“Оммавий маданият” ва миллий маънавият
Музаффар Ортиқов
 фаласафа фанлари номзоди, доцент
Ом ва хос тушунчалари асли тасаввуфга оид бўлиб, ом – авом, ирфондан йироқ қатлам маъносида, хос эса, Аллоҳнинг яқин кишилари, маъно аҳли сифатида талқин қилинади. Вақти келиб, “оммавий” деганда халққа, аҳолининг кўпчилик гуруҳларига хослик тушунила бошланди. 
“Оммавий” маданият – ХХ аср ўрталарида Ғарб социология киритган тушунча бўлиб, шу пайтгача фақат олийнасаб, зодагон киборларга хизмат қилиб келган маданиятдан фарқли ўлароқ, кенг оммага йўналтирилган маданият ва санъатни ифодалаш учун истеъфода этилди. “Оммавий маданият” элитар маданиятнинг муқобили сифатида жуда кенг миқёс, глобал характер касб этди, миллий чегараларни писанд этмай, бутун жаҳонга ёйилди. Бу объектив, реал, планетар ижтимоий ҳодисани на тўхтатиб, на инкор этиб бўлади. 
Биз, Ўзбекистонда туриб, бутун дунёга тарқалаётган “масс-культура” – яъни бир қатор ижобий жиҳатлари бўлса ҳам, моҳиятан “бўтана оқим” бўлган ҳодисага дуч келмоқдамиз. Америка ва Европа эса, мана шу дошқозоннинг ичида жизғанак бўлмоқда, унинг номи – “оммавий маданият”.
Ўтган асрнинг иккинчи ярмида пайдо бўлиб, бутун инсониятни ўз исканжасига олган ҳодиса – инглизчада “Mass-culture” рус тилида – “массовая культура” деб аталади. Сўзма-сўз ўзбекчага таржима қилиб, буни “оммавий маданият” деймиз. Аммо ўз моҳияти, саёз мазмуни ва тўдабоп шаклларига кўра уни “оломон маданияти” деб аташ ўринлироқ бўлар эди.
“Оломон маданияти” ўз қадриятлар поғонасида оналик бахтига қараганда шаҳвоний лаззатни юқорироқ қўяди. Хотин-қизлар журналлари дейсизми, телевизион кўрсатувлару “кўпик сериаллар” дейсизми – буларнинг барчасида мансабпарастлик, ҳеч кимга қарам бўлмаслик, шаҳват ва лаззат - аёлнинг бахти, деб кўрсатилади. Ёлғизлик – эркинлик кафолати, боласизлик – қарамсизлик аломати, деб  талқин қилинади. 
Маданият ва ҳайвоният бир кўрпада катта бўла олмайди. Патрик Бьюкенен “Ғарбнинг ҳалокати” китобида Ж.Анвин исмли антропологнинг ажойиб бир фикрини келтирган: “Инсоният жамоаси, ўз инон-ихтиёри билан бор энергиясини ёки ижод ва меҳнатга йўналтириши, ёки жинсий эркинликдан лаззат олишга сарфлаши мумкин. Аммо тарихнинг гувоҳлиги шундайки, ҳам униси, ҳам буниси билан бирдай шуғулланиш, нари борса бир авлод умри давомида мумкин бўлади”, дейди бу мутахассис. Бьюкенен бу башорат тўғри чиқаётганини, Ғарб ўз фарзандларига берган шаҳвоний озодлик инсоний истиқболни йўққа чиқараётганини афсус билан таъкидлайди. 
“Оммавий маданият” яхлит, бир бутун, ички тизимга эга ҳодиса эмас, балки турли йўналиш, жанр ва, муҳими, турлича савия ва турли дидга мўлжалланган санъат турларини ўз ичига олади. Инсондаги эстетик диднинг юксаклиги ёки пастлиги унинг гўзалликдан хунукликни, улуғворликдан тубанликни, фожеавийликдан кулгулиликни ажрата олиш қобилиятига қараб белгиланади. Дид инсонда юксак ёки паст даражада мавжуд бўлади. Эстетик дид ёрдамида одамлар ҳаётий фаолиятларини шакллантиришга ҳаракат қиладилар. Шу маънода юксак дидли кишилар ўзларининг муомала одоби, кийиниш маданияти, турмуш тарзи, адабиётга муносабати, китоб мутолааси, санъатга муносабати билан бошқа одамлардан ажралиб турадилар. Бироқ, дидсизлик эстетик муносабатлар жараёнига ҳавф соладиган ғайриэстетик ҳодиса бўлмаса-да, лекин, у бутун бошли халқни, миллатни ва ҳатто жамият фожеасини келтириб чиқариши мумкин. Бу фожеа одамларнинг  чинакам санъат асарларига беписанд муносабатида, “оммавий маданият”нинг турли кўринишларига рағбат билдиришида, бемаъни, ҳаёсиз ва ахлоқий бузуқликни тарғиб қилувчи адабиётларни ўқиш, кино фильмларни томоша қилишга эҳтиёжнинг кучайиб боришида кўринади. 
П.Бьюкенен миллионлаб одамлар ўз юртида бегона бўлиб қолгани, улар ҳайвоний шаҳват ва беҳаё лаззатни қадриятга айлантираётган оммавий маданиятни инкор этаётгани ҳақида ёзади, бироқ унинг сўз оҳангида ифтихорга қараганда изтироб кўплиги сезилиб туради. Соф виждонли америкаликлар қадимий байрамлари унутилиб, эъзозлаган қаҳрамонлари йўқолаётганидан, болаликда севиб ўқиган китоблари, ардоқли адиб ва шоирлари мактаб дастурларидан ўчирилиб, ўрнига сийқа битиклар ҳамда ному нишони номаълум ёзувчилар киритилаётганидан афсус чекмоқда. 
Бир авлод умри мобайнида америкаликларнинг аксарияти ўз худоларининг меҳробдан туширилиб, янгилари билан алмаштирилаётганига гувоҳ бўлди. Шаҳват, шуҳрат, пул-давлат ва ҳокимият – мана янги Американинг янги худолари. “Дунёнинг оёғи осмондан бўлди” деган қўшиқ икки-уч аср аввал қулоққа кўп чалинарди, дейди америкалик сиёсатшунос. Ҳозир шу ашула сўзлари ҳақиқатга айланди. 
Бьюкененнинг кўнглини ғаш қилган яна бир ҳолат – ҳозирги Ғарб адабиёти, шеъриятида тараннум этилаётган ғоялардир. Унингча, ҳақиқий шоирлар ўрнини  қўшиқ тўқувчилар эгаллагани ўзи бир кулфат. Бунинг устига, ашула орқали ёшлар онгига (агар онг деб аташ мумкин бўлса) сингдирилаётган ақидалар янада даҳшат. Ўтган асрнинг 60-йилларида “Битлз” машҳурлик чўққисига кўтарилган, Жон Леннон янги авлоднинг энг севимли машшоғига айланган вақтда янги эътиқод жадал оёққа тураётган эди. Жон Леннон қўшиқларидан бирининг мазмуни қуйидагича эди:
Бошимиз узра жаннат йўқ деб тасаввур қилгин,
Сен бир уриниб кўр, бу жуда осон!
Тагимизда дўзах йўқ деб тасаввур қилгин, 
Бошимиз устида – мусаффо осмон. 
Одамлар, бир тасаввур қилиб кўринг-а, 
Давлат йўқ деб тасаввур қилинг,  
Шошилиб ховлиқиб ишлаш керакмас,
Уруш ҳам йўқ, қотиллик ҳам йўқ.
Тасаввур қилгинки, дин ҳам йўқ, 
Ҳамма тотувликда, тинчликда яшар... 

Ўзини “инстинкт бўйича социалист” деб атаган Леннон мулксиз ҳам барча нарсага эришиш мумкин, деб ташвиқот қиларди. Ваҳоланки, қирқ ёшида вафот этганида машҳур қўшиқчининг 275 миллион доллари борлиги, у дунёдаги энг бой одамлар сирасига кириши маълум бўлади. Бироқ, Леннон ва унинг шериклари Поль Маккартни ва Боб Дилан куйлаган фаровон дунё қанчалик хаёлий ва афсонавий бўлмасин, ёшлар онгида ўзгариш ясади. Уларнинг қадриятига айланди. Чунки охиратдаги жаннатга ким етади, ким етмайди, Леннон эса, диний ақидаларга зид равишда бу ёруғ дунёда, ҳозирнинг ўзида жаннат ваъда қилар эди. Бьюкенен, ёшларнинг авлиёсига айланган бу ижодкорнинг 1960 йил берган интервьюсида айтган гапларини ўкинч ва алам билан эсга олади: “Христанликнинг куни битган. У сўлмоқда ва ҳалок бўлмоқда. Бу масалада бахслашишнинг ўзи бефойда - ҳаммаси кундай равшан. Мен ҳақлигимни биламан, қолганлар эса, яқинда бунга шоҳид бўлади. Биз ҳозир Исога қараганда анча машҳурмиз”. 
Бу ўринда америкалик сиёсатшуносга тасалли беришга биз ожизмиз. Дарҳақиқат, асрлар мобайнида қадрият бўлиб келган дин ўз таъсир доирасини йўқотса, афсусланиш мумкин, Бироқ айб фақат Леннон каби машҳур ашулачидами!?  
Айтиш мумкинки, “оммавий маданият”нинг саёз намуналари инсонни ҳаёт гўзалликларидан баҳраманд бўлишга, маънавиятни қудратли кучга айлантиришга ҳалақит беради. Чинакам санъат эса инсоннинг эстетик маданиятини юксалтирадиган, унга бадиий-эстетик озиқ берадиган, унинг билими ва дунёқарашини оширадиган маънавий ҳодиса сифатида мавжуд маънавий таҳдидлар ва фожеаларнинг олдини олишда эстетик тарбия жараёнига кўмак беради. 
Шу боис Президент Ислом Каримов инсоннинг руҳий камолотга эришиши санъатсиз амалга ошмаслигини, бу мақсадга мусиқа ва миллий мусиқий меросимиз орқали эришиш мумкинлигини алоҳида таъкидлайди. Шу билан бирга қўшиқчилик ва эстрада санъатидаги ахлоқий жиҳатдан номаъқул, миллий қадрият ва қарашларимизга ёт бўлган айрим  кўринишларни “юқумли касаллик деб қабул қилиш” лозимлигини уқтиради. 
Бундай хуружларнинг ўта хавфли ҳолат эканини англашимиз зарурлигини кўрсатиб, Юртбошимиз қуйидагиларни таъкидлайди: “Нега деганда, агар инсоннинг қулоғи енгил-елпи, тумтароқ оҳангларга ўрганиб қолса, бора-бора унинг бадиий диди, мусиқа маданияти пасайиб кетиши, унинг маънавий оламини сохта гушунчалар эгаллаб олиши ҳам ҳеч гап эмас. Охир-оқибатда бундай одам «Шашмақом» сингари миллий меросимизнинг ноёб дурдоналарини ҳам, Моцарт, Бетховен, Бах ва Чайковский каби дунё тан олган буюк композиторларнинг асарларини ҳам қабул қилиши қийин бўлади”.
Ёшлар ўртасида энг севимли ҳисобланган эстрада санъатининг оммавийлигидан ғаразли ниятда, моддий бойлик орттириш йўлида фойдаланувчи кимсаларнинг борлиги ёшларимиз маънавияти ривожига салбий таъсир ўтказаётгани ҳам сир эмас. Президент И.А.Каримов бу ҳақида фикр юритиб шундай таъкидлайди: “Биз эстрада санъатининг бугуни ва эртанги ривожи ҳақида сўз юритар эканмиз, авваламбор “миллий эстрада” деган иборанинг маъно-мазмунига алоҳида эътибор беришимиз, уни ҳар қандай бегона таъсирдан, айниқса, “оммавий маданият” руҳидаги оқимлар таъсиридан ҳимоя қилишимиз керак, албатта”.
Ҳақиқатан ҳам миллий эстрада санъатимизда миллий руҳ бўлсагина ёшларимизни миллий-маънавий баркамол қилиб тарбиялашимиз мумкин бўлади. Миллий руҳдаги асарларни кишилар қалбига кириб боришида телевидение имкониятларидан фойдаланишга алоҳида аҳамият бериш талаб этилади. Халқимиз “Оталар сўзи – ақлнинг кўзи”, “Азизим”, “Дийдор ширин” каби, болаларимиз “Ўйла, изла, топ” каби  кўрсатувларни сабрсизлик билан кутганидек, маънавий юксакликка чорлайдиган, яъни жасорат ва олийжанобликни, маънавий гўзаллик ва ахлоқий покликни, улуғворлик, нафосат ва маънавий қадриятларни тарғиб этувчи бадиий юксак адабиёт ва санъат асарларига ҳам муҳтождир. Чунки, улар маънавиятимизни юксалтирибгина қолмасдан, шунинг билан бирга ёшларимизга илм эгаллашда, миллат ва ватанни тараққий эттиришда фидойилик кўрсатишда, завқ-шавқ, илҳом бағишлайдиган воситаларнинг асосийларидан бири ҳисобланади.
Хулоса қилиб таъкидлаш жойизки, “оммавий маданият”ни инкор этиш ҳам, унинг йўлига темир “тўсиқ” қўйиш ҳам мумкин эмас, зарур ҳам эмас. Фақат миллий маънавият “элаги” орқали уни ўтказиш, миллий маданият кўзгусида акс эттириш, азалий қадриятларимиз билан жилвирлаш, ёмонини яшириб, яшхи тарафини ошириш лозим. Буни биздан миллий ор-номус, виждон ва шаън талаб қилади.