O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

ALISHER NAVOIY NOMIDAGI SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI

JAHON IQTISODIY-IJTIMOIY GEOGRAFIYASI FANIDAN USLUBIY QO’LLANMA
( II-QISM)

  

Samarqand-2009 

Uslubiy qo’llanmada jahon ho’jaligining tarkibiy qismlari, ya’ni jahon qishloq ho’jaligi, jahon yoqilg’i-energetika, qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, o’rmon, yengil, oziq-ovqat va baliq ovlash sanoati, jahon transporti, uning tarmoqlarining joylashishi va rivojlanishi yoritilgan.

                                                       Tuzuvchilar:   dots. T.J.Jumaboev, 
                                                                                 dots. N.H.Mamatqulov                                                                                         
                                                                                 ass. O.X.Quvondiqov.

                                                        Taqrizchilar:   dots. .M.Mamatqulov,
                                                                                  dots.X.Q.Qosimov.

KIRISH

O’zbekiston Respublikasi Davlat ta’lim standartiga ko’ra, “geograf-bakalavr”yo’nalishi bo’yicha mutaxassislikni egallovchi talabalarga ta’limning 3-bosqichida “ Jahon iqtisodiy va ijtimoy geografiyasi” fani o’tiladi. Ushbu fanni o’rganish uchun  222 soat ajratilgan bo’lib, uning 52 soati ma’ruza, 78 soati amaliy mashg’ulotlar va 92 soati mustaqil ta’lim hisoblanadi. Fanni o’rganish jarayonida talabalar jahon siyosiy kartasinig shakllanishi, jahon mamlakatlarining ma’muriy boshqaruv va iqtisodiy rivojlanishga ko’ra guruhlarga ajratilishi, jahon tabiiy resurslari, aholisi va mehnat resurslari, jahon xo’jaligining tarkib topishiga ta’sir etuvchi omillar, jahon  transporti, jahon mamlakatlarining regional xususiyatlarini bilib olish imkoniyatiga ega bo’ladilar. Ushbu bilimlarni olishda talabalar jahon siyosiy xaritasini, jahon mamlakatlarining hozirgi kundagi taraqqiyot darajasini ko’rsatuvchi statistik ma’lumotlar, geografik atlaslar va ilmiy maqolalarni hamda o’quv adabiyotlari- darsliklar, o’quv qo’llanmalarini o’qish va tahlil qilish asosida erishadilar.
Shu narsani qayd etish lozimki, hozirga qadar “ Jahon iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi” faniga oid o’zbek tilida birorta ham darslik yoki o’quv qo’llanmalari chop qilingan emas, shuni hisobga olib Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya kafedrasi a’zolari tomonidan ushbu fan bo’yicha uslubiy qo’llanmayaratish rejalashtirildi. Talabalar tomonidan ushbu fanni bosqichma-bosqich o’rganishni hisobga olib, Jahon iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasiga oid uslubiy qo’llanma uch qismdan iborat qilib tuzildi. Uning I- qismi chop qilindi (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi fanidan uslubiy qo’llanma, I-qism, Samarqand, 2008yil).
Uslubiy qo’llanmaning 2-qimida, Jahon ho’jaligining tarkibiy qismlari, ya’ni jahon qishloq ho’jaligi, jahon yoqilg’i-energetika, qora va rangli metallurgiya sanoati, jahon mashinasozligi, kimyo, o’rmon, yengil, oziq-ovqat va baliq ovlash sanoat tarmoqlari, jahon transport tarmoqlarining o’ziga xos xususiyatlari, rivojlanishi va ularning joylashish qonuniyatlarini ko’rsatib berilgan.
Uslubiy qo’llanmaning ikkinchi qismida talabalar jahon xo’jaligining tarkibiy qismlarini o’rganish jarayonida nimalarga e’tibor berish kerakligi, har bir tarmoqni o’rganishda qanday turdagi amaliy va mustaqil ishlarni bajarishlari kerakligi atroflicha yoritilgan. O’ylaymizki Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi fani bo’yicha uslubiy qo’llanmaning 2-qismining chop etilishi, talabalar tomonidan ushbu fanni yanada chuqurroq bilib olish imkoniyatini yaratadi.

 

II- Qism.
JAHON XO’JALIGI.

                                1- Mavzu: Jahon qishloq xo’jaligi.

Mavzuning maqsadi: Talabalarga qishloq xo’jaligining jahon iqtisodiyotida tutgan o’rni, jahon qishloq xo’jalik tarmoqlari va ularning joylashishi haqida tushuncha berish.
 Buni quyidagi reja asosida amalga oshirish maqsadga muvofiq:
-Qishloq xo’jaligining jahon iqtisodiyotida tutgan o’rni;
-Jahon qishloq xo’jaligining asosiy tarmoqlari-chorvachilik va dehqonchilik;
-Jahon chorvachiligining tarkibi va ularning mintaqaviy xususiyatlari;
-Jahon dehqonchiligining tarkibi va ularning mintaqaviy xususiyatlari.

1.1.Qishloq xo’jaligining jahon iqtisodiyotida tutgan o’rni.

Qishloq xo’jaligi ikkita asosiy tarmoqdan, ya’ni dehqonchilik (o’simlikshunoslik) va chorvachilikdan tashkil topgan. Bu tarmoqlarning qishloq xo’jaligida tutgan o’rnini ushbu tarmoqda yetishtirilayotgan mahsulot hajmi bilan aniqlanadi.
Jahon qishloq xo’jaligida yetishtirilayotgan dehqonchilik va chorvachilik mahsulotlari asosan bir-biriga teng. Biroq iqtisodiy riojlangan mamlakatlarda chorvachilik mahsulotlarini yetishtirish, dehqonchilik mahsulotlarini yetishtirishga nisbatan ustun. Shu sababli jahon qishloq xo’jaligining tartibini tahlil qilishni chorvachilik tarmoqlarini tahlil qilishdan boshlash maqsadga muvofiq.
  
                                             1.2. Chorvachilik.
Chorvachilik qishloq xo’jaligining asosiy tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Chorvachilik mahsulotlarini yetishtirishda qoramolchilik, cho’chqachilik, qo’ychilik va parrandachilikning ulushi katta.
Chorvachilikning rivojlanishida uning ozuqa bazasi muhim rol o’ynaydi.   Ayniqsa sut yo’nalishidagi chorvachilikning rivojlanishi ozuqa yetishtirish bilan uzviy ravishda bog’liq. Shu sababli ham sayyoramizda mo’’tadil iqlimning o’rmon-dasht zonalarida sut yo’nalishidagi qoramolchilik rivojlangan.
Sut yo’nalishidagi qoramolchilik iqtisodiy rivojlangan AQSh ning ko’l bo’yi shtatlarida, Shimoliy Yevropa, Yangi Zelandiya mamlakatlari hamda o’tkinchi iqtisodiyot (ya’ni markazlashgan iqtisodiyotdan bozor  iqtisodiyotiga o’tayotgan mamlakatlar)da Boltiq bo’yi respublikalari, Belorus, Rossiyaning shimoli-g’arbiy, markaziy iqtisodiy rayonlarida yaxshi rivojlangan. Ushbu mamlakatlarning ayrimlari (Avtsraliya,Yangi Zelandiya)da qoramollar yil bo’yi yaylovda boqilsa, Rossiyada qoramollar qishda turg’un holda boqiladi.
Iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda chorvachilik intensiv yo’nalishga ega, ya’ni ushbu mamlakatlarda yaylovzorlarning hosildorligini oshirish uchun ularni o’g’itlash, yaylovzorlarning meliorativ holatini yaxshilashga alohida e’tibor berilmoqda. 
Bundan tashqari qoramollar zotini yaxshilashga ham alohida e’tibor beriladi. Shu sababli sutli qoramollardan AQSH, Daniya, Niderlandiya va Shvetsiyada 5 ming kg sut sog’ib olinadi. Rossiyada bu ko’rsatkich 2,8 ming kg, Argentinada 2,6, Xitoyda 1,6, Mo’g’ulistonda 0,35 ming kgni tashkil qiladi.
Go’sht yo’nalishidagi qoramolchilik Afrika mamlakatlaridan tashqari dunyoning deyarli barcha mamlakatlarida rivojlangan. Afrikada uyqu (tse-tse) kasalligi chaqiruvchi chuvinning ko’pligi qoramolchilikning rivojiga salbiy ta’sir ko’rsatadi.
Dunyoda qoramollar sonining ko’p bo’lgan mamlakatlariga Hindiston, Braziliya, Xitoy, AQSH, Argentina, Rossiya, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Frantsiya va Germaniya misol bo’ladi. Hindistonda qoramollar sonining ko’p bo’lishiga, uni hindlarning muqaddas deb hisoblaganligidadir.
Jahonda yetishtirilayotgan go’shtning 30%i qoramol go’shtiga to’g’ri keladi. Qoramol go’shti Avstraliya, Braziliya, Niderlandiya, Kanada, AQSH va Argentinada ko’p yetishtiriladi. 
Yiliga dunyoda 500 mln tonna sut ishlab chiqariladi. Ishlab chiqarilayotgan sut aholi jon boshiga 100 kgni tashkil qiladi. Bu ko’rsatkich Zelandiyada 2400 kg, Irlandiyada 1500 kg, Niderlandiyada 900 kg, Belorusda 700 kg, Daniyada 500 kg, Frantsiyada 490 kg, Germaniyada 450 kg ni tashkil qiladi.
Qo’ychilik, sayyoramizning quruq  dasht, chala-cho’l va cho’l zonalarida yaxshi rivojlangan. Qo’ylar uchun yaylovzorlarning kattaligi muhim ahamiyatga ega. Yaylovzorlar maydoni Avstraliyada 130 mln.ga.ni, Xitoyda 120 mln.ga.ni tashkil qiladi. Qo’ylarni boqish uchun yaylovlar Yangi Zelandiya, Hindiston, Turkiya, Qozog’iston, Rossiya va Mo’g’uliston ham keng hisoblanadi. Qo’ylarni juni, go’shti, terisi uchun boqiladi. Qo’y go’shti Avstraliya, Yangi Zelandiya, Argentina kabi mamlakatlarda ko’p yetishtiriladi.
Cho’chqachilikning rivojlanishi unga beriladigan ozuqadan tashqari, shaharlardagi umumiy ovqatlanish korxonalarining chiqindilari ham muhim rol o’ynaydi. Shu sababli cho’chqachilik iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda va aholisi zich joylashgan hududlarda rivojlangan. Cho’chqalar tuyoq sonining ko’p Xitoyda (dunyoda cho’chqalarning 2/3 qismi), AQSHda, Braziliya, Meksika, Germaniya, Polsha, Rossiya, Ukraina va Yaponiyada tarqalgan. Cho’chqa go’shtini yetishtirishda va eksport qiluvchi davlatlarga Niderlandiya, Polsha, AQSH misol bo’ladi.
Parrandachilik, chorvachilikning tez yetiladigan sohasi. Dunyoda yetishtirilayotgan go’shtning 20% parranda go’shtiga to’g’ri keladi.
Parrandachilikning parhez go’shti yetishtiruvchi sohasi broyler-AQSH, Buyuk Britaniya,Yaponiya kabi davlatlarda rivojlangan.
Parrandalar soni bo’yicha Xitoy (3,1mlrd.dona), AQSH (1,6 mlrd.dona) yetakchilik qiladi. Bundan tashqari parrandalar soni Braziliya, Hindiston, Rossiya va Meksikada ham ko’p. Xitoy, AQSH, Yaponiya va Rossiyada ko’plab parranda tuxumi yetishtiriladi. AQSH, Frantsiya, Belgiya kabi davlatlar parranda go’shtini eksport qiluvchi davlatlar hisoblanadi.
                               
1.3. Dehqonchilik.

Dehqonchilik (o’simlikshunoslik) bir necha tarmoqlardan ya’ni don ekinlari, texnika ekinlari, sabzavotchilik, bog’dorchilik va uzumchilik,  kartoshkachilik, ozuqa ekinlari yetishtirish kabi tarmoqlardan iborat.
Don ekinlari, turli xil maqsadlarda ishlatiladi. Ulardan non, non mahsulotlari, chorva mollari uchun ozuqa tayyorlanadi. Dunyoda yiliga 2000 mln. tonna don yetishtiriladi. Shuning 28% ni makkajo’xori doni tashkil qiladi. Ekiladigan maydoni va eksport hajmi bo’yicha bug’doy yetakchi o’rinni egallaydi.
Boshoqli don ekinlari orasida bug’doy yetishtirish muhim ahamiyatga ega. Bug’doy yetishtirish uchun qora tuproqli dasht va o’rmon­dasht zonalari juda qulay xisoblanadi. Ushbu zonalarda ko’proq kuzgi bug’doy ekiladi. Kanada, Rossiyaning shimoliy rayonlari, Qozog’istonning shimoli va Mo’g’ulistonning shimolida bahori bug’doy ekiladi. Yiliga jahonda 600 mln. tonna bug’doy yetishtirilib, uning 90-100 mln.tonnasi eksport qilinadi. Dunyoda bug’doy yetishtirishda AQSH, Hindiston, Frantsiya, Rossiya, Kanada, Avstraliya va Argentina davlatlari yetakchilik qiladi.
AQSH, Kanada, Frantsiya, Avstraliya va Argentina kabi mamlakatlar bug’doyni eksport qiladi. Xitoy, Yaponiya, Braziliya, Misr Arab Respublikasi bug’doyni import qiluvchi davlatlar hisoblanadi. Rossiya ayrim yillari bug’doyni eksport qilsa, ayrim yillari bug’doyni import qiladi.
Sholi, issiqlik va namlikni yaxshi ko’radigan boshoqli don ekinidir. Sholi yetishtirish uchun tropik va subtropik zonalari tabiati qulay. Osiyoning sharqiy, Janubi-sharqiy, Janubiy mintaqalaridagi Xitoy, Koreya Xalq Demokratik Respublikasi, Janubiy Koreya, Yaponiya, Tailand, Myanma, Vetnam, Laos, Hindiston, Pokiston, Indoneziya va Filippin kabi davlatlar aholisining asosiy ozuqasi sholi hisoblanadi. Shu sababli sholi ushbu mintaqalarda ko’p ekiladi. Bundan tashqari sholi Shimoliy va Lotin Amerikasi mamlakatlari (AQSH, Braziliya va boshqalar), Afrika ( Misr Arab Respublikasi va boshqalar) O’rta Osiyo respublikalari va Ozarbayjonda ekiladi. Dunyoda yetishtiriladigan sholining 1/3 qismi Xitoyga, 1/5 qismi Hindistonga to’g’ri  keladi.
Yiliga dunyoda  500 mln. t. Sholi yetishtiriladi va uning 5%i eksport qilinadi. Sholi eksport qilishda  Tailand, Vetnam, AQSH, Myanma, Pokiston davlatlari yetakchilik qiladi. Sholini import qilish ko’proq Indoneziya, Bangladesh, Eron, KXDR, Saudiya  Arabistoniga to’g’ri  keladi.
Makkajo’xori, aholi uchun non va non mahsulotlari, chorva mollari uchun ozuqa tayyorlashda ishlatiladi. Dunyoda yiliga 450-500 mln.t.  makkajo’xori doni yetishtiriladi. Makkajo’xori ko’proq Shimoliy va Lotin Amerikasi mamlakatlari (AQSH, Meksika, Braziliya, Argentina) hamda Xitoyda yetishtiriladi. Dunyoda yetishtirilayotgan makkajo’xori donining yarmidan ko’prog’i, eksportning 70%i AQSHga to’g’ri keladi. Makkajo’xori donini eksport qilishda Argetnina ikkinchi o’rinni egallaydi.
Makkajo’xori donini o’z ehtiyoji va chorva mollari uchun ozuqa tayyorlash uchun yetishtiradigan davlatlarga Frantsiya, Vengriya, Ruminiya, Yugoslaviya, Moldova, Ukraina, Rossiya, Afrikadaga JAR, Keniya, Angola, Mozambik, Monako davlatlari misol bo’ladi.
Don ekinlari orasida  jahon xo’jaligida javdari, arpa, suli, tariq va jo’xorining ahamiyati katta.
Javdari-mo’tadil mintaqaning o’rmon zonasida yetishtiriladi. Dunyoda yetishtiriladigan javdarining 70% i Kanada va Sharqiy Yevropa mamlakatlarida yetishtiriladi. Jahonda yetishtirilayotgan javdari yalpi hosilning 1/3 qismi Rossiyaga to’g’ri keladi.  
Arpa va suli Shimoliy Amerikaning o’rmon zonasi (Kanada, AQSH), Yevropa (Buyuk Britaniya, Frantsiya, Germaniya, Polsha, Estoniya, Latviya, Litva, Rossiya) davlatlarida yetishtiriladi.
Tariq va jo’xori , AQSH, Hindiston, Xitoy va Afrikada yetishtiriladi. Ushbu davlatlarga dunyoda yetishtiriladigan tariq va jo’xorining 1/4 qismi to’g’ri keladi.
Texnika ekinlari, yengil va oziq-ovqat sanoati uchun kerakli xomashyo olish uchun yetishtiriladi.
Shakarqamish, asosan Lotin Amerikasi mamlakatlari (Braziliya, Kuba, Meksika va boshqalar), Sharqiy va Janubiy Osiyo (Hindiston, Xitoy, Filippin, Tailand, Vetnam va boshqalar) hamda Avstraliyada yetishtiriladi.  
Qandlavlagi, shakarqamishga nisbatan uncha issiq talab qilmaydi. Shu sababli qandlavlagi ko’proq mo’tadil iqlim mintaqasida joylashgan Ukraina, Frantsiya, Germaniya, Rossiya, Polsha va AQSH kabi davlatlarda ekiladi.
Dunyoda ishlatilayotgan shakarning asosiy qismi shakarqamishdan olinadi. Shakarqamish asosida ishlab chiqarish Hindiston, Kuba, Braziliya kabi davlatlarda rivojlangan.
Shakar eksport qilishda Braziliya, Hindiston, Tailand, Avstraliya, qandlavlagi asosida olinadigan shakarni eksport qilishda Frantsiya va Ukraina kabi davlatlar yetakchi o’rinni egallaydi.
Tola beruvchi ekinlarga paxta, tolali zig’ir, jut va sizal kiradi. Dunyoda paxta asosan Osiyodagi-Xitoy, Hindiston, Pokiston, Vetnam, Suriya, Turkiya, O’zbekiston, Shimoliy va Lotin Amerikasidagi-AQSH, Meksika, Braziliya, Peru, Afrikadagi-Misr Arab Respublikasi, Sudan kabi mamlakatlarda yetishtiriladi.
Paxta tolasini eksport qilishda AQSH, O’zbekiston, Meksika, Gvatemala, Pokiston, Misr Arab Respublikasi, Sudan kabi davlatlar yetakchilik qiladi.
Tolali zig’ir- mo’tadil iqlimli keng bargli va aralash o’rmonlar zonalarida yetishtiriladi. Tolali zig’ir ko’proq Belorus va Rossiyada yetishtiriladi.
Jut (kanop)-ko’proq dag’al tola olish uchun ekiladi. U ko’proq Osiyo mamlakatlari - Xitoy, Hindiston, Bangladesh, qisman O’zbekistonda yetishtiriladi.
Sizal O’simligining bargidan tola olinadi. U ko’proq Braziliya, Tanzaniya, Keniya kabi davlatlarda ekiladi.
Quvvat beruvchi o’simliklarga-choy, kofe, kakao o’simliklari kiradi. Choy yetishtirish Hindiston, Xitoy, Shri-Lanka, Indoneziya, Turkiya, Gruziyada, kofe-Braziliya, Kolumbiya, Meksika, kakao-Gana, Niger, Kamerun va Braziliyada yetishtiriladi.
Tamaki-Xitoy, Hindiston, AQSH, Braziliya, Qirg’iziston, O’zbekiston va Tojikistonda yetishtiriladi.
Soya-eng muhim moy beruvchi o’simlik. Soya yetishtirish bo’yicha AQSH (dunyoda yetishtiriladigan va eksport qilinadigan soyaning yarimi AQSHga to’g’ri keladi), Xitoy, Braziliya, Argentina kabi davlatlar yetakchilik qiladi.
Kungaboqar-asosan Rossiya va Ukrainada, zaytun daraxti-O’rta Yer dengizi mamlakatlari, palma-Malayziya, Indoneziyada, yer yong’oq-Amerika, Osiyo va Afrika mamlakatlarida, raps-Hindiston, Argentinada, kunjut-Osiyo davlatlarida ekiladi.
Geveya daraxti-asosan tabiiy kauchuk olish uchun ekiladi. U ko’proq Malayziya, Indoneziya, Tailand va Meksikada yetishtiriladi.
Jahon dehqonchiligining  muhim tarmoqlaridan-sabzavotchilik, bog’dorchilik va uzumchilik xisoblanadi. Sitrus mevalar va sabzavot ekinlarini yetishtirishda AQSHning Kaliforniya, Florida shtatlari, O’rta Yer  dengizi mamlakatlari  alohida o’rinni egallaydi.
Uzumning shampan navini yetishtirishda Frantsiyaning Shampan viloyati ajralib turadi. Uzumning toyfi, kishmish, charos, husayni kabi shirali navlari ko’proq O’zbekistonda yetishtiriladi.

Nazorat va muhokama uchun savollar:

1.Jahon qishloq xo’jaligining asosiy tarmoqlariga baho bering.
2.Jahon chorvachiligi, uning tarkibi va  joylashishini tushuntirib bering.
3.Jahon deg’qonchiligi, uning tarkibi va  joylashishini tushuntirib bering.

Amaliy mashg’ulotlar.

1.Jahonda qoramolchilik yaxshi rivojlangan mamlakatlarni yozuvsiz xaritaga tushiring.
2.Jahonda qo’ychilik yaxshi rivojlangan mamlakatlarni yozuvsiz xaritaga tushiring.
3.Jahonda chuchqachilik yaxshi rivojlangan mamlakatlarni yozuvsiz xaritaga tushiring.
4.Don ekinlari tarqalish areallarini yozuvsiz xaritaga tushiring.
5.Texnika ekinlarining tarqalishi areallarini yozuvsiz xaritaga tushiring.

Mustaqil ta’lim mashg’ulotlari.

1.Halqaro mehnat taqsimoti va jahon xo’jaligining tarkib topishi.
2.Jahon xo’jaligi tarkib topishiga ta’sir etuvchi omillar..
3.Jahon qishloq xo’jaligining taraqqiyot bosqichlari.
4.Jahon dehqonchilikgi gegografiyasi (tarkibi, xududiy joylashishi).
5.Jahon chorvachilik geografiyasi (tarkibi, xududiy joylashishi).

Asosiy adabiyotlar.
•	Karimov I.A. “O’zbekiston XXI asrga intilmoqda” T. O’zbekiston, 1999 yil.
•	Abirqulov Q. ”Iqtisodiy geografiya”(darslik) Toshkent, TDIU, 2001yil.
•	Lipyats YU.G.,Punyarnin V.A.,Shlixger S.B. “Geografiya mirovogo xozyaystva” Moskva. 1999 god.
•	.Mironenko N.S.”Vvedeniye v geografiyu mirovogo xozaystva” Moskva 1995god.
•	.Sergel P.V. “ Mirovoe xozaystvo i mejdunarodnie ekonomicheskie otnosheniya na sovremennom etape” Moskva; Progress 1998 god.
•	“Sotsialno-ekonomicheskaya geografiya zarubejnogo mira” pod rukovodstvom V.V.Volsnogo. Moskva. Kron-Press 1998 god.
•	“Strane mira” Moskva. Misl, 1996god.

                      2- Mavzu: Jahon sanoatining umumiy xususiyatlari

Asosiy maqsad: Talabalarga sanoatning jahon xo’jaligida tutgan o’rni, jahon sanoatining asosiy tarmoqlari, ularning tarkibi va joylashish qonuniyatlari haqida tushuncha berish. Ushbu mavzuni yoritish quyidagi rejalar asosida amalga oshirish maqsadga muvofiq hisoblanadi:
-Sanoat rivojlanishining umumiy xususiyatlari;
-Jahon yoqilg’i-energyetika sanoati;
-Jahon metallurgiya sanoati;
-Jahon mashinasozlik sanoati;
-Jahon kimyo sanoati;
-Jahon o’rmon sanoati;
-Jahon yengil sanoati;
-Jahon oziq-ovqat sanoati;

2.1. Sanoat rivojlanishining umumiy xususiyatlari

Jahon moddiy ishlab chiqarishining yetakchi tarmog’i sanoat bo’lib, unda 350 mln.dan ko’proq aholi band (Abirqulov N. 2004y). Bu ko’rsatkich jahon qishloq xo’jaligida band aholiga nisbatan 3 marta kam.
Sanoat asosan ishlab beruvchi va undiruvchi (tog’-kon) tarmoqlaridan iborat. Sanoat tarmoqlari paydo bo’lish davriga ko’ra 3 guruhga bo’linadi:
Eski tarmoqlar (ko’mir, metallurgiya, to’qimachilik, oziq-ovqat, kemasozlik, kimyo sanoatining ayrim tarmoqlari), yangi tarmoqlar (avtomobilsozlik, samolyotsozlik, neft, o’rmon, kimyo, alyuminiy ishlab chiqarish, plastmassa, sintetik kauchuk, sun’iy tolalar ishlab chiqarish va boshqalar); eng yangi tarmoqlar (robotsozlik, aerokosmik, organik sintez, mikrobiologiya va boshqalar).
Keyingi o’n yilliklarda rivojlanish sur’atlari F.T.I.ning yetakchi tarmoqlari-mashinasozlik va kimyo sanoatlarida rivojlanish sur’atlari boshqa tarmoqlarga nisbatan ancha yuqori, tog’-kon va asosiy (bazaviy) tarmoqlarda esa sekin bo’ldi.
Rivojlangan mamlakatlar sanoati takibida ishlab beruvchi sanoat-83,4%, undiruvchi sanoat-8,1% salmoqqa ega. Sanoat tarkibining eng asosiy xususiyati unda odam-texnika tarqqiyotini belgilab beruvchi fan talab tarmoqlaridan ko’pchiligini qamrab oluvchi mashinasozlikning ko’pchilik iqtisodiy rivojlangan mamlakatlar sanoatida yetakchi o’rinni egallaydi. Jumladan, Germaniya va Shvetsariyada jami sanoat ishlab chiqarishda mashinasozlik sanoatining ulushi 38% ga teng. Bu ko’rsatkich Vengriyada 33% ni, Buyuk Britaniyada va Italiyada 32%, Niderlandiyada 28%, Norvegiyada 26%, Kanadada 25%, Avstriya va Daniyada 24%, Finlandiyada 24%, Avtriyada 23%, Italiyada 22% ga teng. Ayniqsa elektro-texnika va elektronika, robot va aloqa, axborot texnologiyalari vositalarini ishlab chiqarish sanoat tarmoqlarining tez o’sayotganligi xarakterlidir. Ikkinchi o’rinni kimyo sanoati egallaydi. Uning sanoatdagi salmog’i rivojlangan mamlakatlarda 20-25%ga teng. Ayniqsa kimyo sanoati tarkibida polimer maxsulotlarini ishlab chiqarishning salmog’i oshib bormoqda. Tog’-kon va asosiy kimyo sanoatining salmog’i pasaymoqda.

2.2. Jahon yoqilg’i-energetika sanoati

Yoqilg’i-energetika sanoati jahon xo’jaligining asosi bo’lib, u uch bo’g’indan: yoqilg’i-energetika resurslarini qazib olish, ularni energiya ishlab chiqarish joylariga tashish, elektr va issiqlik energiyasini ishlab chiqarishdan iborat.
Jahon yoqilg’i-energetika sanoatining rivoji 3 asosiy bosqichdan tashkil topgan. Bular: ko’mir qazib olish, neft-gaz bosqichi va hozirgi zamon bosqichi.
XIX asrning oxiri XX asrning boshlarida energetika sanoati va xalqaro savdoda ko’mir qazib chiqarish asosiy o’rinni egalagan. 1948 yilda energiya ishlab chiqarishda ko’mirning hissasi 60%ni tashkil qilgan. XX asrning   50-60 yillarida energiya ishlab chiqarishda neftning hissasi 51% ni  tashkil etdi, ko’mirning hissasi 23% ga kamaydi, gazniki 21,5% ni, gidroenergiya-3%, yadro energiyasining hissasi 1,5% ga ortdi.
Hozirgi kunda jahon energetika sanoati neft, gaz, ko’mir sanoatlari va elektro-energiya sanoati tarmoqlaridan tashkil topgan.
Neft sanoati. Hozirgi kunda neft va neft sanoati mahsulotlari energiya ishlab chiqarishda keng ishlatilibgina qolmasdan, kimyo sanoatida xomashyo sifatida keng ko’lamda ishlatilmoqda.
Hozirgi kunda dunyoda neft qazib olish yiliga 3,3-3,4 mlrd.t.ni tashkil qiladi. Qazib olinayotgan neftning 43%i neft eksport qiluvchi davlatlar (Eron, Quvayt, Saudiya Arabistoni, BAA, Katar, Jazoir, Liviya, Niger, Gabon, Indoneziya, Venesuela) hissasiga to’g’ri  keladi. Neft qazib olishda Mustaqil Davlvtlar Hamdo’stligi (MDH) davlatlaridan Rossiya, Ozarbayjon, Turkmaniston, Qozog’istonning hissasi katta. Bundan tashqari neft qazib olish Shimoliy Amerikada (AQSH, Kanada, Meksikada), Buyuk Britaniya va Norvegiya shimoliy dengiz havzasidan, Xitoyda, Janubiy-Sharqiy Osiyoda (Malayziya) va Baxreynda qazib olinadi.
Hozirgi kunda dunyoda qazib olinayotgan neftning asosiy qismi 10 davlat hissasiga to’g’ri keladi. Jumladan yiliga Saudiya Arabistonida 410 mln.t, Eronda 185 mln.t., Norvegiyada 155 mln.t., Xitoyda 155 mln.t., Venesuelada 150 mln.t., Meksikada 145 mln.t., BAA va Buyuk Britaniya davlatlarida 100 mln.t.ga yaqin neft qazib olinmoqda. 
Qazib olingan neftning yarmi eksport qilinadi. Eksport qilinayotgan neftning 65% neftni eksport qiluvchi davlatlar hissasiga to’g’ri keladi. Neft eksport qilishda Rossiya, Meksika, Buyuk Britaniya, Iroqning ham hissasi katta.
Neft ko’proq AQSH, Yaponiya, Xitoy, Yevropa davlatlari (Frantsiya, Germaniya, Niderlandiya)ga eksport qilinadi.
Neftni  qayta ishlovchi sanoati asosan neft istemol qiluvchi davlatlarda joylashgan. Jumladan neftni qayta ishlovchi zavodlarning 21% AQSHga , 20% G’arbiy Yevropa davlatlariga, 17% Rossiyaga, 6% Yaponiyaga to’g’ri keladi.
Gaz sanoati. Tabiiy gaz neft kabi yoqilg’i va kimyo sanoatida xom-ashyo sifatida ishlatiladi. Gaz sanoati XX asrning ikkinchi yarimidan boshlab rivojlandi. Jahon yoqilg’i sanoatida neft va ko’mirdan keyin uchinchi o’rinni egallaydi (20%). Hozirgi kunda gaz qazib olish 2,2 trln.m.kub.ni tashkil qiladi. Gaz qazib olishda Rossiya (570 mlrd.m.kub.) AQSH (540 mlrd.m.kub.), Kanada (155 mlrd.m.kub.) davlatlari yetakchilik qiladi.
Bundan tashqari gaz qazib olishda Niderlandiya, Buyuk Britaniya, Indoneziya, Jazoir, O’zbekiston, Turkmaniston, Saudiya Arabistoni, Eron, Avtsraliya kabi davlatlaring ham hissasi katta. Ushbu  davlatlarning xar birida yiliga 80-90 mlrd.m.kub. gaz qazib olinadi. Qazib olingan gazning 15% eksport qilinadi. Gaz eksport qiluvchi davlatlarga Rossiya (dunyodagi gaz eksportining 30%), Niderlandiya, Kanada, Norvegiya, Jazoir kabi davlatlar misol bo’ladi.
Gaz importi mamlakatlariga AQSH, Germaniya, Frantsiya va Italiya misol bo’ladi.
Gaz, gaz quvurlari orqali eksport qilinadi. Jumladan Kanadadan gaz Meksika va AQSHga, Rossiya va Turmanistondan-MDH va Yevropa davlatlariga, Norvegiyadan Niderlandiya va Yevropa mamlakatlariga yuboriladi. Suyultirilgan gaz Indoneziyadan Yaponiyaga, Jazoirdan G’arbiy Yevropa va AQSHga eksport qilinadi.
Ko’mir sanoati. Jahonda energetik vaziyatning keskinlashganligiga bog’liq holda keyingi yillarda ko’mir sanoati tez rivojlanmoqda va u jahon energetika sanoatining yetakchi tarmoqlaridan biri bo’lib qolmoqda.
Dunyoda ko’mir zahiralari 1,2 trln.t.ga teng bo’lib, uning 60%i iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarga to’g’ri keladi. Ko’mir zaxiralari bo’yicha AQSH (400 mlrd.t.), MDH davlatlari (280 mlrd.t.), Xitoy (105), Germaniya (90), Buyuk Britaniya (90), Kanada (15mlrd.t.) kabi davlatlar yetakchilik qiladi.
Dunyoda yeng katta ko’mir koni Appalachi ko’mir havzasi, Germaniyadagi Rur, Polshadagi Yuqori Sileziya, Ukrainadagi Donbass, Rossiyadagi Kuzbass, Pechora, Qozog’istondagi Qarag’anda , Xitoydagi Fushn koni havzalari misol bo’ladi.
Qazib olingan ko’mirning 1/10 qismi (asosan kokslanuvchi ko’mir)  eksport qilinadi. Ko’mirni eng ko’p eksport qiluvchi davlatlarga Avtraliya, AQSH, JAR, Polsha, Kanada va Rossiya hisoblanadi. Ko’mirni Yaponiya, Janubiy Koreya, Italiya, Germaniya, Buyuk Britaniya davlatlari import qiladi. Avtsraliya ko’mirni ko’proq Yaponiya va Janubiy Koreyaga, AQSH, va JAR ko’mirni Yevropa davlatlari sotib oladilar.
Elektroenergetika sanoati. Jahonda yiliga ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasi 13,5 trl. kvt soatni tashkil qiladi. Ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining asosiy qismi AQSH (3600 mlrd.kvt.soat), Yaponiya (930), Xitoy (900), Rossiya (545), Kanada, Germaniya, Frantsiya davlatlarining xar biriga (500 mlrd.kvt.soat) elektr energiyasi to’g’ri keladi. Dunyoda ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining 65% iqtisodiy rivojlangan, 28%-rivojlanayotgan mamlakatlar, 13%-o’tkinchi iqtisoditli davlatlar hissasiga to’g’ri keladi.
Ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining 60% IESlar, 20% GESlar, 17% AESlar hissasiga to’g’ri keladi.
GESlar asosida elektr energiya olish- Norvegiya, Braziliya, Kanada va Yangi Zelandiyada, IESlar asosida elektr quvvati olish-Polsha, Niderlandiya, JAR, atom energiyasi asosida elektr quvvati olish –Frantsiya, Shvetsiya, Belgiya, Shveytsariya, Finlandiya, Koreya Republikasi kabi davlatlarda yaxshi yo’lga qo’yilgan.
Jahonda Afrika, Lotin Amerikasi va Osiyodagi ko’pchilik davlatlarda GESlarni qurish imkoniyati katta. Biroq GESlarni qurish katta mablag’ni talab qiladi. Shu sababli energiya olishda IESlarning roli katta. AESlarni qurish uning yoqilg’i manbaiga bog’liq emas. Shu sababli Yevropadagi daryolar energiyasiga kambag’al mamlakatlarda AESlar qurish yaxshi rivojlangan. Bularga Frantsiya, Shvetsiya, Finlandiya, Belgiya, Shveytsariya, Germaniya, Buyuk Britaniya va Yaponiya kabi davlatlar misol bo’ladi.

2.3. Jahon metallurgiya sanoati

Qora metallurgiya. Qora metallurgiya-sanoatning asosiy tarmoqlaridan biri bo’lib, mashinasozlik va qurilishni rivojlantirish asosi, xalq xo’jaligi barcha tarmoqlarini texnik jihozlashning zaruriy sharti hisoblanadi. Uning tarkibiga rudali va norudali xomashyoni qazib olish, boyitish, cho’yan, po’lat, prokat, ferroqotishmalar kabi ishlab chiqarish tarmoqlari kiradi.
Qora metallurgiya sanoati korxonalari tarkibida metal eritish bosqichlaring mavjudligiga ko’ra ular metallurgiya kombinatlari (cho’yan, po’lat eritish va prokat ishlab chiqarish tsikllarining mavjudligi)ga, qayta ishlovchi korxonalar (cho’yan eritish sexidan tashqari)ga va kichik metallurgiya sanoati korxonalariga bo’linadi.
 Bundan tashqari metall parchalari (siniqlari) asosida elektr pechlarida metall eritish korxonalariga bo’linadi.
 Metall eritish uchun asosan  temir rudasi, marganets va xrom rudalari kerak bo’ladi.
Dunyoda yiliga 1 mlrd.t. temir rudasi qazib olinadi, shuning 23% Xitoyga, 17% Braziliya va 13% Avstraliyaga to’g’ri keladi. Bundan tashqari temir rudasi Rossiyadan Ukraina, AQSH, Italiya, Hindiston, Kanada, Venesuela, Frantsiya va Qozog’istondan qazib olinadi.
Temir rudasini eksport qiluvchi  mamlakatlarga Braziliya va Avstraliya misol bo’ladi va ularga jahondagi eksport qilinadigan temir rudasining 60% to’g’ri keladi. Ko’pchilik mamlakatlar, jumladan AQSH, Buyuk Britaniya, Italiya, Xitoy o’zlaridan temir rudasini qazib olish bilan birga, chetdan temir rudasini sotib oladi. Dunyoda eng ko’p temir rudasini import qiluvchi davlatlarga Yaponiya, Germaniya, Koreya Respublikalari misol bo’ladi.
Qora metallurgiya kombinatlarida 1 t. cho’yan olish uchun 1,5-2 t. temir rudasi, 1-1,2 t. kokslangan ko’mir, jami 4-5 t. xom-ashyo va yoqilg’i ishlatiladi. Shu sababli qora metallurgiya kombinatlarini joylashtirish uchun eng qulay joy temir va marganets rudalari va kokslanuvchi ko’mir bor joylar hisoblanadi. Shu boisdan ham Hindiston, Xitoy, Qozog’iston, Avstraliya va Ukrainaning Donbass Dnepr bo’yi rayonlaridagi qora metallurgiya kombinatlari xom-ashyo rayonlariga joylashgan.
Ko’pchilik joylarda temir rudasi tarkibida rudaning miqdori 50% dan kam.
Shu sababli Frantsiya, AQSH, Italiya, Shvetsiya, Braziliyadagi ayrim qora metallurgiya kombinatlari temir rudasiga yaqin yoki toshko’mir konlariga yaqin joylarga yaqin joylashtirilgan. Jumladan, Germaniyaning qora metallurgiya kombinati Rur toshko’mir havzasiga, AQSHda Pensilvaniya, Ukrainadan Donbass, Rossiyada Kuzbass ko’mir konlariga yaqin joylashtirilagan.
Hozirgi kunda, ko’pchilik mamlakatlarda qora metallurgiya kombinatlari temir siniqlari  asosida ishlaydi. Shu sababli bunday kombinatlarda cho’yan eritish bosqichi yo’q. Temir siniqlari asosida po’lat  eritadigan kombinatlarga  AQSHning Janubiy va G’arbida joylashgan metallurgiya kombinatlari, Rossiyadagi ayrim kombinatlar misol bo’ladi.
Ko’pchilik temir rudasini chetdan sotib oluvchi davlatlarda qora metallurgiya kombinatlari dengiz bo’yi hududlarida joylashgan. Bunday qora metallurgiya kombinatlariga Yaponiyadagi qora metallurgiya kombinatlari misol bo’ladi. Chunki Yaponiya temir rudasini Avstraliya, Hindiston va Braziliyadan olib kelsa, toshko’mirni Avstraliya va Xitoydan olib keladi. Shuningdek Italiya, Frantsiya, AQSH, Xitoy, Germaniya, Buyuk Britaniya, Belgiya, Niderlandiyadagi yirik metallurgiya kombinatlari ham port shaharlarida joylashgan. Bunga, Italiyaning Neapol, Genuya, Taronta, Frantsiyaning Marsel, Dunkerk, AQSHning Baltimor, Filadelfiya, Xitoyning Uxan shaharlarida joylashgan.
Har yili 700-750 mlrd.t. po’lat eritiladi. Po’lat eritishda Xitoy, Yaponiya, AQSH, Rossiya, Germaniya, Koreya Respublikasi, Braziliya, Angliya, Frantsiya, Italiya kabi davlatlar yetakchi hisoblanadi.
Keyingi yillarda po’lat eritish Koreya Respublikasi, Braziliya, Hindiston, Meksika, Argentina kabi rivojlanayotgan mamlakatlarning hissasi borgan sari ortib bormoqda.
MDH mamlakatlarida po’lat eritish Rossiyadan tashqari Ukraina, Qozog’iston, Gruziya va O’zbekistonda amalga oshiriladi.
Dunyoda eksport qilinadigan po’latning 15% Rossiya hissasiga  to’g’ri keladi.
Rangli metallurgiya sanoati. 
Rangli metallurgiya sanoati-rangli, nodir va kam uchraydigan metall rudalarini qazib olish, boyitish va eritishni o’z ichiga oladi.
Jahon rangli metallurgiya sanoatida aluminiy eritish 45% ni, mis eritish 25% ni, rux eritish 16%, qo’rg’oshin eritish 17% ni tashkil qiladi. Bundan tashqari nikel, qalay, magniy, kobalt, volfram va molibden eritish ham jahonda ancha keng rivojlangan.
Rangli metallurgiya sanoati korxonalarini joylashtirish, ularning ayrim xususiyatlarini hisobga olib joylashtirishni taqozo qiladi. Bular quyidagialr:
-Ko’pchilik rangli metallar ruda tarkibida juda kam uchraydi. Shu sababli ularni ruda qazib olinayotgan joylardan uzoqda joylashtirish rentabyellik emas;
-Ayrim rangli metallarni ruda tarkibidan ajratib olish katta elektr quvvatini talab qiladi. Shu sababli bunday sanoat korxonalarini arzon energiya mavjud hududlarda joylashtirish maqsadga muvofiq;
-Ko’pchilik rangli metallar, ruda tarkibida birgalikda uchraydi. Shu sababli bunday rudalardan bir necha metall ajratib olinadi;
-Hozirgi kunda rangli metallarning bir qismi metal siniqlarini qayta eritish asosida olinmoqda. Jumladan iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda mis va aluminiyning 25-30%, qo’rg’oshinning 45-50% ikkilamchi mahsulotlarni qayta eritish asosida olinmoqda.
Rangli metallurgiya sanoati korxonalarini joylashtirish ham hilma-xil. Jahon rangli metallurgiya sanoati yetakchi o’rinni egallaydi. Uni alyuminiy olishning texnologik jarayoni ham ancha murakkab. 
Jumladan, aluminiy ishlab chiqarishning  dastlabki bosqichi-xom-ashyo (boksit, nefelin, alunit)ni qazib olish. Aluminiy sanoatining ushbu bosqichi xom-ashyo rayonlarida joylashtiriladi.
Aluminiy olishning ikkinchi bosqichi  aluminiy oksidi ya’ni glinazem olishdir. Bu jarayon xom-ashyoni va elektr quvvatini ko’p talab qiladi. Shu sababli, aluminiy sanoatining ushbu bosqichi xom-ashyo, hamda elektr stantsiyalariga yaqin joylarda joylashtiriladi.
Aluminiy olishning uchinchi bosqichi glinazyomdan elektrolizlar yordamida aluminiyni olishdan iborat. Bu jarayon katta elektr quvvatini talab qilganligi sababli bunday sanoat korxonalari arzon elektr energiyasini ishlab chiqaradigan hududlarda joylashtiriladi.
Dunyoda glinazyomning asosiy xom-ashyosi boksit hisoblanadi. Jahonda 150 mln.t.boksit qazib olinmoqda. Boksitning katta konlari Avstraliya, Gvineya, Yamayka, Braziliya, Xitoy, Hindiston, Rossiya, Surinam, Gretsiya, Venyesuela va Qozog’istonda joylashgan. Qazib olingan boksitning 1/3 qismi AQSHga, Kanada, Ukraina, Irlandiya va Italiyaga eksport qilinadi. Aluminiy ishlab chiqarish-katta gidroelektr quvvatiga ega bo’lgan davlatlar (AQSH, Rossiya, Kanada, Braziliya, Norvegiya), hamda neft va gazga boy mamlakatlar (Iroq, Baxrayn, BAA, Niderlandiya, Buyuk Britaniya), toshko’mir konlari asosida elektr energiyasi ishlab chiqaradigan (Hindiston va Xitoyda) rivojlangan. Shu bilan birgalikda aluminiy sanoati, azaldan aluminiy sanoati an’anaviy rivojlangan mamlakatlardan Frantsiya, Avstriya, Vengriyada ham rivojlangan.
Dunyoda aluminiy ishlab chiqaradigan yetakchi davlatlarga-Rossiya, AQSH, Yaponiya, Germaniya va Italiya kabi davlatlar misol bo’ladi.
Mis sanoati, asosan mis konlari mavjud mamlakatlarda joylashgan. Ruda tarkibida misning miqdori ko’p hollrda juda oz (8-35% gacha), va uncha elektr quvvatini katta talab qilmaydi. Shu sababli mis eritish sanoati asosan mis konlari joylashgan mamlakatlarda joylashgan. Mis konlarining ko’pchiligi Shimoliy va Lotin Amerikasi mamlakatlari (Chili, AQSH, Kanada, Peru, Meksika), Afrika (Zambiya, Zair), MDH (Rossiya, Qozog’iston, O’zbekiston), Osiyo (Yaponiya, Indoneziya, Filippin), Avtsraliya va Okeaniya ( Avstraliya, Papua-Yangi Gvineya)da joylashgan.
Mis qazib olish va mis eritish sanoati bo’yicha AQSH, Chili, Yaponiya, Xitoy, Kanada, Rossiya yetakchilik qiladi. Qazib olingan mis rudasining bir qismi Lotin Amerikasi mamlakatlaridan AQSH, Afrika mamlakatlaridan Yevropa davlatlariga, Rossiyadan Qozog’iston, Yevropa va Xitoyga olib ketiladi. Jahonda eritilayotgan misning 15% mis parchalarini ( siniqlarini) eritish asosida olinadi. Mis parchalari asosida mis eritish Buyuk Britaniya, Frantsiya, Belgiyada rivojlangan.
Rux va qo’rg’oshin sanoatining xom-ashyosi polimyetall rudalari hisoblanadi. Polimetall ruda konlari Shimoliy va Lotin Amerikasida AQSH, Kanada, Meksika, Peruda, Yevropada-Irlandiya va Germaniyada, MDH davlatlrida-Rossiya va Qozog’istonda, Xitoy va Avstraliyada joylashgan. Shu sababli ushbu mamlakatlar polimetall rudalarini qazib olish bo’yicha ham ajralib turadi. Rux va qo’rg’oshin eritish sanoati bo’yicha- AQSH, Yaponiya, Kanada Avstraliya, Germaniya, Frantsiya, Italiya yetakchilik qiladi. Shular ichida rux va qo’rg’oshin eritish Xitoy va Rossiyada juda kuchli taraqqiy etgan bo’lib, dunyoning ko’pchilik mamlakatlari ulardan olib ketadi.
Dunyoda qazib olinayotgan va eritilayotgan qalayning 2/3 qismi Janubiy-Sharqiy Osiyo mamlakatlariga ayniqsa Malayziyaga to’g’ri keladi. Qalay sanoati Baliviya, Rossiya va Xitoyda ham rivojlangan.
Mis kabi, qo’rg’oshin, rux va qalayni ham ularning siniq (parcha)laridan eritish ham kuchli rivojlangan. Ayniqsa iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda olinayotgan qo’rg’oshinning 50%, rux va qalayning 25% metall siniqlarini eritish asosida olinadi.

2.4. Jahon mashinasozlik sanoati

2.4.1 Jahon mashinasozlik sanoatining dunyo xo’jaligida tutgan o’rni.
 Mashinasozlik jahon sanoatining asosiy tarmog’i bo’lib, ushbu tarmoq ya’ni sanoat mahsulotining 35% ishlab chiqaradi. Sanoat tarmoqlari ichida mashinasozlik sanoati ko’p mehnat talab qiladi. Ayniqsa asbobsozlik, elektrotexnika, aerokosmik, atom mashinasozligi  malakali ishchi kuchini talab qiladi. Shu sababli mashinasozlik sanoatining ushbu tarmoqlarini joylashtirishda malakali ishchi kuchining mavjudligi hisobga olinadi.
Jahon mashinasozlik sanoati rivojlangan mamlakatlar orasida AQSH yetakchilik qiladi. AQSH xissasiga jahon mashinasozlik sanoati mahsuloti qiymatining 30% tugri keladi. Bu ko’rsatkich Yaponiyada 15% ni, Germaniyada 10%ni tashkil qiladi. Mashinasozlik sanoati Frantsiya, Buyuk Britaniya, Italiya va Kanadada ham rivojlangan. Ushbu mamlakatlar hissasiga jahon mashinasozligi sanoati eksportining 80%i to’g’ri keladi. Ayniqsa aviakosmik, mikroelektronika, robot texnikasi, atom energetikasi, avtomobilsozlik mashinalarini ishlab chiqarishda ular yetakchilik qiladi.
Mashinasozlik sanoati Rossiya, Xitoy, Shveytsariya, Shvetsiya, Italiya, Niderlandiyada ham rivojlangan. Jumladan, Rossiya mashinasozlik sanoati mahsuloti qiymatining  6% ga, Xitoy 3% ga teng mahsulot ishlab chiqaradi.
Mashinasozlik sanoati tez rivojlanayotgan mamlakatlarda ham rivojlagan.
Ushbu mamlakatlarda mashinasozlik sanoatining rivoji eng avvalo arzon ishchi kuchining mavjudligi hisobiga amalga oshiriladi. Bundan tashqari rivojlanayotgan mamlakatlarda mashinasozlik sanoatining uncha murakkab bo’lmagan tarmoqlari rivojlangan. Mashinasozlik sanoati rivojlangan mamlakatlarga-Janubiy Koreya, Gonkong, Tayvan, Singapur, Hindiston, Turkiya, Braziliya, Argentina misol bo’ladi. Ushbu mamlakatlarda ko’proq uy-ro’zor elektrotexnika mashinalarini ishlab chiqarish, avtomobilsozlik va kemasozlik yaxshi rivojlangan.
2.4.2 Jahon mashinasozlik sanoati tarmoqlari.
Mashinasozlik sanoati stanoksozlik, og’ir mashinasozlik, qishloq xo’jaligi mashinasozligi, umumiy mashinasozlik, transport va elektrotexnika mashinasozligi kabi tarmoqlardan iborat.
Umumiy mashinasozlik sanoati mahsulotlarini ishlab chiqarishda va eksport qilishda iqtisodiy rivojlangan mamlakatlardan-Germaniya, AQSH, Yaponiya kabi davlatlar yetakchilik qiladi.
Mashinasozlikning stanoksozlik tarmog’i iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarga –Yaponiya, Germaniya, AQSH, Italiya va Shveytsariya misol bo’ladi.
Elektrotexnika va elektronika mahsulotlarini ishlab chiqarishda AQSH, Yaponiya, Rossiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Shveytsariya, Niderlandiya, uy-ro’zg’or elektrotexnika buyumlarini ishlab chiqarishda Sharqiy va Janubiy-Sharqiy Osiyodagi rivojlanayotgan mamlakatlar yetakchilik qiladi.
Transport mashinasozligida eng kuchli taraqqiy qilgan tarmoq-avtomobilsozlik hisoblanadi. Avtomobilsozlik  Yaponiya, AQSH, Kanada, Germaniya, Frantsiya, Italiya, Buyuk Britaniya, Shvetsiya, Ispaniya, Rossiya kabi mamlakatlarda rivojlangan. Shu bilan birgalikda mashinasozlik-Janubiy Koreya, Braziliya, Argentina, Xitoy, Turkiya, Hindiston, Malayziya, Polsha va O’zbekistonda ham rivojlangan.
Transport mashinasozligida samolyotsozlik, kemasozlik, vagonsozlik ushbu sanoat mahsulotlariga jahonda talabning uncha katta emasligi tufayli ancha sust rivojlangan.
Keyingi yillarda kemasozlik rivojlanayotgan mamlakatlarda tez rivojlanmoqda. Masalan, Janubiy Koreya, kemasozlik bo’yicha Yaponiyani ortda qoldirib, jahonda birinchi o’ringa chiqib oldi. Kemasozlik Braziliya, Argentina, Meksika, Xitoy va Tayvanda ham rivojlanmoqda. Jahon bozorida ilgari kemasozlik yaxshi rivojlangan AQSH, Buyuk Britaniya, Germaniyaning mavqei borgan sari pasaymoqda.
Samolyotsozlik malakali ishchi kuchiga ega bo’lgan AQSH, Rossiya, Frantsiya, Buyuk Britaniya, Germaniya va Niderlandiyada rivojlangan.
Jahonda mashinasozlik sanoati kuchli rivojlangan to’rt mintaqani ajratish mumkin. Bular Shimoliy Amerika, Yevropa, Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyo hamda MDH davlatlari.
 Shimoliy Amerika mintaqasi AQSH, Kanada, Meksika va Puerto-Riko davlatlarini o’z ichiga oladi. Ushbu mintaqaga jahon mashinasozlik sanoati yalpi mahsuloti qiymatining 1/3 qismi to’g’ri keladi. Xalqaro mehnat taqsimotida ushbu mintaqa murakkab  mashinalar, og’ir mashinalar va ko’p mehnat talab qiluvchi mashinalarni ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Ushbu mintaqada mashinasozlik sanoati mahsulotlarini ishlab chiqarishda AQSH yetakchi o’rinni egallaydi.
Yevropa (MDH mamlaktlaridan tashqari) davlatlariga ham jahon mashinasozlik sanoati mahsulotining 1/3 qismi  to’g’ri keladi. Yevropa mamlakatlarida mashinasozlikning-stanoksozlik, metallurgiya sanoati uchun kerakli asbob-uskunalar ishlab chiqarish, ayniqsa, to’qimachilik, qog’oz sanoati uchun kerakli mashinalar, soatsozlik va elektrotexnika va elektronika mashinasozligi, avtomobilsozlik, samolyotsozlik, kemasozlik sanoati tarmoqlari rivojlangan. Ushbu mintaqada mashinasozlik sanoati mahsulotlarini ishlab chiqarish va ekport qilish bo’yicha Germaniya yetakchilik qiladi. 
 Sharqiy va Janubiy-Sharqiy Osiyo  mintaqasi jahon mashinasozlik sanoati mahsulotlarining ¼  qismini yetkazib beradi. Mashinasozlik sanoatining  kuchli rivojlanishiga  bu yerda arzon ishchi kuchi mavjudligi rol o’ynaydi. Ushbu mintaqada mashinasozlik  sanoati mahsulotlarini ishlab chiqarishda Yaponiya yetakchilik qiladi. Yaponiya mashinasozlik sanaoti mahsulotlari ishlab chiqarish bo’yicha dunyodagi ikkinchi mamlakat hisoblanadi. Yaponiya ayniqsa mashinasozlikning-mikroelektronika, elektrotexnika, samolyotsozlik, robot texnikasi kabi sohalari bo’yicha jahonda yetakchi o’rinda turadi. Ushbu mintaqadagi Xitoy, Koreya Respublikasi, Tayvan, Tailand, Singapur, Malayziya, Indoneziya davlatlarida ham mashinasozlik sanoati rivojlangan bo’lib, ular ko’proq ro’zg’or elektro asbob uskunalari, avtomobillar, dengiz kemalarini ishlab chiqarishga ixtisoslashgan va jahon bozorida o’z mahsulotlari bilan faol qatnashmoqda.
Jahon mashinasozlik sanoatining to’rtinchi mintaqasi MDH davlatlari mintaqasi  hisoblanadi. Ushbu mintaqada mashinasozlik sanoatining barcha tarmoqlari rivojlangan. Ayniqsa ushbu mintaqada harbiy sanoat mashinasozligi, samolyotsozlik, kosmik raketa mashinasozligi, uy-ro’zg’or elektr asbob-uskunalari ishlab chiqarish, qishloq xo’jaligi mashinalari, metallni ko’p talab qiladigan stanoklar ishlab chiqarish, energetika mashinasozligi rivojlangan. Ushbu mintaqada mashinasozlik mahsulotlarini ishlab chiqarishda Rossiya yetakchilik qiladi. Keyingi yillarda Hindiston, Braziliya, Argentina kabi mamlakatlarda ham mashinasozlik sanoati tez rivojlanmoqda. Ularda mashinasozlik sanoati hozircha o’z ehtiyojini qondirishga xizmat qilmoqda. Ular hozircha avtomobillar, kemalar, velosipedlar va uncha murakkab bo’lmagan uy-ro’zg’or texnikalari (muzlatgichlar, kir yuvish mashinalari, konditsionerlar, chang yutgichlar, kalkulyatorlar va soatlar) ishlab chiqaradilar.

2.5.  Jahon kimyo sanoati

Kimyo sanoati tog’-kimyo, asosiy kimyo va polimerlar kimyosi kabi tarmoqlarga bo’linadi.
Tog’-kimyo sanoati- kimyo sanoatining xom-ashyolari-apatit, fosforit, osh tuzi, kaliy tuzi, oltingugurtni qazib olishdan iborat.
Asosiy kimyo sanoati- noorganik birikmalar- kislotalar, ishqorlar, sodalar, mineral o’g’itlarni ishlab chiqaradi.
Polimerlar kimyosining asosiy vazifasi-sintetik kauchuk, sintetik smola, plastmassa va kimyoviy tolalarni ishlab chiqarishdan iborat.
Kimyo sanoatining joylashishiga juda ko’p omillar ta’sir ko’rsatadi. Bular quyidagilar:
Kimyo sanoati eng avvalo xom-ashyoni talab qiladi. Shu sababli kimyo sanoatining asosiy tarmoqlari ko’proq xom-ashyo rayonlariga yaqin joylashtiriladi.
Kimyo sanoatining ayrim tarmoqlari-jumladan sintetik kauchuk va soda ishlab chiqarish xom-ashyo bilan birgalikda ko’p suv. Yoqilg’i va elektr energiyasini talab qiladi.
Kimyo sanoatining lak-bo’yoq, kimyoviy reaktivlar, farmatsevtika mahsulotlari, foto va zararli mahsulotlar ishlab chiqarish tarmoqlari va polimerlar kimyosi tarmoqlari fan talab tarmoqlar hisoblanadi. Shu sababli ushbu tarmoqlar yuksak malakali kadrlarga ega bo’lgan katta shaharlarda, iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda taraqqiy etgan.
Jahonda eng ko’p kimyoviy mahsulotlarni ishlab chiqarish AQSHga to’g’ri keladi. AQSH jahon kimyoviy mahsulotlarning 20% ni ishlab chiqarmoqda. Jahon kimyoviy mahsulotlar eksportining 15% i ham AQSHga to’g’ri kelmoqda.
Kimyo sanoati kuchli rivojlangan mintaqalardan biri G’arbiy Yevropa hisoblanadi. Bu yerda Germaniya, Italiya, Frantsiya, Buyuk Britaniya, Niderlandiya va Belgiyada kimyo sanoatining fan talab tarmoqlari kuchli rivojlangan. Ushbu mamlakatlar jahon kimyo sanoati mahsulotlarining 23-24% ini ishlab chiqarmoqda va shunchasini ekport qilmoqda.
Kimyo sanoati rivojlangan mamlakatlardan biri Yaponiya ham hisoblanadi. Yaponiyada jahon kimyo sanoati mahsulotlarining 15% i ishlab chiqarilmoqda.
Fors qo’ltig’i mamlakatlarida neft va gaz asosida kimyo sanoati uchun yarim xom-ashyo yetkazib berish rivojlanmoqda. Bunday mahsulotlarni ishlab chiqarishda Saudiya Arabistoni, BAA, Quvayt, Baxraynlar yetakchilik qilmoqdalar. Ushbu davlatlarda jahon kimyo sanoati mahsulotlarining 5-7% i ishlab chiqarmoqda.
MDH mamlakatlarida ham kimyo sanoati yaxshi rivojlangan. Ushbu mamlakatlarda tog’-kon kimyosi, asosiy kimyo va organik sintez kimyo tamoqlari yaxshi rivojlangan. MDH davlatlari jahon kimyo sanoati mahsulotlarining 3-4% ini yetkazib beradi. Kimyo sanoati Xitoy, Koreya Respublikasi, Hindiston, Meksika, Argentina va Braziliyada ham rivojlangan.
 Kimyo sanoatida polimer mahsulotlar ishlab chiqarish yetakchi tarmoq hisoblanadi. Polimerlar kimyosining asosiy xom-ashyosi neft va gaz hisoblanadi. Ilgari polimer mahsulotlarni olishda ko’mir gazidan foydalanib kelinar edi.
Neft va gaz asosida polimer mahsulotlar ishlab chiqarishda AQSH, Kanada, Buyuk Britaniya, Niderlandiya va Rossiya yetakchilik qiladi.
Polimer mahsulotlar ishlab chiqarish Yaponiya, Frantsiya, Germaniya va Belgiyada ham rivojlangan. Ushbu mamlakatlarda sintetik smola, plastmasa va boshqa kimyoviy mahsulotlar ishlab chiqarishkuchli rivojlingan.
Kimyoviy tola ishlab chiqarishda-AQSH, Yaponiya, Germaniya yetakchilik qiladi.
 Bundan tashqari Xitoy, Koreya Respublikasi, Tayvan va Hindistonda ham kimyoviy tola ishlab chiqarish rivojlangan.
Tog’ kimyosi va asosiy kimyo asosan rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda yaxshi rivojlangan. Jumladan mineral o’g’it ishlab chiqarishda-Xitoy, AQSH, Kanada, Hindiston, Rossiya, Germaniya, Belorus, Frantsiya, Ukraina va Indoneziya kabi davlatlar yetakchilik qiladi. Fosforit tuzi qazib olish AQSH, Afrikadagi Marokash, Tunis, Jazoir, Senegal, Benin, Osiyodagi Iordaniya, Isroil, MDHdagi Rossiya, Qozog’iston hamda Rojdestvo va Nerudda rivojlangan. Kaliy o’g’iti qazib olish-AQSH, Kanada, Germaniya, Frantsiya, Belorusiyada  rivojlangan.
Azot o’g’itining asosiy xom-ashyosi gaz hisoblanadi. Azot o’g’itlari ishlab chiqarish va uni eksport qilishda AQSH, Kanada, Niderlandiya, Norvegiya, Rossiya va Fors qo’ltig’i mamlakatlari yetakchilik qiladi. Bundan tashqari azot o’g’itlari ishlab chiqarish Frantsiya, Germaniya, Polsha, Ukraina, Xitoy va Hindistonda rivojlangan. Ushbu mamlakatlar azot o’g’itini ishlab chiqarishda ko’mir gazidan foydalanadilar.
Oltingugurt ishlab chiqaradigan mamlakatlarga AQSH, Kanada, Meksika, Germaniya, Frantsiya, Polsha, Ukraina, Rossiya, Turkmaniston va Yaponiya misol bo’la oladi. Sulfat kislotasi ishlab chiqarish AQSH, Xitoy, Yaponiya va Rossiyada kuchli tarraqiy etgan.

2.6. Jahon o’rmon sanoati

O’rmon sanoati yog’och tayyorlash, yog’ochga mexanik va ximiyaviy ishlov berish, sillyuloza- qog’oz ishlab chiqarishni o’z ichiga oladi. Yog’och sanoati geografiyasini o’rmonlarning mavjudligi belgilaydi. Jahonda o’rmonzorlar Shimoliy va Janubiy  mintaqalriga bo’linadi.
Simoliy o’rmon mintaqasi Yevroosiyo va Shimoliy Amerikadagi o’rmon zonalaridan iborat bo’lib, bu yerda igna bargli daraxtlar (qarag’ay, yel, tilyog’och, pixta, kedr) dan tashkil topgan. Igna bargli daraxtlar bilan birgalikda qayin, dub, buk, yasendan iborat keng bargli daraxtlar ham uchraydi. Shimoliy o’rmon mintaqasi 1.2 mlrd. gektar ga teng bo’lib, jahondagi o’rmon zonasi daraxtlari zaxirasining 1/3 qismi joylashgan. Bu yerdagi o’rmonlardagi yog’ochning zahirasi 127 mlrd. m. kub ga teng, uning 60% dan ko’prog’i Rossiyaga, 30% Kanadaga to’g’ri keladi. Igna bargli o’rmonlar AQSH, Finlyandiya va Shvetsiya kabi mamlakatlarda ham majud.
Janubiy o’rmon mintaqasi mavsumiy nam tropik Amazonka va Janubiy Amerikadagi nam ekvatorial, mavsumiy nam tropik o’rmonlardan iborat. Bunday o’rmonlar Janubiy Amerikada, Braziliya, Kolumbiya, Venesuela, Peru, Afrikada Kongo Respublikasi, Angola, Nigeriya, Kamerun, Gabon, Janubiy-Sharqiy Osiyoda-Indoneziya, Malayziya, Tailand, Myanma, Avstraliya va Okeaniyadagi Patira-Yangi Gvineya, Avstraliyaning shimoliy-sharqidagi hududlarda joylashgan. Janubiy o’rmon mintaqasida asosan keng bargli daraxtlar ko’pchilikni tashkil qiladi. Bular ichida qizil daraxt, temir daraxtlar asosiy o’rinni egallaydi. Keng bargli o’rmondagi daraxtlar jahon zahirasining 60% Janubiy Amerikaga, 28% Osiyoda joylashgan. 
Janubiy o’rmon mintaqasidagi daraxtlar zahirasining 10-20 % ishlatishga yaroqli daraxtlardan iborat bo’lib, ular G’arbiy Yevropa, Yaponiyaga olib ketiladi. O’rmonlarning qolgan qismi aholi tomonidan o’tin sifatida ishlatiladi.
Yiliga tayyorlanadigan yog’och 4 mlrd. kub m. ga teng bo’lib, uning 1,2 mlrd.m. kubi rivojlangan mamlakatlarga to’g’ri keladi. Yog’och tayyorlashda keyingi yillarda rivojlanayotgan mamlakatlarning ulushi borgan sari ortib bormoqda. Yog’och tayyorlashda AQSH, Rossiya, Kanada, Hindiston, Braziliya, Indoneziya, Nigeriya, Xitoy, Shvetsiya mamlakatlari yetakchilik qiladi. Yog’och eksporti davlatlariga AQSH (jahonda eksport qilinadigan yog’ochning 15%), Hindiston, Braziliya (8% dan), Indoneziya va Kanada (6% dan) hisoblanadi. 
Yog’ochga mexanik ishlov berish ham asosan rivojlangan mamlakatlarga to’g’ri keladi.
Yiliga 500 mln. kub.m. taxta tayyorlanadi, shuning 20% AQSH ga,12% Kanada ga, Yaponiya, Xitoy va Rossiyaga (6% dan) to’g’ri keladi.
Yiliga 160 mln.t. selyuloza tayyorlanadi. Shuning 30% AQSH ga, 15% Kanadaga, Xitoy, Yaponiya, Shvetsiya, Finlandiyaga (6-7%) to’g’r i keladi. Yiliga 180 mln.t. qog’oz tayyorlanadi, shuning 45 % AQSH ga, 16 %  Yaponiyaga, 12% Xitoyga, 10 % Kanadaga, Finlandiya, Shvetsiya, Frantsiya, Koreya Respublikasiga to’g’ri keladi.
Jahonda aholi jon boshiga 45 kg. dan qog’oz ishlab chiqariladi. Bu ko’rsatkich Finlandiyada 1400 kg., Shvetsiyada 670 kg., Kanadada 530 kg., Norvegiyada 400 kg., Rossiyada 35 kg. ni tashkil qiladi.

2.7.  Jahon yengil sanoati

Yengil sanoat ko’pgina tarmoq va kichik tarmoqlardan tashkil topgan. Uning eng asosiy tarmoqlari-to’qimachilik, tikuvchilik va poyafzal sanoatidir. Yengil sanoatning ushbu tarmoqlari yangi sanoatlashgan va rivojlanayotgan mamlakatlarda tez sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Chunki sanoatlashgan va rivojlanayotgan mamlakatlarda sanoatni rivojlantirish uchun yetarli xom-ashyo va arzon ishchi kuchi ega. Iqtisodiy rivojlagan mamlakatlarda yengil sanoatning o’ta yuqori sifatli mahsulotlar ishlab chiqaradigan, murakkab texnologiyalarni va malakali ishchi kuchini talab qiladigan tarmoqlari rivojlangan.
To’qimachilik sanoati, FTI davrida o’zining tarkibini tubdan o’zgartiradi. Uzoq yillar davomida to’qimachilik sanoatida asosiy tarmoq ip-gazlama sanoati, undan keyin jun gazlama, zig’ir tolasi asosida gazlama ishlab chiqaradigan tarmoqlar bo’lib keldi. Hozirgi kunda jahon to’qimachilik sanoatida tabiiy tola va ximiyaviy tola aralashmasidan to’qimachilik mahsulotlari ishlab chiqarishga katta  e’tibor bermoqda. Ayniqsa bu tarmoq iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda tez rivojlanmoqda.
To’qimachilik sanoatining eng asosiy mintaqasi Osiyo mintaqasi bo’lib, ushbu mintaqada jahon to’qimachilik sanoatining 70% mahsuloti to’qiladi. Paxta tolasi asosida ip-gazlama to’qishning asosiy markazi Xitoy bo’lib, ushbu mamlakatda jahonda to’qiladigan ip-gazlamalarning 30% to’qiladi. 
Hindiston jahon ip gazlamalarining 10% ni to’qiydi. Ip-gazlama to’qish AQSH, Yaponiya, Tayvan, Indoneziya, Pokiston, Italiya, Misr Arab Respublikasi, O’rta Osiyo Respublikalari (O’zbekiston, Tojikiston, Turkmaniston)da ham rivojlangan.
Jun gazlamalarini to’qishda  ham Osiyo mamlakatlari yetakchilik qiladi. Jahon jun gazlamalarining 15% Xitoyda, 14% Italiyada to’qiladi. Jun gazlamalari to’qish-Yaponiya, AQSH, Hindiston, Turkiya, Koreya Respublikasi, Buyuk Britaniya va Ispaniyada ham taraqqiy etgan. 
Uzoq vaqtlar davomida shoyi gazlamalarni to’qishda AQSH yetakchi mamlakat bo’lib keldi. Keyingi yillarda shoyi gazlamalarni to’qish Hindiston, Xitoy va Yaponiyada ham taraqqiy etdi.
Zig’ir tolasi asosida gazlama to’qishda Rossiya yetakchi o’rinni egallaydi. Zig’ir tolasi asosida gazlama to’qish Frantsiya, Belgiya, Niderlandiya, Buyuk Britaniyada ham rivojlangan.
Rivojlangan mamlakatlardan AQSH, Italiya, Yaponiya, Germaniya, Frantsiyada ip gazlamalarni  to’qish ancha kamaygan bo’lishiga qaramasdan ushbu mamlakatlar trikotaj mahsulotlarni ishlab chiqarish bo’yicha jahonda yetakchilik qilmoqda. Bundan tashqari trikotaj mahsulotlari ishlab chiqarish Hindiston, Xitoy, Koreya Respublikasi, Tayvanda ham rivojlangan.
Kiyim kechak mahsulotlarini ishlab chiqarishda Xitoy, Hindiston, Janubiy Koreya, Tayvan va Kolumbiya mamlakatlari yetakchilik qiladi, ayni paytda ular ushbu mahsulotlarni eksport qiluvchi mamlakatlar ham hisoblanadi.
Poyafzal sanoati. Poyafzal sanoati ham rivojlangan mamlakatlardan rivojlanayotgan mamlakatlarga tomon siljimoqda.  Chunki rivojlanayotgan mamlakatlarda poyafzal sanoati uchun xom-ashyo va arzon ishchi kuchi yetarli. Poyafzal mahsulotlarini ishlab chiqarishda Xitoy dunyoda yetakchi o’rinni egallaydi va dunyoda ishlab chiqarilayotgan poyafzalning 40% ini beradi. Poyafzal sanoati Italiya, AQSH, Janubiy Koreya, Tayvan, Yaponiya, Indoneziya va Tailandda ham rivojlangan.
Rivojlangan mamlakatlardan Italiya, AQSH, Avtsriya va Germaniyada teri asosida qimmatbaho poyafzal buyumlari ishlab chiqarilmoqda. Qimattbaho poyafzal eksport qiluvchi mamlakat Italiya hisoblanadi.

2.8.  Jahon oziq-ovqat sanoati va baliq ovlash

2.8.1.Oziq-ovqat sanoati. Jahon oziq-ovqat sanoati rivojida quyidagi xususiyatlarni ko’rish mumkin.
Bir tomondan iqtisodiy sust rivojlanayotgan mamlakatlarda oziq-ovqat sanoatining an’anaviy tarmoqlari rivojlanayotgan bo’lsa, ikkinchi tomondan iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda oziq-ovqat sanoatining ayrim sohalari qisqarib bormoqda. Chunki, rivojlanayotgan mamlakatlarda aholining sog’lom turmush tarzi uchun intilishi natijasida ularda tamaki, vino sanoat tarmoqlari borgan sari qisqarib bormoqda.
Oziq-ovqat sanoatining texnik rivojlanishida qand-shakar sanoati ajralib turadi. Jahon bozoriga qand-shakar mahsulotlarini eksport qiluvchi mamlakatlarga –Braziliya, Kuba, Avstraliya, J.A.R., Tayland, Frantsiya, Niderlandiya va Germaniya misol bo’ladi.
Qand-shakarni import qiluvchi mamlakatlardan-Rossiya, AQSH va Yaponiya yetakchilik qiladi.
Jahonda ishlab chiqarilayotgan shakarning 2/3 qismini shakar qamishdan, 1/3 qismini-qand lavlagidan olinadi.
Tamaki va tamaki mahsulotlari (sigaret) ishlab chiqarish sanoati korxonalari G’arbiy Yevropaning port shaharlari hamda aholi zich joylashgan hududlarda joylashgan. Chunki G’arbiy Yevropa mamlakatlari tamakini asosan chetdan olib keladilar. Jahonda eng ko’p tamaki mahsulotlarini ishlab chiqarishda AQSH yetakchilik qiladi. Undan keyin Rossiya va Turkiya davlatlari turadi. Keyingi yillarda tamaki yetishtirish Xitoyda rivojlangan.  
Vino ishlab chiqarish, keyingi yillarda borgan sari kamaymoqda. Jumladan keyingi 10 yillikda vino ishlab chiqarish Yevropa mamlakatlarida 10 mln diko litr (d/l)ga (1 diko\litr-10 litr) qisqardi. Shunga qarmasdan hozirga kunda ham vino ishlab chiqarishda Italiya (61 mln d/l) yetakchilik qiladi. Bu sohada Frantsiya ikkinchi (57mln d/l) o’rinni egallaydi. Ushbu ikki davlatga jahonda ishlab chiqarilayotgan vinoning 40% to’g’ri keladi. Vino ishlab chiqarish G’arbiy Yevropa mamlaktlaridan Ispaniyada (15-18 mln d/l), Portugaliya (10-12 mln d/l), Germaniya (10 mln d/l) da ham rivojlangan. G’arbiy yarim sharda bu sohada AQSH (20 mln d/l), Argentina (8-10 mln d/l) yetakchilik qiladi.
Pivo pishirish sanoati AQSH, Germaniya, Buyuk Britaniya va Rossiyada kuchli rivojlangan.
Non pishirish sanoati jahonning barcha mamlaktlarda rivojlangan.
Konserva sanoati, ko’proq iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda rivojlangan bo’lib, ular o’z mahsulotlarini ko’proq eksportga yo’naltiradi.
Rivojlanayotgan mamlakatlar, iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarga ko’proq meva sharbati va meva konservalarini eksport qiladilar. Go’sht va baliq konserva mahsulotlarini ham eksport qiladilar.
2.8.2. Baliq ovlash va baliqchilik.  Baliq ovlash sanoatining ahamiyati shundaki, baliq va uning mahsulotlari qimmatli oqsil manbai hisoblanadi. Shu sababli dunyoda ovlanadigan baliqning 75-80% ovqatlanish uchun ishlatiladi, 20-25 % qayta ishlanib, undan baliq uni, qo’shimcha ozuqa va baliq moyi olish uchun ishlatiladi. Jahonda yiliga 10 mln.t. baliq ovlanadi. Bu aholi jon boshiga 17-18 kg. ni tashkil qiladi. Aholi jon boshiga baliq va baliq mahsulotlari Yaponida 60-70 kg., Rossiya va AQSH da 17-18 kg., Nepalda 0.2 kg.ni tashkil qiladi.
Dunyo okeanining uchta asosiy baliq ovlash mintaqasi (Shimoliy, Tropik va Janubiy) ajralib turadi. Hozirgi kunda Shimoliy mintaqada jahonda ovlanadigan baliqning 52% to’g’ri keladi, jahonda ovlanadigan baliqning 30% tropik mintaqaga, 18% Janubiy mintaqaga to’g’ri keladi.
Baliq ovlashda Atlantika okeani uzoq yillar davomida birinchi o’rinni egallab kelar edi. Hozirgi kunda baliq ovlashda Tinch okeani birinchi o’rinni egallaydi.
Atlantika okeanida baliq ovlashda Yevropa qismida - Shimoliy-G’arbiy qismida, Atlantikaning Shimoliy-Sharqiy qirg’oq yoqalarida asosiy o’rinni egallaydi.
Tinch okeanida Osiyoning Shimoli-G’arbiy rayoni alohida ajralib turadi. Ushbu rayondan Rossiya, Yaponiya, Xitoy, Koreya Respublikalari baliq ovlaydilar. Tinch okeanining Shimoliy Amerika qirg’oqlaridagi Shimoliy va Sharqiy rayonlar baliq ovlashda ikkinchi rayon hisoblanadi. Tinch okeanining Janubi-Sharqiy uchinchi baliq ovlash rayoni hisoblanadi. Bu hududdan baliq ovlashda Peru yetakchilik qiladi.
Baliq ovlashda an’anaviy baliq ovlovchi mamlakatlarga –Norvegiya, Daniya, Islandiya mamlakatlari hozirga qadar Yevropaning ko’pgina davlatlariga konservalari va baliq mahsulotlarini yetkazib berishda yetakchilik qiladi.
Keyingi yillarda suv organizmlarini tabiiy qayta tiklovchi jarayonlarini tartibga solishda anchagina ishlar qilinmoqda. Bunday ishlardan biri akva kultura (lotincha akva-suv, cultura-yetishtirish) baliq ovlash va baliqchilikda tobora katta rol o’ynamoqda. Akva kultura-suv havzalarida baliq malyuskalar, qisqichbaqasimonlar va suv o’tlarini yetishtirish, baliqlarni animitilizatsiyalashtirish, suv fermalarini tashkil etish va boshqa tadbirlarni o’tkazishni o’z ichiga oladi.  
Dengiz “fermalari”-Italiya, Frantsiya, Portugaliya, Niderlandiya, Daniya, Buyuk Britaniya, AQSH da yaxshi rivojlangan. Jahonda akva kultura mahsulotini yetishitirish yiliga -9 mln.t. ni tashkil qiladi. Kelajakda uning mahsulotini 20 mln.t.ga yetkazish ko’zda tutilgan.
Kit ovlash. Kit ovlash 1865 yilda Norvegiyada vujudga keldi. XX asrning boshlarigacha Shimoliy Atlantika kit ovlashning asosiy rayoni bo’lgan.  Keyinchalik Tinch okeanining Shimoliy qismida, Janubiy Amerika, Afrika, Avstraliya qirg’oq yoqalarida kit ovlash boshlangan. Kit ovlash 1920 yilda 11 ming bosh, 1939 yili-46 ming, 1963 yili-66 ming boshga yetgan. Keyinchalik kit ovlash pasaydi. Kitlarni ko’p ovlash  ular sonining keyin kamayishiga olib keldi.
Xalqaro Kit Ovlash Komissiyasi (XKOK) tuzildi. (1946 yil) U dastlab Atlantikada  qat’iy kit ovlash kvotasini boshladi. Keyinchalik bu tadbir Tinch va Atlantika okeanida ham qo’llanildi.
1982 yil XKOK qaroriga asosan 10 yillik moratoriy qabul qilindi, kit ovlashga litsenziya berish qat’iy tartibga solindi (taxminan yiliga 1,5 ming bosh). Hozir kitlar soni ko’paymoqda, lekin bu jarayon sekin o’smoqda. 
1993 yilda XKOK moratoriyni davom ettirish to’g’risida qaror qabul qildi. 1994 yilda “ Dunyo okeanining Janubiy qismida (40’ j.k. dan janubda) uzoq muddatli kitlar qo’riqxonasi tashkil etildi.

                                       Nazorat uchun savollar:

1.Jahon sanoati qanday tarmoqlardan iborat?
2.Yoqilg’i-energyetika sanoatining tarkibiy qismlari haqida so’zlab bering.
3.Jahon neft va gaz sanoati qaysi mamlakatlarda rivojlangan?
4.Jahon ko’mir sanoati qaysi mamlakatlarda rivojlangan?
5.Jahon qora metallurgiya sanoati rivojlangan mamlakatlarga ta’rif bering.
6.Jahon rangli metallurgi sanoatining rivojlanishi qanday omillarga bog’liq?
7.Jahon mashinasozlik sanoati rivojlangan 4-mintaqalarga tar’rif bering.
8.Jahon kimyo sanoati qanday tarmoqlardan tashkil topgan?
9.Jahonda kimyo sanoati kuchli rivojlangan mamlakatlarga ta’rif bering.
10. Jahon o’rmon sanoati qaysi mamlakatlarda kuchli taraqqiy etgan
11.Jahonda to’qimachilik sanoati rivojlangan mamlakatlarga ta’rif bering.
12.Jahon oziq-ovqat sanoati tarkibiy qisimlariga ta’rif bering?

Amaliy mashg’ulotlar.

1.Jahon qazilma boyliklarini kontur xaritaga tushirish.
2.Jahon yoqilg’i-energyetika sanoatini kontur xaritaga tushirish.
3.Jahon metallurgiya sanoatini kontur xaritaga tushirish. 
4.Jahon mashinasozlik sanoatini kontur xaritaga tushirish.
5.Jahon kimyo sanoatini kontur xaritaga tushirish.
6.Jahon yengil sanoatini kontur xaritaga tushirish.
7.Jahon oziq-ovqat sanoatini kontur xaritaga tushirish.
8.Jahon transport tarmoqlarini kontur xaritaga tushirish.
                                 
                                        Mustaqil ta’lim mashg’ulotlari.

1.Jahonda stanaksozlik sanoatining joylanishi va rivojlanishi. 
2.Jahonda  elektrotexnika va elektronika sanoatining rivojlanishi.
3.Jahon avtomobilsozlik sanoatining taraqqiyoti.
4.Jahon kemasozlik sanoatining jaylanishi va rivojlanishi.
5.Jahon samaliotsozlik sanoatining taraqqiyoti.
6.Jahon tog’-kimyo sanoatining joylanishi va rivojlanishi.
7.Jahonda trikotaj va poyvzal mahsulotlari ishlab chiqarish.
8.Jahonda baliq ovlash va baliqchilikni rivojlanishi. 

           
                           3-mavzu: JAHON TRANSPORTI.

Darsning maqsadi: Talabalarga jahon transportining xalq ho’jaligidagi o’rni, quruqlik transporti, suv va havo transporti turlari haqida tushuncha berish.
Ushbu mavzuni o’tishni quyidagi reja asosida o’tish maqsadga muvofiq:
-	Transportning jahon iqtisodiyotida tutgan o’rni;
-	Quruqlik taransporti;
-	Suv va havo transporti.

3.1. Transportning jahon iqtisodiyotida tutgan o’rni.

 Transport-moddiy ishlab chiqarishning o’ziga xos tarmog’i. U qishloq ho’jaligi, sanoatdan farq qilib moddiy ne’matlar yaratmaydi. Transportning mahsuloti-u ishlab chiqarilgan mahsulot va odamlarni bir joydan ikkinchi joyga olib borishdan iborat. Shu sababli transportning ishi u tashigan yuk oboroti har bir kilometrda tashigan yuk ( tonna ) bilan belgilanadi, yoki tashigan odamlar soni bilan belgilanadi.
Transportning asosiy turlari-temir yo’l, suv (dengiz va daryo), avtomobil, havo va quvur transportidan iborat. Bularning barchasi birgalikda jahonning yagona transport sistemasini tashkil qiladi.
Transport  tarmoqlarining rivojlanish darajasini ma’lum bir maydonga to’g’ri keladigan transport tarmoqlarining uzunligi bilan, hamda umumiy yuk tashishda  transport turlarining hissasi bilan aniqlanadi.
Keyingi yillarda boshqa transport turlariga nisbatan avtomobil. quvur transporti tez rivojlanmoqda. Deyarli barcha rivojlangan mamlakatlarda temir yo’l transportining roli borgan sari kamaymoqda.
Transport tarmoqlarining asosiy qismi rivojlangan mamlakatlarda mujassamlashtirilgan bo’lib, ularga tashiladigan yuk va passajirlarning asosiy qismi to’g’ri keladi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda transport tarmoqlarining mujassamlashuvi rivojlangan mamlakatlarga nisbatan ancha sust.
Transport tarmoqlari joylashuvining regional xususiyati e’tibor berilsa, bu ko’rsatkich Shimoliy Amerikada yaxshi mujassamlashagan bo’lib, ushbu mintaqaga jahon transport tarmoqlari va tashiladigan yuklarning 30% i to’g’ri keladi. G’arbiy Yevropa mintaqasi transport  turining kamlagi bo’yicha jahonda birinchi o’rinni egallaydi. MDH mamlakatlari yuk tashishda yetakchi o’rinni egallaydi.
Jahonnig boshqa mintaqalari, ya’ni Afrika, Osiyo va Lotin Amerikasining rivojlanayotgan mamlakatlarida transport tarmoqlari o’zining tarkib topish bosqichida  bo’lib, ushbu mamlakatlarda transport vositasi sifatida  ot-aravadan foydalanish kuchli rivojlangan, ko’pchilik  Afrika va Osiyo mamlakatlarida temir yo’l, quvur transporti butunlay yo’q.
Umuman jahon transport tarmoqlarida sifat jihatdan katta o’zgarishlar sodir bo’lmoqda, ya’ni elektrlashtirilgan temir yo’llar uzunligi borgan sari ortmoqda, asfalt yo’llar uzunligi ortmoqda, kata diametrli quvur transporti rivojlanmoqda.
Keyingi yillarda quvur transportidan foydalanishda qit’alararo quvurlarning o’tkazilishiga katta e’tibor berilmoqda. Bulraga Suvayish va Panama kanallaridan o’tkazilgan neft quvurlari misol bo’la oladi.
Materiklararo avtombil yo’llari o’tkazilmoqda, Bunga Gibraltar bo’g’ozi orqali Transevropa avtomobil yo’lining o’tkazilishi misol bo’la oladi.
Keyingi yo’llarda avtomobil va temir yo’llarda kontinentlarda yuk tashishi ortmoqda. Bunga Transsibir, Yaponiya, AQSHning Sharqiy qirg’og’i, Transamerika, G’arbiy Yevropa-Yaqin va O’rta Sharq temir yo’l va avtomobil yo’llari misol bo’la oladi.
Bir qancha mamlakatlar hududidan o’tuvchi transport koridarlari  tashkil qilinmoqda, Bunday transport  koridorlarining soni Yevropada 9 ta, Rossiyada ikkita (Berlin-Varshava-Minsk-Moskva-Nijniy Novgorod; Xelsinki-Sankt-Petyerburg-Moskva-Kiev-Odessa-Novorosiysk yoki Astraxan)

                                        3.2. Quruqlik transporti.

Quruqlik transportining  asosiy turlariga – temir yo’l, avtomobil va quvur transporti kiradi.
Jahon yuk tashish oborotida temir yo’l transporti dengiz transportidan keyin ikkinchi o’rinni egallaydi. Jahonda temir yo’llarning umumiy uzunligi 1,2 mln. km bo’lib, u uzunligiga ko’ra avtomobil transportidan keyin ikkinchi o’rinda turadi. Temir yo’l transportining asosiy vazifasi sanoat va qishloq ho’jaligi yuklarini uzoq masofalarga tashishdan iborat.
Umuman, rivojlangan mamlakatlarda yangi temir yo’llarini qurish deyarli yo’q, yangi temir yo’l qurilishlari rivojlanayotgan mamlakatlar (Rossiya, Xitoy va boshqalar)ga to’g’ri keladi. Temir yo’llarning  uzunligi bo’yicha AQSH (176 ming km), Rossiya (87,5 ming km), Kanada (85), Hindiston, Xitoy, Germaniya, Avstraliya, Argentina, Frantsiya, Braziliya mamlakatlari yetakchilik qiladi. Ushbu mamlakatlarga jahon temir yo’llari uzunligining yarmidan ko’prog’i to’g’ri keladi. Agar Shimoliy Amerika va G’arbiy Yevropa mamlakatlarida har bir kv km ga to’g’ri keladigan temir yo’llar uzunligi juda katta bo’lsa, Afrika va Osiyoning ayrim mamlakatlarida temir yo’llar butunlay yo’q.
Temir yo’llarning kamligi  bo’yicha Yevropa mamlakatlari ( Belgiyaning har bir kv km ga 133 km) yetakchi o’rinni egallasa, Afrika mamlakatlarida bu ko’rsatkich 2,7 km ni tashkil qiladi.
Elektrlashtirilgan temir yo’llarning  uzunligi bo’yicha ham Yevropa mamlakatlari yetakchilik qiladi. Masalan, Shveytsariyada temir yo’llarning 100%, Shvetsiyada 65%, Italiya, Avstriya va Ispaniyada 50%, Rossiyada 43% elektrlashtirilgan.
Temir yo’llarda yuk  tashishda AQSH. Xitoy va Rossiya yetakchilik qiladi. Temir yo’llarda passajirlar tashishda  AQSH, Xitoy va Rossiya yetakchilik qiladi..
Avtomobil transporti passajirlar tashishda, hamda uncha uzoq bo’lmagan masofaga yuk tashishda yetakchilik qiladi. Jahon transport yo’llari uzunligida avtomobil yo’llari (4 mln km,jahon transport tarmoqlarini uzunligining 70%) yetakchi o’rinni egallaydi.
Asfalt yo’llarining asosiy qismi rivojlangan mamlakatlarga to’g’ri keladi. Jahondagi avtomobillarning umumiy soni 650 mln ga teng bo’lib, uning 80% Shimoliy Amerikaga 250 mln avtomobil to’g’ri keladi. Avtomobillar sonining ko’pligi bo’yicha  Yevropa mamlakatlari ( 200 mln avtomobil) va Yaponiya (50 mln dan ko’proq) katta o’rinni egallaydi.
Quvur transporti, boshqa transport tarmoqlari ichida nisbatan yosh tarmoq hisoblanadi. Quvur transporti orqali asosan gaz, neft va neft mahsulotlari tashiladi. Jahon bo’yicha neft va gaz quvurlarining umumiy uzunligi 1,8 mln km ni tashkil qiladi. Neft va gaz quvurlari asosan neft va gaz qazib olinayotgan mamlakatlardan  Shimoliy Amerikada (AQSH, Kanada), MDH mamlakatlaridan (Rossiya), Yaqin va O’rta Sharq mamlakatlari neft va gazni ko’proq iste’mol qiluvchi G’arbiy va Sharqiy Yevropa mamlakatlarida rivojlangan. Quvurda yuk tashishda Rossiya yetakchi o’rinni egallaydi. Quvurlarda tashiladigan yukning yarmi Rossiyaga to’g’ri keladi.

                                 3.3. Suv va havo transporti.

Xalqaro yuk tashishda dengiz transportining roli katta. Jahon mamlakatlarida tashiladigan yuklarning 3/4 qismi dengiz transporti orqali tashiladi. Dengizda tashiladigan yuklarning asosiy qismi – neft, neft mahsulotlari, ruda, ko’mir, don mahsulotlariga to’g’ri keladi.
Qit’alararo va davlatlararo yuk tashishida katta va o’rtacha yuk ko’taruvchi kemalarda amalaga oshiriladi. Katta kobatajli yuk kemalari turli dengiz havzalari (jumladan, Vladivostok-Novorossiysk; Novorossiysk-Arxangelsk), kichik kobatajli yuk tashuvchi kemalar bir dengiz havzasidagi portlarida (jumladan, Novorossisk-Tuapse) yuk tashiydi.
Dengizda yuk tashishda uzoq masofaga yuk tashish eng samarali hisoblanadi.
  Dengizda yuk tashishda bir necha ming kemalar xizmat qiladi. Dengiz kemalarida yuk tashishda Panama, Liberiya, Gretsiya, Kipr orollari, Bogam orollari mamlakatlari, Yaponiya, Xitoy, Rossiya, Norvegiya, AQSH yetakchilik qiladi.
Jahonda dengizda tashiladigan yuklarning 40% i tankerlarga to’g’ri keladi. Tankerlarda asosan neft va neft mahsulotlariga to’g’ri keladi.  Neft mahsulotlari Karib dengizi havzsidan AQSHga va G’arbiy Yevropaga, Yaqin Sharq mamlakatlaridan G’arbiy Yevropa davlatlari, AQSH va Yaponiyaga tashiladi.
Okeanlarda yuk tashishda Atlantika okeani yetakchi o’rinni egallaydi. Atlantika okeani qirg’oq yoqalarida eng katta port shaharlar joylashgan. Bularga Rotterdam (Niderlandiya), Antverpin (Belgiya), Gamburg (Germaniya), London (Buyuk Britaniya), Marsel (Frantsiya), Genuya (Italiya), Yangi Orlean, Nyu-York, Filadelfiya (AQSH)lar misol bo’la oladi.
Ko’pchilik port shaharlar Tinch okeani qirg’oq yoqalarida joylashgan. Bularga Kobe, Tiba, Chokogama, Nagoya (Yaponiya), Shanxay (Xitoy), Pusaya (Koreya Respublikasi), Sidney (Avstraliya), Vankuver (Kanada) port shaharlari misol bo’la oladi. Hind okeani qirg’oq yoqalarida joylashgan port shaharlariga Karachi (Pokiston), Mumbay (Bombey), Kalkutta (Hindiston), Kolombo (Shri-Lanka) va boshqalar misol bo’la oladi.
Yuk tashishda universal xususiyatga ega bo’lgan portlardan tashqari, faqat neft tashiydigan portlarga Fors qo’ltig’idagi Ras-Tankura (Saudiya Arabistoni), Mina-El Ahmad (Quvayt), Xark oroli (Eron), Amugay va La-Samina (Venesuela) portlari, ruda tashishga ixtisoslashgan Tubaron (Braziliya), ko’mir tashiydigan richarde-Bey (JAR), don, yog’och materiallari va boshqa yuk tashiydigan portlar misol bo’la oladi.
  Dengizda yuk tashishda xalqaro ahamiyatga ega bo’lgan kanallar (Suvayish va Panama kanallari) katta ahamiyatga ega.
Daryo transporti. Daryo transportining yuk tashishdagi roli shundaki,ushbu transport yo’li orqali yuk mamlakat ichki qismiga olib boriladi. Daryoda yuk tashish ham ancha arzonga tushadi.
Daryo transporti Shimoliy va Lotin Amerikasi mamlakatlari, Yevropa va Osiyoda kuchli rivojlangan.
Yevropa mamlakatlarida daryoda yuk tashishda Sena, Reyn, Elba, Oder, Visla, Dunay, Dnepr, Volga, Don, Osiyoda-Gang, Ind, Iravad, Yantszi, Ob, Irtish, Yenisey, Lena, Amur va boshqalar, Shimoliy Amerikada-Missisipi, Lotin Amerikasida-Amzonka va Panama, Afrikada – Konga, Niger, Nil, Avstraliyada-Murrey va uning irmog’i, Darling daryolarining ahamiyati katta.
  Kema qatnovi uchun qulay bo’lgan daryolar va kanallarning umumiy uzunligi 550 ming km.ga teng bo’lib, shuning deyarli yarmi Rossiya va Xitoyga (har biriga 100 ming km.dan), AQSH (40 ming km), Braziliya (30 ming km). Daryolarda yuk tashish hajmi bo’yicha AQSH yetakchi o’rinni, Xitoy ikkinchi o’rinni, Rossiya uchinchi o’rinni egallaydi.
  Daryolarda yuk tashish Germaniya, Kanada, Niderlandiya  kabi mamlakatlarda ham rivojlangan.
 Havo transporti, tez manzilga yetkazuvchi, lekin qimmat turuvchi transport turi. Havo transporti tizimi xalqaro va mahalliy aeroportlarining mavjudligi bilan belgilanadi. Xalqaro havo aloqalarida 1 mingdan ortiq aeroportlar xizmat qiladi. Yiliga 30 mingdan 70 mingacha passajirlar tashishga xizmat qiladigan eng katta aeroportlarga AQSHning Chikago, Atlanta, Dallas, Los-Anjelos, Buyuk Britaniyadagi London, Yaponiyadagi Tokio, Frantsiyadagi Parij, Germaniyadagi Frankfurt-na-Mayne misol bo’la oladi. Ushbu mamlakatlar Avstraliya, Xitoy, Kanada va Niderlandiya bilan birgalikda havo transporti taraqqiy qilgan mamlakatlar guruhini tashkil qiladi.
Havo transporti orqali asosan yo’lovchilar tashiladi. Yiliga 1,3 mlrd yo’lovchilar havo transporti yiliga 1,3 mlrd yo’lovchiga xizmat qiladi.

NAZORAT UCHUN SAVOLLAR:

1.	Transportning jahon iqtisodiyotida tutgan o’rniga baho bering?
2.	Transport qanday qismlarga bo’linadi?
3.	Temir yo’llarda qaysi mamlaktlar yuk tashishda yetakchilik qiladi?
4.	Qaysi mamlakatda avtomobilda eng ko’p yuk tashiladi?
5.	Dengiz kemalarida yuk tashishda qaysi mamlakatlar yetakchilik qiladi?
6.	Daryo transporti qaysi mamlakatlarda kuchli rivojlangan?

	                               Amaliy mashg’ulotlar.

  1. Jahon  quruqlik  transport tarmoqlarini kontur xaritaga tushirish.   
  2. Jahon  suv va havo transportini kontur xaritaga tushirish.

 Mustaqil ta’lim mashg’ulotlari.

1.	Yevropa mamlakatlarida transport tarmoqlarining joylanishi va rivojlanishi.
2.	 Osiyo mamlakatlarida transport tarmoqlarining joylanishi va rivojlanishi.
3.	Shimoliy Amerika  mamlakatlarida transport tarmoqlarining joylanishi va rivojlanishi.
4.	Janubiy Amerika mamlakatlarida transport tarmoqlarining joylanishi va rivojlanishi.
5.	Afrika mamlakatlarida transport tarmoqlarining joylanishi va rivojlanishi.
6.	Avstraliya va okeaniyada transport tarmoqlarining joylanishi va rivojlanishi.

ASOSIY ADBIYOTLAR:

•	-Karimov I.A. “O’zbekiston XXI asrga intilmoqda” Toshkent, O’zbekiston, 1999yil.
•	-Abirqulov Q. ”Iqtisodiy geografiya” (darslik) Toshkent, TDIU, 2004 yil.
•	-Baburin V.A., Mazurov YU.P. “Geograficheskie osnovi upravleniya”, Moskva, 2000 god.
•	-Vavilova YE.V.”Ekonomicheskaya geografiya i regionalistika”, Moskva, 2000 god.
•	-Lipyats YU.G. , Pulyarkin V.A. , Shlixtyer S.B. “ Geografiya mirovogo       xozyaystva” M. 1995g.
•	-Sergeev P.V. “Mirovoe xozyaystvo i mejdinarodnie ekonomicheskie otnosheniya na sovremennom etape” Moskva, “Prones” 1998 god.
•	-Shlixter S.B. “Geografiya mirovoy transportnoy sistemi. Vzaimodeystviya transporta i territorialniye sitemi xozaystva” Moskva, 1995 god.
•	-M.A.Maksakovskiy Ekonomicheskaya geografiya zarubejnix stran. M. 2000.
•	-Ekonomicheskaya i politicheskaya geografiya zarubejnix stran pod.red. M.A.Maksakovskogo M. 1980 god.
•	-Ekonomicheskaya geografiya zarubyejnix stran pod.red. A.V. Alisova, E.B.Valiev M. 1985god.
•	-Jahon mamlakatlari. Spravochnik 1990 yil.
•	-Gladkiy YU.N. , Lavrov S.B. “Globalnaya geografiya” (uchebnik) M.2001god.
•	-N.Ќ.Mamatqulov. Chet mamlakatlari iqtisodiy geografiyasi (ma’ruzalar matni). Samarqand 2001 yil.
•	-Strani mira M. 2000 god.

QUSHIMCHA ADABIYOTLAR:

•	-Bushkova T.M., Radionova I.A. Ekonomicheskaya geografiya SNG i stran Baltii M. 1994 god.
•	-Mironenko N.S. Vvedenie v geografiyu mirovogo xozyaystva M. 1995 god.
•	Radionova I.A. Politicheskaya karta mira M. 1996 god.
•	-Ekonomicheskaya i sotsialnaya geografiya v Rossii (pod.red. Xrusheva A.T.) M. 1997 god.
•	-Atlas mira M. 1991 god.