O`zbеkiston rеspublikasi
Oliy va maxsus ta'lim vazirligi

Zaxiriddin Muxammad Bobur  nomidagi
Andijon davlat univеrsitеti

Sport fanlari va uni o`qitish metodikasi kafеdrasi

D. Dushabaеv., R.Axmadjonov., 

Qo`l to`pi o`yini fanidan 

MA'RUZA MATNI

Andijon 2013 y.

Ushbu uslubiy tavsiyanoma andijon davlat univеrsitеtining

Ilmiy kеngashi tomonidan «_____»_________________№_____

Bayonnomasi Bilan foydalanishga tavsiya  etilgan.

  Taqrizchi:                 	pfn. R.Zuhriddinov

31

G a n d b o l

	Universiada gandbolchilarining  umumiy jismoniy tayyorgarligini tarbiyalash  programmasi kuchni, chaqqonlikni, tezkorlikni, chidamlilikni kompleks  ravishda rivojlantiruvchi  turli  xil  mashqlarga  ega bo’lishi  kerak.
	 Universiada  gandbolchilarining  to’la  jismoniy  tayyorlashda  asosiy  factor  bo’lib,  ustalik  bilan tanlangan mashg’ulot metodlari, formalari va vositalari  xisoblanadi.
	  Universiada  gandbolchilarining  to’la  jismoniy  tayyorgarligini  o’z     ichiga  umumiy  jismoniy  tayyorgarlikni  va  maxsus  jismoniy tayyorgarlikni oladi.
	Maxsus  jismoniy     tayyorgarlik  bevosita  ma’lum sport turiga xos jismoniy fazilatlar (maxsus tezkorlik, maxsus chaqqonlik, mazkur tezkor kuchlilik)ni   tarbiyalashdan  iborat.
	Maxsus  jismoniy  tayyorgarlikni  tarbiyalash  vositalari  quyidagilar:
1.	Musobaqa  tarzda  bajariladigan  mashqlar.
2.	Tanlangan  sport  turiga xos maxsus jismoniy tayyorgarlikni tarbiyalashga  qaratilgan  tayyorlov   mashqlari.
Umumiy  jismoniy  tayyorgarlik, sportchining  umumiy jismoniy rivojlanishiga  yo’naltirilgan   bo’lib,  sport  turiga  xos  bo’lmagan  holda           sportchi  organizmining funksional qobiliyatini oshirish va atletik                     rivojlanishini ta’minlaydi.  Umumiy jismoniy  tayyorgarlik sportchini                           turli  xil  xarakat  malakalari  bilan  boyitadi.
Jismoniy fazilatlar (chaqqonlik, kuchlilik, chidamlilik, tezkorlik                         va x.k.) konkret ko’rinishda bo’lgani bilan, ular umumiy qonuniyatga                           egadirlar va bu qonuniyatlar ma’lum metodik xolatlarda namoyon                            bo’ladilar.
Umumiy jismoniy  tayyorgarlik o’ z navbatida chaqqonlik,                             kuchlilik, tezkorlik, chidamlilik, egiluvchanlik kabi jismoniy fazilatlarni                              o’z ichiga oladi.
 Universiada gandbolchilarining umumiy jismoniy  tayyorgarligi uning maxsus  jismoniy  tayyorgarligini  tarbiyalashda  asosiy  o’rin  egallaydi.
Xozirgi davrda universiadachilarning umumiy hamda maxsus                        jismoniy tayyorgarligini tarbiyalashda maxsus mashqlar kompleksi                               bilan  bir  qatorda  xarakatli  o’yinlar  qo’llanilmoqda.
Xarakatli o’yinlar yosh universiadachilarning jismoniy                                  fazilatlarini tarbiyalashda keng qo’llashning sababi, har bir xarakatli                            o’yinlar kompleksida musobaqa elementlari,  universiadachilarning mashg’ulotlarida o’zlashtirilgan jismoniy fazilatlarni tarbiyalashda                           keng qo’llanishi uchun hamda ularning xarakat malakalarini  takomillashtiruvchi mashqlar mavjudligi va uning yordamida o’yinchilarning jismoniy  ish  qobiliyatini  oshirish   mumkin  ekanligidir.

4

 Xarakatli o’yinda bajariladigan xarakatlar o’yin qoidasiga rioya                          qilingan holda bajariladi, biroq u o’yinchilardan  maxsus tayyorgarlik                            talab etmaydi. O’yin qoidasi o’yinchilar va raxbar tomonidan shart – sharoitga                     va  qo’yilgan  maqsadga  qarab  o’zgartirilishi  mumkin.
Jismoniy va ish qobiliyatchanligi avvalo muntazam jismoniy                            xarakat  bajarilgandagina rivojlanadi. Bajariladigan jismoniy mashqlar                          davomi ijobiy samara bersa, bajariladigan ish “shug’ullanish nagruzkasi”                     deyiladi. Nagruzkaning “tashki” va “ichki” tomonlari bor. Nagruzkaning                     tashqi tomoni mashqning miqdori va intevsivligi bilfn belgilanadi. “Ichki”                   tomoni esa organizmda bo’ladigan psixik, fiziologik va bioximik                            protseslarni o’zgarishi bilan belgilanadi.
Xarakatli o’yinlarda  “nagruzkaning” tashqi tomonini aniqlash                            va uni boshqarish ancha qulay. Shuning uchun xarakatli o’yinlar ijtimoiy                        ko’rinish bo’lib, faqatgina dam olish, sotsial   o’yinlar ijtimoiy madaniyat                    elementi tarzida xizmat qilibgina emas, balki sportchilarning jismoniy                     sifatlarini: (chaqqonlik, tezkorlik, kuch, chidamlilik)  takomillashtiruvchi   asosiy  vositalardan  biri  bo’lib  xisoblanadi.

“Maxsus  chaqqonlikni  tarbiyalash”.  

Universiyadachining  eng  muhim  jismoniy  fazilatlaridan  biri  bo’lib  chaqqonlik  hisoblanadi.  Sport  o’yini sharoitida  bu  fazilat  sportchini  o’z  o’yinchilari  va  raqiblarini  o’rin  almashishiga  to’p  harakatiga   adekvat  holatda  javob  bo’lishi  bilan  namoyon  bo’ladi.
Bundan  tashqari  ayrim  hollarda  universiyadachi  chaqqonlikni  talab  etadigan,  koordinasion  jihatdan  qiyin  bo’lgan  mashqlarni  bajarishga  majbur  bo’ladi.  Xarakat  koordinasiyasi  k’op  sonli  turli  xil  harakat  usullarini  o’yin  davomida  qo’llash  va  kezi  kelganda  o’zgartirish  qobiliyati  bilan  harakatlanadi.
Universiyadachini  chaqqonligi  harakat  koordinasiyasi  harakatlarning  tezligi  va  aniqligi,  diqqatini  o’zgartirish  qobiliyat  va  somatic  vestibulyar  reaksiyalarini  o’zaro  munosabati  blan  namoyon  bo’ladi.  Universiyadachi  o’yin  davomida  maxsus  tayyorgarlik  talab  etadigan,  murakkab  harakatlarni  bajarishga  majbur  bo’lib  qoladi.  (darvozaga  sakrab  to’p  otish  yoki  oldinga  egilgan  xolda  darvozaga  to’p  otish  yoki  o’yinchisiga  to’p  uzatish).  Xozirgi  zamon  va  gandbol  o’yinidagi  harakatlar  shunchalik  rivojlanib  ketdiki,  universiyadachi  darvozabon  maydonga  uzatilgan  to’pni  havoda  ushlab  yerga  ko’nguncha  darvozaga  otmoqda.  Mana  bu  xollarda  xarakatni  tez  va  aniq  bajarilishi  talab  etiladi.  Diqqatni  tezda  bir  voqeadan  ikkinchisiga  o’tkazish  o’yinchilar  uchun  muhim  ahamiyatga  egadir,  chunki  universiyadachi  faqatgina  o’z  o’yinchilarini   ko’ribgina  qolmay,  raqib  o’yinchilarini  va  to’pni  nazorat 

5

qilishi  kerak  va  o’zi  maydonda  doim  harakatda  bo’ladi.  Bunday  vaziyatlar  o’yinchidan  diqqat  e’tiborni  va  kuchli  psixik  turg’unlikni  talab  etadi.
Salomatlik – vestibulyar   reaksiyasining    mustahkamligi  o’yin  davomida  alohida  ahamiyatga  egadir.  Chunki,  universiyadachi  o’yin  davomida  to’p  bilan  va  to’psiz  maydonda  juda  ko’p  xarakat  bajaradi.  (sakrash,  yugurish,   burilish,  engashish  va  xokazo).  Vestibulyar  apparat  holati  organizmning  boshqa  sistemalariga  ancha  ta’sir  etadi.  Yuqorida  aytib  o’tilgan  chaqqonlik  elementlarini  tarbiyalashda,  xarakatli  o’yinlar  vositasi  yordamida  o’zlashtirilgan  xarakat  malakalarini  koordinasion  birligi  asosiy  vositalardan  biri  bo’lib  hisoblanadi.
Ayrim  xarakatli  o’yinlarda  bajariladigan  xarakatlargandbol  o’yinidagi  xarakatlarga  o’xshab  aniqlik  xarakteriga  ega  bo’lib  doim  o’zgarib  turadi.  Xarakatli  o’yinlardasportchilarning  “muskul  kuchini  sezish”,  “fazoni  sezish”,  “vaqtni  sezish”  va  shu  kabi  xususiyatlari  tarbiyalanadi.
Universiyadachilarning  chaqqonligi  tarbiyalashga  mo’ljallangan  xarakatli  o’yinlar  xarakatni  tezkorlik  va  aniqlik  bilan  bajarishini  talab  etadigan  o’yinlar  bo’lishi  kerak.
Ko’pchilik  gandbolchi  trenerlar  mashg’ulot  paytida  gandbol  elementlaridan  tuzilgan,  ayrim  xollarda  to’p  bilan  bajariladigan  o’yin  formasida  shug’ullanuvchilarga bajartiradi mana shu o’yinlarda asta-sekin bajariladigan  mashqlar  murakkablashib  borishi  natijasida, gandbolchilarda yakka olishuv xissi, ayrim hollarda tez to’g’ri qarorga kelishi sifatlari tarbiyalanadi.
Universiyadachilarning  sport  trenirovkasi  jarayonida  chaqqonlikni  tarbiyalash  uchun  maxsus  mashqlarda foydalaniladi.   Maxsus  mashqlar o’z navbatida  xarakat  koordinatsiyasini  rivojlantirishga  yordam  beradi.
•	Universiyadachilarning  o’ng  va  chap  tarafida  yotgan  to’plarni  navbat  bilan  tezda  darvozaning  tyrli joylariga otish:
•	Oldi va orqasida turgan  o`yinchilarga  to`p uzatish:
•	Himoyachi  devorga  orqasi bilan turadi, oldida  turgan hujumchi devorga  to`p otadi. Himoyasi  burilib , devordan  qaytgan  to`pni  ushlaydi.
Har vaqtlarni aniq  va tez bajarilishi  tarbiyalovchi  maxsus mashqlar:
•	Darvozaga  eng  qisqa  davr ichida  etti marotaba to`p otish.
•	Gandbo`lchilar  bir- biriga  qaragan  holda  tezlik  bilan 10-20  marta  to`p uzatadilar:
•	Qorni  bilan  yotgan  o`yinchi  signaldan so`ng  orqasiga yotadi va uzatilgan to`pni  ushlab qorniga  yo`tgan holda darvozaga otadi va hokazo.
Ayrim harakatli o`yinlar tarkibida yuqorida aytilgan mashqlar va shu mashqlarga o’xshash xarakatlar bor. Masalan, “to’pga yetib ol” degan harakatli o’yinda gandbolchilarning vaqtidagi to’pni qabul qilib uzatishlarga bo’lsa, “to’pni devorga ur”  nomli  harakatli o`yinda  gandbo`lchilarning  darvozaga to`p otish  

6

harakatlari bor .  “Odamboshilar  gandbo`l  to`pi bilan”, “ doira bo`ylab  to`pni uzatish”, “ odamboshiga to`pni berma”, “ marshdagi  salkalar”,  va “ to`pni  neytral  zo`na ustida oshirish”  kabi harakatli o’yinlar yosh gandbolchilarning o’yin paytida uchraydigan maxsus chaqqonlikni talab etadigan harakat elementlari bor. Chunki o’’yinchilarning mana shu harakatli o’yinlar davomida to’g’ri chiziq bo’ylab va yo’nalishni o’zgartirib yuradilar, sakraydilar va shu harakat paytida  to’pni ushlash to’p bilan yugurish va yurish, to’pni otish kabi mashqlarni raqibdan ozod va raqibi qarshilik qilgan paytlarida bajaradilar.
Quyidagi maxsus chaqqonlikni tarbiyalaydigan ayrim o’yinlarni keltiramiz va bu o’yinlarni turli variantlar bo’ylab, qo’yilgan vazifalariga qarab bulardan munosiblarini tanlab olamiz. 
“To’pga yetib ol”
O’yinga tayyorgarlik: maydonnig oralig’i 5-8 metr bo’lgan kvadratda 4 ta doira chiziladi. Doira diametri 1,65 metr har bir doiraga bittadan o’yinchi turadi. Kvadrat dioganali bo’yicha ro’parama-ro’para turgan o’yinchilarga bittadan gandbol to’p beriladi. 
O’yinning borishi: signaldan so’ng to’plarni o’ng tomonda doira ichida turgan o’yinchilarga uzatish boshlanadi. Har bir o’yinchining vazifasi chap tomonga turgan o’yinchiga to’pni uzatishdan iboratdir. Agar kimki to’pni uzatishdan tutilib qolsa, uning qo’lida ikkita to’p bo’lib qoladi. Shu o’yinchiga shtraf ochko beriladi. To’pni doiradan tashqariga uzatgan yoki to’pni ushlab ololmagan o’yinchi ham bitta shnraf ochko oladi. O’yin 10-12 minut davom etadi. Qaysiki o’yinchi o’yin davomida eng kam ochko olsa o’sha o’yinchi g’olib hisoblanadi. 
Variantlari: 
1.	To’pni o’yin navbati bilan o’ng va chap tarafga uzatish mumkin.
“To’pni devorga ur”.
O’yinga tayyorgarlik: maydonni o’rtasidan  chiziq o’tkazib, chiziq qarshisidagi devorga 1,5 m balandlikda polga parallel qilib chiziq o’tkaziladi. Poldan chiziqqacha devordagi joy darvoza hisoblanadi. O’yinchidan  8 tadan 2 ta  komandaga bo`linadi.  Xar komanda  o`z hohishiga ko`ra  maydonning u yoki bu  yarmida joylashgan  bo`ladi. 
O`yinning   borishi. To`p maydon  o`rtasida  ikkala komanda o`yinchisi  o`rtasida tashlanadi. To`p maydonning  u yoki bu tomoniga  o`tadi  va  shu maydondagi  komanda darvozasiga  otish uchun  shart sharoit bo`lguncha  bir biriga uztiladi.  Qarshi komanda  to`p otilishi mumkin bo`lgan  zo`nada o`yinchilardan  devor tuzib,  hamda individual  mudofani tashkil etadi. Agar hujum qilayotgan    komanda  to`pni devorga  belgilangan “darvozaga” tekkiza olsalar, komandaga bir ochko beriladi. Raqib komanda o’yinchilariga tezkorlik bilan to’pni o’yinga kiritadilar va hujumni oxiriga yetkazish uchun harakat qiladilar. To’pni qo’l va ko’krak bilan to’sish munkin. O’yin 10-15 minut davom etadi. 
“O’yin qoidasi”
•	O’yinchilarga maydon o’rtasidagi chiziqni kesib o’tish mumkin emas.
7

•	Raqiblar devoriga (darvozaga) qaysi tomonda to’pni urgan bo’lsa, to’p o’sha komandaga qaytarib beriladi.
•	Oyoq bilan to’silgan to’p uchun yoki uch marta noaniq otilgan to’p uchun shtraf beriladi.
Shtraf markaziy chiziqdan bir o’yinchi ximoya qilayotgan shartli “darvozaga” otiladi.
“Gandbol to’pi bilan odamboshilar”.
O’yinga tayyorgarlik. Maydonda 5-6o’yinchi xohlagan joyiga joylashtiriladilar. Ulardan biri “odamboshi”. O’yinchilardan biri qo’lida to’p  bo’ladi.
O’yinning borishi signaldan so’ng   “odamboshi” qo’lida to’p bo’lmagan o’yinchilardan birini ushlashga harakat qiladi, qolgan o’yinchilar tezlik bilan to’psiz bo’lgan o’yinchiga to’pni yetkazishni harakat qiladilar. Chunki, qo’lda to’pi bo’lgan o’yinchini ushlash mumkin emas. “Odamboshi” qo’lida to’pi bo’lmagan o’yinchini ta’qib etadi. Agar “odamboshi” to’pga tegib yoki to’pni ushlab olsa, to’p oxirgi marta qaysi o’yinchining qo’lidan chiqqan bo’lsa, o’sha o’yinchi g’olib hisoblanadi.
O’yin qoidasi: Agar to’p maydon tashqarisiga qaysi o’yinchining aybi bilan chiqib ketsa, o’sha o’yinchi “odamboshi” bo’ladi.
Variantlari:
O’yinda gandbol to’pini o’rniga 2-3 kg li meditsina bolni qo’llash mumkin.
“Doira bo’ylab to’p uzatish”.
O’yinga tayyorgarlik. O’yinchilar doira bo’ylab qo’l uzunligida bir qatorga turib “birinchi” va “ikkinchi” nomerlariga bo’linadilar. “Birinchi” nomerlarga komanda “ikkinchi” nomerlar yana bir komanda bo’ladilar. 
Yonma-yon turgan ikki o’yinchi (“birinchi” va “ikkinchi”) komanda kapitani qilib sanaladi.
O’yinning borishi. Signaldan so’ng kapitanlar to’pni yonidagi o’z komandasi o’yinchilariga uzatishni boshlaydilar. Shuni ayrish kerakki, birinchi komanda o’yinchilari o’ng tomonga to’pni uzatsalar ikkinchi komanda o’yinchilari chap tarafga uzatadilar. O’yin to’p yana komanda kapitanlariga qaytib kelgandan  keyin  kapitanlar to’pni balandga ko’taradilar. Qaysi komanda kapitaniga to’p tezroq yetib kelsa o’sha komanda g’olib hisoblanadi.
O’yin qoidasi 1. O’yinchilar to’pni albatta o’ziga eng yaqin turgan sherigiga uzatishi shart. Agar to’p komandaning bironta o’yinchisiga tushmasdan o’tsa, shu komandaga bitta shtraf ochko beriladi. 2. Agar to’plar havoda bir-biri bilan urishib ketgan holda, qaysi o’yinchilar ohirgi marta uzatgan bo’lsa shu o’yinchilar to’plarni olib joyiga turishadi va o’yinni davom ettiradi. 3. To’pni doira bo’ylab tez uzatib va kamroq shtraf ochkosini olgan komanda g’olib hisoblanadi. 4. To’pni ikki qo’l bilan uzatish mumkin. 5. To’pni faqat bir qo’l bilan uzatish  mumkin. 6. To’pni o’tirgan holda uzatish mumkin.
 “Odamboshi to’pni berma”.

8

O’yinga tayyorgarlik. O’yinchilar to’pni bir-biriga doirani kesgan holda yoki oradan uzatishlari  mumkin. Faqat doirani ichidagi odamboshilar to’pni ushlab yoki unga tega olmasinlar.
Agar odamboshilaridan birontasi yuqorida aytilganni qila olsa yoki unga tega olsa, jdamboshi doiradan tashqariga chiqadi. Odamboshining o’rniga doira tashqarisidan oxirgi marta to’pga kim tekkan bo’lsa shu o’yinchi odamboshining o’rniga o’tadi. O’yin vaqtini o’qituvchi belgilaydi. O’yin oxirida kim odamboshi bo’lgan bo’lsa, ta’kidlab o’tiladi.
O’yin qoidasi. 1. To’pni havodan, yerdan yumalatib yoki poldan sapchitib sheriklariga uzatish mumkin. 2. Agar to’p doira tashqarisida yerga tushib ketsa doira tasgqarisidagi o’yinchilar tezda to’pni yerdan ko’tarib, o’yinni davom ettiradilar. 3. Odamboshi to’pni havoda, yerda, doira tashqarisidagi o’yinchilar qo’lida ushlashi mumkin. 
“O’rtadagi zona ustidan”
O’yinga tayyorgarlik. O’yinga 4-6 kishidan iborat ikki komanda qatnashadi. Ular qo’l to’pi maydonining ikki yarmiga joylashadilar. Maydon o’rtasi eni 10-12 metr bo’lgan neytral zona ajratiladi. Har bir komanda o’yinchilariga 3-4 tadan to’p beriladi. O’yinning borishi: Signaldan so’ng har komanda o’yinchilari to’plarni neytral zona ustidan raqiblari maydoniga otadilar. 
O’z maydoniga tushgan to’plar tezkorlik bilan ortiga qaytarishga harakat qiladilar.
O’yinchilarning vazifasi shundan iboratki hamma to’plarni tezkorlik bilan raqiblar maydoniga o’tkazgan komanda g’olib hisoblanib, komandaga bir ochko beriladi. O’yin (har bir partiya) komandalardan birortasi 10 ochko olguncha davom etadi. O’yinning qoidasi: 1. O’yinchilarga neytral zonaga kirish mumkin emas. 2. Neytral zona tushib qolgan to’p o’yin oxirigacha turadi. 3. Qaysiki komanda o’yinchi otgan to’p raqiblar maydoniga tushmasdan tashqariga irg’ib ketsa bitta shtraf ochko beriladi.
Variantlar:
1.	O’yinda 2-3 kg meditsina balidan foydalanish mumkin.
“Marshdagi salkalar”.
O’yinga tayyorgarlik. O’yinchilar ikkita komandaga bo’linib maydon chekkasidagi chiziqlarda sherenga holatida turadilar. O’yinning borishi: raxbarning signali bilan sherengada turgan o’yinchini bir-biriga qarama-qarshi tomonga marsh qiladilar. Marshdagi o’yinchilar (sherengalar) orqasi 3-4 metr qolganda o’yin raxbari kutilmaganda signal beradi. Signaldan so’ng u yoki bu komanda o’yinchilari o’z chegarasi tomonga qochadilar, ikkin chi sherenga ular ortidan yugurib ushlashga harakar qiladilar. Ushlangan o’yinchilar o’rnida qotib turadilar. Raxbar ushlagan o’yinchilarni sanaydi va o’yin yangidan boshlanadi. O’yinni 4-8 marta takrorlash mumkin. O’yin davomida qaysi komanda o’yinchilarni ushlasa, o’sha komanda g’olib hisoblanadi.

9

O’yin qoidasi: 1. Ushlangan o’yinchilar qaysi joyda ushlangan bo’lsa, o,sha joyda o’qituvchi sanaguncha turadilar. 2. Chtgara chizig’idan tashqarida o’yinchilarni ushlash mumkin emas.
Variantlar: 1. Signallar tovush bilan, bayroqcha bilan, qo’lni ko’tarish bilan berilishi mumkin. 2. O’yinchilar vfrshda, yoxud o’tirgan holda, yoxud tik turgan holda yurishlari mumkin. 3. O’yinchilar marshda bir-biriga teskari holda yurishlari mumkin. 
“Mahsus egiluvchanlikni tarbiyalash”
Egiluvchanlik deb, sportchi  mashqni katta ampleturada bajarilishiga aytiladi. Shuning uchun  sportchini katta ampleturada mashq bajarilishi uning egiluvchanlik qobiliyatini bildiradi. 
Egiluvchanlik sportchi bo’g’inlarining anotomo-fiziologik xususiyatlariga va bo’linmalarini o’rab turgan umshoq to’qimalarning tonusini boshqaruvchi nerv sistemasining holatlariga bog’liqdir. Gandbol o’yinida qo’llanilgan texnik usullar ham sportchilardan egiluvchanlikni talab etadigan katta ampletudasi mashqlarni bajarishni talab etadi. Egiluvchanlik, boshqa jismoniy fazilatlarga bog’liq bo’lmasdan tayanch-harakat apparatining morfo-funksional holatiga va uni sistemalarini zvenolarning bir-biriga nisbatan harakatchanligi bilan belgilanadi. Gandbolchilarda egiluvchanlikni tarbiyalashda asosiy maqsadi. O’yinga muvofiq holda bo’lgan harakatlarni takomillashtirish va shu bilan bir qatorda egallangan harakat ampletudalarini saqlab qolishdir.
Egiluvchanlikni tarbiyalashni asosiy vositasi cho’zuvchi va harakat ampletudasi kattaligini talab etadigan umumiy va maxsus mashqlardir. Undan tashqari egiluvchanlikni tarbiyalashda harakatli o’yinlardan foydalanish katta samara beradi. Chunki harakatli o’yinlarda “cho’zuvchi ” mashqlar bor. Quyida tarkibida   “cho’zuvchi ” mashqlar bor harakatli misol keltiriladi. 
“Mushuk va ko’prikchi”.
O’yinga tayyorgarlik. Maydonda ikkita to’g’ri 15 metr chiziq chiziladi. Chiziqning 8-metri va oxirida diametri 1,5 bo’lgan ikkita doira chiziladi. O’yinchilar teng ikki komandaga bo’linib chiziqlar boshidagi startga kalonna holatida chiziladilar. 
O’yinning borishi: o’qituvchi signalidan so’ng birinchi nomerlar startdan yugurib chiqadilar  va yaqindagi doirada “ most” holatda turadilar. Birinchi nomerlar “ko’prik” holatiga turgandan keyin ikkinchi nomerlar yugurishni boshlaydilar. Ular birinchi nomerlar ostidan o’tib, ikkinchi doirada tizzalarini bukmasdan qo’liga tayangan holatni “mushuk” qabul qiladi. Ikkinchi nomerlar “mushuk” holatini qabul qilganlaridan keyin birinchi nomer yugurib ikkinchi nomerlar ostidan o’rmalab o’tadilar va ikkalasi qo’llarini ushlab start chizig’i tomonga yuguradilar. Ikkalasi start chizig’i kesib o’tgandan keyin 3- nomerli o’yinchi oldinga yuguradi va birinchi doirada “mostik” holatiga turadilar. Shundan keyin 4-nomerli  o’yinchi yugurib “mostik” ostidan o’rmalab o’tadi va birinchi juft (1va2 nomerli) o’yinchilar harakatni qaytaradilar. O’yin qachonki 1va2 nomerli o’yinchilar dastlabki holatlariga qaytguncha davom etadi. 
10

O’yin qoidasi: 1. Startdan signal berilishi bilan chiqishi mumkin. 2. “mostik” va   “mushuk” holatini faqat  doira ichida qabul qilishi shart. Har bir o’yin qoidasi buzilishiga bittadan shtraf ochko  beriladi. 
“Gimnastik marofon”
o’yinga tayyorgarlik: Maydonga snaryadlarni ma’lum qatorlik bilan qo’yamiz. “Kozyol”. Mat yengil atletika baryeri, mat va yakka cho’p, mat va gimnastik bruslar. Snaryadlarning boshida 3-6 metr masofa start chizig’i o’yinchilar ikki komandaga bo’linadilar va kalonna turadilar.
O’yinning borishi: o’qituvchi signalidan so’ng birinchi komanda o’yinchilari hamma to’siqlardan o’tishi kerak. Yar bir snaryaddan qanday qilib o’tishi kerakligi avvaldan kelishib olinadi.
•	Yengil atletika baryeri ostida o’rmalab o’tish
•	Mat ustidan ikki marta do’mbaloq oshish.
•	Yakka cho’p ustidan yugurib o’tish
•	Gimnastik brus ustidan qo’lga tayangan holda yurib o’tish
Kalonnada turgan o’yinchilar birin-ketin snaryadlardan o’tadilar. Birinchi o’yinchi birinchi snaryaddan o’tgandan keyin ikkinchi snaryaddan chiqadi va shu tariqa o’yin davom etadi. Har bir komandaning birinchi nomeri startdan chiqqan o’yinchi vaqtdan to komandalarning oxirgi o’yinchi finishga qaytguncha o’tgan vaqt hisoblanadi. Qaysi komanda to’siqlardan o’tish uchun oz vaqt sarflagan bo’lsa o’sha komanda g’olib hisoblanadi.
“Mahsus tezkorlikni tarbiyalash”.
Tezkorlik qobiliyati gandbolchining jismoniy tayyorgarlida  asosiy  o’rin  egallaydi.  Chunki  o’yin  paytida  gandbolchilar  tezlik  bilan  oldinga  yugurishga,  ezlik  bilan  o’z  sherigiga  to’pni  uzutishga,  oldinga  uzatilgan  to’pga  tezlik  bilan  etib  olishga,  xujumchilarning  harakatiga  munosib  ravishda  tezlik  bilan  xarakat  qilishni  talab  etadi.  Gandbolchilarning  tezkorlik  qobiliyati  o’yin  paytida  kompleks  ravishda  namoyon  bo’ladi.  Gandbolchilarning  tezkorlik  fazilatini  namoyon  bo’lishi  bioritmga  charchash  darajasiga,  muhit  temperaturasiga  va  irsiy  faktorlarga  bog’liqdir.  Shuning  uchun  tezkorlikni  tarbiyalash  boshqa  jismoniy  fazilatlarni  tarbiyalashdan  ancha  qiyindir.  Gandbolchi  har  bir  harakatni  o’yin  sharoitiga  qarab  turli  tezlikda  bajaradi.
Masalan: oldinga uzatilgan to’pga yetish uchun gandbolchi katta tezlik bilan yuguradi, lekin darvozaga to’pni otadigan paytda qadamlari sekinlab darvozaga to’pni otadi. To’pni otishdagi harakat juda tezlik bilan bajariladi. Shu aytish kerakki, sportchining ayrim to’rlariga nisbatan  gandbolchining harakati aniqlik harakteriga egadir va gandbolchi o’yin protsessida sodir bo’lgan vaziyatni qisqa vaqt ichida  mushohada qilib ma’lum qarorga kelishi, ya’ni fikrlash qobiliyatini tezkorligi gandbolchining faqatgina ma’lum hodisalarga (Nur, tovush) javob berish reaksiyasining kuchiga bog’liq bo’lib qolmasdan, balki sportchining psixologik holatiga va sport tajribasiga bog’liqdir 
Tezkorlik fazilati o’z navbatida uch xil asosiy ko’rinishdan iborat.

11

•	Murakkab reaksiyalar tezligi
•	Yakka harakat tezligi
•	Harakatlar chastotasi tezligi
Quyidagi mahsus tezkorlikni tarbiyalash uchun harakatli o’yinlar keltirilgan. 
“Kun va tun”.
O’yinga tayyorgarlik: maydon markazidan oralig’i 1-1,5 metr bo’lgan parallel chiziqlar o’tkazamiz. Liniyalardan 10-20 metr masofada chiziqlar o’tkazamiz. O’tkazilgan chiziqlarning tashqarisi komandalarning uyi hisoblanadi. O’yinchilar ikki komandaga bo’linib, markazda chizilgan chizig’i bo’ylab o’z maydoniga qaragan