Gulchehra  Ergashova.          

                     

                      Ona  tili  darslarida            
         interfaol
ta'lim.

                      Chirchiq-2014
               Zamonaviy    ta`lim    nazariyasi  o`qituvchini    o`quv-biluv    jarayonining    rahbari  sifatida  
baholaydi .    Boshlang`ich     sinf   o`qituvchisi   o`quv  jarayoniga    to`g`ri  rahbarlik  qilishi  uchun  birinchi    navbatda  chuqur  bilim  va  yuksak   kasbiy   mahoratga  ega  bo`lishi   kerak  .  Shu  jihatdan   ham     o`qituchi   o`quvchi   uchun  o`rnakdir.Uning  muhim  vazifalaridan  biri-bolani o`ziga  jalb  eta   olishdir.  
                Ma`lumki,  boshlang`ich   sinflarda  grammatik  mavzu  va  o`quv  faoliyati  bilan  bog`liq  turli   ta`limiy  o`yinlar  o`quvchilarning    bilish  faoliyatini      oshiradi,  aqliy   charchoqligining  oldini   oladi.   Shuningdek,   olingan  bilimdan  mustahkamlash  va  nazorat  qilishda  samarali  vositalardan    sanaladi .  Ayniqsa , ona  tili  darslarida   olib  boriladigan  ta`lmiy  o`yinlarning   ahamiyati  nihoyatda  katta   bo`lib,  ular  mazmuniga  ko`ra    bir  nechta  turlarga  bo`linadi.        
                                                 Shulardan  biri  grammatik  o`yinlardir.
               Grammatik  o`yinlarga  kiruvchi  krossvordlar  o`quvchining ijodiy  qobilyatlarini  rivojlantiradi,  aqlini  charxlaydi,  hozirjavoblik  va  topqirlikka   undaydi  .     Krossvordlarda  yashiringan   so`zni  aniqlash  har  xil   bo`lib  ,ulardan  biri  yashirn  jumboqni  topishmoqlar  yordamida  topish  usulidir.  Boshlang`ich  sinflarda  bu  usulda  boshqotirmani  yechish  kichik  yoshdagi  o`quvchilarni   fikrlashga  undaydi  ,  o`quv  jarayoni ga  bo`lgan    qiziqishni   yanada  oshiradi  .  Yana  shuni ham  aytish    mumkinki  ,  krossvordlar    asosida   o`tilgan   mavzular   mustahkamlanadi   ,   umumlashtiriladi ,imloviy    savodxonlik   shakllantiriladi.   .   Olib   borgan   tajribalarimiz   ham  krossvord     yechish  mashqini  1-sinfdan  boshlash   nechog`li  ahamiyatli  ekanligini  ko`rsatdi.  
                  Quyida  1-4-sinflarda    ``So`z  turkumlari`` mavzusini  o`rganishga  doir  bir  necha  krossvordlar  havola  etilmoqda.

	
	
	1-sinflar  uchun																		Gorizontal    yo`lanish
                                          1.Ustida  yashil  to`ni  
                                                   Yozu  qish  yechmas  uni.(Archa)
               Vertikal  yo`nalish
              2.Pichoqda  kessang  qon  chiqar  
              Po`chog`ni  kessang , qon  chiqar .(Anor)

Gorizontal  yo`nalish

			

                                 1.Tog`orada   shishadi,
                                 Tandirda  pishadi.(Xamir)
                     2.Ko`ylagi  qavat-qavat
                     Tugmalari  yo`q  faqat.(Karam)
Gorizontal  yo`lanish

						

                                             1.Bir   onadan  yuz bola,
                                                    Yuzovi  ham  bo`z  bola. (Uzum
  2.Dum-dumaloq shakli  bor
  Palovda  obro`yi  bor.(Behi)
                                    3.O`zi  tukli,  jigarrang,  
                                    Ta`mi  nordonligini  qarang.(Kivi)
           4.Kichkina   dekcha
          Ichi   to`la  mixcha.(Anor)
     Krossvordni   to`g`ri   yechsangiz,   vertikal   yo`nalish  bo`yicha   javoblarni  
umlashtiruvchi so`zni  o`qiysiz  .(Meva )  
  Grammatik  topshiriq
Topgan  so1zlaringizni daftaringizga  yozing.Ular  nimani bildiryapti?   Shu  so`zlarga so`roq bering.
Qaysi  so`zlarni  yozishda xatoga  yo`  qo`yishingiz  mumkin?
            2-snflar  uchun

					

Gorizontal  yo`nalish                         Vertikal   yo`nalish
                                            3.Oqsamani  osmonda  chopar 
                                            Yag`rinlari   quyoshni   yopar.(Bulut) 
                                            4.Qoziq  ustida  qor  turmas  .(Tuxum)

1.O`zi  yerda,  boshi  ko`kda.  (Tutun)
2.Yo`lbarsga  o`xshab  ketar,
Sherday  cho`zilib  yotar.  
U  bor  joyda  hamisha 
Sichqonga  qiron  yetmas.  (Mushuk)
 Grammatik topshiriq.

							

					
        Topgan  so`zlaringizni  daftaringizga  yozing  .  So`ngra  ularni   lug`atchadan  tekshiring .  Qaysi  bo`g`inda  imlo  xatoga  yo`l  qo`ydingiz ? Nima  uchun ?
         Buso`zlar  nimaning  nomini  bildiryapti?
Gorizontal  yo`nalish                    
1.Bor rang-barang  to`rt  gilam,            Navbat bilan to`shalar,
Xizmatga shay to`rti ham.                  Qani, kim topa olar?
                                                        (Fasl.)
2.Yangi yilda u mehmon,                    3.Ayoz bobo novvot sotdi,
Bolalarga  qarddon.	                       Olgan  edim,  qo`lim  qotdi.    (Muz) 
               (Qorbobo)                 	
                        4.Ko`kda supra ochildi
                        Uni  yerga  sochildi.   (Qor)       
Vertikal  yo`nalish.                                            
5.Ko`zga ko`rinmay    yuzni              
chimchilar.   (Sovuq)   
Grammatik  topshiriq.
  Topgan  so`zlaringiz  qaysi  faslga  tegishli? Bu haqda  so`zlang.
  3-sinflar  uchun.

							

						

 Gorizontal  yo`nalish.
1.	Oppoq sochli boshlari,                                                                                         
Daryo bolar yoshlari.( T0g`)
   2  Sochlaringni silaydi,                                                                       
      Ko`rolmaysan qo`lini.
      Qulog`ingga shivirlar,
      Tushunmaysan tilini.(Shamol)
3.Oq  samanim  osmonda  chopar 
           Yag`rinlari   quyoshni    yopar.     (Bulut)
4.  Bahorda    xo`p   yog`adi,
     Maysaga   xush   yoqadi.   (Yomg`ir)

5.  Yorug`i   bor, dovrug`i  bor,
     O`zi  yoq,  ovozi  bor.                       (Momoqaldiroq)
6.  <<Havodagi suv bug`i >>deb ta’rif berilar                                                                                                                             .        Kuz-u qishda    chor   atrof  .....la    qoplanar.        (Tuman)
 Krossvordni  to`g`ri  yechsangiz,  vertikal    yo`nalishda  ,,tabiat`` so`zi   hosil  bo`ladi.

					

					
   4-sinflar   uchun                         
  Gorizontal    yo`nalish
  1.Yoniga  kelsa  bolasi,                                                       2.Qat-qat  qatlama,
      Ta`zim  qilar  onasi.        (Choynak)                               Aqling  bo`lsa   tashlama.        (Kitob)
                                                3.Tunukani  chertadi,        
                                                Kesaklarni   kertadi.   
                                              Biroz  sho`xlik  qilgach  u
                                             Yerga  singib  ketadi.   (Do`l)
4.Tikuvchiga   o`rtoq  o`zi,                                                  5.Tunda  ko`rib , cho`g`  deysan,
Bittagina   jajji  ko`zi.    (Igna)                                              Tongda  ko`rib,   yo`q    deysan.           (Yulduz)     
                                               6.Qishda  terlab   ishlaydi,
                                               Boshqa   mahal   qishlaydi.        (Pechka)
    Grammatik  topshiriq.
     Vertikaliga   (-chi,-li,-la) qo`shimchalarini  toping.  Ularning  qaysi  so`z  turkumini   yasovchi   qo`shimcha   ekanini  ayting.   
``Kim  tezroq?``  o`yini  yozma  shaklda  bajariladi  va  bunda  har  bir  o`quvchiga  yig`iq  gaplar  yozilgan  kartochkalar  tarqatiladi .    
             ``Kuch  birlikda``  o`yinini  o`tkazish  uchun  xattaxta  ikkiga  bo`linib,  har  bir  guruh  uchun  alohida  mavzu  yozib  qo`yiladi.
           ``Muomalani  saqlang``
``O`zbek  tili ``darsliklarida  berilgan  muomalani  ,odobga  oid  ma`lumotlarni  mustahkamlash  jarayonida  ushbu    ta`lmiy  o`yindan     foydaanish  tavsiya  etiladi  .  O`yinda  o`quvchilar  bir-biriga  muomala , odobga  oid  so`z  yoki  gaplarni  takror  qo`llamasdan   aytishlari  kerak  bo`ladi.
``Kim  nima  qiladi?``
        O`quvchilar   ikki   guruhga  bo`linadi  va  har  bir  guruhdan   bittadan  o`quvchi  doskaga  taklif  etiladi.   Birinchi  guruh  ishtirokchisi  ``Kim ?``yoki<<Nima?>>so`rog`iga  javob  bo`ladigan   so`zlarni  yozsa  ,ikkkinchi  guruh  ishtirokchisi<<Nimaqiladi?>>  so`rog`igajavob  bo`ladigan  so`zlarni  qayd   etadi  .  Natijada  quyidagi  yig`iq  gaplar  hosil  bo`ladi.
         O`quvchilar  xattaxtaga  yozilgan  gaplarni  daftarlariga   ko`chirib  oladilar  .Bu  o`yinda   ularning   topqirligi  va  yozma  savaodxonligi   ham  e`tiborga  olinadi. Qaysi  guruh a`zosi  topshiriqni  bexato  bajarsa  , shu  guruhga rag`bat  kartochkasi  beriladi. 
            Iqtidorli  va  ilg`or  o`quvchilarga  ushbu  ish  turini  ijodiy    davom  ettirish ,ya`ni  so`zlarning  sinonimlari  yordamida  topshiriqni  kengaytirib  bajarish  vasifasi  topshirilishi  mumkin. Agar  o`quvchi  topshiriqni  quyidagi  tarzda  bajarsa  ,unga  ikkkita  rag`bat  kartochka  beriladi.                                                                                                                                                                            

           Bu  o`yin  boshlang`ich  sinf  o`quvchilarining   og`zaki  va  yozma  nutqni   o`stirishda  ,  ularni  hozirjavoblikka,topqirlikka ,e`tiborli  bo`lishga   o`rgatishda   muhim  ahamiyatga  egadir.
           ``Oltin  toj``  o`yinini oyda  bir  marta  o`tkazib  turish  o`tilgan   mavzularni  mustahkamlashga,   ,o`quvchilar  bilimining  darajasini  aniqlashga,  bilim  olish  ishtiyoqini,  intilishini  kuchaytirishga  yordam  beradi.  Bir  oy  davomida  oltin  toj  sorindori  bo`li  yurish  kichik  yoshdagi  maktab  o`quvchilariga  ko`tarinki  ruh  beradi,  ularning  darsga,  til  o`rganishga  bo`lgan  qiziqishlarini  oshiradi.
               Xulosa  qilib  aytganda,  dars  jarayonida  o`quvchilarning  yosh  xususiyatlarini  hisobga  olib,  ta`limiy  o`yinlardan  foydalanish  samarali  natijalarini  qo`lga  kiritishga  yordam  beradi.

Boshlang`ich  sinfdanoq  o`quvchilarni  mustaqil  fikirlashga  o`rgatish,  ularda  ijodgorlikni  o`stirishbugungi  kunda  har  bir  o`qituvchi  oldidia   turgan  muhim  vazifalardan  biridir.  O`quvchining  ijodiy  faoliyati  o`sishida  o`qituvchi   tomonidan  tanlangan  o`quv  topshiriqlarining  dolzarbligi  alohida  o`rin  edallaydi.  ayniqsa,  boshlang`ich  ta`lim  dasturiga  kiritilgan  masalalar  ichida  yechim  usullari  turlichasi  borki,  o`quvchi  ularni  yechaganda  tegishlisini   aniqlab,  ichidan  oson   va  qulayini   tanlashga  o`rganish  lozim. 
Quyida o`z   tajribamdan  boshlang`ich sinf o`qituvchilari  uchun  namuna  tarzida  dars  ishlanmalari  tavsiya qilaman. Bu  darslar metodik  yordam  bersa, o`z minnatdorchiligimni  bildiraman.                                                              
      Chirchiq shahar 6-sonli umumiy o	`rta  ta`lim maktabining  oliy toifali boshlang`ich  sinf o`qituvchisi G.Ergashova