининг айнан мана шу хусусиятларини инобатга олмасдан ва қолаверса, соғлом турмуш тарзини тарғибот қилувчи мутахассиснинг ҳам бу борадаги билимига, малакасига, кўникмасига, педагогик маҳорат даражасига эътибор бермасдан бўлмайди. Соғлом турмуш тарзини тарғибот қилиш мутахассисдан чуқур билим билан бир қаторда педагогик, дидактик усулларни мукаммал билишни талаб этади. Ана шундагина ҳар қандай турда ва усулда ўтказилган мулоқот юқори самара беради”.
Соғлом турмуш тарзининг ҳар хил йўналиш ва элементларига ҳам, кўрганингиздек, одамларнинг  муносабатлари бир хил эмас. Хулоса сифатида шуни айтиш мумкинки, бугун соғлиқни сақлаш тизими ва бутун жамоатчиликнинг асосий вазифаси, одамларда уларнинг турмуш тарзига бўлган ижобий муносабатларини шакллантириш, инсон соғлиғини сақлашда соғлом турмуш тарзининг мазмунини ва аҳамиятини тушунтириш, шунингдек, одамлар ҳаётида ва тараққиётида асосий ва муҳим рол ўйнайдиган биологик ва ижтимоий омилларни ҳисобга олган ҳолда, жамиятда одамларнинг турмуш тарзини соғломлаштиришда асосий омилларни билиш ва уларнинг салбий таъсирларига қарши курашиш, соғлом турмуш тарзини тўлақонли таъминловчи асос бўлиб хизмат қилишини англатишдан иборат бўлади.
Баркамол инсон тарбиясини ташкил этиш азал-азалдан халқимизнинг эзгу орзуси, ижтимоий жамиятнинг муҳим талаби ва асосий мақсади, миллат маънавиятининг узвий бир қисми бўлиб келган. Бу ғоя нафақат алоҳида шахсларни, балки бутун-бутун халқларни юксак тараққиёт сари бошлаган, уларни маънавият ва маърифат соҳасида улкан ютуқларга эришишга ундаган. Комилликни орзу қилмаган, баркамол авлодни тарбиялаб вояга етказиш ҳақида қайғурмаган халқнинг, миллатнинг келажаги йўқ. Шу боис, мамлакатимизда маънавий-ахлоқий қадриятларнинг аҳамияти тобора ўсиб бораётганлиги маънавий баркамол авлодни тарбиялашни муҳим масала сифатида кун тартибига қўймоқда. “Шуни унутмаслик керакки, - дейди Юртбошимиз И.Каримов, - келажагимиз пойдевори билим даргоҳларида яратилади, бошқача айтганда, халқимизнинг эртанги куни қандай бўлиши фарзандларимизнинг бугун қандай таълим ва тарбия олишига боғлиқ”. Зеро таълим ва тарбиянинг уйғунлиги ёшларда билим эгаллаш билан бирга ватанпарварлик, инсонпарварлик, миллатпарварлик, демократик ва умуминсонийлик каби қадриятларни шаклланишига яқиндан ёрдам беради.
Мамлакатимизда “2014 йил – Соғлом бола йили” деб эълон қилинганлигида ҳам катта маъно-мазмун мужассам. Ушбу муносабат билан Давлат дастури қабул қилинди ва кенг кўламли ишларни амалга ошириш бошлаб юборилди. Бугун замон шиддат билан ривожланмоқда. Ахборот оқими кучайган, глобаллашиб бораётган дунёда вояга етмаган болаларни тарбиялаш, уларни болоғатга эришишида қулай муҳитни яратиш, тўғри йўлдан адашмай катта ҳаётнинг ойдин сўқмоғига олиб чиқишимиз долзарб масала ҳисобланади. Халқимизда “бир болага етти маҳалла ота-она” деган нақл бор. Шу маънода бола асосий вақтини оилада ва мактабда ўтказса-да, унинг  тарбияси учун фақат ота-она ва ўқитувчи масъул дейишимиз нотўғри. Фарзандларимизни қадриятларимиз руҳида, аждодларимизнинг муносиб ворислари қилиб тарбиялаш, ёт ғоя ва мафкуралар, иллатлар исканжасига тушиб қолишдан асраш барчамизнинг эртага қолдириб бўлмайдиган, лоқайдлик қилинса келажак кечирмайдиган вазифамиздир.  
Вояга етмаганларни назоратсиз ҳамда қаровсиз қолдирмаслик, бунинг олдини олишда узлуксиз таълим  муассасалари, оила,  маҳалла  ва  хуқуқ  тартибот органларининг ўзаро ҳамкорлигини йўлга қўйиш яхши самара беради.  Боланинг бўш вақтини қандай ташкил қилиш керак, у дарсдан кейин қаерга бораяпти, оила, мактаб ва маҳалла ҳамкорлигида бу масалада қандай ишлар амалга оширилмоқда каби саволларга жавоб топиш ва илғор тажрибаларни ўрганиш мақсадга мувофиқ. Ўсиб келаётган ёш авлод яшаётган муҳитда соғлом турмуш тарзини яратиш, унинг келгусидаги ҳаётида муҳим ўрин тутади. 
Бугунги кунда Ўзбекистонда ёш авлодни тарбиялашга давлат даражасида аҳамият берилмоқда, ўсиб келаётган ёш авлодни ардоқлаб, ҳар томонлама етук шахс бўлишига барча шароит ва имкониятлар яратиб берилмоқда. Кези келганда айтиш лозимки, соғлом бола тарбияси нафақат жисмонан, балки ёш авлодни миллий қадриятларимиз, анъана ва урф-одатларимизни авайлаб-асрашга, соғлом авлод қалбида она юртга муҳаббат, миллий ғояга садоқат туйғуларини чуқур сингдириш руҳида тарбиялаш демакдир.

   II-БОБ. СОҒЛОМ ТУРМУШ ТАРЗИ ТАРҒИБОТИНИНГ ТЕЛЕКЎРСАТУВЛАРДА АКС ЭТИШИ

2.1. “Соғлом бола йили” Давлат дастурида белгиланган асосий вазифалар
         “ Соғлом авлодни тарбиялаш – буюк давлат пойдеворини, фаровон ҳаёт асосини қуриш деганидир. Президентимиз Ислом Каримов томонидан айтилган бу сўзлар мамлакатимизнинг истиқболдаги бош мақсадини, давлатимиз сиёсатининг устувор  йўналишини белгилаб берган. Истиқлолнинг дастлабки кунларидан узоқ истиқболни кўзлаб, ``Фарзандларимиз биздан кўра кучли, билимли, доно ва албатта бахтли бўлишлари шарт``,   деган эзгу ният асосий мақсад қилиб қўйган. Истиқлол йилларида бу олижаноб мақсад йўлида миқёси ва аҳамияти жиҳатидан улкан ишлар амалга оширилди.”
Мамлакатимизда болаларнинг соғлом туғилиши ва улғайиши учун барча зарур шароитлар яратилди. Бу масалага янгича қарашни, масъулиятни янада оширишни талаб этади. Бу ҳақда сўз борганда, халқимиз қалбидан чуқур жой олган, эзгу даъватга айланиб бораётган бир шиорни эслаш ўринли, деб биламан. Яъни, соғлом бола – аввало соғлом ва аҳил оиланинг мевасидир. Спорт ана шундай оилаларни шакллантирадиган энг яхши воситалардан биридир. Спорт билан шуғулланган йигит-қизлар соғлом ва бақувват, фикри тиниқ бўлади. Келгусида фарзандларини ҳам шу руҳда тарбиялайди. Бундай оилалар кўпайса, бутун жамиятимизнинг соғлом муҳити янада мустаҳкамланади. Дарҳақиқат,   фарзандлари соғглом юрт қудратли бўлур, қудратли элнинг фарзандлари соғлом бўлур. Истиқлол йилларнинг шиорига айланиб улгурган ушбу ҳикматли ибора ҳар бир юртдошимизнинг қон-қонига сингиб кетган. Айтиш жоизки, ўткан йиллар мобайнида  мамлакатимизда  соғлом  авлодни вояга етказиш , умуман олганда , аҳоли  саломатлигини  мустаҳкамлаш масалаларига жиддий эътибор қаратилиб келинмоқда. 
        2013-йилнинг 6 декабр куни Ўзбекистон халқаро анжуманлар саройида Ўзбекистон Республикаси Конститутсияси қабул қилинган куннинг 21 йиллигига бағишлаб ўтказилган тантанали йиғилишда ҳам мамлакатимиз ҳаётига дахлдор муҳим масалалар қатори соғлом авлод тарбияси мавзуига алоҳида эътибор қаратилди. Тантанали йиғилишда Республикамиз Президенти Ислом Каримов маъруза қилиб, “Обод турмуш йили” якунлари ҳақида фикр билдирди, эришилган натижа ва муваффақиятларни чуқур таҳлил қилиб, демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантиришнинг асосий йўналишларини белгилаб берди. Маълумки, юртимизда кириб келаётган йилга ном бериш эзгу анъанага айланган. Юртбошимиз 2014 йилни “Соғлом бола йили” дея эълон қилди.
Давлатимиз раҳбари Соғлом бола йилининг асосий мақсад ва вазифалари ҳақида гапирар экан, мустақилликнинг биринчи йиллариданоқ соғлом она — соғлом бола масаласига давлат сиёсатининг устувор йўналиши сифатида қаралганини, бу борада умуммиллий дастурлар доирасида кенг кўламли ишлар амалга оширилганлигини қайд этди.
       “Соғлом бола йили” Давлат дастурида бошланғич таълимнинг сифатини ошириш, таълим стандартлари, ўқув дастурлари, дарслик ва қўлланмаларни такомиллаштириш, илғор педагогик ва ахборот-коммуникатсия технологияларини кенг жорий этиш масалалари ўз ифодасини топиши зарурлигини таъкидлади.   Президентимиз ташаббуси билан Ўзбекистон Болалар спортини ривожлантириш жамғармаси ташкил этилиб, болалар ва ўсмирлар ўртасида спортни оммалаштириш, соғлом ҳаёт тарзини кенг қарор топтириш, баркамол авлодни шакллантиришнинг ноёб тизими йўлга қўйилди. Болалар спорти таълим-тарбия соҳасининг узвий қисмига айланди.
   2014-йилда болалар спорти обектлари, мусиқа ва санъат мактаблари барпо этиш, реконструксия қилиш ва капитал таъмирлаш ишлари изчил давом эттирилди. 113 спорт иншооти ва сузиш ҳавзаси, 55 болалар мусиқа ва санъат мактаблари қурилиб, фойдаланишга топширилди. Ушбу обектларнинг 132 таси қишлоқ жойларда ишга туширилди. Бу мақсадлар учун 210 миллиард 400 миллион сўм маблағ йўналтирилди.
       Сўнгги ўн йилда даволаш-профилактика муассасаларини модернизатсия қилиш ва энг замонавий ускуналар билан жиҳозлаш учун 750 миллион АҚШ долларидан зиёд маблағ сарфланди.  Ўзбекистонда оналар ўлими 3,1 баробар, гўдаклар ўлими 3,2 баробар камайди. “Она ва бола скрининги” дастури амалга оширилиши натижасида туғма нуқсонли болалар туғилиши 2000-йилдан буён 1,8-марта камайди. Бугунги кунда мамлакатимиз болаларининг 92 фоизи ривожланиш кўрсаткичлари бўйича Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти стандартларига тўла мос келади. “Sаvе the children” халқаро ташкилоти рейтингига кўра, Ўзбекистон дунёдаги болалар саломатлиги тўғрисида энг кўп ғамхўрлик кўрсатадиган ўнта мамлакат қаторидан жой олди.
        Кадрлар тайёрлаш миллий дастури ва Мактаб таълимини ривожлантириш умуммиллий давлат дастурининг амалга оширилиши самаралари мамлакатимизда баркамол авлодни тарбиялашга қаратилаётан улкан эътиборнинг яққол тасдиғидир. Маълумки, Ўзбекистонда 12-йиллик мажбурий таълим жорий этилган, унинг сифати халқаро талабларга жавоб беради. 2004-йилдан буён умумтаълим мактабларини қуриш, моддий-техник базасини яхшилаш ва жиҳозлаш учун жами 2,8 триллион сўмдан ортиқ, болалар мусиқа ва санъат мактабларига 2009-йилдан буён 488 миллиард сўмдан зиёд маблағ йўналтирилди. Спорт мамлакатимизда баркамол авлодни тарбиялашнинг ажралмас таркибий қисмига айланган. Уни болалар ва ўсмирлар, айниқса, қизлар ўртасида оммалаштириш, соғлом турмуш тарзини кенг қарор топтириш бўйича ноёб тизим яратилди.
Нафақат шаҳарларда, балки энг олис туманларда ҳам замонавий спорт комплекслари барпо этилди. 2003-2013-йилларда 1816 спорт обекти ишга туширилди, бу болаларни оммавий тарзда спорт билан мунтазам шуғулланишга ва уларнинг саломатлигини муцаҳкамлашга кўмаклашмоқда. Бугунги кунда Ўзбекистонда икки миллионга яқин бола, шу жумладан, 842 минг қизлар 30 дан ортиқ спорт тури билан мунтазам шуғулланмоқда.
       Ёшларнинг истедодини руёбга чиқаришда спортнинг ўрни беқиёс.  Жисмоний тарбия билан мунтазам шуғиланган оғил-қизларда , аввало, ўз устида ишлаш, мустақил фикрлаш мақсад сари дадил интилиш кўникмаси шакланади. Айниқса ёшларимизнинг  кичик ёшдан спортга дил тутилгани , уларнинг таълим-тарбияси учун ғоят муҳимдир. Мамлакатимизда соғлом авлод ва баркамол авлодни вояга етказиш борасида  яратилаётган ўлкан имкониятлардан  самарали фойдаланиб, спорт билан мунтазам шуғилланаётган  гил-қизлар  сафи тоборо кенгайиб бормоқда.   Бунда замонавий спорт мажмулари  ёшларимизни ҳам жисмоний, ҳам манавий жиҳатдан етук  этиб  тарбиялаш , уларнинг жаҳон спорти майдонларида эгалшга қодир авлод былиб тарбиялаш ва шакланишида муҳим омилларидандир.
       Мамлакатимизда “Соғлом бола йили” деб эълон қилинган жорий йилда бу борадаги ишлар кўлами янада кенгайди. Жамиятимизда соғлом турмуш тарзини ва аҳолининг тиббий маданиятини юксалтириш, оммавий спортни, айниқса, болалар спортини ривожлантириш борасидаги ишлар изчил давом эттирилади.
     Давлатимиз раҳбари спорт иншоотларидан самарали фойдаланиш, қизларни спорт билан шуғулланишга кенг жалб қилиш, мамлакатимизда ишлаб чиқарилаётган спорт анжомларининг турини кенгайтириш ва сифатини янада яхшилаш, шу соҳада фаолият олиб бораётган маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш масаласига доимий эътибор қаратиш зарурлигини алоҳида таъкидлади.
          Болалар спортини ривожлантириш жамғармаси бугун бошқаларнинг ҳавасини тортаётган ташкилотга айлангани барчамизга мамнуният бағишлайди. Бу ҳаракат самараларидан баҳраманд бўлаётган болалар ҳар томонлама баркамол бўлиб вояга етмоқда. Бу халқимиз ҳеч қачон ҳеч кимдан кам бўлмагани, ҳеч кимдан кам эмаслиги ва ҳеч кимдан кам бўлмаслигининг яна бир ҳаётий тасдиғидир, деди  Президентимиз Биламизки, бола ҳар томонлама соғлом бўлиб улғайиши оила, маҳалла ва жамиятдаги муҳитга, таълим-тарбия ва тиббий хизматлар сифатига чамбарчас боғлиқ. «Соғлом бола йили» Давлат дастурида ушбу масалаларнинг ҳар бирига алоҳида эътибор қаратилгани партиямиз даcурий мақсадлари рўёбга чиқишида муҳим ўрин тутади.
“19-феврал куни Ўзбекиcтон Республикаси Президентининг «Соғлом бола йили» Давлат дастури тўғрисида"ги қарори қабул қилинди. «Соғлом бола йили» Давлат дастури 7 бўлим ва 125 банддан иборат бўлиб, унда болалар туғилиши, таълим-тарбияси, оилада соғлом муҳитни, унинг иқтисодий ва маънавий-аҳлоқий асосларини муcтаҳкамлаш, ижтимоий соҳа ривожига ажратилаётган маблағлар самарадорлигини ошириш билан боғлиқ масалалар акс этган.
          Биринчи навбатда, соғлом ва баркамол авлодни тарбиялаш учун қулай ташкилий-ҳуқуқий шароитлар яратишга қаратилган қонунчилик ва меъёрий-ҳуқуқий базани янада такомиллаштириш, янги қоида ва меъёрларни ишлаб чиқиш бўйича чора-тадбирлар белгиланган. Саккизта қонун лойиҳасини ишлаб чиқиш режалаштирилган. «Болаларни жисмоний ва маънавий ривожига зарарли таъсир кўрсатувчи ахборотдан ҳимоя қилиш тўғрисида», «Аҳолининг санитария-епидемиологик барқарорлиги тўғрисида», «Ўзбекистон Республикасининг “Таълим тўғрисида“ги қонунига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида», янги таҳрирдаги «Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида», «Ўзбекистон Республикасида ёшларга оид давлат сиёсати асослари тўғрисида»ги ва бошқа қонунлар шулар жумласидандир.
«Болаларни жисмоний ва маънавий ривожига зарарли таъсир кўрсатувчи ахборотдан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонунда болаларни уларнинг онгини бузувчи, руҳий жароҳат етказувчи ахборот таъсиридан ҳимоя қилиш, оммавий ахборот воситаларида шафқатсизлик ва зўравонлик тарғиботига йўл қўймасликнинг таъсирчан ташкилий-ҳуқуқий механизмлари кўзда тутилади.
«Соғлом бола йили» Давлат дастурида оилада меҳр-оқибат ва ўзаро ҳурмат муҳити, юксак аҳлоқий ва маънавий қадриятларни барқарор қилиш, ёш оилаларни моддий қўллаб-қувватлаш, оналик ва болаликни муҳофаза қилиш, она ва бола саломатлигини муцаҳкамлаш, хотин-қизлар ўз иқтидорини рўёбга чиқариши учун зарур шароитлар яратиш, уларнинг кундалик рўзғор юмушларини енгиллаштириш каби вазифалар белгиланган. Хотин-қизлар, болалар ва ўсмирларнинг сифатли тиббий хизматлардан фойдаланиш имкониятларини янада кенгайтириш мақсадида ҳар ойда соғломлаштириш ҳафталиклари ташкил этилади, шунингдек, мамлакат етакчи тиббиёт муассасалари мутахассислари иштирокида олис туманларда яшовчи 145 минг нафар аҳоли чуқурлаштирилган тиббий кўрикдан ўтказилади. Янги оилавий поликлиникалар, қишлоқ врачлик пунктлари, санатория-курорт объектлари барпо этиш, мавжудларининг моддий-техник базасини мустаҳкамлаш ишлари давом эттирилади.”
Мамлакатда 130 маданият ва дам олиш марказларининг моддий-техник базасини мустаҳкамлаш, ўн бешта янги маданият ва истироҳат боғларини барпо этиш, мавжуд йигирма тўққизтасини реконструксия қилиш ва таъмирлаш режалаштирилган.
Маиший техника ишлаб чиқариш ва уни харид қилиш учун истеъмол кредитлари ажратишни кенгайтириш ҳисобига хотин-қизларнинг маиший шароитларини яхшилаш ва рўзғор юмушларини енгиллаштиришга катта аҳамият берилмоқда. 194 тумандаги олис қишлоқларда гўзаллик салони, тикувчилик, таъмирлаш устахоналари ва бошқа хизмат кўрсатиш корхоналаридан иборат намунавий маиший хизмат мажмуалари очилади.
      Қишлоқ оилаларини замонавий уй-жой билан таъминлаш, уларнинг турмуш даражаси ва сифатини юксалтириш борасидаги ишлар янги босқичга кўтарилади. 2014 йилда намунавий лойиҳалар асосида 11 минг якка тартибдаги уйлар қурилади. Икки минг ёш оилага уй-жой қуриш ва мамлакатда ишлаб чиқарилган узоқ муддат фойдаланиладиган товарлар харид қилиш учун фоизсиз  берилади. Туманлар марказлари ва қишлоқларда сув таъминоти ва канализатсия тизимларини яхшилашга доир қатор янги лойиҳалар амалга оширилади. Жорий йилда соғлом фарзандлар туғилиши ва уларнинг саломатлигини мустаҳкамлаш учун шарт-шароитларни янада яхшилашга қаратилган чора-тадбирлар амалга оширилади. МДҲ мамлакатларида ўхшаши бўлмаган замонавий кўп тармоқли болалар марказини (ИВ даражали) қуриш ва уни юқори технологик тиббиёт ускуналари билан жиҳозлаш кўзда тутилган. Республика ихтисослашган педиатрия илмий-амалий марказининг қатор бўлинмалари, ТошПТИ клиникалари, 13 вилоят кўп тармоқли болалар тиббий марказлари, 62 туман тиббиёт бирлашмалари ва бошқа тиббий ва тиббий-ижтимоий муассасалар қурилади ҳамда тубдан таъмирланади. Уларнинг барчаси замонавий диагностика ва даволаш ускуналари билан жиҳозланади, бу болаларга жаҳон стандартлари даражасида ихтисослаштирилган юқори технологик тиббий ёрдам кўрсатиш имконини беради.
         Аҳолининг санитария-епидемиологик барқарорлигини таъминлашнинг энг самарали воситаларидан бири юқумли касалликлар профилактикасидир. Шу мақсадда турли инфексияларга қарши янги ваксиналарнинг босқичма- босқич жорий қилинишини ҳисобга олиб, болаларни эмлаш дастурини такомиллаштириш зарур. Миллий эмлаш тақвими асосида контингентнинг камида 97 фоизини қамраб олган профилактик ваксинатсия қилиш кўлами кенгайтирилади. Йил давомида мактабгача таълим муассасалари тарбияланувчилари ва ўқувчиларнинг 6,6 миллионга яқини чуқурлаштирилган тиббий кўрикдан ўтказилади, таркибида ёд моддаси бўлган дори-дармонлар воситасида соғломлаштирилади. Қишлоқларда яшайдиган оналарнинг репродуктив саломатлигини мустаҳкамлаш мақсадида 400 минг нафар ҳомиладор аёл махсус поливитаминлар билан бепул таъминланади.
«Соғлом бола йили» Давлат дастурида мактабгача таълим муассасаларининг моддий-техник базасини босқичма-босқич мустаҳкамлаш, шу жумладан, уларни тубдан таъмирлаш ва жиҳозлаш, янгиларини қуришга йўналтирилган аниқ вазифалар белгиланган. Болаларни мактабга тайёрлаш бўйича мутлақо янги дастурларнинг ишлаб чиқилиши ва жорий этилиши белгиланган бўлиб, уларда болаларнинг ақлий, ахлоқий, эсетик ва жисмоний ривожланиши кўзда тутилган.
          «Баркамол авлод» болалар марказларини шакллантириш дастурининг амалга оширилиши жараёнида 66 шундай марказлар тубдан таъмирланади ва жиҳозланади. Бу болаларни ижодга, шу жумладан, техник ижодий ишларга янада кенг жалб қилишга кўмаклашади. Бошланғич синфларда ўқитиш сифатини янада кўтариш чоралари белгиланган. Жумладан, 1-4 синф ўқувчилари учун ўқув дастурлари ва дарсликларнинг қайта кўриб чиқилиши, шунингдек, ўқитувчилар учун тегишли услубий қўлланмалар ишлаб чиқилиши назарда тутилган.
«Миллий умумтаълим электрон кутубхона» лойиҳасининг амалга оширилиши ҳам болаларнинг интеллектуал ривожланишига кўмаклашади. Лойиҳада турли билим олишга оид ва ўқув материалларини электрон форматга ўтказиш маркази, мултимедиа ахборот ресурслари маркази, шунингдек, интегратсиялашган ахборот-кутубхона тармоғи ташкил этилиши, Ўзбекистондаги барча ахборот-кутубхона муассасаларининг 2020- йилгача ушбу тармоққа уланиши мўлжалланган.
Мамлакатда ота-она меҳридан маҳрум ва имконияти чекланган болаларга алоҳида ғамхўрлик кўрсатиб келинмоқда. 2015-2017 йилларда Меҳрибонлик уйлари, ихтисослаштирилган мактаб-интернатлар ва мактабгача тарбия муассасаларининг моддий-техник базасини босқичма-босқич муцаҳкамлаш, ривожланган давлатларнинг илғор тажрибасини ҳисобга олган ҳолда ўқув-тарбия жараёнини тубдан такомиллаштириш чоралари кўрилади.
Давлат дастурида 60,1 мингта ўқув ўринга мўлжалланган 380 умумтаълим мактабларини реконструксия қилиш ва таъмирлаш, уларни компютер техникаси, ўқув-лаборатория жиҳозлари ва бошқа ускуналар билан таъминлаш белгиланган. Бундан ташқари, 161 касб-ҳунар коллежи ва академик литсей, 48 болалар мусиқа ва санъат мактаби, 110 болалар спорт объектларини қуриш, реконструксия қилиш ва тубдан таъмирлаш режалаштирилган.
      Мактаблардаги чет тиллари хоналарини замонавий ахборот-коммуникатсия ва техника воситалари билан жиҳозлаш кўзда тутилган. Бошланғич синф ўқувчиларини қўллаб-қувватлаш бўйича чора-тадбирларни амалга ошириш давом эттирилади. Жумладан, 586,9 минг нафар биринчи синф ўқувчиларига ўқув жиҳозлари тўпламлари ва 6,5 миллион нусхадаги дарсликлар, умумтаълим мактабларининг 500 мингдан ортиқ 2-синф ўқувчиларига чет тиллар бўйича мултимедиали иловали дарсликлар бепул берилади. Ёзги таътил даврида болаларнинг ҳордиқ чиқариши ва бўш вақтларини мазмунли ўтказишини таъминлаш мақсадида соғломлаштириш оромгоҳларига 280 минг нафар ўғил-қиз имтиёзли, 35,7 минг нафари бепул йўлланмалар билан таъминланади. Давлат бюджети маблағлари ҳисобидан кам таъминланган оилалар фарзандларига 516,9 минг тўпламдаги қишки кийим ва 3,1 миллион нусхада дарслик, ўқув қуроллари бепул берилади. Меҳрибонлик уйлари тарбияланувчилари ва кам таъминланган оилалар фарзандларини халқимизнинг бой тарихий ва маданий мероси билан таништириш мақсадида Самарқанд, Бухоро, Хива ва Тошкент шаҳарларига бепул саёҳатлар, шунингдек, музейлар, ҳайвонот ва ботаника боғларига экскурсиялар ташкил этилади.
2014-йил ноябр ойида Тошкентда «Бола учун ижтимоий шериклик: миллий ва хорижий илғор тажриба» мавзусида халқаро форум ўтказилади. Давлат дастури доирасида амалга ошириладиган тадбирларга 4,509 трлн сўм ва 303 млн доллар миқдорида маблағ йўналтирилади.  Давлат дастурида соғлом авлодни тарбиялаш бўйича қонунчиликни янада такомиллаштириш, қатор қонунлар лойиҳаларини ишлаб чиқиш белгиланган. Давлат дастури доирасида амалга ошириладиган тадбирларга умумий ҳисобда қарийб 4,6 миллиард сўм, шунингдек, 302,9 миллион доллар миқдорида маблағ йўналтириш кўзда тутилаяпти. 
“Соғлом бола йили”нинг асосий мақсад ва вазифалари ҳақида гапирар эканмиз, халқимиз ўртасида кенг тарқалган “Фарзандлари соғлом юрт қудратли бўлур, қудратли элнинг фарзандлари соғлом бўлур” деган ҳикматли иборани яна бир бор эсга олишимиз ўринли бўлади, деб ўйлайман.    Бизнинг мана шу қисқа – йигирма уч йиллик янги тарихимизда мустақилликка эришиш, миллий давлатчилигимиз, эртанги кунимизни қуришда, юртимизни турли бало-қазолардан асрашда, Ўзбекистонимизнинг ривожланган демократик давлатлар қаторига кириши, жаҳон майдонида муносиб обрў топишида энг асосий омиллар нима деб сўраса, мен, бошқа мезонларни инкор этмаган ҳолда, бир фикрни алоҳида таъкидлаб айтган бўлардим: бу йўлдаги энг муҳим омил – бу ҳам жисмоний, ҳам маънавий жиҳатдан соғлом, ҳеч кимдан кам бўлмасдан, бошини баланд кўтариб яшайдиган, Ватанимизнинг тақдири ва келажаги учун масъулиятни ўз зиммасига олишга, халқимиз интилаётган келажаги буюк давлатни барпо этишга қодир бўлган баркамол авлодимиз, десам, айни ҳақиқатни айтган бўламан.  Ана шу ҳақиқатни эл-юртимиз чуқур англаб, юрагидан, қалбидан ўтказиб, кенг қўллаб-қувватлаётгани бугунги кунда ўз ҳосили ва натижасини бераётгани ва буни бутун дунё тан олаётгани, бизга ҳавас билан қараётгани ҳеч кимга сир эмас.  Биз таянчимиз ва суянчимиз, ғуруримиз ва ифтихоримиз бўлмиш болаларимизга, ёшларизмизга  ишонч билан, ҳурмат-еътибор билан қарашни келажагимизга бўлган ишонч, миллатимизга, халқимизга бўлган ҳурмат-еҳтиром ифодаси деб биламиз.  “Соғлом бола йили” дацури деган ном билан амалга оширадиган барча режа ва вазифаларимиз ҳам ана шу эзгу мақсадга хизмат қилади
 2.2. Соғлом турмуш тарғиботига бағишланган телевизион лойиҳалар
Ҳозирга кунда телевиденияда болаларга бағишланган кўрсатувлар кўп. Юртимизда нафақат бу йил “Соғлом бола йили” деб эълон қилинганлиги балки бундан олдинлари ҳам беғубор болажонларга бағишлаб турфа хил кўрсатувлар мавжуд эди. Соғлом юртнинг таянчи бу соғлом, ақлли боладир десак муболаға былмайди.
“Ўзбекистонинг ҳар бир каналида болалар учун махсус кўрсатувлар мавжуд.  Юртимизда фақат 2014-йилдагина болалар спортига катта эътибор қаратилгани йўқ, балки муцақиллика эришишгандан сўнг болалар спортига яни ёшларга катта эътибор қаратиб келмоқда. Юртбошимиз таъкидлаганидек, ҳеч қандай нарса спортчалик мамлакатни дунёга  машҳур қиломайди. Дарҳақиқат спортнинг ҳар бир соҳасидан Ўзбекистон пешқадамлар орасида давогарлик қилиб келмоқда. “Ўзбекистон” телеканаларида болалар ва соғлом бола мавзуида кўрсатувлар ташкил қилиниб ва оммага тақдим қилинаяпти. Кўрсатувларни таҳлил қилиб чиққанда, ҳар бир сонида бир ёқлама ёндашилган. “Ўзбекистон”, “Ёшлар”, “Болажон”, “Оилавий” каналида  деярли ҳар куни мазкур йилга бағишланган кўрсатувлар намойиш этилади.   
Ёшлар каналида “Соғлом бола - соғлом оила” кўрсатуви оила учун керакли ва фойдали маълумотлар улашмоқда. Юртимизда оналик ва болаликни ҳимоя қилиш, соғлом болани шакллантириш, болаларнинг турли нуқсонларсиз соғлом туғилишида соғлиқни сақлаш  тизими ва тиббиёт ходимларининг роли ва маъсулиятини, аҳолининг тиббий маданиятини ошириш, соғлом  турмуш тарзини тарғиб қилиш юзасидан  олиб-борилаётган чора тадбирлар, тиббиёт  муассасаларида даволанишнинг  юқори технологияларига асосланган усулларини тадбиқ  этган ҳолда соғломлаштириш учун шароитларни янада яхшилаш,  тиббий хизмат сифатини яхшилаш, болалар ва ўсмирлар ўртасида касалликларни олдини олиш бўйича амалга оширалаётган кўрсатсада.  Мазмуни  ҳақида гапирадиган бўлсак, соғлом болани шакллантиришда таълим ва спорт тизмининг ролини оширишда, юқори малакали ва тажрибали педагоглар билан таъминланган былса-да, мактабгача та`лим муассасалари тармоғини янада кучайтириш , болаларни мактабга тайёрлаш ишларини янги босқичга кўтариш, юксак педагогик ва ахборот коммуникатсия  технологияларни жорий этган ҳолда  бошланғич таълимни янги поғанага олиб чиқиш , болаларда хусусан қизларда жисмоний тарбия   ва спортга бўлган қизиғиш уйғотиш  “Баркамол авод” болалар марказлари фаолияти самардорлигини янада ошириш йўлида амалга оширишилаётган ишлар таҳлил қилинди.” 
  	“Спорт” телерадиоканалида  эса “Соғлом бола” кўрсатуви эфир юзини кўрмоқда, бу кўрсатув 15 дақиқадан иборат бўлиб, Халқ таълими вазирлигидан тайёрланмоқда.  Кўрсатув моҳиятини гапирсак, дастур мулоҳаза ва мушоҳада қилинадиган кўрсатув ҳисобланади.  Ма`лумки болалар спортига, соғлом турмуш тарзини тарғиб этишга қаратилаётган эътибор, айниқса  балоғатгача  бўлган ёшларнинг ҳар томонлама соғлом баркамол бўлиб улғайиши учун яратилаётган шароитлар ҳақида ҳикоя қилинди.  Шунингдек, мактабгача таълим муассасалари  тарбияланувчилари орасида жисмоний тарбия ва спорт мусобақаларини ташкил этишга алоҳида эътибор қаратилди. Болалар спортини таълим-тарбия жараёнини билан муносиб равишда изчил ривожлантириш борасидаги  ишлар таҳлил қилинди. Яна бир кўрсатув “Чемпион бола” 30 дақиқадан иборат бўлиб, Маданият ва спорт ишлари вазирлиги ,Соғлиқни сақлаш вазирлиги ма`сул ҳисобланади. Ҳар бир инсоннинг соғлом бўлиши учун зарур бўладиган маслаҳатлар, жисмоний комилликка  эришиш, хусусан тўғри овқатланиш, болалар гимнастикаси, тоза ҳавода  сайр қилишнинг хусусиятлари, турли сабзоват ва ўсимликларнинг фойдали жиҳатлари, улардан тайёрланадиган шарбат  ва таомларининг афзаликлари  шифокорлар, ошпазлар, мутахассислар, ҳамкорлигида таҳлил этиб борилди. Кўрсатув ток-шоу тарзида тайёрланди.  
““Ўз қўлинг билан яса”, “Замонавий  болажоналар” “Ёшлар” каналида эфирга узатиладиган бу кўрсатув гарчи 15 дақиқа бўлсада аммо анча бунча муаммоларни очиб  берган. Ўсиб  улғаётган болажонларга  турли касб ҳунарга ўргатиш ва қизиқишини  ошириш каби жиҳатларга эътибор қаратилади. Шунингдек  унда “Ўз қўлинг билан яса”	 рукни остида саҳифалар берилиб боради. Ёшларнинг бекор юрмаслиги  учун бирор бир ҳунар ўрганишини ёки мунтазам равишда спорт билан шуғиланишига чорлайдиган кўрсатув бўлиб келмоқда.  Ёшлар телерадиоканалида замановий болажонлар 15 дақиқали кўрсатувда, “Замановий болажонлар”, “Замон билан ҳамнафас ўсиб, улғаётган болажонларнинг юриш-туриши , одоб- аҳлоқи ,  хулқида миллий ўзликка юғирилган  замонавий касб этишни тарбиялаб бориш каби жиҳатларга эътибор қаратилиди. Шунингдек , унда “Онам билан таом тайёрлаймиз” рукни остида саҳифалар бериб борилади.” 
“Ёшлар” телерадиоканалида “Нуқтаи назар” кўрсатуви Ток-шоу жанрида тайёрланади. Мазкур кўрсатув оилада ўзаро муҳаббат ва ҳурмат муҳитини яратиш, юксак манавият  ва ахлоқий қадирятларни қарор топтириш,  ёш оилаларни моддий қўллаб қуватлаш, оналик ва болаликни муҳофаза  қилишни таъминлаш, аёлларнинг  кундалик уй меҳнатларини енгиллаштириш ва уларнинг ўзларини намоён этишлари учун зарур шароитлар яратиш борасидаги  ишлар, соғлом ва ҳар томонлама баркамол авлодни шаклантиришда маҳалланинг  ўрни ва роли , бу борадаги ечимни  топиш, шунингдек “Соғлом бола йили” Давлат дастуридан келиб чиқувчи  вазифаларни бажариш орқали  жамият равнақига  ҳисса қўшишда фуқаролик маъсулиятини ошириш каби жиҳатларга эътибор қаратилади.  Кўрсатув 30 дақиқа давом этади.
“Ўзбекистон” теларадиоканалида  “Биз учун муҳим” соғлом фарзандни тарбиялшда ота-оналарнинг тиббий маданияти юксалтириш, инсон саломатлигига  фойда келтирувчи омиллар, репродуктив  саломатлик қоидалари турли касалликар ва уларнинг олдини олиш масалаларини  ҳақида мулоҳаза юритилди.  Беморлар шифо топиш йўллари, мамлакатимизда аҳолининг саломатлигини сақлаш учун яратилга иш шароитлар таҳлил қилинди.     
“Ўзбекистон” телеканалининг “Ойдин ҳаёт” кўрсатуви 2014 йил “Соғлом бола – юрт таянчи” мавзусида қизиқарли кырсатув бўлиб ўтди. Кўрсатувда жамиятда соғлом болани тарбиялаш,  унинг билимли бўлиб йетишишини таъминлаш мақсадида оилада соғлом турмуш тарзига амал қилиш йўллари ҳамда болажонларнинг дунё қарашларини ўстириш уларни соғлом муҳитда тарбиялаш, болакайларнинг саломатлигини мустаҳкамловчи табиий неъматлар ва уларнинг ўзига хос хусусиятлари борасида амалий маслаҳатлар ва қизиқарли тавсиялар бериб борилган. Кўрсатувда кичкинтой болажонларнинг спортдаги ютуқлари ҳақида ҳам сўз боради. Унга кыра 6 ёшли ва 3 ёшли кичик шахматчи болажонларнинг қандай қилиб шу ютуқларга эришганлиги ҳақида ва уларнинг ота-оналарининг тарбиялари мақсад ва ўгитлари, оиладаги соғлом муҳит ҳақида сўз борди. Кўрсатувнинг ютуғи долзарб мавзу очилганлиги ва мавзунинг қизиқарлилигидадир. Барча ота-оналар ва кичинтой болажонлар ҳам шахматчи қизалоқларнинг ёшлигиданоқ бундай  марраларга қандай эришганлигига қизиқдилар. Кўрсатувнинг ютуқлари билан озмунча камчиликлари ҳам бор журналистлар болалар билан ишлашда яъни суҳбат жараёнида болакайлардан савол жавобларда тўлиқ жавоб ола олмаганлар улар билан дилдан суҳбат қурганларида кўрсатув янада қизиқарли ва мазмунли чиқар эди.
        “Ўзбекистон”  канали орқали намойиш этиладиган “Оналар мактаби” телекўрсатувининг мақсади бола тарбиясида онанинг роли ва она ҳомиладорлик пайтидаёқ боланинг ривожланиши, соғлом муҳитда шаклланиши зарур. Соғлом боланинг дунёга келишида албатта онанинг роли каттадир.
          Кўрсатувнинг бу галги сони бўлажак онанинг соғлиги ва руҳий ҳолатига боғлиқлиги, оналик ва болаликни ҳимоя қилиш, оилаларда соғлом муҳитни кучайтириш ва бола тарбияси юзасидан ота-оналарга маслаҳатлар ва тавсиялар берилган. Кўрсатув қисқа вақтда берилганлиги боис шифокордан қисқа ва қизиқарли савол жавоб ўтказилди. Кўрсатувда болани соғлом ривожланиши ва болакайнинг ота-оналарига тавсиялар томонидан тылиқ ёритилган. Шифокор томонидан олинган жавоблар ҳам томошабинни қизиқтиради.
          “Ўзбекистон” каналининг “Фарзандим” телекўрсатуви “Соғлом бола йили”га бағишланган бўлиб, кўрсатувнинг июл  ойидаги сонида янги авлодни соғлом ва баркамол қилиб тарбиялашнинг илғор усулларини тарғиб қилиш, аҳолининг репродуктив соғлигини мустаҳкамлаш, оналик ва болаликни ҳимоя қилиш борасида бўлиб ўтган. Ҳозирги кунда мамлакатимизда соғлом турмуш тарзини яратиш борасида жуда аҳамиятга молик бўлган ишлар амалга оширилмоқда. Жумладан қилинаётган кўпгина хайрли ишлар, ёшларга яратиб берилаётган шарт- шароитлар, соғлиқни сақлаш борасида қилинаётган кўзга кыринадиган ишларнинг кўпчилиги шулар жумласидандир. 
	  Шу билан бирга соғлом турмуш тарзини яратишда бой маданий анъаналаримизнинг роли ҳам беқиёсдир. Жумладан биз учун муқаддас бўлган мўътабар ислом динимизда ҳам соғлом авлод тарбиясиги катта эътибор берилган. Халқимизда шундай ибратли урф одатлар мавжудки, бу одатларга ҳар бир инсон риоя этса албатта у инсон келажакда ҳамма учун намуна бўладиган ва ибратли комил инсон бўлиб етишади. Бу эса соғлом ҳаётнинг ва соғлом турмуш тарзини яратишда муҳим аҳамиятга эгалиги ҳақида сўз боради.
        “Оилавий” канали “Соғлом бола йили”га бағишланган кўрсатавларни мунтазам равишда намойиш этади. Канал кўрсатувларини узатишда илк дастур бу албатта, “Соғлом Бола” номи билан эфирга чиқади. Бу кўрсатувнинг мақсади -дунёга келган болаларни соғлом ва тарбияли бўлишида эмас, балки она қорнида вужудга келишни бошлаган болаларни соғлом ҳаётга тайёрлаб боришдан иборатдир. 
“Болажон”  телеканали асосан болаларга қаратилган ва фақат болаларни кўрсатишади.   Ташкил топганига гарчи кўп бўлгани йўқ былсада, янгича ниҳоҳ, янгича қарашни олиб  келди. “Болажон” канали болалар учун  хоҳлаган  мавзуда кенг қатламли кўрсатувларни  тақдим этмоқда. Болажон канали 7.00 да иш бошлайди ва биринчи дастури яни душанба куни  кўрсатувлари боши эфирга “САЛОМ БОЛАЖОН”  кўрсатуви эфирга чиқади.  “Болажон гимнастикаси”  кейин эса “Қувноқ стартлар” кўрсатувлари эфирга чиқади. Болалар учун мўлжалланган спорт кўрсатувлари турлича қилиб ёндошилмоқда.  Уларни қуйидгича таснифда эфирга узатиш кўзда тутилмоқда,  “Браво Энглиш”, “Қувноқ алифбо”, “Болажон устахонаси”, “Табиатшунос болажон”,  “Болажон саҳнаси”,  “Соғлом болажон”,  “Бола бошидан”, “Болажонлар саҳнаси”  кўрсатувлар намойиши  аввало кетма-- кетлик  билан эфирга узатилади.   Мазкур кўрсатувлар болалар манавиятини юксалтиришга катта омил  ҳисобланади.  Болаларнинг фикрлашига, ақлини юксалтиришга жумладан бу кырсатувлар сезиларли даражада болалар меҳрини қозонмоқда. Маълумки бундан 10 йил олдин бунақа шароитлар йўқ эди,  соат сайин болаларга қаратилган шарт-шароитлар  ва  ўзгаришлар кўпаймоқда,  бу албатта Ўзбекистонни ютуғи.    
“Болажон” каналида  Браво Энглиш кўрсатуви менга жуда катта тассурот қолдирган.  Бу кўрсатувдан тил ўрганиши  ва билимини энг асосийси болалар фикрини билдиришга уринадилар.   Бу кўрсатувни муаллифи Дилноза Мамадалиева  ғояси ҳам  пухта режалштирилган.  Болалар кўрсатувда  бемалол инглиз тилида гапира олади.  Кўрасатув икки тилда инглиз ва Ўзбек тилларида олиб борилади. Яна бир муҳим жиҳати ҳар галги сони қизиқарли бўлиши учун табиат қуйнида, ҳайвонат боғларида  ва болажонлар учун мўлжалланган майдончаларда тасвирга олинади.  Кўрсатувни минус тарафи бошловчи  профессионал даражада  иш олиб бормоқда дейломаймиз. Бошловчида  Дилбар Каримовада  сухандолик   етишмайди.  
“Билағон болажон” кўрсатуви  ҳам оммани ўзига жалб қила олди. Билағон кўрсатувда болалар саволларга  тезлик   жавоб беришлари ва тезлик билан  ўйлашлари  ва шу шартларни бажарган  команда ғалабага эришади. Кўрсатувда  ҳар бир деталга алоҳида эътибор қаратилган. Ижодкор шахс бу: “ижодни ҳаётининг мазмуни деб биладиган, бунёдкорликка интилиб яшайдиган қобилиятли шахски, у ўз шахсиятини ижод орқали намоён қилган ҳолда эзгуликка, оламнинг янада яхшироқ бўлишига хизмат қилади”. Ижодкор инсоннинг доимо аввал бўлмаган янгиликни ўйлаб топиши осон кечади. Бу айниқса телевизион журналистикага таллуқлидир.  Ижодкор инсон бўлган телебошловчи доимо томошабинни қизиқтириб, уни экранга “михлаб” олади. Зеро, ижод – бу бошловчилик жараёнининг мухим таркибий қисмларидан биридир.
“Имкон шоу” кырсатувини олиб бораётган Аҳрор ака болаларга мўлжалланган “Билағон” кўрсатувини ҳам бошловчи сифатида олиб бормоқда. Бошловчи  профессионал даражада олиб боради. Болалар бу кўрсатрувдан нима олади, деганда билимини тезкорлик чиқара билиши ва ақл чархини, чархлаш кырсатувнинг энг оилй мақсади ҳисобланади. “Билағон болажон” кырсатуви асосан мактаб ёшидаги болаларга мылжалланган  бўлиб, унда болаларнинг билими синовдан ўтказилади. Бу кўрсатув  аксарият  саволлари ёшлари учун жудда оддий ва бачкана туйилмоқда.        
“Болажон   устахонаси”  кўрсатуви ўзининг қофиёдош сўзларни шоирона талқинда телетомошобинлар эътиборига  тушган ёш бошловчи Гулхида Жўраева муаллифлиги остида ташкил этилган. Кўрсатувнинг ҳар галги сонида бошловчи  болажон тенгқурларига  қўл меҳнати орқали ясаш мумкин бўлган  буюмлар жумладан ўйинчоқлар, ҳайвонларнинг тасвири  рангли қоғоз орқали  ясаб кырсатади. “Болажон уцахонаси” кўрасатувининг асосий мақсади болажонларни иқтидорини шаклантириш  ва ривожлантиришга қаратилган. 
    “Қувноқ стартлар” кўрсатуву ҳам болаларнинг соғлом авлод тарбиясига боғлиқ кўрсатув ҳисобланади. Кўрсатув вилоятлардаги ёш болаларнИ жисмоний чиниқлаштиришга ва ҳамиша бадан тарбия билан шуғиланишга боланинг ўзини ундайди.  Бу кўрсатувда болалар команда бўлиб шартларни бажаришга киришади, ва аниқлик ва билимдонлик ғалаба қилишга энг катта ёрдам беради. 
2.3. Ток-шоу жанридаги чиқишларда соғлом турмуш тарғиботи
Оила мустаҳкамлиги, ундаги маънавий муҳитнинг барқарорлигит, энг аввало, унда тарбияланаётган болаларнинг илк ёшликдан ўз саломатлигига ўзи қайғуриш психологиясини шакллантира олишга бевосита боғлиқдир. Бунда ота-онанинг, яқин қариндош-уруғларнинг умуман соғлом турмуш тарзи ҳақидаги тасаввурлари қанчалик аниқ ва уларнинг кундалик турмушда саломатликни асраш кўникмаларига эга эканликлари катта аҳамият касб этади. 
Гап энг катта бойлигимиз – саломатлиу ҳақида борар экан, қулоғимизга тез-тез чалинаётган “соғлом турмуш тарзи” тушунчасининг ўзи хусусида олимлар фикрларини таҳлил этиш лозим. Олимлар ҳамда мутахассисларнинг таъкидлашларича, соғлом турмуш тарзининг бешта асосий шарти бўлиб, булар энг аввало тўғри овқатланиш, жисмоний фаоллик, зарарли одатлардан сақланиш, меҳнат қилиш ва дам олишни тўғри ташкиллаштириш ҳамда гигиеник кўникмаларга  амал қилишдир.
Мана шу шартларга риоя қилган кишининг саломатлиги, шубҳасиз, ўз қўлида бўлади. Лекин, кўпинча бу шартларга амал қилиш биз учун эриш туюлади. Ҳозирги кунда ҳам кўпчилик ўртасида учраётган касалликлар ва бевақт ўлимнинг асосий сабабларидан бири бизнинг соғлом бўлиш учун ўзимиз ҳаракат қилаётган қилмаётганимизда, ҳали ҳам бирон-бир мўъжизавий ҳаёт бахш этувчи дори ёки шифокор бўлишига ишониб, яшаётганимиздадир. Албатта, замонавий медицина жуда одимлаб кетди, тиббиёт ходимлари орасида ўз касбининг устаси бўлган олижаноб инсонлар ҳам кўп. Лекин агар инсон ўз турмуш тарзини онгли ташкил этиб, касал бўлиб қолганда ҳам унга қарши ўша шифокор билан тенгма-тенг онгли равишда турмаса, дардни енгиш мушкул эканлигини кўпчилик яхши билади.
Тадқиқотчи А.Каримов “Меҳр кўзда” Россиянинг “Жди меня” дастуридан шундоқлигича кўчирилган деган фикрлар қулоққа чалинади. Бунга эътироз билдириб бўлмайди. Ҳар бир эфирга узатилаётган кўрсатувнинг жамият ва халқ манфаатларига хизмат қилишини инобатга олсак, бу нуқтаи назардан “Меҳр кўзда” ўз олдига қўйган мақсадини бажара оляпти дейиш мумкин” – дейди.
Соғлом турмуш тарзи ҳақидаги тушунчаларни томошабин қаердан олади. Табиийки, бунда оммавий ахборот воситаларининг ўрни ва роли катта эканлигини яхши биламиз. Айниқса, телевидениенинг таъсири жуда катта. Манбалардаги ахборот ва маълумотларнинг халқбоп, оммабоп бўлишига алоҳида эътибор беришимиз, радиоэшиттиришлар, газета важурналларда бу мавзу кенг ёритилиши керак.                 
Мамлакатимизда мустақилликнинг дастлабки йиллариданоқ соғлом турмуш тарзини тарғиб этишга кенг эътибор қаратилди. Ўзбекистон телеканалларида ҳам бу мавзу доирасида қатор кўрсатувлар тайёрлана бошлади. Жумладан, “Саломатлик” дастури, “Саломатлик сирлари”, “Шифокор қабулида”, “Аптека слушает”, “Саломат бўлинг!”, “ТВ шифокор”, “Меъёр соғлик гарови”, “Оналар мактаби” каби кўрсатувлар тиббиёт мавзусида бўлиб, уларда бир қанча соҳалар қамраб олинган. Аввало, давлат ва хусусий клиникалар фаолияти, даволаш усуллари, соғлигимиз учун зарур бўлган маслаҳатлар бериб борилади. Шунингдек, соғлом турмуш тарзи тарғиботи ҳам ана шу кўрсатувларнинг биринчи ва асосий мақсадларидан ҳисобланади. 
Йил сайин оммавий ахборот воситалари сафи ва қамровининг кенгайиши халқимизнинг ахборот, давлат ва жамият ҳаётида рўй бераётган воқеа ва ходисалар, жаҳонда юз бераётган жараёнларга қизиқиши ортаётганидан далолат. Аммо бугунги кунда телеканаллар  ўз олдига қўйилган вазифаларини тўлақонли адо этяптими, томошабинларнинг телеканалларимиз ва телекўрсатувлардан кўнгли тўляптими, деган ҳақли савол туғилади. Бугун миллий телеканалларимизда эфирга узатилаётган кўрсатувлар хусусида “Даракчи” таҳририятига келиб тушган фикрлар журналист Қамариддин Шайхов томонидан ўртага ташланган. Айтилган фикрлар орасида уй бекаси Мунира Розиева,  “Ўзбекистон”  телерадиоканалидаги “Биз учун муҳим”, “Ўзингни англа”, “Ойдин ҳаёт” ток-шоулари хориж телеканалларидаги дастурлардан қолишмайди. Хусусан, “Ойдин ҳаёт” кўрсатуви нафақат саломатлик балки, соғлигимиз билан боғлиқ бошқа соҳаларни ҳам қамраб олаётгани қувонарли ҳол, албатта. “Биз учун муҳим”дастури эса бугунги кунда эфирга узатилаётган ток-шоулардан мавзунинг аниқлиги, далилларга бойлиги ва журналистнинг мутахассисларга боғланиб қолмай, аудиторияни ҳам эркин фикрлашга имкон яратаётгани билан ажралиб туради. Лекин бефарқлик мавзуси ёритилган дастурда кўп ҳолларда мавзудан четга чиқиб кетиш ҳолатлари кузатилди.
 Бугунги кунда миллий телеканалларда турли номлардаги ток-шоулар эфирга узатиляпти. Шулардан бири “Ўзбекистон” телеканалида “Ойдин ҳаёт” кўрсатувидир. Кўрсатув Россиянинг “Биринчи канал”ида эфирга узатилувчи Андрей Малахов бошловчилиги остида бошланган “Малахов+” ток-шоусидан андоза шаклида олинган. Кўрсатувда Мавзулар хилма-хил. “Ойдин ҳаёт”да эса бу вазифа Райҳон Уласенова (дастлаб Азиза Расулова) ва Рихситилла Абдуллаевларга юклатилган. 
	Энг аввало кўрсатувни диққатни тортадиган жиҳати, оддий мавзу танланишидир. Ана шу мавзу атрофида фикрлар тингланади. Мутахассислар таҳлил этилаётган мавзу бўйича кераклиги маслаҳатлар берадилар. “Ўзбекистон” телеканалида пайдо бўлган “Ойдин ҳаёт” кўрсатувида ҳам бир қанча мавзулар кўтарилди. “Кун тартиби – мувааффақият гарови”, “Сиз тўғри овқатланишни биласизми?”, “Чиниқинг, дард кўрмайсиз”, “Тутнинг фойдаси”, “Наврўз таомлари” каби мавзуларда кўрсатувлар тайёрланди. Кўрсатувнинг ўзига хос хусусиятлари борми ва бу нималарда кўринади?
	Биринчидан, кўрсатув соғлом турмуш тарзини тарғиб қилишда етакчи куч сифатида турибди. Чунки, бизда шу пайтгача эфирга узатилган кўрсатувлар асосан мазмуни турлича, шакли эса бир хил бўлган, аудиторияга унча таъсир эта олмайдиган дастурлар мавжуд бўлиб, томошабин уларни сабр билан охиригача кўролмайди. Чунки, шаклдан ташқари, мавзуга янгича ёндашув йўқ.
	Иккинчидан, бошловчи имиджи ҳам кўрсатувда алоҳида ўрин эгаллайди. Гапнинг сирасини айтганда, айрим дастурларни олиб бораётганлар шифокорлар бўлса-да, бошловчи сифатида ўзларини кўрсата олмайдилар. “Шифокор қабулида”, “Саломатлик сирлари” кўрсатувлари бошловчиларини мисол қилиб кўрсатиш мумкин. “Ойдин ҳаёт”да эса бу муаммо ҳал этилган. Ҳар икки бошловчи мавзуга яхши кириша олади. Қўйилган талабларни бажара олади. 
Учинчидан, одамларга таъсир этувчи усуллардан самарали фойдаланилмоқда. Мисол тариқасида кун тартиби масаласи кўтарилган сонида, тасвирга тушириш вақти ўтиб кетганлиги, бошловчи Рихситилла Абдуллаев ўз сайр қилиш вақти бошланганлигини таъкидлаб, узр сўраган ҳолда 2-бошловчидан илгари студияни тарк этди. Бу ҳам кун тартибига риоя қилишнинг бир кўриниши сифатида киритилган, психологик таъсир усулидир. Худди, шунингдек ҳаракат мавзусига бағишланган сонида томошабинга таъсир этувчи яна бир ҳолат, бошловчиларнинг студияга велосипедда кириб келишлари бўлди. Бошқа кўрсатувларда бундай ҳолатларни кузатмаган томошабинлар учун бу янгилик бўлади. Кўрсатувнинг ва мавзунинг таъсир кўрсатиш доираси ошади.
Тўртинчидан, кўрсатув турли муаллифлар томонидан тайёрланса-да, бошловчилар кўрсатувни ўзига хос тарзда олиб борадилар. Мавзуни ва матнни чуқур ўрганиш билан бирга, ўзлаштириш борасида ҳам тажриба тўплангани кўриниб турибди. Берилаётган саволларга эътибор қаратамиз. Яна ўша кун тартибига бағишланган сонида берилган саволларни келтирамиз.
1.Айтингчи, одам қайси касбда бўлишидан қатъий назар, кун тартибига риоя қилиши шартми?
2. Кун тартибига амал қилган қандай инсонларни мисол қила оласиз?
3.Айримлар тонг саҳарда, айримлар тунда самарали фаолият олиб боради. Бунинг боиси нима?
4. 4 тоифадаги одамлардан қайси бири кун тартибига кўпроқ риоя қилади?
5. Бир пайтда уйғониш, бир пайтда овқатланиш одамни зериктириб қўймайди-ми?
6. Овқатланишни ўзига хос хусусиятлари борми?  
7. Қатъий тартибга риоя қилиш шартми?
8.Кун тартибини тузишга қандай талаблар қўйилган?
9.Душанба куни оғир ишларни режалаштирмаслик керак дейди. Бунга нима дейсиз каби саволлар ўртага қўйилди.
Кўрсатувда бериладиган саволларни ҳам бир неча турларга бўлиш мумкин. Булар энг аввало, ҳар бир инсон билиши керак бўлган қатъий қоидалар ҳақидаги саволлар, иккинчиси, ҳаётий далилларга асосланган саволлар(душанба оғир кунми сингари), учинчиси суҳбат мавзусининг боришига қараб қўйиладиган саволлар. Ҳар учала ҳолатда ҳам бошловчилар маҳорати ва қобилиятини юқори баҳолашимиз керак. Чунки, қўйилган саволлар мавзуни очишга катта ёрдам беради. 
Бешинчидан, одамлар билиши керак бўлган оддий қоидаларнинг мутахассис томонидан тақдим этилишини ҳам ижобий баҳолаш керак. Тўғри овқатланиш мавзуси кўтарилган сонида, Анатолий Худойберганов томонидан тўғри овқатланишнинг 12 тамойили бирма-бир саналиб, тақдим этилди.         
- хилма хил овқат истеъмол қилиш;
- ёғ истеъмол қилишни назорат қилиш;
- кўп миқдорда сабзавот, мева ейиш керак. Салкам 400 гр мева (ярим кило) ейиш керак.
- 2-навли, ёрмали нон маҳулотларини истеъмол қилиш керак. Олий навдан витаминлар чиқиб кетади.
- қанд маҳсулотларини кам истеъмол қилиш керак. Шакар – оқ ўлим. Қандли деабетга олиб келади. Тишни бузади. Болаларга мева бериш керак. 
- тузни кам истеъмол қилиш керак. Туз емасанг қариган чоғингда осмондаги қушни кўрасан, фазандингга бермасанг у кундуз куни осмондаги юлдузни кўради. Кунига 15-20 грамм туз истеъмол қилинади.
- буғланган маҳсулотларни ейиш керак;
- сут маҳсулотларини ёғсизини ичиш (қатиқ, 60-80 гр сут ичиш кераклиги тавсия этилди);
- овқатланаётган пайтда чой истеъмол қилмаслик;
- вазнни назорат қилиб бориш керак каби тамойиллар тақдим этилди.
Олтинчидан, мутахассислар томонидан берилаётган маслаҳатларнинг ҳаёт билан боғланганлиги ва маълумотларга бойлигини алоҳида айтиб ўтиш керак. Ҳар куни қанча сут ёки қатиқ ичиш кераклиги, қанча туз зарурлиги, шакарнинг нима учун оқ ўлим деб аталиши каби далиллар одамни бироз ўйлантириб қўяди. Тўғри овқатланиш эмас, соғлом овқатланиш деган тушунчани киритилиши ва 2020 йилга бориб овқатланишдан юзага келадиган касалликлар сони яна ортиши маълумот сифатида тақдим этилди. Бу эса соғлигим, саломатлигим деб қайғурадиган ҳар бир кишини ташвишга солиши шубҳасиздир.
Еттинчидан, “Малахов+” кўрсатувида ҳам турли маслаҳатлар билан биргаликда, соғлигимиз учун фойдали бўлган ҳар хил таом, салатлар тайёрлаб тақдим этилади. Мисол учун, овқатланиш мавзусидаги шу сонда тиббиёт фанлари доктори Гули Шайхова организм учун углеводлар ва оқсилларнинг тутган ўрнига алоҳида эътибор қаратиш билан бирга, рўзғоримизда доимо бўладиган карам, сабзи, кўкат, саримсоқ, лавлаги каби маҳсулотлардан салат тайёрлаш усулини томошабинларга тақдим этди. Биламизки, бир пайтлар овқат тайёрлаш тўғрисидаги кўрсатувлар шунақа кўпайиб кетдики, энг қиммат ва топиш қийин бўлган маҳсулотлардан овқат қилинаётгани айримларнинг жаҳлини чиқарарди. Кўрсатувда рўзғорда мавжуд бўлган маҳсулотлардан турли салатлар тайёрлаб тақдим этилиши ҳам ҳаётийликни таъминлашга хизмат қилиши мумкин. Кўрсатувнинг бошқа бир сонида эса кореялик меҳмон гуручдан тузсиз таом тайёрлаб, студиядагиларга тақдим этди. 
Саккизинчидан, бизда овқатланишга унча риоя этилмайди. Чет элда эса бу урфга кирган. Жумладан, ривожланган Ғарб давлатларида, Япония, Корея сингари мамлакатлар аҳолиси овқатланиш тартибига қаттиқ риоя қиладилар. Кўрсатувда уларнинг иштироки ҳам кўрсатувнинг томошабинбоплигини оширишга хизмат қилиши мумкин. Шунингдек, санъаткорлар ҳам ташқи кўринишни сақлаш учун овқатланиш тартибига риоя қилишлари шарт. Кўрсатувда санъаткорларнинг иштирок этиши ҳам дастурнинг мухлисини кўпайтиришга хизмат қилади. Бу усул “Малахов+” кўрсатувида ҳам қўлланилади. Ёки, кўтарилаётган мавзу бўйича ютуқларга эришганларнинг дастурга иштирок этиши таъсирчанликни оширади. Чиниқиш мавзуси кўтарилган сонида морж Ҳикматилла Маҳкамов иштирок этди. У моржлар клубига 48 ёшдан аъзо эканлиги, 85-90 ёшли моржлар ҳам борлиги, вазни 93 килодан 78 килога тушганини айтиб ўтди. Қон босими жойидалиги, тана роҳатдалиги таъкидланди. Қаҳрамон танлаш ҳам мавзуни очишга хизмат қилади. Фақат машҳурлиги учун кўрсатувга таклиф этилса, аммо спорт билан шуғулланмаса, унинг фойдали жиҳати томошабин учун кам бўлади. Бу борада кўрсатув ижодкорлари яхшигина тажриба тўплаганларини айтиб ўтишимиз зарур. 
Кўрсатувнинг муваффақиятли томонларидан бири кўрсатув ижодкорлари “Ойдин ҳаёт”нинг мўжаз кутубхонаси ташкил этилган бўлиб, ҳар бир кўрсатувда ана шу мавзуда китоб ёзганлар ўз асаралини кутубхонага тақдим этадилар. Бу китобларнинг барчаси соғлом турмуш тарзи тарғиботи тўғрисида бўлиб, уларнинг қисқача мазмуни ҳам айтиб ўтилади. Бошловчилар томонидан мутолаа учун китоб тавсия қилиш одати ҳам жорий қилинган. “Ойдин ҳаёт” кўрсатуви ҳам “Малахов+” кўрсатувидан кўчирилган бўлса-да, аҳоли учун фойдали экани муҳим ҳисобланади. Келгусида бундай кўрсатувлар пайдо бўлиши ва кўпайиши керак 
Тошкент тиббиёт академияси асаб касалликлари кафедраси профессори,тиббиёт фанлари доктори Зарифбой Ибодуллаев, соғлом турмуш тарзи – барча касалликлар профилактикаси эканлиги ҳақида мен аввал берган интервьюларимда ҳам кўп бора айтганман, дейди. Бунинг устига соғлом турмуш тарзи ҳақидаги “Ойдин ҳаёт” кўрсатуви, “Шифо-инфо” газетаси, радио ва журналларда ўрни ҳақида гапиради. Кўриниб турибдики, “Ойдин ҳаёт” телекўрсатуви соғлом турмуш тарзи тарғиб этилган машҳур лойиҳалардан бирига айланиб улгурган.
 “Ўзбекистон” телеканали “Madaniy-marifiy va badiiy-dam olish dasturlar” bosh muharririyati томонидан “Oydin hayot” (оyda 4 marta, 45 daqiqa), “Onalar maktabi» (оyda 2 marta, 15 daqiqa),«O`zingni angla” (оyda 4 marta, 45 daqiqa), «Farzandim!» (оyda 4 marta, 20 daqiqa) «TV - shifokor» (Haftada 2 marta, 5 daqiqa) каби чиқишлар айнан соғлом турмуш тарғиботига қаратилган.

          

                                       
  ХУЛОСA
 	Мамлакатимизда жисмоний соғлом, маънавий етук, ҳар томонлама уйғун ва баркамол ривожланган, мустақил фикрлайдиган, интеллектуал салоҳиятга, чуқур билим ва замонавий дунё қарашга эга, Ватанимизнинг тақдири ва келажаги учун масъулиятни ўз зиммасига олишга қодир бўлган ёш авлодни тарбиялаб вояга етказиш вазифасини изчил давом эттириш учун аниқ мақсадга қаратилган кенг кўламдаги комплекс чора-тадбирларни амалга ошириш, давлат ва жамиятнинг барча куч ва имкониятларини шу йўлда сафарбар этиш мақсадида 2014 йил «Сог’лом бола йили» деб эълон қилинди. Соғлом авлод тарбияси, соғлом турмуш тарзи масалалари истиқолнинг илк йиллариданоқ муҳим масала сифатида қўйилгани ва бу масалага Президентнинг ўзи бош бўлаётгани қувонарли ҳолат.  Бу соҳада оммавий ахборот воситалари, хусусан телевидениеда қатор чиқишлар қилинмоқда. Бу чиқишлар ҳақида қуйидагиларни айтиб ўтиш жоиз.
	Биринчидан, оммавий ахборот воситаларида бу мавзуга алоҳида эътибор қаратилиб, мамлакатимизнинг етакчи газеталаридан тортиб, жойларда фаолият олиб борувчи туман газеталаригача, шунингдек тармоқ нашрлари ҳам  “Соғлом бола йили” Давлат дастурининг аҳамияти, мақсад ва вазифалари, туб моҳиятига доир қатор чиқишлар ташкил этиб, бу материалларда барча ўзгаришлар мунтазам бериб борилиши йўлга қўйилди. Алоҳида рукнлар ташкил этилди.
	Иккинчидан, ўсиб келаётган ёш авлоднинг билим ва дунёқарашини оширишга хизмат қилувчи, уларни соғлом турмуш тарзи талаблари асосида тарбиялаш, мазкур соҳа тарғиботини кенг йўлга қўйиш мақсадида ихтисослашган нашрлар вужудга келди ва бу ўзгаришларни бериб боришда улар етакчилик қилиб, ўз мақсад ва вазифаларини етарлича бажариб келмоқда. “Соғлом авлод” газетаси, “Соғлом авлод учун” журнали фаолиятини алоҳида тилга олиш жоиз.  
Учинчидан, радио соҳасида ҳам махсус эшиттиришлар йўлга қўйилган. Бу эшиттиришлар орқали Давлат дастурининг аҳамияти, жойларда амалга оширилаётган ишлар ҳар соат бошида янгиликларда, махсус кўрсатувларда ўз аксини топмоқда.
Тўртинчидан, “Sog’lom bola yili” Davlat dasturining maqsad va vazifalari hamda uning bajarilishi to’g’risida keng axborot-tushuntirish ishlari olib borilishini tashkil etish, bunda ommaviy axborot vositalarining, shu jumladan elektron ommaviy axborot vositalarining va Internet tarmog’ining imkoniyatlarini faol ishga tushirishga e`tibor qaratilgan. Интернет тармоғининг ҳаётимизга кириб келиши билан унинг имкониятларидан фойдаланиш ортиб бораётганлиги инобатга олиниб, дастурда бу алоҳида қайд этилган. Соғлом турмуш тарзи тарғиб қилинган сайтлар фаолият юритяпти. Улар нафақат ахборот манбаи, балки соғлом турмуш тарзи тарғиботи учун муҳим восита вазифасини бажармоқда. 
 Бешинчидан, Ўзбекистон Республикаси Маданият ва спорт ишлари вазирлиги, Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Халқ таълими вазирлиги, Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги каби тегишли ташкилотларнинг веб-саҳифаларида соғлом турмуш тарзи тарғиботи соҳасида олиб борилаётган ишларнинг туб моҳиятини очиб бериш мақсадида махсус чиқишлар ташкил этилган. Матбуот, телевидение, радиода мунтазам чиқишлар, суҳбатлар билан қатнашиляпти. Соғлом турмуш тарзининг доир илмий-амалий аҳамиятга дахлдор мақолалар матбуот саҳифалари билан бир қаторда Интернет ОАВдан ҳам жой эгалламоқда.
Телевидениеда эфирга узатилаётган соғлом турмуш тарзига доир кўрсатувларни кузатган ҳолда қуйидагиларни айтиш мумкин.
Биринчидан, “Соғлом бола йили” Давлат дастури асосида республикамизнинг турли ҳудудларида амалга оширилаётган ишлар, янги очилаётган объектлар, соғлом турмуш тарзи тарғиботи йўлидаги махсус тадбирлар миллий телеканалларнинг асосий информацион дастурлари ҳисобланган “Ахборот”, “Давр”, “Хабарлар”, “Пойтахт”, “Бугун”, “Диёр янгиликлари”, “Таҳлилнома”, “Да
давр ҳафта ичида” кўрсатувларда бериб борилмоқда. Бу кўрсатувлар ҳар куни эфирга узатилиши билан бир қаторда мавзуни очиб бериш, таҳлил этиш ҳам бошқа шу йўналишдаги кўрсатувлардан фарқ қилади. Қолаверса, бу кўрсатувлар бошқа дастурларга нисбатан томошабинбоп ҳисобланади.
Иккинчидан, “Соғлом бола йили” Давлат дастури асосида соғлом турмуш тарзи тарғиботи бағишланган махсус кўрсатувларнинг ташкил этилишини ижобий баҳолаш керак. Чунки, уларда бошқа кўрсатувларга нисбатан сўз айтиш имконияти юқори ҳисобланади. Биргина, “Ўзбекистон” телеканалининг “Oydin hayot”, “Onalar maktabi»,«O‘zingni angla”, «Farzandim!» ,«TV - shifokor» каби чиқишлар мавжуд. Бошқа телеканалларда бу борада қатор ишлар амалга ошириляпти.
Учинчидан, мактаб, лицей, коллеж, олий таълим муассасаларида соғлом турмуш тарзи тарғиб этилган тадбир ва учрашувлар, маърифий кечалар ва умуман бу даргоҳларда олиб борилаётган ишлар журналистлар эътиборидан четда қолаётгани йўқ.
Тўртинчидан, соғлом турмуш тарзини тарғиб этиш телевизион журналистиканинг замонавий жанрлари билан бевосита боғлиқ. Айниқса, ҳозирда ўсиб келаётган ёш авлод мутлақо янгича фикрлайди. Шундан келиб чиққан ҳолда мазкур мавзудаги чиқишлар – хабар, ҳисобот, репортаж, суҳбат, баҳс, ток-шоу каби жанрларда тайёрланмоқда. МТРКнинг “Соғлом авлод йили”га бағишланган махсус телевизион роликлари мунтазам бир неча кўринишда эфирга узатиб келиняпти. 
Бешинчидан, соғлом турмуш тарзи тарғиботида ток-шоу жанридаги чиқишлар – “Ойдин ҳаёт”, “Ўзингни англа”, “Акс-садо”, “Нуқтаи назар”, “Соғлом оила – соғлом келажак” кабилар муваффақият билан томошабин қалби ва онгига кириб бормоқда. Бундай кўрсатувлар баҳс, мунозара, мулоҳаза асосига қурилганлиги ва шу орқали аудиторияга тез таъсир этиши амалиётдан кўриниб турибди. Жаҳон телевидениесида бу жанрдаги чиқишларнинг кенг ёйилаётганлигининг боиси ҳам шунда.      
 	Каналлардаги соғлом турмуш тарзига оид дастурларни кузата туриб айрим камчиликлар ҳам мавжудлигига амин бўлдик. Булар орасида қуйидагиларни алоҳида қайд этишни истардик.     
-	Ўзбекистон радио ва телевидениеси замонавий, жаҳон талабларига жавоб берадиган асбоб-ускуналар билан жиҳозланган бўлиб, ҳозирда бундан замонавий технологиялар МДҲ давлатларининг айримларидагина мавжуд. Ана шу имкониятлардан тўла фойдаланилмаяпти. Кўрсатувлар режиссураси анча бўш. Титрларнинг берилиши, ҳар хил эффектлар, чироқлардан самарали фойдаланиш йўқ. 
-	кўрсатувларда бугун кўпчиликни диққатини даврталаб мавзуларни кўтариб чиқиш мавжуд бўлса-да, бу борадаги муаммолар умуман тилга олинмаяпти. Соғлом турмуш тарзи раҳна солувчи ҳолатларга эътибор кам. Танқидий муносабат йўқ. 
-	муаллифларнинг маҳоратини ҳам юқори даражада деб бўлмайди. Бир сценарий иккинчисидан деярли фарқ қилмайди. Бир хил сўзлар (“қурилди”, “таъмирланди”, “битказилди” ва бошқ.) асосига қурилган матнлар ўта ғариб ва матнлар устида ишлаш йўқ. 
-	Соғлом турмушнинг ўзига хос жиҳатларини очиб берувчи тележурналистлар билими етарли эмас. Шунинг учун кўрсатувлар томошабинбоп эмас. Кўпчилик диққат билан кўрадиган дастурлар қаторига қўшила олмаётганининг боиси ҳам шунда. 
-	Инсон қалби ва онгига таъсир этувчи ижтимоий роликлар телевизион дастурлардан муҳим ўрин эгалламаган.
Мавзуни таҳлил қилиб, бир қанча таклифларимизни бермоқчимиз.
Биринчидан, Соғлом турмуш тарзига бағишланган кўрсатувларнинг сифатини кўтариш керак. Бугунги томошабинда таҳлилий-танқидий дастурларга бўлган эҳтиёж жуда катта. Бунинг учун муаллифлар маҳоратини ошириш, танқидий муносабатни кучайтириш жоиз.
Иккинчидан, бу соҳада билимли, салоҳиятли, телевидение тили ва техникасини яхши биладиган, ғоя ва ёндашувлари билан ажралиб турадиган мутахассислар кўрсатувларга жалб этилиб, эскича қараш ва ғоялар қуршовида қолган айрим ижодкорлар иши борасида қатъий фикр билдириб, кўрсатувларнинг режиссурасини ривожлантириш лозим. 
Учинчидан, мамлакатимиз ҳудудлари ҳаёти бирдай ёритилиши лозим. Дастурлар бирор-бир ҳудудга эмас, бутун мамлакат бўйлаб тарқатилади. Кўрсатувлар Тошкент шаҳри ёки вилояти аҳолиси учун мўлжалланган эмас. Афсуски, бу жиҳат унча инобатга олинмаяпти. Тошкент шаҳридан тайёрланган кўрсатувлар устунлик қиляпти.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, соғлом турмуш тарзи ҳақида сўз юритилар экан, мазкур соҳа изланувчанликни талаб этилади. Бу эса мавзулар кўламининг кенгайишига, мазмунан бойишига, дастурлар сифатининг ошишига олиб келади. Соғлом турмуш тарзи фақатгина “Соғлом бола йили” Давлат дастури доирасидаги вазифаларни бажариш билан чекланиб қолмаслиги керак. Биз берган таклифлар келгусида кўрсатувлар ривожи ва савиясига алоҳида ўзининг ижобий самарасини беришига ишонамиз.    

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ  
I . НАЗАРИЙ ВА МЕТОДОЛОГИК АДАБИЁТЛАР
1.1. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. – Т.: Ўзбекистон, 2008. – 40 б.  
1.2. Ўзбекистон Республикасининг “Оммавий ахборот воситалари тўғрисида”ги (янги таҳрири) Қонуни // Оммавий ахборот воситалари фаолияти соҳасидаги меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар тўплами. – Т., 2009.
1.3. Ўзбекистон Республикасининг “Журналистик фаолиятини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонуни // Оммавий ахборот воситалари фаолияти соҳасидаги меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар тўплами. – Т., 2009.
1.4. Ўзбекистон Республикасининг “Муаллифлик ҳуқуқлари ва турдош ҳуқуқлар тўғрисида”ги Қонуни // Оммавий ахборот воситалари фаолияти соҳасидаги меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар тўплами. – Т., 2009.
1.5. Ўзбекистон Республикасининг “Ахборот эркинлиги принциплари ва кафолатлари тўғрисида”ги Қонуни // Оммавий ахборот воситалари фаолияти соҳасидаги меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар тўплами. – Т., 2009.
1.6. 	Ўзбекистон Республикасининг “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги Қонуни, 1992.
1.7.	Каримов И.А.Бизнинг бош мақсадимиз – жамиятни демократлаштириш ва янгилаш, мамлакатни моденизациялаш, Т.: “Ўзбекистон”, 1997.
1.8.	Каримов И.А. Халқ қадрини англаш, Ўзбекистон Республикаси Олий мажлисининг биринчи сессиясида сўзланган нутқдан // Маънавий юксалиш йўлида – Т.: “Ўзбекистон”, 1998. 
1.9.	Каримов И.А. Биз танлаган йўл – демократик тараққиёт ва маърифий дунё билан ҳамкорлик йўли. Ж. 11. – Т.: Ўзбекистон, 2003. – 320 б.
1.10. Каримов И.А. Тинчлик ва хавфсизлигимиз ўз куч-қудратимизга, ҳамжиҳатлигимиз ва қатъий иродамизга боғлиқ. Ж. 12. – Т.: Ўзбекистон, 399 б. 
1.11. Каримов И.А. Жамиятимизни эркинлаштириш, ислоҳотларни чуқурлаштириш, маънавиятимизни юксалтириш ва халқимизнинг ҳаёт даражасини ошириш – барча ишларимизнинг мезони ва мақсадидир. Ж. 15. – Т.: Ўзбекистон, 2007. – 320 б.
1.12.Каримов И.А. Ўзбекистонда она ва бола саломатлигини муҳофаза қилишнинг миллий модели: “Соғлом она – соғлом бола” мавзусидаги Халқаро симпозиум очилишидаги нутқида келтирилган маълумотлар
1.13. 	Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. – 176 б.
1.14. 	Каримов И.А. Энг асосий мезон – ҳаёт ҳақиқатини акс эттириш. – Т.: Ўзбекистон, 2009. – 24 б.

II.  МОНОГРАФИЯ ВА ТЎПЛАМЛАР, МАХСУС АДАБИЁТЛАР

2.1.  Акбаров Ҳ. Кино-, теледраматургия: назария ва амалиёт. – Т.: Ilm ziyo, 2006. – 176 б. 
2.2. Абдуллаев И.“Турмуш тарзи ва инсон саломатлиги” Урганч – 2007.
2.3. Арифханова С. Телевизионная журналистика. – Т., 2007. – 66 б.
2.4. Аҳмедова М. Журналистика ва психология.  – Т.: Шарқ, 2010. – 192 б.   
2.5. Вакурова Н.В., Московкин Л.И. Типология жанров современной экранной продукции. Ин-т современного искусство. – М., 1997. – 280 с.
2.6. Ворошилов В.В. Журналистика. Учебник. 4-е изд. – СПб.: Изд-во Михайлова В.А. – 2002. – 656 с.    
2.7. Гидденс Э. Социология. – Т.: Шарқ, 2002. – 848 б.  
2.8. Дўстмуҳаммад Х. Журналистнинг касб одоби муаммолари: назарий-методологик таҳлил: Монография. –  Т.: Янги аср авлоди, 2007. – 212 б. 
2.9. Дўстқораев Б. Ўзбекистон журналистикаси тарихи: Дарслик. – Т.: Ғ.Ғулом нашриёти, 2009. – 380 б.
2.10. Засурский Я.Н. Журналистика и мир на рубеже тысячелетий, // От книги до Интернета. Журналистика и литература на рубеже нового тысячелетия / Отв. ред. Я.Н. Засурский, Е.Л. Вартанова. М.: Изд-во МГУ. – 2000. 
2.11. Засурский Я.Н. Факторы, формирующие медиасистемы XXI века // Искушение свободой. Российская журналистика: 1990-2004. – М.: Изд–во Моск. ун-та, 2004. 
2.12.   Засурский Я.Н.и другие. Система Средства Массовой информации России М.: “Аспект Пресс”, 2001. 
2.13. Исмаилова К. В режиме прямого эфира. – Т.: Междунар. центр  переподготовки журналистов. – 2007. – 74 б.
2.14. Каримов А. Телевидение Узбекистана. – Т.: Узбекистан, 1973;
2.15. Каримов А. Аудиовизуал журналистика (тележурналистика). Журналистика факультетлари талабалари учун ўқув-услубий ва амалий қўлланма. – Т.: ЎзДЖТУ, 2012. – 80 б.  
2.16. Кузнецов Г.В., Цвик В.Л., Юровский А.Я. Телевизионная журналистика. 4-е изд. – М.: Изд-во МГУ, 2002. – 304 б.
2.17. Кузнецов Г.В. Так работают журналисты ТВ. 2-е изд. – М.: Изд-во МГУ, 2004. – 400 б. 
2.18. Кузнецева Г.В. ТВ журналистика: Критерии профессионализма-М.,Рип-холдинг,2002.  
2.19. Луғат-маълумотнома. Журналистика, Реклама, Паблик Рилейшнз. 1700та атама. Муаллифлар ҳайъати. Ф.П.Нестеренко (раҳбар) Т.: Зар қалам, 2003. – 400 б.
2.20. Олежко В.Ф. Журналистика как творчество. Уч. Пособие. М., Рип Холдинг 2003.
2.21. Муҳамедов М., Файзиева Ф., Аблаева В. Телевидение асослари. – Т.: Voris-nashriyot, 2009. – 152 б. 
2. 22. Мурадова Ш. Проблемы обеспечения информационной безопасности Республики Узбекистан в условиях глобализации. Ташкент: Шарк, 2008. 
2.23. Муминова Ф.И. Международная журналистика: теория и практика. – Т.: УМЭД–PATENT-PRESS, 2006. – 192 б. 
2.24. Мухаммад аль-Бухари. Общественные отношения и международный информационный обмен. – Т.: ТГИВ, 2001. – 120 с.
2.25. Муҳаммадиев Р. Публицистика ва унинг жанрлари. – Т.: ТошДУ, 1981. – 124 б.
2.26. Мўминов Ф.А. Журналистика ижтимоий институт сифатида. – Т.: Университет, 1998. – 175 б.
2.27. Муҳаммаджонова Ф. “Интернет:хабарлар рақобатининг қизғин нуқтаси”, Интернет журналистика, Т.: МRC- Tashkent,  2005.
2.28. Нестеренко Ф.П., Эрназаров К.Т., Маматова Я.М. Труд журналиста: профессионализм, творчество, мастерство: Учеб. пособие. Часть 1. – Т.: ZAR QALAM, 2002. – 183 с.
2.29. Ортиқова Ю.  Интерактив журналистика. – Т.: Мумтоз сўз, 2011. – 90 б.
2.30. Поберезникова Е.В. Телевидение взаимодействия: интерактивное поле общения. – М.: Аспект Пресс, 2004. – 224 с.
2.31. Почепцов Г. Теория и практика коммуникации. – М.: Центр, 1998. – 352 с. 
2.32. Прохоров Е.П. Введение в теорию журналистики: Учебник для студентов вузов / Е.П. Прохоров – 7-е изд., испр. и доп. − М.: Аспект Пресс, 2009. – 308 с.
2.33. Раҳматуллаева И. Телевидение ва ёшлар: кеча ва бугун. – Т.: Янги аср авлоди, 2005. – 136 б.
2.34. Репортёрлик фаолиятининг назарияси ва амалиёти. Ўқув қўлланма. (Қ.Т. Эрназаров умумий таҳрири остида). – Т.: ЎзМУ, 2002. – 208 б.
2.35. Каримов А. «Ток-шоу – Янги оммабоп телекўрсатув сифатида”, ЖИДУ илмий тўплами, Т.: 2007.
2.36. Телерадиоэфир: история и современность. Под ред. Я.Н.Засурского. – М.: Аспект Пресс, 2005. – 240 б.
2.37. Фихтелиус Э.Журналистиканинг 10 қоидаси, Т.: “Шарқ”, 2002.

III. ДИССЕРТАЦИЯ ВА АВТОРЕФЕРАТЛАР
3.1. Алламбергенова П. Қ. Қорақалпоғистон телевидениесининг жанрлари: мавзулар, журналистик ёндашув ва ривожланиш тамойиллари (2000-2006 йиллар). Филология фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация автореферати. – Т.: ЎзМУ, 2007. – 24 б.
3.2. Артиқова Ю.А. Ўзбекистон радиосида интерактивлик: тамойиллар, усуллар, эфирда ишлаш воситалари. Филология фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация автореферати. – Т.: ЎзМУ, 2009. – 26 б.

                                   IV. ДАВРИЙ НАШРЛАР

4.1. ЎзМТРК архиви ва видеотекаси материаллари.

V. ИНТЕРНЕТ МАНБАЛАРИ

5.1.www.gov.uz
6.2.www. mtrk.uz 
6.3.Паркинсонизм қандай касаллик? /fikr.uz	
6.4.Шайхов Қ.ТВ кўрсатувлари томошабинга нима беряпти?/ http://darakchi.uz/, 22.05.2014.