ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ АДЛИЯ ВАЗИРЛИГИ
ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ЮРИДИК ИНСТИТУТИ

СУВ ҲУқУқИ

Олий ўқув юртларининг ҳуқуқшунослик мутахассислиги 
бўйича таълим олаётган талабалари учун
Д А Р С Л И К

Тошкент 
ТДЮИ нашриёти 
2004

Ўзбекистонда ҳизмат кўрсатган юрист, юридик фанлари доктори, профессор М.Х.Рустамбоев умумий таҳрири остида Сув ҳуқуқи: Олий ўқув юртларининг ҳуқуқшунослик мутахассислиги бўйича таълим олаётган талабалари учун дарслик |Муаллифлар М.Б Усмонов., М.Х Рустамбоев., Ж.Т Холмўминов. ва бошқ.|  Масъул муҳаррир: М.Б.Усмонов.-Т.:ТДЮИ нашриёти, 2004., 229 бет.
Сарлавҳада: Ўзбекистон Республикаси Адлия Вазирлиги, Тошкент Давлат юридик институти.

Масъул муҳаррир: ю.ф.д., профессор М.Б.Усмонов
Муаллифлар таркиби:
М.Б. Усмонов., ю.ф.д.,проф. (Кириш, III боб), М.Х.Рустамбоев ю.ф.д., проф. (IX боб), Ж.Т. Ҳолмўминов ю.ф.д. (VII, XII боблар), А.Н.Нигматов г.ф.д. (X боб Н.К.Скрипников билан ҳаммуаллифликда, XI, XIV, XV боблар), Ш.Х. Файзиев ю.ф.н., доц. (I, II, IV боблар), 
У.Т Аюбов. ю.ф.н. (V-VI боблар),  Г.Г.Файзуллаева ю.ф.н. (VIII боб),
 О. Нарзуллаев (XIII боб), Н.К. Скрипников ю.ф.н. (Х боб А.Н. Нигматов билан ҳаммуаллифликда)
Дарсликда сув ҳуқуқининг предмети, тизими, манбалари, сувга нисбатан мулк ҳуқуқи, сувдан фойдаланиш устидан давлат бошқаруви, сув қонунчилигини бузганлик учун юридик жавобгарлик, сувни ҳуқуқий муҳофаза қилиш, сувдан фойдаланиш ҳуқуқи, сувдан фойдаланиш турлари, хорижий мамлакатларда сувдан фойдаланиш ҳуқуқи, халқаро сув ҳуқуқи каби масалалар ёритилган.
Ҳуқуқшунослик мутахассислиги бўйича таълим олаётган талабалар, учун мўлжалланган. Ундан аспирантлар, ўқитувчилар, ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва табиатни муҳофаза қилиш органлари ходимлари ҳам фойдаланишлари мумкин.

© Тошкент Давлат юридик институти, 2004 йил.

К И Р И Ш

Сув табиатнинг энг ноёб, нодир ҳамда бебаҳо бойликлардан бири ҳисобланади. У бутун тирик жонзод – инсон, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси, тупроқ учун ҳаёт, яшаш манбаидир. Сув табиий атроф муҳит мувозанатини сақлаш, уни мўътадил ҳолатда ушлаб турувчи асосий омил ролини ўйнайди. Шунингдек сув халқ хўжалиги, саноат, қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришида асосий воситалардан биридир. Мамлакатимиз суғориладиган деҳқончиликка асосланган бўлиб, бунда сув муҳим рол ўйнайди. «Суғориладиган ҳудудларда сув табиатнинг бебаҳо омилидир, - деган эди. Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А. Каримов, - бутун ҳаёт сув билан боғлиқ. Зотан, сув тамом бўлган жойда ҳаёт ҳам тугайди».
Ўзбекистон шароитида сув заҳираларининг кескин тақчиллиги ҳамда ифлосланганлиги экологик хавфсизликка таҳдид солмоқда. Орол денгизининг қуриб бориши энг кескин экологик муаммога айланди. Умуман олганда, ЮНЕП маълумотига кўра,планетамиздаги дарёларнинг ярми жиддий ифлосланган. Эндиликда Ер шари аҳолисининг 40 фоиз ичимлик суви етишмаслигидан азият чекмоқда. Яна 30 йилдан сўнг тоза ичимлик суви танқис ресурс бўлиб қолиши мумкин. Аҳолининг ярмидан кўпи сув муаммо бўлган ҳудудларда яшамоқда. Ҳозирги вақтда Европада 120 млн. аҳоли тоза ичимлик сувдан фойдалана олмайди, бунга асосан сувдан исрофгарчилик билан фойдаланганлик сабаб бўлмоқда. Бугунги кунда дунё миқёсида деярли 1 млрд. аҳоли ҳавфсиз ичимлик сувига эга эмас. 2030 йилга келиб уларнинг сони 2,7 млрд. кишига етиши таҳмин қилиняпти. Ҳозирги вақтда МАГАТЭ маълумотига биноан, ҳар йили 5 млн. киши ифлосланган ва сифатсиз сувни истеъмол этишга мажбур бўлмоқда.
Бундай шароитда сув заҳираларидан табиатнинг умумий қонуниятлари асосан тежамли, оқилона, самарали, илм-фан тавсиялари, фойдаланиш ва уни муҳофазасини тўғри таъминлаш бугунги куннинг биринчи даражали вазифаларидан биридир. Бу вазифани амалга оширишда ҳуқуқий муносабатларнинг роли жуда катта, у сувдан оқилона фойдаланиш ва муҳофаза қилиш билан боғлиқ бўлган муносабатларни тартибга солувчи вазифани ўтайди, ундан самарали фойдаланиш ва турли хил ғайри қонуний ҳаракатлардан ҳимоя қилиш чораларини белгилайди. Сувдан фойдаланиш ва уни муҳофаза этишга қаратилган қонунлар сув бойликларига эҳтиёткорона муносабатда бўлиш, асраш, қўриқлаш, тежаш тартибларини ўрнатади ва ушбу тартибларга риоя қилиш чораларини белгилайди. Демак, ҳуқуқ бутун жамият учун ҳам, ҳар бир алоҳида шахс учун ҳам сувдан оқилона фойдаланиш ва уни муҳофазасини таъминлашда мухим аҳамият касб этади.
Шунинг учун  ҳар бир шахс амалда бўлган Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисидаги қонунларни яхши билишлари, уларга оғишмай риоя қилишлари, қонун талабларини виждонан бажаришлари, амалиётга тўғри тадбиқ қила олишлари лозим бўлади. Ушбу ўқув. Дарслиги ҳам худди шу мақсадни назарда тутади.
Дарслигикда  сув қонунчилиги ва назарий асослари ўргатилади. Ундан сув ҳуқуқий муносабатларини тартибга солиш ва уларни ишлаб чиқариш амалиётида қўллаш механизми аниқ далиллар асосида ёритиб берилади.
Дарсликда бугун мамлакатимизда амалга оширилаётган туб сиёсий, иқтисодий-ижтимоий ўзгаришлар, амалдаги янги қонунлар га алоҳида урқу берилган. Дарсликда сув ҳуқуқининг тушунчаси, предмети, тамойиллари, манбалари, турлари, сувни муҳофаза қилиш, сув қонунчилигини бузганлик учун юридик жавобгарлик, хорижий мамлакатларда сувдан фойдаланиш ҳуқуқи, ҳалқаро сув ҳуқуқи  каби масалалар ёритилган.

I БОБ. СУВ ҲУқУқИНИНГ ПРЕДМЕТИ ВА ТИЗИМИ

1. Сув ҳуқуқининг тушунчаси ва предмети

Сув ресурсларининг табиат ва жамият тизимидаги ижтимоий муносабатларда тутган ўрни беқиёсдир. Чунки, сув ресурслари табиатнинг ажралмас қисми сифатида ер, ер ости бойликлари, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, табиий қонуниятлар асосида экологик тизимнинг барқарор эволюцион ривожланишида муҳим аҳамиятга эгадир. 
Жамиятда сув ресурслари ўзига хос муҳим ўрин тутиб, аввало инсоннинг ҳаёти учун зарур тириклик манбаи, жамият ҳаётида аҳолининг турли эҳтиёжларини қондириш учун иқтисодий, ижтимоий, сиёсий, маданий-маърифий соҳаларида ҳам асосий табиий ресурс сифатида аҳамияти чексиздир.
Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси иқтисодиётини барча тармоқлари, шу жумладан  агросаноат тизими учун муҳим стратегик табиий ресурс ҳисобланади. Республикамизда 1,3 млн.га суғориладиган ерлар бўлиб, унда асосий қишлоқ хўжалик маҳсулотлари етиштирилади. Ўзбекистон аҳолиси ичимлик сувига бўлган эҳтиёжларининг 60 фоиз ер ости сувлари орқали қондирилади. Марказий Осиё сув ҳажми чекланган минтақалардан бири сифатида асосий сув манбаи Амударё, Сирдарё ва бошқа дарё, сув ҳавзаларидан иборатдир. Бугунги сувга бўлган талаб ва эҳтиёжнинг ошиши эса, улардан илмий-амалий жиҳатдан асосланган равишда оқилона фойдаланиш, ҳамда  муҳофаза этиш чораларини куришни талаб этади.
Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгандан сўнг биринчи навбатда табиий ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва уларнинг табиий ҳолатини яхшилашга қаратилган муҳим чора-тадбирлар белгиланган дастур ва режалар асосида амалга оширмоқда. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси 55-моддасида сув ресурслари бошқа табиий бойликларимиз сингари умуммиллий бойлик бўлиб, улардан фақат оқилона фойдаланиш зарурлиги ҳамда уларнинг давлат томонидан муҳофаза қилиниши каби ҳуқуқий тамойиллари белгиланган бўлиб, ҳозирги даврда шаклланиб бораётган сув қонунчилигини ривожлантиришнинг муҳим йўналишларини белгилайди.
Сувга оид қонун ҳужжатларининг шаклланиши ўз навбатида сув ҳуқуқининг пайдо бўлиши ва ривожланиши билан боғлиқдир. Бугунги кунда Ўзбекистон ҳуқуқ тизимида сув ҳуқуқи ўз мустақил ўрнига асос бўлган, тобора такомиллашиб бораётган ҳуқуқ соҳаларидан ҳисобланади. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, жамият ривожланишининг турли босқичларида сув ресурсларидан фойдаланиш ўз навбатида сувларнинг ҳолатини ёмонлашиши, ҳажмининг камайиши каби салбий омилларни пайдо бўлишига олиб келади. Шунинг учун жамиятнинг тарихий турли даврларида сувдан фойдаланиш ва муҳофаза қилишга доир ҳуқуқий чора-тадбирлар жорий этилади.
Ушбу ҳолат ўз навбатида, сув ресурсларидан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш билан боғлиқ ижтимоий муносабатларни тартибга солиш жараёнини такомиллаштиришга хизмат қилади.
Сув ҳуқуқи сув ресурсларини муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ ижтимоий муносабатларни ҳуқуқий томондан тартибга солишни ўрганувчи фандир. Ўз навбатида сув ҳуқуқи республикамиз ҳуқуқ тизимида ўз ўрни, салоҳияти, мустақил йўналиш ва ўзига хос хусусиятларга эга бўлган ҳуқуқ соҳаси ҳисобланади.
Давлат ва ҳуқуқ назариясига асосан мустақил ҳуқуқ соҳаси сифатида эътироф этилаётган фан биринчидан, маълум ижтимоий муносабатларни тартибга солиши; иккинчидан, ҳуқуқий муносабатларни тартибга солишда ўзига хос хусусиятларга эга бўлиши; учинчидан, ижтимоий муносабатларни тартибга солишда махсус тамойил, усулларини қўлланилиши; тўртинчидан; маълум ижтимоий муносабат бошқа турдаги ҳуқуқий чоралар билан амалга ошириб бўлмаслиги ва бошқа талабларга жавоб бериши лозим.
Сув ҳуқуқи юқорида кўрсатилган барча талабларга жавоб беради. Хусусан, биринчидан, сувларни муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиши билан боғлиқ ижтимоий муносабатларни тартибга солади, иккинчидан, сувлардан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш билан боғлиқ ҳуқуқий меъёрий ҳужжатлар сувларнинг экологик ҳолати, сифат кўрсаткичлари билан боғлиқ хусусиятлари асосида қабул қилинади ва тартибга солишда иштирок этади, учинчидан, сувга оид махсус ҳуқуқий тамоийл ва усулларга эга бўлиб, ушбу ижтимоий муносабатларни бошқа йўналишдаги ҳуқуқий чора-тадбирлар билан тартибга солиб бўлмайди.
Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, сув табиатнинг ажралмас таркибий қисми ва ҳуқуқий муносабатларнинг объекти сифатида ҳам ўз хусусиятларга эга. Ушбу хусусиятлар эса сув ҳуқуқий муносабатларининг мураккаблиги, кенглиги, хилма-хиллигини кўрсатади. Маълумки, давлат ва ҳуқуқ назариясига асосан ҳуқуқ соҳалари ижтимоий муносабатларни тартибга солиш жараёнида тутган ўрни ва даражаси нуқтаи назаридан мустақил ва комплекс (яъни, мажмуалашган ёки кенг қамрови) ҳуқуқ соҳаларига бўлиниши мумкин.
Мустақил йўналишдаги ҳуқуқ соҳалари маълум ижтимоий муносабатларни ўзининг кучи, имкониятлари доирасида тартибга солади. Масалан, маъмурий ҳуқуқ, жиноят ҳуқуқи, фуқаролик ҳуқуқи, меҳнат ҳуқуқи ва бошқалар. 
Комплекс, яъни кенг қамровли аҳамиятга эга бўлган ҳуқуқ соҳалари ижтимоий муносабатларни тартибга солишда бошқа ҳуқуқ соҳаларининг ҳуқуқий қоида талаблари ва тамойилларидан фойдаланади.
Сув ҳуқуқи ижтимоий муносабатларни тартибга солишда, биринчидан, сувга оид ҳуқуқий тамойил, усул ва қоида талабларини қўллайди, иккинчидан, сувга доир ижтимоий масалаларни ҳал қилишда бошқа ҳуқуқ соҳаларининг қоида талабларидан фойдаланади. Албатта, сув ҳуқуқида белгиланган чора-тадбирлар, яъни сувга оид ҳуқуқий тамойил, қоида талаблар экологик ҳуқуқий тамойил, талаблар билан боғлиқ ҳолда амалга оширилади. Бундан ташқари, сув билан боғлиқ масалаларни ҳал қилишда маъмурий, жиноий, фуқаролик, меҳнат ва хўжалик ҳуқуқининг восита ва қоида талаблари ҳам кенг қўлланилади.
Шундай қилиб, сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш юзасидан юридик ва жисмоний шахслар ўртасида пайдо бўладиган ижтимоий муносабатларни ҳуқуқий томондан тартибга солиш жараёнига Сув ҳуқуқининг предмети деб,  айтилади.

2. Сув ҳуқуқининг тамойиллари, усуллари ва тизими

Ҳаммамизга маълумки, ҳар бир фан соҳаси, шу жумладан, сув ҳуқуқи фани сувга доир ижтимоий муносабатларни тартибга солиш жараёнида ўзига хос тамойил ва усулларига эга бўлиб, тартибга солинаётган ижтимоий муносабатларнинг доираси, кўламидан келиб чиқади.
Ҳуқуқ соҳаларининг шу жумладан сув ҳуқуқининг тамойиллари сувдан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишни ҳуқуқий тартибга солиш мақсад ва вазифалари йўналишларини белгилашга хизмат қилади. Сув ҳуқуқининг тамойиллари табиий қонуниятларга таянган ҳолда барча юридик ва жисмоний шахсларнинг сувга бўлган хатти ҳаракатларини илмий жиҳатдан асосланган ҳолда йўналтиришдан иборатдир.
Сувга доир муносабатлар доираси мураккаблиги сув ҳуқуқи тамойилларининг қуйидаги тизимга бўлинишига олиб келади;
1.	Давлат ва ҳуқуқнинг умумий тамойиллари;
2.	Сувга доир махсус тамойиллар.
Маълумки, сув ҳуқуқи ҳуқуқ тизимининг соҳаси сифатида сувга доир ижтимоий муносабатларни тартибга солишда давлат ва ҳуқуқ тизимининг қуйидаги умумий аҳамиятдаги тамойилларидан фойдаланилади;
-қонунийлик;
-ижтимоий адолат;
-ошкоралик;
-ишонтириш ва мажбурлов чоралирининг қўлланилиши;
-шахсларнинг ҳуқуқ ва бурчларининг бирлиги ва бошқалар.
Сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланишнинг махсус тамойиллари давлат ва ҳуқуқнинг умумий тамойилларига асосланган ҳолда олиб борилади. Сувга доир ижтимоий муносабатларни тартибга солишга қаратилган Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунида ушбу соҳадаги умумий ва махсус тамойиллар белгиланмаган. Биз ўйлаймизки, Ўзбекистон Республикасининг янги сув қонунчилиги махсус тамойилларни ўз ичига олиши ўз навбатида сувга доир давлат сиёсатини тўғри йўналтиришга хизмат қилади.
Сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланишнинг махсус тамойиллари қуйидагилардан иборат:
-атроф табиий муҳитнинг барқарорлигини сақлаш;
-аҳолининг сувга бўлган ҳуқуқларини кафолатлаш;
-сув ресурсларидан умумий фойдаланганлик учун ҳақ олинмаслиги;
-сув ресурсларидан махсус фойдаланганлик учун ҳақ олиниши;
-сувга нисбатан давлат мулкининг қўлланилиши;
-сувга доир муносабатларни бошқаришда ҳавза тамойилининг қўлланилиши;
-сувларни муҳофаза қилиш ва тежаб фойдаланганлик учун рағбатлантириш чораларининг белгиланиши;
-сувга етказилган зарарни қоплаш ва ундиришнинг мажбурийлиги;
-сув кадастрини юритишнинг мажбурийлиги ва бошқалар.
Ушбу махсус тамойиллар асосида Ўзбекистон Республикасида сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш жараёни таъминланади ва кафолатланади.
Сув ҳуқуқи ўз предмети, йўналишлари, мақсад ва вазифаларга эга бўлгани каби ўз усулларига ҳам эга бўлиб, сувга доир муносабатларни давлат ҳокимияти ва бошқарув органлари, юридик ва мансабдор шахслар томонидан тартибга солиш шакллари белгиланади.
Сув ҳуқуқида асосан қуйидаги усуллар қўлланилади:
1)	Экологиялаштириш;
2)	Маъмурий-ҳуқуқий;
3)	Фуқаровий-ҳуқуқий;
Экологиялаштириш усули-сувларни муҳофаза қилиш, ундан оқилона фойдаланиш жараёнига жамият ҳаётининг барча жабҳалари, халқ хўжалигининг турли соҳаларини жалб этиш орқали амалга оширилади. 
Маъмурий ҳуқуқий усул – давлат ва ҳуқуқнинг муҳим усулларидан бири бўлиб, давлатнинг мажбурлов чора-тадбирларининг қўлланилишида намоён бўлади. 
Сув ҳуқуқида мазкур усул кенг қўлланилиб, сувларни муҳофаза қилиш ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш жараёнини таъминловчи қоида-талабларнинг белгиланиши, барча юридик ва жисмоний шахслар томонидан экологик қоида талабларга амал қилинишини назорат қилиш, ушбу қоида талаблар бузилган тақдирда жавобгарлик чора тадбирларини қўллашда катта аҳамиятга эгадир. 
Фуқаровий ҳуқуқий усул сув ҳуқуқида табора ривожланиб бораётган усул сифатида бевосита сув ҳуқуқий муносабатлари иштирокчиларининг тенглиги, моддий рағбатлантириш, сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланишда иқтисодий чора тадбирларнинг қўлланилишида намоён бўлади. 
Экологиялаштириш, маъмурий ҳуқуқий, фуқаролик ҳуқуқий усуллар орқали сув ҳуқуқий муносабатлари тартибга солинади.
Сув ҳуқуқий муносабатлар мураккаб тизимга эга бўлиб, уларни ўрганишни осон бўлиши учун шартли равишда маълум қисмларга бўлинади.
Сув ҳуқуқини тизими деганда, ушбу фан томонидан қамраб олинадиган асосий тушунча, категория, институтлар ва назарий ҳуқуқий масалаларнинг маълум тартибда жойлашиши тушунилади.
Шунинг учун сув ҳуқуқига оид ҳуқуқий масалаларни умумийликдан аниқликка қараб, бир-бирини тўлдириш ва ўрганишни осон бўлиши нуқтаи назардан қўйидаги қисмларга бўламиз:
1.	Умумий қисм.
2.	Алоҳида қисм
3.	Махсус қисм.
Умумий қисм қўйидагиларни ўз ичига олади:
-сув ҳуқуқини предмети ва тизими;
-сувнинг ҳуқуқий муносабатлари;
-сув ҳуқуқининг манбалари;
-сувга доир давлат бошқаруви;
-сувга нисбатан мулк ҳуқуқи;
-	сувни ҳуқуқий муҳофаза қилиш;
-	сувдан фойдаланиш ҳуқуқи;
-сув қонунчилигини бузганлик учун жавобгарлик .
Ушбу қисмга сувга доир муносабатларни тартибга солиш механизмининг таркибий қисмлари ва ҳуқуқий-ташкилий масалалар киради.
Сув ҳуқуқининг алоҳида қисми қўйидагилардан иборат:
-Сувдан ижтимоий маиший ва соғламлаштириш мақсадларида фойдаланиш ҳуқуқи;
- сувдан қишлоқ хужалик мақсадида фойдаланиш ҳуқуқи;
-	сувдан саноат мақсадлари ва энергетика эҳтиёжлари учун фойдаланиш ҳуқуқи;
-	сувдан балиқчилик ва овчилик хужалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиши ҳуқуқи;
-	сув омборлари, гидроузеллар ва гидротехника иншоотларидан фойдаланиш ҳуқуқи.
Сув ҳуқуқининг махсус қисмида хорижий мамлакатларнинг сув ҳуқуқи ва ҳалқаро сув ҳуқуқи масалалари ўрин эгаллайди.
Ҳар бир фан шу жумладан сув ҳуқуқининг тизими тартибга солинаётган муносабатларнинг мазмун моҳияти аслида уни таҳлил қилиш, ўрганиш ва тарғиб қилишга қаратилган бўлади.

3. Сув ҳуқуқининг бошқа ҳуқуқ соҳалари билан ўзаро боғлиқлиги
Сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ ижтимоий муносабатларни ҳуқуқий тартибга солиш жараёни сув ҳуқуқининг предметини ташкил этади.
Сув ҳуқуқи ҳуқуқ тизимининг мустақил соҳаси сифатида сув ҳуқуқий муносабатларини тартибга солиш ва атроф табиий муҳит барқарорлигини таъминлашда катта аҳамиятга эга. 
Сув ҳуқуқи ҳуқуқ тизимининг соҳаси сифатида қўйидаги муҳим ҳуқуқий тоифа ва институтларни ўз ичига олади:
-сувга доир мустақил ижтимоий муносабатларнинг мавжудлиги;
-сувга доир муносабатларни тартибга солишга қаратилган сув қонунчилиги тизими;
-давлат сув фондини бошқарувчи умумий ва махсус ваколатли органларнинг мавжудлиги;
-сувдан фойдаланиш ҳуқуқига эга субъектларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларининг пайдо бўлиши;
-сув қонунчилиги ҳужжатларини бузганлик учун юридик жавобгарлик чораларининг қўлланилиши ва бошқалар.
Ушбу ҳуқуқий элементлар ҳуқуқ тизимининг соҳаси сифатида сув ҳуқуқини эътироф этиш учун асос яратади.
Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, сув-табиатнинг ажралмас қисми, табиий ресурсларнинг алоҳида тури, шунингдек ҳуқуқий муҳофаза ва фойдаланиш жараёнининг объекти сифатида энг аввало экология ҳуқуқи билан чамбарчас боғлиқдир. Экология ҳуқуқи-атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиш, табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш ва аҳолини экологик хавфсизлигини таъминлаш билан боғлиқ ижтимоий муносабатларни ҳуқуқий томондан тартибга солинишини ўрганувчи кенг қамровли, туркум ҳуқуқ соҳаси ҳисобланади. Экология ҳуқуқи – атроф табиий муҳитнинг ўзаро чамбарчас боғлиқ ер, сув, ер ости, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси, атмосфера ҳавоси каби муҳим объектларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланишни ҳуқуқий тартибга солишда табиий қонуниятлар ва  экологик тизимнинг яхлитлигига асосланади.
Шунинг учун ҳам сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишнинг ҳуқуқий жараёни бевосита ер ҳуқуқи, тоғ кон ҳуқуқи, ўрмон ҳуқуқи каби ҳуқуқ соҳалари билан ўзаро боғлиқ ҳолда олиб борилиб, экологик ҳуқуқий муносабатларнинг мазмун моҳиятини ташкил этади. Сув ҳуқуқи ўз йўналишига эга бўлган, шунингдек бугунги кунда кенг қамровли экологик ҳуқуқий фанларнинг ажралмас қисми сифатида намоён бўлади.
Сув ҳуқуқи ҳуқуқ тизимидаги бошқа ҳуқуқ соҳалари билан боғлиқ бўлиб, сув ҳуқуқий муносабатларни тартибга солишга хизмат қилади. Сув ҳуқуқий муносабатларини тартибга солишда Конституциявий, маъмурий, фуқаролик, жиноий ва хўжалик ҳуқуқи соҳаларининг тамойил, қоида ва талаблари ҳам иштирок этади.
Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида сувдан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш билан боғлиқ умумий ва махсус тамойил, қоида-талаблар белгиланган бўлиб,  улар қуйидаги йўналишларда кўринади:
-сувга доир давлат ҳокимияти ва бошқа давлат органларининг ваколатлари;
-ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг сув ҳуқуқий тартиботни мустаҳкамлашдаги вазифалари;
-фуқароларнинг мажбуриятлари;
-мулкдорларнинг экологик бурчлари;
-сувга доир давлат сиёсатининг асосий тамойилларини белгиланиши шу ва бошқалар. 
Ушбу муҳим йўналашларда сув ҳуқуқи конституциявий ҳуқуқ билан ўзаро боғлиқдир.
Маъмурий ҳуқуқ билан сув ҳуқуқи асосан қуйидаги йўналишларда ҳамкорлик қилади:
-давлат сув фондини бошқаришда умумий ва махсус ваколатли давлат бошқарув органларининг фаолияти йўналишлари;
-сув қонунчилигини бузганлик учун маъмурий ҳуқуқий жавобгарлик чораларини қўллашда ва бошқалар.
Сув ҳуқуқи фуқаролик ҳуқуқи билан жуда чамбарчас боғлиқ бўлиб, қуйидаги йўналишларда намоён бўлади:
-сувга нисбатан мулкчилик муносабатларини тартибга солишда;
-сув муҳим табиий ресурс сифатида хўжалик ва ишлаб чиқариш жараёнида жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини белгилашда;
-сувга етказилган зарарни қоплаш билан боғлиқ моддий жавобгарлик чораларини қўллаш жараёнида ва бошқалар.
Айниқса қишлоқ хўжалик махсулотларини етиштиришда агросаноат соҳасида пайдо бўладиган мураккаб мулкий, хўжалик ишлаб чиқариш жараёнида фуқаролик ҳуқуқий тамойил ва қоида талаблар кенг қўлланилади.
Бундан ташқари, жиноят ҳуқуқи билан ҳам боғлиқ бўлиб, сувдан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш қоида талаблари жисмоний ва мансабдор шахслар томонидан ноқонуний қилмиши юзасидан жиноий жавобгарлик чораларини қўллаш ва сув ҳуқуқий муносабатларини кафолатлашда муҳим аҳамиятга эгадир.
Демак, сув ҳуқуқи ўз йўналиш ва хусусиятларига эга бўлган экологик ҳуқуқий муносабатларининг муҳим таркибий қисми сифатида ҳуқуқ тизимида алоҳида ўрин тутади.. 
                 II боб Сув ҳуқуқи муносабатлари.

1.  Сув ҳуқуқи муносабатлари тушунчаси, хусусиятлари ва таснифи

Ҳаммамизга маълумки, табиат ва жамият ўртасидаги ўзаро таъсирлар натижасида турли ижтимоий муносабатлар пайдо бўлиб, улар жамиятнинг ижтимоий-иқтисодий, сиёсий, маданий-маърифий аҳамиятга  эга эҳтиёжларини қондиришга хизмат қилади. 
Ушбу соҳадаги ижтимоий-экологик муносабатлар ўз навбатида қўйидаги таркибий қисмлардан иборат бўлади:
-	ерга оид муносабатлар;
-	сув ҳуқуқи муносабатлари;
-	ер ости ҳуқуқи муносабатлари;
-	ўрмон-ҳуқуқи муносабатлари;
-	ҳайвонот дунёсига оид ижтимоий муносабатлар;
-	атмосфера ҳавосига оид ижтимоий муносабатлар. 
Экологик аҳамиятдаги ижтимоий муносабатлар тизимида сув билан боғлиқ ижтимоий муносабатлар алоҳида аҳамиятга эга бўлиб, жамиятнинг сувга бўлган турли эҳтиёжларини қондиришга хизмат қилади.
Маълумки, жамият тизимидаги ҳар қандай ижтимоий муносабат турли доира ва шаклларда ҳуқуқ нормалари томонидан тартибга солиниб, сув ҳуқуқи муносабатларини ташкил этади.
Сув ҳуқуқи муносабатлари ҳақида фикр юритишдан олдин, ҳуқуқий муносабат ва унинг ўзига хос хусусиятлари ҳақида тўхталиб ўтиш лозим.
Давлат ва ҳуқуқ назариясига асосан, ҳуқуқий муносабат- ўзаро субъектив ҳуқуқ ва мажбуриятлар билан боғлиқ бўлган шахслар (яъни ҳуқуқ соҳиблари) ўртасидаги ҳуқуқ нормалари ва муайян юридик фактлар асосидаги алоқадир.
Ҳуқуқий муносабатлар қуйидаги хусусият ва махсус белгилар билан тавсифланади:
-	ҳуқуқий муносабат-ижтимоий тусдаги муносабат;
-	ҳуқуқий муносабат-ҳуқуқ нормаларининг инсонлар ҳулқ-атворига таъсири натижасида вужудга келадиган муносабатлар; 
-	ҳуқуқий муносабат-кишиларнинг ўзаро субъектив ҳуқуқлари ва юридик мажбуриятлар воситасидаги алоқаларидир;
-	ҳуқуқий муносабат-иродавий муносабатдир; 
-	ҳуқуқий муносабат-давлат томонидан қўриқладаниган муносабатлардир ва бошқалар. 
Ушбу назарий ҳуқуқий белгиларга асосланган ҳолда сувларни маҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ ижтимоий муносабатлар пайдо бўлади ва ривожланади. Сув ҳуқуқий муносабатлар деб, ваколатли давлат ҳокимияти ва бошқарув органлари ҳамда корхона, ташкилот, муассаса ва фуқаролар ўртасида сувларни муҳофаза қилиш ва сувлардан оқилона фойдаланиш жараёнида пайдо бўладиган ҳуқуқ, мажбурият ва ҳуқуқий оқибатларни йиғиндисидир. 
Бошқа ҳуқуқий муносабатлар сингари сувга доир юридик ва жисмоний шахслар ўртасида пайдо бўладиган субъектив ҳуқуқ, мажбуриятлар давлат томонидан ҳимоя қилинади. 
Сув ҳуқуқий муносабатларининг мазмун-моҳияти ва уларнинг давлат томонидан кафолатланиши Ўзбекистон Республикаси Конституцияси (55-модда) ва сув қонунчилик ҳужжатларида белгиланган. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг 1-моддасида ушбу қонуннинг асосий вазифаси сувга доир муносабатларни тартибга солиш, аҳоли ва ҳалқ хўжалиги эҳтиёжлари учун сувдан оқилона фойдаланишдан, сувни булғаниш, ифлослаш ва камайиб кетишдан сақлашдан, сувнинг зарарли таъсирини олдини олиш ва уни бартараф қилишдан, сув объектларининг ҳолатини  яхшилашдан, шунингдек сувга доир муносабатлар соҳасида корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар, деҳқон хўжаликлари ва фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишдан иборатдир, деб белгиланган. Сувга доир ижтимоий муносабатлар ўзига хос хусусиятларга эга бўлиб, бошқа турдаги муносабатлардан қўйидаги табиий ва ҳуқуқий жиҳатлари билан ажралиб туради:
1. Сув табиатнинг ажралмас таркибий қисми сифатида табиий қонуниятлар асосида вужудга келади;
2. Сув ресурсларининг ҳолати табиий фактлар ва антропоген (одамлар томонидан) таъсирлар натижасида сифат ва сон жиҳатдан ўзгаради; 
3. Сувларнинг табиий ҳолатига қараб қонунчилик хужжатларининг талаблари мослашади ва ўзгариб туради;  
4. Сувга нисбатан фақат давлатнинг эгалик қилиш ҳуқуқини жорий этилади; 
5. Сув ресусрсларидан фойдаланишда умумий ва махсус, биргаликда ва танҳо, бирламчи ва иккиламчи фойдаланиш каби мураккаб тур ва шаклллари жорий этилади;
6. Сув ресурсларидан фойдаланишни бошқаришда маъмурий-ҳуқуқий эмас, балки ҳавза тамойилига амал қилинади; 
7. Давлатлараро сув ресурсларидан фойдаланиш ва муҳофаза қилишда давлатлараро, минтақавий ва ҳалқаро тамойилларнинг амал қилади  ва бошқалар.
 Ушбу ҳуқуқий жиҳатлар сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ ижтимоий муносабатларни самарали тартибга солишга хизмат қилади. 
Сув ҳуқуқи муносабатлари мураккаб тизимга эга бўлиб, уларни қуйидагича таснифлаш мумкин: 
1. Сувга нисбатан мулкий аҳамиятдаги ҳуқуқий муносабатлар-эгалик қилиш, фойдаланиш ва тасарруф этиш ҳуқуқи.
2. Сувларни муҳофаза қилиш ва фойдаланиш юзасидан давлат бошқаруви билан боғлиқ муносабатлар-умумий ва махсус ваколатли давлат органларининг сув қонунчилигини қабул қилиш, ижросини таъминлаш, фойдаланиш ва муҳофаза қилиш жараёнини ташкил этиш юзасидан ваколатлари. 
3. Сувдан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ ижтимоий муносабатлар-сувдан умумий ва махсус фойдаланиш, биргаликда ва танҳо фойдаланиш, бирламчи ва иккиламчи фойдаланиш, фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари билан боғлиқ ҳуқуқий муносабатлар.
4. Сувларни муҳофаза қилиш билан боғлиқ ижтимоий муносабатлар – сувни муҳофаза қилиш тадбирлари, шартлари, сувларни ифлосланишининг олдини олиш, сув муҳофаза тегралари, ер ости сувларини муҳофаза қилиш ва бошқалар. 
5. Сув қонунчилиги қоида талабларини бузилиши натижасида пайдо бўладиган ижтимоий муносабатлар-сув қонунчилигининг бузилиши, интизомий, маъмурий, жиноий жавобгарлик, етказилган зарарни қоплаш, сувга доир низоларни ҳал қилиш, иқтисодий рағбатлантириш ва бошқалар. 
Бир сўз билан айтганда, сув қонунчилиги талаблари асосида юқоридаги таснифдаги йўналишларда пайдо бўладиган ҳуқуқий муносабатлар тартибга солинади. Шунинг учун ҳам сув ҳуқуқий мунобатлари тушунчаси, ўзига хос хуссусиятлари ва таснифини ўрганиш ўз навбатида сувларни муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш жараёнини самарали тартибга солишга хизмат қилади.

    2. Сув ҳуқуқи муносабатларининг асосий йўналишлари, обеъкти ва субъектлари

Сувга доир ижтимоий муносабатларнинг асосий йўналишларини белгилаш, ўрганиш ва тадқиқ этиш ўз навбатида, ҳуқуқ нормаларини самарали қўллаш, давлат ҳуқуқий механизмни мустаҳкамлашга хизмат қилади.
Сув билан боғлиқ табиат ва жамият тизимидаги ижтимоий муносабатлар қўйидаги асосий йўналишларда  ривожланади:
1.	Сувларни муҳофаза қилиш;
2.	Сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш.
Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, сувларни муҳофаза қилиш деганда уларни ҳуқуқий жиҳатдан муҳофаза қилиш тушунилмайди.   Чунки муҳофаза қилиш ва ҳуқуқий муҳофаза қилиш турли мазмун ва аҳамиятга эга ҳисобланади.
Сувларни муҳофаза қилиш энг аввало уларнинг табиий ҳолатини яхшилаш, қайта тиклаш, ифлосланишдан сақлаш, буғланиш ва бошқа жараёнларни камайтириш, сувларнинг ҳолатига таъсир этувчи табиий ва технологик ҳолатларни олдини олиш ва бартараф этиш билан боғлиқ чора-тадбирлар тизимини ўз ичига олади.
Ўзбекистон Республикаси «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунинин 97-моддасида сувни муҳофаза қилишга қаратилган асосий вазифалар қаторида сув объектлари аҳоли соғлигига зарар етказиши, балиқ заҳираларининг камайиши, сув таъминоти шароитининг ёмонлашиши ҳамда сувнинг физикавий, кимёвий ва биологик хоссалари пасайиши, сувнинг гидрологик ва гидрогеологик режимининг бузилиши натижасида келиб чиқадиган бошқа кўнгилсиз ҳодисаларга олиб келиши ҳолларидан муҳофаза қилиниши кераклиги таъкидланган.
Демак, барча сувдан фойдаланувчилар биринчи навбатда сувларни муҳофаза қилиш билан боғлиқ қоида-талабларга амал қилишлари шартдир.
Сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш сувларни муҳофаза қилиш билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, мазкур муносабатларни тартибга солиш ўзига хос хусусиятларга эгадир.
Сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш деганда, жисмоний ва юридик шахсларнинг турли эҳтиёжларини қондириш мақсадида сувларнинг фойдали хоссаларини ўзлаштирилиши тушунилади. Бир сўз билан айтганда, сувлардан фойдаланиш, сувга бўлган эҳтиёжни қондириш мақсадида сув ресурсларига турли таъсирлар кўрсатишдан иборатдир.
Сувлардан оқилона фойдаланишниг асосий мақсади: 
биринчидан, мумкин қадар сувлардан тежамкорлик билан фойдаланиш, 
иккинчидан, сувларнинг ҳолатига зарарли таъсирларни камайтиришдан иборатдир. 
Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунида сувдан фойдаланишга жуда катта эътибор берилган бўлиб, сувлардан асосий мақсадга мувофиқ фойдаланиш турлари, сув обеъктларини фойдаланишга бериш тартиби ва шартлари, сувдан лимит бўйича фойдаланиш, сув обеъктларидан фойдаланиш муддатлари, фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва бурчлари каби фойдаланиш жараёнини тартибга солиш қоида-талаблари белгиланган. 
Шуни таъкидлаш лозимки, сув ҳуқуқининг барча институтлари муҳофаза қилиш ва фойдаланиш билан боғлиқ жараёнларга хизмат қилади. Хусусан, ушбу соҳадаги давлат бошқаруви, мулкчилик масалалари, низоларни ҳал қилиш, ҳуқуқий жавобгарлик ва бошқа сув ҳуқуқининг муҳим институтлари сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ бўлади.
Сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ ижтимоий муносабатлар сув ҳуқуқининг пайдо бўлиши ва янада ривожланишига хизмат қилади.
Ҳуқуқий муносабатлар таркибий тузилишининг зарурий қисмларидан бири уларнинг объектидир. «Объект»-лотинча сўз бўлиб, мавзу деган маънони англатади. Ҳар қандай ҳуқуқий муносабат унинг замирида ётган ҳаётий ҳодисаларни, нарса ва жараёнларни тартибга солишга қаратилган муайян вазифани ўтайди.
Шу боис, объектсиз, яъни ҳеч нарсага қаратилмаган, ҳеч нарсага таъсир курсатмайдиган ҳуқуқий муносабатлар бўлмайди. Ҳуқуқий муносабатда иштирок этаётган субъектларнинг  диққат эътибори, манфаати, хатти-ҳаракати қаратилган реал неъмат, нарса, жараён, ҳаракатлар (уларга эришиш, фойдаланиш, муҳофаза этиш) ҳуқуқий муносабатнинг объекти деб, аталади.
 Сувга доир ижтимоий муносабатлар, яъни сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланишнинг объекти бўлиб, табиатнинг ажралмас қисми ҳисобланган турли шакл ва хажмдаги сув ресурслари ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунга асосан Республикамиз худудидаги барча сув ресурслари ягона давлат сув фондини ташкил этади. Демак, сувга доир ижтимоий муносабатлар объекти бўлиб давлат сув фондини ташкил этувчи биринчидан,дарёлар, кўллар, сув омборлари, бошқа ер усти сув ҳавзаларнинг ва манбалари, канал ва ҳовузларнинг сувларидан, иккинчидан, ер ости сувлари ва музликлар ҳисобланади. Чунки, муҳофаза қилиш ва оқилона фойдаланиш қоида-талаблари сув фондини ташкил этувчи сув ресурсларига таъсир этиш орқали пайдо бўлади ва ривожланади.
Сув ҳуқуқий муносабатлари икки ёки ундан ортиқ шахслар ўртасида пайдо бўлади.

3. Сув ҳуқуқи муносабатларининг субъектлари

Ҳуқуқ субъекти деганда, ҳуқуқ нормалари асосида субъектив ҳуқуқ ва мажбуриятлар эгаси сифатида ҳаракат этиш қобилиятига эга бўлган жисмоний ва юридик шахслар тушунилади. Шахснинг ҳуқуқий муносабат субъекти бўлиш лаёқати ҳуқуқда ҳуқуқдорлик орқали очиб берилади. Ҳуқуқдорлик иккита асосий  жиҳатни ўз ичига олади.  Булар: 
1) ҳуқуққа эга бўлиш ва мажбуриятларни бажариш лаёқати
(ҳуқуқ лаёқати )
2) ҳуқуқ ва мажбуриятларни мустақил амалга ошириш лаёқати (муомила лаёқати).
Сув ҳуқуқи муносабатларининг субъектлари бўлиб,фуқаролар (жисмоний шахслар), юридик шахслар, сувни бошқариш ваколатига эга бўлган давлат органлари ҳисобланади.
Фуқаролар сув ҳуқуқий муносабатларининг субъекти сифатида сувга нисбатан ҳуқуқ лаёқатини икки йўл билан амалга оширишлари мумкин. Биринчидан, улар қонунда белгиланган тартибда сувдан фойдаланувчилар бўлишлари мумкин. Бунинг учун улар сувдан фойдаланиш ҳуқуқи тўғрисида махсус рухсатнома олишлари лозим. Иккинчидан, фуқаролар сув ҳуқуқи муносабатларининг сувдан фойдаланиш ҳуқуқи тўғрисидаги махсус рухсатномасисиз ҳам иштирокчиси (субъекти) бўлиши мумкин. Бунга мисол тариқасида «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунинг 28-моддасини кўрсатиш мумкин. Унга кўра, фуқаролар ўз эҳтиёжлари учун қонунда белгиланган тартибда сувдан умумий фойдаланиш ҳуқуқига эгадирлар.
Юридик шахслар сув ҳақиқи муносабатларининг алоҳида гуруҳ субъектлари ҳисобланади. Бундай субъектларга корхона, муассаса, ташкилотлар, қишлоқ хўжалиги корхоналари, фермер хўжаликлари киради.
Сувдан фойдаланиш ваколатига эга бўлган давлат органларига ҳокимият ваколати берилган сув муносабатлари субъектлари гуруҳи киради. Шундай органларга, биринчи навбатда, Ўзбекистон Республикаси қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги киради. Навбатдаги давлат органи бу — Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ҳисобланади.
Юқорида номлари айтилган давлат органларидан ташқари, сув ҳуқуқий муносабатларининг субъектлари сифатида маҳаллий давлат ҳокимияти органлари ҳам иштирок этадилар. Уларнинг ваколатлари Ўзбекистон Республикасининг «Маҳаллий давлат ҳокимияти органлари тўғрисида»ги, «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги, қонунлар билан белгиланади. 
Давлат сув ҳуқуқи муносабатларида бош субъект сифатида ҳаракат қилади. Давлат сув ҳуқуқи муносабатлари субъектлари ичида муҳим мавқени эгаллайди. У биринчидан, сувга нисбатан давлат мулк ҳуқуқининг субъекти сифатида; иккинчидан, бевосита ёки ўзининг ваколатли органлари тимсолида сув ҳуқуқи муносабатларнинг иштирокчиси ҳисобланади.

4. Сув ҳуқуқи муносабатлари мазмуни

Ҳуқуқий муносабатлар мазмуни деганда шу муносабатда қатнашувчи субъектларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари йиғиндиси тушунилади. Шундан келиб чиқиб, сув ҳуқуқи муносабатларининг мазмунини шундай муносабат иштирокчиларининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари йиғиндиси сифатида тушуниш мумкин. Сув ҳуқуқи муносабатлари ўз тузилишига кўра мураккаб ҳуқуқий муносабатлар ҳисобланади. Уларни уч гуруҳга ажратиш мумкин: 
1)	конституциявий (умуммажбурий) ҳуқуқ ва мажбуриятлар;
2)	умумий (соҳавий) ҳуқуқ ва мажбуриятлар;
3)	махсус ҳуқуқ ва юридик мажбуриятлар.
Конституциявий ҳуқуқ ва мажбуриятлар Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг тегишли нормаларида мустаҳкамланган. Асосий қонуннинг 50 — моддасида фуқаролар атроф муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлишга мажбурдирлар деб кўрсатилган, 54—моддада эса мулкдан фойдаланиш экологик зарар етказмаслиги лозим, дейилган. 55—моддада табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш лозимлиги кўрсатилган.
Умумий (соҳавий) ҳуқуқ ва мажбуриятлар сув муносабатларини тартибга солувчи қонун ҳужжатларида ўз ифодасини топган. Шундай қонун ҳужжатларига биринчи навбатда «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги, «Табиатни муҳофаза этиш тўғрисида»ги қонунлар киради.
Махсус ваколат ва юридик мажбуриятлар Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан қабул қилинган қонун ости меъёрий ҳужжатларида белгиланган.
Сув ҳуқуқи муносабатлари мазмунини сувдан фойдаланувчи ва уни муҳофаза этувчи субъектларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари ташкил этади. Бу ҳуқуқ, ва мажбуриятлар «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисидаги» қонуннинг 32, 35 — моддаларида кўрсатилган. Буларга кўра сувдан фойдаланувчилар сув объектлари қандай мақсадлар учун фойдаланишга берилган бўлса, фақат шу мақсадларда фойдаланиш; сувдан фойдаланишни амалга ошириш учун иншоотлар, қурилмалар ва бошқа объектларни қуриш; бериладиган сувнинг миқдори ва сифатини текшириш; қонунларда назарда тутилган ҳолларни истисно этганда, шартнома бўйича олинмай қолган сув учун товон тўланишини талаб қилиш; сув объектларидан фойдаланиш бўйича қонунда тақиқланмаган бошқа ишларни амалга ошириш ҳуқуқига эгадир.
Сувдан фойдаланувчилар сув объектларидан оқилона равишда фойдаланишлари, сувни тежаб—теграб сарфлаш, сувнинг сифатини қайта тиклаш ва яхшилаш тўғрисида қайғуришлари, сув олишнинг берилган меъёрларига риоя этишлари; ифлос моддалар аралашиб қолган оқинди сувларни сув объектларига оқизишни тамомила тўхтатиш чораларини кўришлари; бошқа сувлардан фойдаланувчиларга берилган ҳуқуқларининг бузилишига, шунингдек хўжалик ва табиат объектларига (ерлар, ўрмонлар, ҳайвонот дунёси, фойдали қазилмалар ва ҳоказоларга) зарар етказилишига йўл қўймасликлари; сувни муҳофазалайдиган ва бошқа сув хўжалик иншоотларини ҳамда техникавий қурилмаларни соз холда тутишлар, уларни ишлатиш сифатларини яхшилашлари, олинаётган сувни ҳисоб—китоб қилиб боришлари; сув ресурсларидан фойдаланганлик ҳақини ўз вақтида тўлашлари шарт. Сув ҳуқуқи муносабатлари субъектларининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари орқали сувдан оқилона фойдаланиш чора-тадбирлари амалга оширилади.

5. Сув ҳуқуқи муносабатларининг вужудга келиши ва бекор қилиш асослари

Ҳуқуқий муносабатлар вужудга келиши, ўзгариши, тугатилиши ва тўхтатилиши асослари юридик факт ҳисобланади, яъни ходиса ва ҳаракатлар юридик оқибатларни келтириб чиқаради. Бунда шуни назарда тутиш лозимки, одамларнинг барча ҳаракати ва қилмиши ҳуқуқий муносабатларни вужудга келишига олиб келмасдан, балки фақат ҳуқуқ нормаларида мустаҳкамланганидагина асос бўлиши мумкин бўлади.
Шундай келиб чиқиб, сув ҳуқуқий муносабатларида юридик фактлар деганда, сув қонунчилигида ўрнатилган сувдан фойдаланиш, муҳофаза қилиш ва қайта кўпайтириш соҳасида сув ҳуқуқи муносабатларини вужудга келиши, ўзгариши ва тугатилиши билан боғлиқ бўлган ҳаракат ва ҳодисалар тушунилади.
Амалиётда кўпчилик ҳолатларда сув ҳуқуқи муносабатларининг вужудга келиши, ўзгариши ва тўхтатилиши сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш билан боғлиқ бўлади.
Давлатлараро Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи давлатлараро битимлар асосида вужудга келади (4 —модда), сув объектлари танҳо фойдаланиш ва уларнинг муҳофаза қилиш учун Сувдан махсус фойдаланиш рухсатномаси асосида расмийлаштирилиб берилади. (26 —модда), 
Сувдан умумий фойдаланиш рухсатсиз ва чеклашларсиз амалга оширилади (28—модда). Сув ҳуқуқий муносабатлари ана шу асосларда вужудга келади.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини бекор қилиш асослари “Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида”ги қонуннинг 36—моддасида кўрсатилган. Унга кўра, сувдан фойдаланиш ҳуқуқи қуйидаги асосларда бекор қилинади:
сувдан фойдаланишга эҳтиёж қолмаганда ёки ундан воз кечилганда;
сувдан фойдаланиш муддати тутаганда;
корхона, муассаса, ташкилот ёки фермер хўжалиги ва дехқон хўжалиги тугатилганда ёки унинг фаолияти тўхтаганда;
сув хўжалиги иншоотлари бошқа сувдан фойдаланувчиларга берилганда;
танҳо фойдаланилаётган сув объектларини қайтариб олишга зарурат туғилганда.
Сувдан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш қоидалари бузилган ёки сув объектидан белгилаб қўйилганидан бошқа мақсадда фойдаланилган, сув ҳақи тўланмаган ҳолларда ҳам корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, фермер, дехқон хўжаликлари ва фуқароларнинг сувдан фойдаланиш ҳуқуқи бекор қилиниши мумкин (ичимлик сувга бўлган эҳтиёж ва маиший эҳтиёжларни қондириш учун сувдан фойдаланиш ҳуқуқи бундан мустаснодир).
қонунларда корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, фермер, дехқон хўжаликлари ва фуқароларнинг сувдан фойдаланиш ҳуқуқини бекор қилишнинг бошқача асослари ҳам кўзда тутилиши мумкин.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини бекор қилиш тартиби қуйидагилардан иборат:
сувдан махсус, шунингдек иккиламчи фойдаланиш учун берилган рухсатномани бекор қилиш;
танҳо фойдаланиш учун берилган сув объектларини қайтариб олиш йўли билан бекор қилинади;
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи махсус руҳсатнома берган органнинг қарори билан бекор қилинади.
Сувдан иккиламчи фойдаланиш ҳуқуқи сувдан бирламчи фойдаланувчининг сув хўжалиги ва табиатни муҳофаза қилиш органлари билан келишиб чиқарган қарорига биноан бекор қилиниши мумкин.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини пайдо бўлиш ва бекор бўлиш асослари сув ҳуқуқи муносабатларининг йўналишлари, ўзига хос хусусиятлари, мазмуни, субъектларига тегишли бўлган ҳуқуқий жиҳатлар билан боғлиқ бўлиб, сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш жараёнини тартибга солишга хизмат қилади.

III БОБ. ЎЗБЕКИСТОНДА СУВ ҲУқУқИНИНГ ВУЖУДГА КЕЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШИ

1. Сув муносабатларининг мозий тартибга солиниши

Сув бойликлари билан боғлиқ бўлган ижтимоий муносабатларни тартибга солиш масаласи мамлакатимиз худудида яшаган қадим аждодларимизнинг ҳам диққат эътиборида бўлиб келган. Зардуштийларнинг муқаддас китоби Авестода табиат муҳофазасига алоҳида ўрин ажратилган. Бу таълимотга кўра қадимги аждодларимиз она-табиатни нихоятда эъзозлаганлар, ўз ҳаётларини табиат билан, ер, сув ўсимлик ва ҳайвонот дунёси билан чамбарчас боғлиқ ҳолда тасаввур этганлар. Авесто таълимоти сувни асраб-авайлаб фойдаланиш лозимлигига даъват этган ва одамлар шу таълимотга асосланиб сув бойликларига муносабатда бўлганлар.
Ислом дини таълимоти, унинг асоси ҳисобланган қуръони каримда табиатни муҳофаза қилиш, унинг бойликларидан оқилона фойдаланишга алоҳида эътибор берилган. Ислом дини табиатни, сувни Аллоҳ яратган барча мавжудотлар қаторида ўз химоясига олади. қуръони каримда белгиланишича, табиат объектлари Аллоҳнинг мулки ҳисобланган.
Сув бойликларини муҳофаза қилиш, улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ бўлган ижтимоий муносабатларни ҳуқуқий тартибга солишда шариат қонунларининг шарҳи ҳисобланган «Ал-Хидоя» муҳим аҳамиятга эга бўлган. Унда табиат маҳофазаси, инсон-табиат муносабатлари батафсил тартибга солинган.
Шариатда ҳар бир жонзотнинг сувга нисбатан ҳуқуқи, яъни табиий ҳуқуқи борлиги белгиланган. Чунончи, Мухтасарда ёзилишича, ширб – сувдан тегадиган улуш, яъни ҳар бир жон эгасининг одам, ҳайвон, ўсимликнинг сувдан ичиш учун фойдаланиладиган улушдир. Одам ва ҳайвонларнинг идишга солиб сақлаб қўйилмаган ҳар қандай сувда ҳожатига кўра истеъмол қилишга ҳақи бордир деб ўрнатилган.
Шариат қоидаларида сувни фойдаланиш учун бериш ҳуқуқи, сув юзасидан келиб чиқадиган низоларни ҳал этиш масалалсига ҳам алоҳида эътибор берилган. Унда кўрсатилишича, ери бўлмаса ҳам сувда улуши борлигини даъво қилиш дуруст, яъни суғориладиган ери бўлмасада, барибир сувдан бошқа мақсадлар учун фойдаланиш ҳуқуқи мавжудлиги белгиланган. Агар сувдаги улуш бўйича низо келиб чиқса, сувдаги улуш ўзларининг ерлари миқдорича бўлиниб берилур, яъни сув ерни суғориш талабларидан келиб чиқиб, ер майдонининг катта-кичиклигига қараб тақсимланиши кўрсатилган.
Шариатда сувдан фойдаланиш ҳуқуқини чеклаш мумкин эмаслигига бағишланган муҳим қоидалар ўрин олган. Унда ўрнатилишича, агар сувни боғлаб тўхтатмаса, ери сув ичмайдиган бўлса ҳам – сувнинг юқорисида турган киши уни бўғиб тўхтатиши манъ қилинди, илло шерикларининг розилиги билан тўхтатса дуруст бўлур.
Мусулмон ҳуқуқи нормаларида сув иншоотларини қуриш, жойлаштириш, ўзгартириш тартиби ҳам батафсил тартибга солинган. Ушбу муносабатлар шариатнинг бир қатор моддалари билан тартбига солинади. Чунончи, уларда белгиланишича, ариқдан бирга фойдаланувчи шерикларнинг биттаси бошқасини сувни олиш учун қуриладиган чиғир ва бошқа ускуналарни қуришдан манъ қилиш мумкин. Агар мана шу ускуналар уни қурувчига қарашли ерда бўлса ва бошқаларга зарар бермайдиган даражада бўлса манъ қила олмаслар. Ва дағи кимки ариқни аввалги ҳолатидан ўзгартирмоқчи бўлса, масалан, ўз ҳаддини кенгайтирса ёки торайтирса бошқаси уни торайтириши мумкин. Демак, сув иншоотларини қуриш ёки ўзгартириш учун сувдан фойдаланувчиларнинг розилиги талаб қилинган.
Фуқаронинг сувга нисабатан бўлган улуши унинг аждодларига меросга ўтиши кўрсатилган. Чунончи, шариат нормаларида кўрсатилишича, сувдаги улуш меросга қолур. Бу улушдан фойдаланиш учун уни бировга васият қилиш зарур. Лекин сувдаги улуш ердан айрича сотилмайди.
Бировнинг улушидаги сувдан фойдаланиш пуллик бўлган. Шариатда белгиланишича, бир киши ўзининг ерини иккинчи кишининг сувдаги улушидан суғорса, ҳақини ҳоҳ мислий, ҳоҳ қийматини тўлар. Агар бир киши ўз ерини сўғораётганда сув қўшни ерига оқиб кетса, қўшни бу сув ҳақини тўламас, чунки айб оқизувчининг ўзида бўлган.
Умуман олганда сувдан фойдаланиш билан боғлиқ муносабатлар мусулмон ҳуқуқи қоидалари билан атрофлича батафсил тартибга солинган бўлиб, улар сувни муҳофаза қилиш, сувдан оқилона фойдаланиш, сувдан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини кафолатлашга хизмат қилган.
Мамлакатимиз худудида хонликлар даврида ҳам сув муносабатларини тартибга солиш масаласига катта эътибор берилган. Сувга нисбатан жамоат мулкчилиги белгиланган. Хонликлар ҳокимияти мустаҳкамланиб берган сари сувнинг катта қисми давлат тасарруфига олинган, яъни уларга нисбатан давлат мулкчилиги ўрнатилган.

2. Собиқ иттифоқ даврида  Ўзбекистонда сув қонунчилигининг ривожланиши

1917 йил октябрь тўнтаришидан кейин совет ҳокимияти ўрнатилган барча ҳудудларда ижтимоий–иқтисодий тузум тубдан ўзгариб кетди. Иқтисодий тизим, хўжалик юритиш, ишлаб чиқариш усули, мулкий муносабатлар, хусусан, табиат объектларига нисбатан бўлган муносабатлар ҳам тамомила бошқача мазмун касб этди. Ерга, ер ости бойликларига, сув бойликларига нисбатан хусусий мулкчилик бутунлай бекор қилиниб, улар давлат мулкига айлантирилди. 
1917 йил Октябр тўнтарилишининг биринчи куниёқ “Ер тўғрисида” Декрет қабул қилинди. Унга кўра ер ва бошқа табиий ресурсларга нисбатан давлат мулкчилиги ўрнатилди. 
1918 йилда қабул қилинган РСФСР Конституцияси инсоният тарихига асосий ишлаб чиқариш воситалари, жумладан табиий ресурсларни ҳам мажбурий миллийлаштириш хужжати сифатида ёзилди. Ушбу Конституциянинг 3-моддаси “б” бандида барча ўрмонлар, ер ости боцликлари, сувлар, шунингдек барча тирик ва ўлик инвентарлар, қишлоқ ҳўжалик корхоналари миллий бой лик деб эълон қилинди.
РСФСР Конституциясидан кейин 1918 йил 15 октябрда ва 1920 йил 24 сентябрда Туркистон автоном социалистик республикаси (ТАССР) ўз Конституциясини қабул қилиб, ўзида барча табиий ресурсларни миллийлаштиришга қаратилган ҳуқуқий нормалар 1918 йилдаги РСФСР Конституциясидан шундайлигича кўчириб олинди. Чунки, Туркистон автоном республика сифатида РСФСР таркибига кирган эди. 
1923 йил 20 октябрда Хоразм Республикаси, 1924 йил 19 октябрдаги Бухоро Республикасининг Конституцияларида барча табиий ресурслар, ҳусусан сув ҳам умумҳалқ бойлиги деб белгиланди.
1927 йилда қабул қилинган Ўзбекистон Республикаси Конституциясида табиат бойликлари давлат мулки деб эътироф этилди ва фақат фойдаланиш учунгина бериладиган бўлди. 1937 йилда ва 1978 йилда қабул қилинган Ўзбекистон Республикаси Конституцияларида ҳам сувга нисбатан давлат мулкчилиги сақланиб қолинди.
1929 йилда “Ўзбекистон ИШЖнинг Ер-сув тузуги” қабул қилинган. Ушбу тузукларда ер муносабатлари шунингдек қишлоқ ҳўжалигига мўлжалланган сувлардан фойдаланиш билан боғлиқ бўлган муносабатларни ҳам тартибга солишга асосий эътибор берилди. Унда белгиланишича, сувга нисбатан давлат мулкчилиги ўрнатилиб, у фойдаланиш учун бериладиган бўлди. 
1941 йил 24 мартда “Ўзбекистон ССР қишлоқ ҳўжалигида Сувдан фойдаланиш тўғрисида”ги қонуни қабул қилинган. Шубу қонунда асосий эътибор сувга нисбатан мулкчилик, сувдан фойдаланиш устидан давлат бошқаруви, сувдан фойдаланиш субъектлари, ирригация-мелиорация иншоотлари ва қурилмалари фонди, қирғоқ муҳофаза зоналари, Сувдан фойдаланишни режалаштириш, ирригация-мелиорация ишларида Сувдан фойдаланувчиларнинг иштироки, ирригация-мелиорация иншоотлари ва қурилмаларни ҳимоя қилиш каби масалалар тартибга солинган. қонунда Ўзбекистон ҳудудидаги барча ер ости ва ер усти сув лари давлат мулки, яъни умумҳалқ бойлиги эканлиги таъкидланди. (1 модда). Сувдан фойдаланишни бошқариш сув ҳўжалиги органлари томонидан амалга оширилди. (4-модда). Шунингдек қонунда қирғоқ полосалар, уларни муҳофаза қилиш, ирригация иншоотларини барпо этишга бепул жалб этиш асослари ва тартиби (52-модда) белгилаб берилди.
1959 йил 19 ноябрда “Ўзбекистон ССРда табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида”ги қонуни қабул қилинган. Шубу қонунда сув бойликлари бошқа табиий ресурслар билан муҳофаза қилиниши лозимлиги белгиланган (1-м.). қонуннинг 3-моддасида сувнинг булғаниши ва ифлосланиши ёки зарарли таъсир ўтказишининг олдини олувчи қурилмалар билан таъминланмаган янги ва реконструкция қилинган корхоналар, цехлар, агрегатлар, коммунал ва бошқа объектларни ишга тушуриш ман этилишлиги кўрсатилди.
Шунингдек ушбу қонун билан сув тўпланадиган иншоотларни қурмай туриб зовур тизимини ишга тушуриш мумкин эмаслиги, балиқларни сақлаб қолиш қурилмалари бўлмаган сув олиш иншоотларини ишга туширишнинг ман қилиниши, тошқин сувларни ва балиқларни ўтказиб юборадиган қурилмалар тайёр бўлмаган гидротехника иншоотларини ишга тушуриш мумкин эмаслиги, сувни тартибга солувчи қурилмалар билан таъминламай туриб ва тегишли ҳолларда санитария муҳофазаси зоналарини ўрнатмай туриб сув чиқариш учун пармалаб қазилган қудуқларни ишга тушуриш мумкин эмаслиги, саноат корхоналари ва коммунал-маиший иншоотлардан оқиб чиқадиган сувларни тозаламасдан ва зарарлантирмасдан туриб дарёларга, кўлларга, суғориш ва қуритиш каналлари шоҳобчаларига ва қудуқларга оқизиш ҳамда одамлар дам оладиган оммавий жойларни ифлослантириш ман қилинишлиги тартибга солинган.
Совет хокимияти йилларида сув ҳуқуқини ривожланишида 1972 йил 9 июнда қабул қилинган “Ўзбекистон ССР сув тўғрисида”ги кодекси алоҳида ўринни эгаллайди. Ушбу меъёрий ҳужжат аҳоли ва халқ хўжалиги эҳтиёжлари учун сувдан илмий асосланган тарзда оқилона фойдаланиш, сувни булғаниш, ифлосланиш ва камайиб кетишдан сақлаш, сувнинг зарарли таъсирининг олдини олиш ва уни бартараф қилиш, сув объектларининг ҳолатини яхшилашни таъминлаш, сув муносабатлари соҳасида корхона, муассаса ва фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш билан боғлиқ муносабатларни тартибга солишга қаратилган эди.
Сув кодексида бундан ташқари сувга нисбатан мулк ҳуқуқи, давлат ҳокимияти ва ижроия органларининг сув соҳасидаги ваколатлари, сувни муҳофаза қилиш, сувдан фойдаланиш тартиби ва тур лари, сувдан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва бурчлари, сувдан фойдаланиш ҳуқуқини бекор қилиш, сувдан фойдаланиш тўғрисидаги низоларни ҳал этиш, сув тўғрисидаги қонунларни бузганлик учун жавобгарлик каби масалалар тартибга солинган.
Сувнинг ҳисоб-китобини олиб боришда, сув кадастрини юритишда СССР Министрлар Совети томонидан 1975 йил 10 мартда тасдиқланган “Сувнинг давлат ҳисоби ва улардан фойдаланиш ҳақида”ги Низом ва 1977 йил 1 августда қабул қилинган “Давлат сув кадастрини юритиш тартиби ҳақида”гиқарори, 1979 йил 22 июндаги “Сувдан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш устидан давлат назорати ҳақида”ги Низом муҳим рол ўйнади.

3. Ўзбекистон Республикаси мустақиллиги йилларида сув қонунчилигининг ривожланиши

Ўзбекистон Республикасининг сиёсий мустақилликни қўлга киритиши янги иқтисодий ўзгаришлар даврини бошлаб бериб, у бу ўзгаришларнинг янада тараққий этиши, ривожланиши, уларнинг ҳуқуқий асосларини яратиш учун катта замин бўлиб хизмат қилди. Сиёсий мустақилликнинг дастлабки кунларидан бошлабоқ ижтимоий ҳаётимизга жорий этилаётган янги иқтисодий муносабатларнинг ҳуқуқий негизларини ишлаб чиқишга асосий эътибор қаратилди. Чунончи Ўзбекистон Республикасини мустақил давлат деб эълон қилинган дастлабки кунидаёқ қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасининг давлат мустақиллиги асослари тўғрисида»ги қонунда иқтисодий тизимимиз асосларини яратишга қаратилган биринчи қадамлар қўйилди. Ушбу қонуннинг 7-моддасига кўра, Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигининг моддий асоси унинг мулкидир. Республика ҳудудидаги ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси, табиий ва бошқа ресурслар Ўзбекистон Республикасининг миллий бойлиги, мулки ҳисобланади.
«Ўзбекистон Республикасининг давлат мустақиллиги асослари тўғрисида»ги қонун янги ишлаб чиқариш муносабатларига ўтишнинг асосларини белгилаб берди. қонундаги ушбу қоидалар конституциявий қоидалар ҳисобланиб, улар 1992 йил 8 декабрда қабул қилинган Ўзбекистон Республикасининг янги Конституциясида ўз ифодасини топди ва ривожлантирилди. Конституцияда табиий ресурсларга нисбатан мулкчилик белгиланиб, улардан оқилона фойдаланиш зарурлиги кўрсатилди. Чунончи, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 55-моддасида ўрнатилишича, ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий захиралар умуммиллий бойликдир.
Ушбу конституциявий қоидалар республикамизда қабул қилинган амалдаги қонунларда атрофлича белгиланди ва ривожлантирилди. Амалдаги қонунларда асосий қонунда белгиланган табиий ресурслардан фойдаланишнинг ҳуқуқий асослари яратилди.
Иқтисодий ислоҳотларни амалга ошириш жараёнида конституциявий нормалар асосида, айтиш мумкинки, маълум даражада сув муносабатларини тартибга солувчи қонунлар тизими ишлаб чиқилди ва уларни такомиллаштириш борасида айни чоғда муҳим ишлар амалга оширилмоқда. Буни биз бозор иқтисодиёти шарт-шароитлари ва талабларига мос келадиган, янги иқтисодий муносабатлар қонуниятларига жавоб берадиган Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгандан кейин қабул қилинган бир қатор янги қонунлар мисолида қўришимиз мумкин. Мазкур қонунларда асосий эътибор табиатни муҳофаза қилиш, ундан самарали фойдаланишга қаратилгандир.
Аввало шуни айтиш керакки, мамлакатимизда сув муносабатларини ривожлантиришда Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуни алоҳида ўринни эгаллайди. У мамлакатимиз халқ хўжалигида сув муносабатларининг ҳуқуқий асослари, сув муносабатларининг субъектларини, сувдан фойдаланиш шартлари ва тартиблари, сувга нисбатан мулкчилик масалаларини, сув қонунчилигини бузганлик учун жавобгарлик масалаларини тартибга солиш бўйича муҳим қоидаларни ўзида жамлаган.
Ўзбекистон Республикаси мустақиллиги йилларида қабул қилинган қонунлар орасида, «қишлоқ ҳўжалик кооперативлари (ширкат ҳўжалиги) тўғрисида»ги, Фермер ҳўжалиги тўғрисида»ги ва деҳқон ҳўжалиги тўғрисида»ги қонунлари (1998 йил 30 апрел) қишлоқ ҳўжалигида сувдан фойдаланиш тартиби ва асосларини белгилашда алоҳида аҳамиятга эгадир. Бу қонунлар қишлоқ ҳўжалик ишлаб чиқариши тузилмаларининг Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини белгилаб беради.
Чунончи, “қишлоқ хўжалиги кооперативлари (ширкат ҳўжалиги) тўғрисиха”ги қонуннинг 16 моддасида, “Фермер ҳўжалиги тўғрисиха”ги қонуннинг 14-моддаси, “Деҳқон ҳўжалиги тўғрисиха”ги қонуннинг 11-моддаси сувдан фойдаланиш бўйича муносабатларни тартибга солишга бағишланган.
Сувдан фойдаланиш билан боғлиқ бўлган муносабатларни тартибга солишда Ўзбекистон Республикасининг 1997 йил 24 апрелда қабул қилинган “Солиқ кодекси” алоҳида ўринни эгаллайди. Ушбу кодекснинг IX бўлими сув солиғи муносабатларини тартибга солишга бағишланган бўлиб, унда солиққа солинувчи сув объектлари, солиқ тўловчилар, солиқ ставкалари ва уларнинг турлари, солиқ бўйича имтиёзлар, солиқ суммаси ҳисоб-китоби, солиқни тўлаш муддатлари ҳамда сув солиғини ҳисоблаб чиқариш ва тўлаш тартибига оид қоидалар ўз ифодасини топган. “Солиқ кодекси” сувдан фойдаланганлик учун ҳақ ундиришни амалга оширишда муҳим аҳамиятга эга бўлган қонун ҳужжати ҳисобланади.
Юқоридагилардан ташқари, сув ҳуқуқини ривожлантиришда Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик, Жиноят, Маъмурий жавобгарлик, Меҳнат кодекслари ҳам муҳим аҳамият касб этади. Бу кодексларда сувларни муҳофаза қилишга бағишланган, яъни сув билан боғлиқ бўлган ҳуқуқбузарликлар содир этилганда ҳуқуқий чоралар билан уни ҳимоя қилиш тартиби белгиланган. Муҳофаза аҳамиятига эга бўлган ушбу қонун ҳужжатларида жиноий жазо чоралари, мулкий жазо чоралари, маъмурий жазо чоралари, интизомий жазо чоралари белгиланган бўлиб, улар сувдан оқилона, самарали, мақсадли, қонунда белгиланган тартибда фойдаланишни таъминлашга хизмат қилади. 
Сувдан фойдаланиш билан боғлиқ муносабатларни тартибга солишда Ўзбекистон Республикасининг “Ер кодекси” алоҳида ўринни эгаллайди. Бу кодексда сув фонди ерларининг ҳуқуқий ҳолати ўрнатилган. Чунончи, Ер кодексининг 77-моддасида белгиланишича, сув фонди ерларида сув объектларига салбий таъсир кўрсатадиган ҳўжалик фаолияти юритиш ва қурилиш ишлари олиб бориш таъқиқланади.
Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгандан сўнг сувни ҳуқуқий муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш муносабатларини тартибга солишга бағишланган қонунлар ва бошқа меъёрий ҳужжатларни таҳлил қилиш шундан далолат берадики, бу даврда республикамизда сув қонунчилиги ўзининг маълум ривожланиш босқичини босиб ўтди, сув қонуни тизими яратилди, улар сув муносабатларини тартибга солишни такомиллаштирди ва уларни амалиётда қўлланиш мурувватларини яратди.

IV БОБ. СУВ ҲУқУқИНИНГ МАНБАЛАРИ
1. Сув ҳуқуқининг манбалари тушунчаси, 
хусусиятлари ва тизими

Сув ресурсларини муҳофаза қилиш, улардан оқилона фойдаланиш билан боғлик жараёнларда пайдо бўладиган ижтимоий муносабатларни тартибга солиш сув ҳуқуқининг мазмун мохиятини ташқил этади.
Табиат ва жамият тизимида пайдо бўладиган био-экологик ижтимоий-ҳуқуқий жараёнларда сув ҳуқуқининг аҳамияти бекиёс бўлиб, иринчидан, табиатнинг мухим ресурси сифатида, иккинчидан, жамият аъзоларининг турли эхтиёжларини билан боғлиқ ижтимоий ҳуқуқий муносабатлар обьекти сифатида иштирок этади.
Сув ресурсларини муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ. мурккаб жараёнларда ижтимий-сиёсий, иқтисодий-экологик, ташкилий-ҳуқуқий аҳамиятдаги турли хужжатлар иштирок этади.
Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, ҳар қандай ҳужжат ижтимоий муносабатлар тизимида тутган ўрнидан катъий назар ҳуқуқнинг шу жумладан, сув ҳуқуқининг манбаси сифатида эътироф этилмайди.
Давлат ва ҳуқуқ назариясига асосан, сув ҳуқуқининг манбаси сифатида эътироф этилаётган ҳуқуқий хужжат қуйидаги асосий талабларга жавоб бериши керак:
1. Ваколатли давлат органи томонидан кабул қилинган, тасдикланган, санкцияланган бўлиши.
2. Белгиланган муддат ва доирада мажбурий аҳамият касб этиши.
3. Сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ ижтимоий муносабатларни тартибга солишга қаратилган қоида-талабларни белгилаши.
4. Расмий шакл, тузилиш, амал қилиш муддатлари ва бошқа атрибутларга эга бўлиши лозим.
Демак, сув ҳуқуқининг манбалари деганда сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ жараёнларда пайдо бўладиган ижтимоий муносабатларни тартибга солишга қаратилган қоида-талаблардан иборат бўлган қонун хужжатлари тизими тушунилади.
Сувга оид муносабатларни тартибга солувчи конституциявий қоида-талаблар, Ўзбекистан Республикаси қонунлари, Ўзбекистан Республикаси Президенти фармонлари ҳамда Вазирлар Махкамаси қарорлари, махсус ваколатли давлат бошқарув органлари,маҳаллий давлат ҳокимияти органлари меъёрий хужжатлари йиғиндиси сув қонун хужжатларини ташқил этиб, сув ҳуқуқининг манбаси бўлиб хисобланади.
Сув қонунчилиги хужжатларини ижтимоий муносабатларни тартибга солиш жараёнида тутган ўрни, аҳамияти ва узига хос хусусиятларига кура қуйидагича таснифлаш мумкин:
1. Юридик кучи буйича манбалар қонун ва қонун ости меъёрий хужжатларга бўлинади.
2. Сув билан боғлиқ ижтимоий муносабатларни тартибга солиш йуналишлари буйича
- сувларни муҳофаза қилиш қонун хужжатлари;
- сувлардан оқилона фойдаланиш қонун хужжатларига бўлинади.
3. Ҳуқуқий тартибга солиш ҳолати буйича моддий ва процессуал аҳамиятдаги қонун хужжатлари.
4. қонун хужжатларининг тизими бўйича оддий ва кодификацияланган манбалар.
5 қонун хужжатларининг қўлланилиш доираси бўйича.:
-худудий-минтакавий;
-республика миқёсида;
-халқаро миқёсидаги манбалар ва хакозо.
Сув билан боғлиқ ижтимоий ҳуқуқий муносабаларни тартибга солишда конституциявий қоидалар, қонун, фармон, қарор, низом каби меъёрий хужжатлар қаторида ушбу қонун хужжатларини қўллашда ёрдам берадиган, уларни хаётийлигини таъминлайдиган меъёрий-техник аҳамиятдаги экологик норматив, стандарт ва йўриқномалар ҳам кенг қўлланилади.
Албатта, сув ҳуқуқининг манбалари кенг камровли ижтимоий муносабатлар тизимини тартибга солади.Шунинг учун ҳам сувларни муҳофаза қилиш,улардан оқилона фойдаланиш жараёнини тартибга солишда бошқа ҳуқуқ соҳалари, яъни фуқаролик, хўжалик, маъмурий, жиноят, меҳнат ҳуқуқи ҳамда экология, ер, ўрмон ҳуқуқининг ҳам қоида-талаблари қўлланилади.
Шунинг учун ҳам сув ҳуқуқининг манбалари тизимида бошқа ҳуқуқ сохалари қонун хужжатлари алоҳида аҳамиятга эгадир.
Бундан ташкари, сувга оид қонун хужжатлари ўзига хос хусусиятларга эга бўлиб, бошқа ҳуқуқ сохалари манбаларидан фарқ қилади.
Хусусан, сув ҳуқуқи манбалари биринчидан, табиатнинг устувор қонуниятларини ижтимоий қонун хужжатлари билан мужассамлантиради, иккинчидан, сувларни муҳофаза қилиш, улардан оқилона фойдаланишда давлат ва ҳуқуқнинг барча восита ва тадбирларидан фойдаланади.
Шундай қилиб, сувга оид қонун хужжатлари ўзига хос тизимга эга бўлиб, қуйидаги таркибий қисмлардан иборат:
1. Сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланишга оид конституциявий қоидалар.
2. Сувга оид Ўзбекистон Республикасининг қонунлари.
3. Сувга оид қонун ости меъёрий хужжатлар тизими.

2. Сув ҳуқуқининг конституциявий асослари

Барча ҳуқуқ сохалари каби сув ҳуқуқининг ҳам асосий манбаси бўлиб Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси ҳисобланади.
Конституциямизда шахс, жамият ва давлатнинг ижтимоий, иктисодий, сиёсий-ҳуқуқий, маданий-маърифий сохаларидаги асослари мустахкамланган бўлиб, сув ресурсларини муҳофаза қилиш, улардан оқилона фойдаланиш бўйича давлат-ҳуқуқий механизмини шакллантиришда мухим аҳамиятга эгадир.
Сув ҳуқуқининг конституциявий қоида-талабларини қуйидаги кисмларга бўлиб, ўрганишимиз мумкин:
- умумий аҳамиятдаги тамойил ва қоида-талаблар;
-махсус экологик тамойил ва қоида-талаблар.
Конституциямизда сув ресурсларини муҳофаза қилиш улардан оқилона фойдаланиш жараёнининг ижтимоий-сиёсий ,иктисодий ва маданий-маърифий сохалардаги умумий аҳамият касб этувчи, давлат механизмини шакллантириш ва ривожлантиришга қаратилган тамойил ва қоида-талаблар мавжуд. Асосий қонунимизнинг давлат суверенитети, халк хокимиятчилиги, конституция ва қонуннинг устунлиги, жамиятнинг иктисодий негизлари, давлат хокимиятининг ташкил этилишига бағишланган каби бобларида мустаҳкамланган қоида-талаблар сувга оид давлат сиёсатини оқилона олиб борилишини кафолатлашга хизмат қилади.
Хусусан, «Давлат хокимиятинининг ташқил этилиши»-деб номланган бобнинг 78-моддасида Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси қонунчилик палатаси ва Сенатининг биргаликдаги мутлоқ ваколатлари белгиланган бўлиб, шу жумладан сувга доир қуйидаги фаолиятни амалга оширади:
-сув ресурсларини муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ қонунлар кабул қилиш ва уларга қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш;
-сув билан боғлиқ давлат дастурларини кабул қилиш;
-давлат бюджетини кабул қилишда сувга доир молиявий ресурсларни ажратилишини таъминлаш;
-сувдан фойдаланганлик учун солик ва бошқа туловларни жорий этиш;
-Ўзбекистон Республикаси Президентининг сувга оид махсус ваколатли давлат бошқарув органларини тузиш ва тугатиш тўғрисидаги фармонларини тасдиклаш ва бошқалар.
Асосий қонунимизнинг 50,54,55,ва100 моддаларида сув ресурсларини муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ махсус экологик ҳуқуқий қоида-талабларнинг мустахкамланиши конституциямизнинг экологик функциясини намоён этади.
Конституциямизнинг 50-модцасида «фукаролар атроф табиий муҳитга эхтиёткорона муносабатда бўлишга мажбурдирлар»-деб белгиланган бўлиб, республикамиз фуқароларининг табиатга сув ресурсларидан фақат оқилона фойдаланиш билан боғлиқ экологик-ҳуқуқий мажбуриятларини конституция даражасида мустаҳкамлайди.
«Жамиятнинг иктисодий негизлари» деб номланган бобнинг 54-моддасида «мулкдор мулкига ўз хохишича эгалик қилади, ундан фойдаланади ва уни тасарруф этади. Мулкдан фойдаланиш экологик муҳитга зарар етказмаслиги, фуқаролар, юридик шахслар ва давлатнинг ҳуқуқларини ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслиги шарт»-деб белгиланган.
Ушбу моддада биринчидан, мулк ҳуқуқининг мазмуни эътироф этилса, иккинчидан, мулкдан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган жисмоний ва юридик шахсларнинг хужалик ва ишлаб чикариш жараёнида экологик муҳитга зиён етказмаслиги, яъни уларнинг экологик мажбуриятлари мустахкамланади.
Асосий қонунимизнинг 55-моддасида «Ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик дунёси ҳамда бошқа табиий захиралар умуммиллий бойликдир, улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидадир – деб ифодаланган.
Мазкур конституциявий қоиданинг аҳамияти шундаки, биринчидан, давлат мустақиллигимизнинг моддий асосини ташқил этувчи табиий бойликлар халкимизнинг бойлиги, мулки эканлиги, иккинчидан, табиий ресурслардан шунингдек сув ресурсларидан, факат оқилона фойдаланишнинг зарурлиги, учинчидан, республикамиз сув жамғармасининг давлат муҳофазасига олинганлиги, яъни давлат томонидан кафолатланиши каби муҳим тамойилларни мустаҳкамлайди.
«Махаллий давлат хокимияти асослари» деб номланган бобнинг 100-моддасида  «атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиш»нинг асоссий ваколати белгиланган. Ушбу қоиданинг аҳамияти шундаки, вилоят, туман ва шахар хокимияти органларининг ўз маъмурий худудларида сув ресурсларини мухофаза қилиш, улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ маъсулиятини конституция даражасида эътироф этади.
Конституцияда белгиланган асосий тамойилда - талаблар асосида сувларни муҳофаза қилиш, улардан оқилона фойдаланишнинг махсус ҳуқуқий қоидаларини белгиловчи Ўзбекистон Республикасиининг қонунлари, Ўзбекистон Республикаси Президенти ва Вазирлар Махкамасининг фармон ва қарорлари, махсус ваколатли давлат бошқарув органлари ҳамда махаллий давлат хокимият органларининг меъёрий хужжатлари кабул қилинади.

3. Ўзбекистон Республикаси қонунлари сув ҳуқуқининг махсус 
манбаси сифатида

Сув ҳуқуқининг манбалари тизимида конунлар алоҳида ўринни эгаллайди.Ўзбекистон Республикаси Конституциясида сув ресурсларини муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланишнинг умумий тамойиллари ва асосий қоидалари белгилан қонунларда ушбу конституциявий нормалар асосида махсус экологик талаблар мустаҳкамланади.
Республикамиз мустақилликка эришгандан сўнг сув билан боғлиқ ижтимоий муносабатларни тартибга солишга қаратилган ўнлаб Ўзбекистон Республикасининг қонунлари қабул қилинган бўлиб, сув ҳуқуқидаги тутган ўрнига кўра қуйидагича бўлинади:
-умумий ахамиятдаги қонунлар;
-махсус қонунлар;
-муҳофаза аҳамиятидаги қонунлар.
Умумий аҳамиятдаги Ўзбекистон Республикасининг қонунлари атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиш, табиий ресусрлардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ тамойил ва қоида-талабларни белгилаб, сувга доир ижтимоий муносабатларни тартибга солиш механизмида ҳам иштирок этади. Ушбу тоифадаги қонунларга қуйидагиларни киритишимиз мумкин;
-Ўзбекистон Республикасининг «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги қонуни;
-Ўзбекистон Республикасининг «Алоҳида муҳофаза этиладиган табиий худудлар тўғрисида»ги қонуни;
-Ўзбекистон Республикасининг «Давлат санитария назорати тўғрисида»ги қонуни;
-Ўзбекистон Республикасининг «Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш тўғрисидаг»и қонуни;
-Ўзбекистон Республикасининг «Ўрмон тўғрисида»ги қонуни ва бошқалар.
Сув ҳуқуқида махсус қонунларнинг аҳамияти бекиёс бўлиб, сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ ижтимоий муносабатларни бевосита тартибга солишга хизмат қилади. Махсус қонунлар қуйидагилардан иборат:
-Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуни;
-Ўзбекистон Республикасининг Ер кодекси;
-Ўзбекистон Республикасининг «Ер ости бойликлари тўғрисида»ги қонуни;
-Ўзбекистон Республикасининг «Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисидаги қонуни ва бошқалар.
Ушбу қонунларда республикамизда сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш жараёнини тартибга солиш қонунчилигининг мақсади, вазифаси, объект ва субъектлари; сувларнинг ҳуқуқий ҳолати; сувдан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳуқуқлари, мажбуриятлари ва эркинликлари; ушбу сохадаги давлат бошқарув органларининг ваколатлари; сувларни муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланишнинг тартиби, муддати ва талаблари; сув мониторинги ва назорати; сув фойдаланиш ҳуқуқининг пайдо бўлиш ва бекор бўлиш асослари; сув ресурсларидан ахолининг ичимлик ва маданий-маиший эхтиёжлари қишлоқ, хўжалигида, саноат ва энергетика мақсадлари, балиқчилик ва овчилик мақсадлари, сув транспорти эҳтиёжлари, сув омборлари, гидроузеллар ва бошқа иншоотлар эҳтиёжлари каби йўналишларда фойдаланиш қоида-талаблари; сувдан фойдаланишга доир низоларини ҳал қилиш; сув тўғрисидаги қонунларни бузганлик учун жавобгарлик чора-тадбирлари ва бошқа масалаларнинг ҳуқуқий ҳолати белгиланган.
Шунинг учун ҳам ушбу қонунлар сув-ҳуқуқий муносабатларини бевосита тартибга солишга қаратилган бўлиб, сув ҳуқуқининг махсус манбаси хисобланади.
Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, сув- ҳуқуқий муносабатлар давлатнинг барча восита ва тадбирлари билан конституция ва қонунларда белгиланган тартибда муҳофаза қилинади ва кафолатланади.
Муҳофаза аҳамиятдаги Ўзбекистон Республикасининг қонунларнинг сув ҳуқуқида тутган ўрни беқиёс бўлиб, қуйидагилардан иборатдир:
-Ўзбекистон Республикасининг «Меҳнат кодекси»;
-Ўзбекистон Республикасининг «Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси»;
-Ўзбекистон Республикасининг «Жиноят кодекси»;
-Ўзбекистон Республикасининг «Фукаролик кодекси».
Ушбу қонун ҳужжатлари сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш қоида-талабларини жисмоний ва юридик шахслар томонидан бузилишининг олдини олиш ҳамда қонунчиликда белгиланган тартибда интизомий, маъмурий, жиноий ва моддий жавобгарликка тортиш билан боғлиқ жараёнларни тартибга солишда ва кафолатлашда аҳамияти бекиёсдир.

4. Қонун ости меъёрий ҳужжатларида сув ҳуқуқий муносабатларини тартибга солишда  тутган ўрни 

Сув ҳуқуқининг манбалари тизимида қонуности меъёрий хужжатларнинг тутган урни беқиёсдир. Ҳаммамизга маълумки ,конституциявий тамойиллар ва Ўзбекистон Республикасининг қонунларида сув ресурсларини муҳофаза қилиш, улардан оқилона фойдаланишнинг умумий ва махсус қоида-талаблари белгиланади, мавжуд сув ҳуқуқи муносабатлари тартибга солинади.
Шуни таъкидлаш керакки, ушбу соҳадаги ижтимоий муносабатлар доимо ўзгарувчан ва ривожланиб турадиган табиат-жамият тизимида пайдо бўлади. Сув ресурсларига био-экологик ва антропоген таъсирлар натижасида уларнинг холати доим ўзгариб туради. Мана шундай шароитда амалдаги сув қонунчилигига ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши жуда мухимдир. Ушбу табиий омилларни юзасидан қонунларимизга мунтазам равишда қўшимча ва ўзгартиришлар киритишнинг иложи йуқ. Сув ресурсларининг табиий-экологик хусусиятлари ҳамда махаллий-худудий шароит ва хусусиятларни эътиборга олган ҳолда қонун ости меъёрий хужжатлари қабул қилинади.
Демак қонун ости меъёрий хужжатларнинг асосий мақсади ва вазифаси биринчидан, конституциявий тамойиллар ва қонунларда белгиланган махсус қоида-талабларни амалда қўлланишини осонлаштириш, иккинчидан, турли маъмурий худудлар сув хавзаларининг табиий ҳолати асосида меъёрий қоида-талабларни белгилаш, учинчидан, сувларни муҳоаза қилиш ва фойдаланиш билан боғлиқ махсус қоида-талабларни барча юридик ва жисмоний шахсларга тезкор етказиш орқали уларнинг ҳаётийлигини таъминлашдан иборатдир.
Ушбу сохадаги қонун ости меъёрий хужжатлари ҳам мураккаб тизимга эга бўлиб, қўлланилиш тартиби, муддати, экологик меъёрлар доираси ҳамда марказий ва махсус давлат бошқарув органлари, махаллий давлат хокимият органлари томонидан қабул қилиш аҳамиятига кўра қўйидаги таркибий қисмлардан иборат бўлиши мумкин:
-Ўзбекистон Республикаси Президенти фармонлари ва Вазирлар Махкамасининг қарорлари;
-Махсус ваколатли давлат бошқарув органларининг меъёрий хужжатлари;
-Маҳаллий давлат хокимият органларининг меъёрий хужжатлари.
Ушбу сохадаги қонун ости меъёрий хужжатлари тизимида Ўзбекистон Республикаси Президенти фармонлари ва Вазирлар Махкамаси корорларининг аҳамияти беқиёс бўлиб, амалдаги қонун хужжатлари асосида қабул қилинади ҳамда сув ресурсларини муҳофаза қилиш, улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ қоида-талабларни белгилайди ва белгиланган доирада умум мажбурий аҳамият касб этади.
Хусусан,Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 1996 йил, 26 ноябрдаги 419-сонли қарори билан «Ўзбекистон Республикаси қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги тўғрисида»ги Низоми тасдиқланган бўлиб, республикамизда сувларни муҳофаза қилиш, улардан оқилона фойдаланиш сохасида махсус ваколатли давлат бошқарув органи сифатида ҳуқуқий мақомини белгилайди. Ушбу қарорга асосан Ўзбекистон Республикасининг қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги сувлардан оқилона фойдаланиш юзасидан илмий-техникавий жихатдан асосланган сиёсатни олиб бориш, сувдан фойдаланиш ҳуқуқга эга бўлган жисмоний ва юридик шахсларга белгиланган лимитлар доирасида сув билан таъминлашни ташкил этиш,сув ресурсларининг хисобини ва бошқа йўналишлардаги фаолиятини олиб боради.
Юридик ва жисмоний шахсларни сув объектлари, сув ресурслари ,сув режими,сифати ва ундан фойдаланиш ҳамда сувдан фойдаланувчилар тўғрисидаги зарур маълумотлар билан таъминлаш учун Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикасининг Давлат сув кадастрини ишлаб чикиш ва юритиш тартиби тўғрисидаги Низомни тасдиқлаш ҳақида»ги 7 январ, 1998 йил 11-сонли қарори қабул қилинган бўлиб, Давлат сув кадастрини юритиш бўйича Вазирлар Махкамаси ҳузуридаги Гидрометеорология бош бошқармаси, Ўзбекистон Республикаси давлат геология ва минерал ресурслар кумитаси ҳамда қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигининг функциялари белгилаб берилади.
Бундан ташкари,йирик ва алоҳида мухим сув хужалиги объектлари хавфсиз ишлашини таъминлаш ва улардан фойдаланишнинг самарадорлиги ,ишочлигини ошириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «1999-2005 йиллар даврида йирик ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектлари хафвсиз ишлашини ва улардан фойдаланишнинг ишончлигини ошириш чора- тадбирлари тўғрисида» 1999 йил,20 август 398-сонли қарори кабул қилилнган бўлиб, у сув иншоотларидан фойдаланишнинг хафвсизлигини таъминлашга хизмат қилади.
Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш жараёнини давлат томонидан бошқаришда маъмурий-ҳудудий тамойил қўлланилиб келинган бўлиб, сувга доир муносабатларни тартибга солишни қийинлаштирар эди. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Сув хўжалигини бошқаришни ташкил этишни такомиллаштириш тўғрисида»ги 2003 йил 21 июл 320-сонли қарори билан маъмурий-ҳудудий тамойилдан воз кечилиб, ирригация тизимларини бошқаришнинг ҳавза тамойилига ўтиш белгиланди. Ушбу қарорга мувофиқ сувларни давлат томонидан бошқаришнинг ҳавза тамойилига асосланган Ўзбекистон Республикаси қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги тизимида сув хўжалиги Бош бошқармаси ва унинг ирригация тизимлари ҳавза бошқармалари ташкил этилди.
Ушбу соҳадаги фармон ва қарорлар қоида-талаблари белгиланган доирада вазирлик, давлат қўмиталари, идоралар, корхона, ташқилот, муассасалар ва жисмоний шахслар учун меъёрий аҳамият касб этади.
Сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш сохасида махсус ваколатли давлат бошқарув органлари хисобланган Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлдат кумитаси, Ўзбекистон Республикаси қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги каби органлари ўз ваколатлари доирасида меъёрий хужжатларни қабул қилиб, сув-ҳуқуқий муносабатларни тартибга солишда мухим аҳамиятга эгадир.
Сув қонунчилиги хужжатлари тизимида махаллий давлат хокимияти органларининг меъёрий хужжатлари хар бир вилоят, шахар, туман худудида сувларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш билан боғлиқ қоида-талабларни белгилайди.
Айникса, махаллий давлат хокимят органларининг сув ресурсларини муҳофаза қилиш, сувлардан унумли фойдаланишни ташкил этиш, сувлардан белгиланган лимитлар буйича фойдаланишнинг ҳисобини юритиш, сувлардан фойдаланганлик учун маҳаллий солиқ-тўловларни билан боғлиқ қарорлари ушбу худуддаги барча юридик ва жисмоний шахслар учун умум мажбурий аҳамият касб этади.
Демак, қонун ости меъёрий хужжатлар муҳим аҳамиятга эга бўлиб, конституция ва қонун хужжатлари қоида-талабларини қўлланилиши ва ҳаётийлигини таъминлашга хизмат қилади. 

V БОБ. СУВГА НИСБАТАН МУЛК ҲУқУқИ

1. Сувга нисбатан мулк ҳуқуқи тушунчаси ва
унинг хусусиятлари

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 55-моддасида ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий захиралар умуммиллий бойликдир деб қайд этилган. Ўзбекистоннинг Асосий қонуни сувга нисбатан мулк ҳуқуқи масаласини уларни умуммиллий бойлик деб тан олиш йўли билан ҳал этган. 
Ўзбекистон Республикасида сувга нисбатан мулк ҳуқуқи Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодексида, «Ўзбекистон Республикасида мулкчилик тўғрисида»ги, «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги, «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги қонунларда белгиланган.
Мулк ҳуқуқи сув объектлари кимга тегишлилигини ва мулкдорларнинг уларга нисбатан ваколатларини англатади. Сувга нисбатан мулк ҳуқуқи унга эгалик қилиш, фойдаланиш ҳамда тасарруф этиш жараёнларида намоён бўлади.
Ўзбекистон Республикасида дарёлар, кўллар ва бошқа сув омборлари сув фондини ташкил этади ва қонун ҳужжатларига мувофиқ, давлат мулки ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 214-моддасига мувофиқ табиий ресурслар республика мулки ҳисобланади. Ушбу Кодекснинг 170-моддаси табиий ресурсларга бўлган мулк ҳуқуқини Фуқаролик кодекси билан биргаликда бошқа қонунларда ҳам белгиланишини кўзда тутади. 
Сув фондига нибатан мулкчилик масаласи «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг 3-моддасида, «Ўзбекистон Республикасида мулкчилик тўғрисида»ги қонуннинг 19-моддасида, «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги қонуннинг 5-моддасида ёритилган. Ушбу моддаларга асосан Ўзбекистонда сувлар фақат давлат мулки ҳисобланади. 
Сув бойликлари инсон томонидан яратилмаслиги, уларнинг чекланган миқдорда мавжудлигини ва энг асосийси, инсоннинг хўжалик ва ўзга фаолияти натижасида ҳолатининг ўзгариши, сифатининг пасайиши сувларнинг бебаҳолиги ёки баҳосини мавжуд эмаслигини англатади. Бозор иқтисодиёти шароитида сув фондидан фойдаланишнинг иқтисодий асосларига эътибор кучаяди. Сувнинг ҳақиқий баҳосини аниқлаш мураккаб, аммо бу уни иқтисодий баҳоланиши ва ундан фойдаланганлик учун пул тўлаш лозимлигини инкор этмайди. Амалдаги қонунларда ҳам бу ҳолат кўрсатиб ўтилган. Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунининг 30-моддасига мувофиқ, сувдан фойдаланиш пуллик асосида, яъни ҳақ эвазига амалга оширилади. 
Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодексининг 116-121-моддаларига мувофиқ сувдан фойдаланганлиги учун тўлов солиқ шаклида ундирилади.
Жамият ихтиёрида бўлган табиий бойликлардан фойдаланишда табиий шарт-шароитлар дунё миқёсида сақлаб қолиниши, қайта тикланиши ва яхшиланиши лозим, зеро, бу шарт-шароитлар одамларнинг ҳозирги ва келгуси авлодлари ҳаёти учун мақбул бўлмоғи шарт. Шу мақсадда давлат мулкдор сифатида сув фондига эгалик қилади, фойдаланишни ташкил этади ва уларни тассаруф этади. 
Сувларга нисбатан мулк ҳуқуқини ҳусусияти давлатлараро оқадиган сувларнинг ҳалқаро ҳуқуқий мақомидан келиб чиқади. Ўзбекистон Республикасининг ҳудудига дарёлардан оқиб келган сувлар унинг мулки ҳисобланади. Шу билан бирга, республика ҳудудидан оқиб чиқиб кетган сувлар автоматик тарзда Ўзбекистон Республикасининг мулк ҳуқуқи объекти сифатини йўқотади.

2. Сувга нисбатан мулк ҳуқуқининг объектлари ва субъектлари

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 167-моддасига кўра, Ўзбекистон Республикасида мулк хусусий ва оммавий мулк шаклида намоён бўлади.
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 214-моддасида сувлар бошқа табиий ресурслар каби давлат-оммавий мулки деб тан олинган. Шу билан бирга, мазкур моддада сув республика мулки объектлари сифатида кўзда тутилган. Шунинг учун ҳам сувга нисбатан мулк ҳуқуқининг субъекти давлатдир. Фуқаролик кодексининг 214-моддаси иккинчи қисмига асосан республика мулки бўлган мол-мулкни Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси, Ўзбекистон Республикаси Президенти, Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати ёки уларнинг махсус вакили ҳисобланган органлар, агар қонунда бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса тасарруф қиладилар. Демак, сувга нисбатан мулк ҳуқуқини субъекти бўлиб Ўзбекистон Республикаси ҳисобланади.
Сув фондини давлат номидан тасарруф этишни Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари ҳамда махсус ваколатли органлар амалга оширадилар. Мазкур органларнинг сув фондини тасарруф этиш бўйича ваколатлари «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг 5-7-моддаларида белгиланган.
Сувга нисбатан мулк ҳуқуқининг объекти бўлиб, сув фонди ҳисобланади. Ўзбекистон ҳудудидаги барча сув объектлари фойдаланиш ҳуқуқи асосида, юридик ва жисмоний шахсларга тегишлилигидан қатъи назар, сув фондини ташкил этади.
Ягона давлат сув фондига «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг 4-моддасига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги барча сув бойликлари – дарёлар, кўллар, сув омборлари, бошқа ер усти сув ҳавзалари ва сув манбалари, канал ва ҳавзаларнинг сувлари, ер ости сувлари ва музликлар киради.

3. Сувга нисбатан мулк ҳуқуқининг мазмуни

Мулк ҳуқуқи кенг маънодаги ашёвий ҳуқуқ бўлиб, ҳуқуқ эгаси, яъни мулкдорларга ўзига тегишли мулклардан фойдаланиш мазмуни ва йўналишини фақат ўзи белгилаш ҳамда улар устидан тўлиқ хўжалик ҳокимиятини амалга ошириш ҳуқуқини беради. Ушбу қоида мол-мулкка тааллуқли бўлиб, сувга нисбатан мулкдорнинг ҳуқуқлари ўзига хос хусусиятларга эгадир. Энг аввало сувнинг табиий ресурслиги, уларнинг миқдори чекланганлиги, улардан фойдаланиш ҳамда  муҳофазаси билан белгиланади. 
Мулкдорнинг қонуний ҳуқуқларини учлик сифатида, яъни эгалик қилиш, фойдаланиш ҳамда тасарруф қилишга ажратиш анъанавий ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 164-моддасига асосан сувга нисбатан мулк ҳуқуқининг мазмунини мулкдорларнинг эгалик қилиш, фойдаланиш ва тасарруф этиш ҳуқуқлари ташкил этади. 
Мулкдор ўз мулкини тасарруф қилишга, (мулкнинг юридик тақдирини белгилашга, сотишга, фойдаланишга беришга), унга эгалик қилишга, ундан фойдаланишга, яъни фойда ундиришга (умумий қоидага кўра фақат мулкдоргина ўзида мавжуд бўлган мулклардан мевалар, маҳсулотлар ва фойда олади) ҳақлидир. Сувга нисбатан мулкдорнинг тасарруф этиш ҳуқуқи ушбу мулкни давлат бошқаруви орқали амалга оширади.
Шу билан бирга, табиий ресурслар, шу жумладан, сув давлат мулки бўлганлиги учун мулкдорнинг ҳуқуқларини амалга ошириш маълум бир хусусиятларга эга. 
Биринчидан, сув ресурсларига мулк ҳуқуқининг мазмуни ҳам фуқаролиқ ҳуқуқи нормалари ҳам сув ҳуқуқи нормалари билан белгиланади.
Иккинчидан, сув фонди юридик ва жисмоний шахслар фойдаланишида бўлишидан қатъи назар, давлат мулки ҳисобланади, яъни давлатнинг эгалиги сақланиб қолинади. 
Учинчидан, давлат сув фондидан бевосита фойдаланишни амалга оширмайди, улардан фойдаланиш ҳуқуқининг тартиби ва шартларини белгилайди. Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи юридик ва жисмоний шахсларга берилади. Шундай фойдаланиш учун давлат ўрнатилган тўловларни давлат фойдасига ундиради. 
Тўртинчидан, аксарият ҳолларда сув фондини тасарруф этиш натижасида давлат эгалик ҳуқуқини йўқотмайди ва бу тасарруф этиш, фойдаланиш ва муҳофаза этишни ташкил қилишга қаратилган бўлади.
Бешинчидан, давлат сув фондини тасарруф этиш ҳуқуқини давлат органлари орқали амалга оширади. Жумладан, ваколатли давлат органлари сув ресурсларини фойдаланишга берадилар, фойдаланувчилардан қайтариб оладилар ва фойдаланиш мақсадларини белгилайдилар.

VI БОБ. СУВ ФОНДИДАН ФОЙДАЛАНИШ ВА УЛАРНИ МУҲОФАЗА қИЛИШ СОҲАСИДА ДАВЛАТ БОШқАРУВИ

1. Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқарувининг умумий тавсифи

Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви давлат органлари томонидан сувни муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланишни ташкил қилишда намоён бўлади ва жамиятда ижтимоий бошқарувнинг таркибий қисми ҳисобланади. 
Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви давлатнинг экологик ваколати ва экологик сиёсатини амалга оширишнинг йўналишларидан биридир. Ушбу бошқарувни ташкил этиш асосида атроф-муҳитни яхшилаш, сувларни муҳофаза қилиш ва ундан оқилона фойдаланишни таъминлаш мақсадлари туради.
Сувдан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви орқали давлат сув фондининг мулкдори сифатида улардан фойдаланишни ташкил этиш мақсадида сувни тасарруф этиш ҳуқуқини амалга оширади. 
Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви деганда ваколатли давлат органларининг сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза этиш бўйича ижро этиш ва фармойиш бериш фаолияти тушунилади.
Давлат бошқарув органларининг ижроия фаолияти ушбу органларнинг ижроия ҳокимиятига тааллуқлилигидан келиб чиқиб, қонун ва давлат органларининг қарорларини амалга оширишга қаратилган. 
Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви органларининг фармойиш бериши уларнинг ижтимоий муносабатларни тартибга солишда ваколат доирасидаги юридик ва жисмоний шахсларга мажбурий кўрсатмалар бериш ҳуқуқидан келиб чиқади. Ушбу мажбурий кўрсатмалар кўп марта қўлланадиган, яъни улар томонидан қабул қилинган меъёрий ҳужжатларда белгиланадиган ёки бир бор қўлланадиган, яъни маълум бир ёки бир неча субъектга тааллуқли кўрсатмалардан иборат бўлади.
Бир марта қўлланиладиган мажбурий кўрсатмаларга ҳуқуқбузарликни тўхтатиш, унинг оқибатларини бартараф этиш бўйича назорат қилувчи органларнинг тақдимномаларини киритиш мумкин.
Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви органларининг ижро этиш ва фармойиш бериш фаолияти сув тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг бажарилишини таъминлашга қаратилган. 
Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви қуйидаги тамойилларга асосланган:
- бошқаришнинг қонунийликка асосланиши, яъни давлат бошқарув органларининг сув муносабатларини тартибга солишда фақат қонун ҳужжатларида белгиланган ваколат доирасида ҳамда ҳуқуқлари асосида фаолият юритиши;
-	тармоқ ва ҳудудий бошқаришни мувофиқлаштиришга, яъни сув муносабатларини тартибга солишда давлат органларининг фаолияти ҳам ҳудуднинг ривожланишини, ҳам сувдан фойдаланишнинг оқилоналиги ва уларни муҳофаза этишнинг таъминланишига қаратилади. 
- сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш масалаларини ҳал қилишда комплекс ёндашишга, яъни сувдан фойдаланишни ташкил этишда ушбу фойдаланишнинг оқилоналиги ва атроф муҳитни муҳофаза этиш билан бир қаторда республика халқ хўжалиги ва аҳолини сув ресурсларига бўлган эҳтиёжларини қондиришни таъминлаш;
-	сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқарувини ташкил этишда сувдан фойдаланиш ва назорат қилишни ажратиш, яъни шу соҳасида сувдан бевосита фойдаланувчиларнинг назорат қилиш ваколатига эга бўлмаслигида, ифодаланади. 
Сув фондидан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви маълум бир шаклларда ва услубларда амалга оширилади. Ушбу бошқарувнинг шакллари бўлиб,  бўларга ҳуқуқ ижод қилиш, ижро этиш уни муҳофаза қилиш фаолияти киради. Ижро органлари ҳуқуқ ижод қилиш йўли билан қабул қилган меъёрий ҳужжатларида қонунларда белгиланган қоидаларни янада ривожлантириб, ижтимоий муносабатларни батафсил тартибга солувчи меъёрларни белгилайди. 
Давлат бошқарув органларининг ижроия фаолияти қонун ҳужжатларини амалга ошириш бўйича амалий фаолияти ҳисобланади. Масалан, сувни жойида ажратиб бериш, сувдан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш қоидаларига риоя этишни назорат қилиш ва ҳоказо. 
Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви органлари ҳуқуқни муҳофаза қилиш фаолияти орқали сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш қоидалари бузилган тақдирда айбдор шахсларни жиноий, маъмурий ва интизомий жавобгарликка тортиш масаласи ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ёки улар ишлайдиган ташкилотнинг маъмуриятига қўйилади. Агар экологик назорат органлари маъмурий жавобгарликка тортиш ҳуқуқига эга бўлсалар, ушбу масалани ҳал қиладилар, суд органларида сув фондига етказилган зарарни ундириш бўйича даъво аризалари қўзғатадилар, сувдан фойдаланувчиларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклашга қаратилган чора-тадбирларни амалга оширадилар. 
Сув муносабатларини тартибга солишда давлат бошқарув органлари бошқариш услубларини, яъни ижтимоий муносабатлар субъектларига давлат томонидан таъсир кўрсатиш усулларини қўллайдилар. Улар таркибига рухсат бериш, ман қилиш, розилик бериш, мажбурий кўрсатмалар бериш киради. 
Давлат бошқарувининг рухсат бериш услуби асосан сувдан фойдаланишни ташкил этишда қўлланилади. Сувдан фойдаланиш лимитланган фойдаланиш талабига асосан ташкил этилади. Шундай фойдаланиш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1993 йил 3 августдаги 385-сонли «Ўзбекистон Республикасида лимитланган сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қарори билан тартибга солинади.
Розилик бериш (санкциялаш) услуби деб, давлат органларининг фойдаланувчилар томонидан тайёрлаган меъёрларни ҳамда фойдаланишга оид бошқа қоида ва тартибларни тасдиқлаши ва розилик бериши тушунилади. Розилик бериш усули сув объектларига оқова сувларни ташлаш учун юридик шахслар ишлаб чиққан оқова сувлардаги ифлослантирувчи моддаларнинг йўл қўйиладиган меъёрларини тасдиқлаши билан амалга оширилади.
Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида бошқарувда тақиқлаш услуби сув фондини муҳофаза қилишни ташкил этишда кенг қўлланилади ва сувдан фойдаланишда маълум бир фаолиятни амалга оширишни тақиқлаш билан этишда ифодаланади. Масалан, сув муҳофаза зоналарида дарахт ва бутазорларни кесиш ва бошқа фаолият турлари тақиқланади.
Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқарув органларининг ваколат доирасида қабул қилган қарорлари сув муносабатлар субъектларига нисбатан мажбурий ҳисобланади. Аммо мажбурий кўрсатмалар бериш услуби ушбу давлат органларининг фаолиятида асосан сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш устидан назоратни амалга ошириш жараёнида қўлланилади. Масалан, назоратни амалга оширувчи органлар ҳуқуқбузарлик содир этган шахсларга ушбу ҳуқуқбузарлик оқибатларини, уларни содир этиш сабабларини ва шарт-шароитларини бартараф этиш бўйича мажбурий кўрсатмалар беришга ҳақлидирлар.
Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви органлари қонун ҳужжатларига мувофиқ, маълум ваколатларни амалга оширадилар. Ушбу ваколатлар қуйидагилардан иборат: сув фондини муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш бўйича меъёрий ҳужжатларни қабул қилиш; сувнинг мониторинги, давлат ҳисобини ва давлат кадастрларини юритиш; сувдан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишни режалаштириш; сувни фойдаланиш учун бериш; сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш устидан назоратни амалга ошириш; низоларни ҳал қилиш ва ҳакозо.

2. Сув фондидан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви органлари тизими

Ўзбекистон Республикасининг қонун ҳужжатларига мувофиқ сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқарувини амалга оширадиган органлар умумий ва махсус ваколатга эга бўлган давлат органларига бўлинади. 
Умумий ваколатга эга бўлган органлар қаторига Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси, қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши ва маҳаллий давлат ҳокимияти органлари киради. Улар иқтисодий ва ижтимоий соҳаларда давлат бошқарувини амалга ошириш билан бир вақтда сувдан фойдаланиш муносабатларини тартибга солишга оид масалаларни ҳам ҳал қиладилар. Шунинг учун ҳам улар умумий ваколатга эга бўлган органлар деб номланадилар. 
Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқарувида Вазирлар Маҳкамасининг ваколатлари Ўзбекистон Республикаси Конституциясида (98-моддаси), Ўзбекистон Республикасининг 1993 йил 6 майдаги «Вазирлар Маҳкамаси тўғрисида”ги қонунининг  9, 10, 11, 12, 20-моддаларида, Ўзбекистон Республикасининг 1992 йил 9 декабрдаги “Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида”ги қонунининг 9-моддасида, Ўзбекистон Республикасининг “Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида”ги қонунининг 6-моддасида белгиланган. 
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ваколатига:
 -сув ресурсларидан оқилона, комплекс фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида ягона сиёсат ўтказиш;
-	сув ресурсларидан комплекс фойланиш ва уларни муҳофаза этишда вазирликлар, идоралар ва юридик шахсларнинг фаолиятини уйғунлаштириш;
-	сув фонди ҳосил қилиш ва ундан фойдаланиш тартибини белгилаш, сувдан фойдаланишнинг меъёрлари ва лимитларини тасдиқлаш;
-	сувларнинг давлат томонидан ҳисобга олиб борилишини ҳамда сувдан фойдаланишни назорат қилиш ва уларнинг муҳофаза этишни таъминлаш, давлат сув кадастри ва сув мониторингини юритиш;
-	йирик авариялар, фалокатлар, экология танглиги ва сувларнинг зарарли таъсирининг олдини олиш ҳамда уларга барҳам бериш юзасидан чора-тадбирлар ишлаб чиқиш;
-	сув ресурсларидан фойдаланганлик учун ҳақ тўлаш, сув объектларини булғатганлик ва қуритиб қуйганлик учун ҳақ ундириш тартибини белгилаш;
-	давлатлараро муносабатларни ривожлантириш;
-	қонунларда назарда тутилган бошқа чора-тадбирларни амалга ошириш.
Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқарувида маҳаллий давлат ҳокимият органларининг ваколатлари Конституцияда (100-модда), Ўзбекистон Республикасининг 1993 йил 3 сентябрдаги «Маҳаллий давлат ҳокимияти органлари тўғрисида»ги қонунда (10, 24, 25-моддалари), «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги қонунда (10-модда) Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг 7-моддасида белгиланган. 
Маҳаллий давлат ҳокимияти органлари ўз ҳудудларида сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқарувининг қуйидаги ваколатларини амалга оширадилар:
-	ўз ҳудудидаги сув ресурсларидан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишнинг асосий йўналишларини белгилаш;
-	сув ресурсларидан фойдаланишни тартибга солиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида қонунийлик ҳамда ҳуқуқ-тартиботни таъминлаш;
-	сув объектлари ҳолати ҳисобга олиб бориш ва уларга баҳо бериш, сувлардан фойдаланилиши ва уларнинг муҳофаза қилиниши, сув истеъмолининг белгиланган лимитларига риоя этилиши, сувдан фойдаланувчиларнинг сувдан фойдаланиш ҳисобини юритишлари устидан назорат қилиб бориш;
-	сув объектларини сақлаш ва уларнинг ҳолатини яхшилаш, сувларнинг зарарли таъсир кўрсатишини, шунингдек, булғанишини олдини олиш ва уни бартараф этиш ҳамда авариялар, тошқин, сел ва табиий офатлар натижасида вайрон бўлган объектларни тиклаш юзасидан тадбирлар ўтказиш;
-	қонунларда назарда тутилган бошқа масалалрни тартибга солиш.
 Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг сувга доир муносабатларини тартибга солиш соҳасига қуйидагилар киради, сув ресурсларидан оқилона, комплекс фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида ягона сиёсат ўтказиш; сув ресурсларидан комплекс фойдаланиш ва уларни муҳофаза этишда вазирликлар, идоралар ва юридик шахсларнинг фаолиятини уйғунлаштириш; сув фонди ҳосил қилиш ва ундан фойдаланиш тартибини белгилаш, сувдан фойдаланишнинг меъёрлари ва лимитларини тасдиқлаш; сувларнинг давлат томонидан ҳисобга олиб борилишини ҳамда сувдан фойдаланишни назорат қилиш ва уларни муҳофаза этишни таъминлаш, давлат сув кадастри ва мониторингини юритиш; йирик авариялар, фалокатлар, экология танглиги ва сувларнинг зарарли таъсирининг олдини олиш ҳамда уларга барҳам бериш юзасидан чора-тадбирлар ишлаб чиқиш; сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқлар миқдорини белгилаш; давлатлараро муносабатларни ривожлантириш; ўз ҳудудидаги сув ресурсларидан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишнинг асосий йўналишларини белгилаш; сув ресурсларидан фойдаланишни тартибга солиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида қонунийлик ҳамда ҳуқуқ тартиботни таъминлаш; сувлардан фойдаланилиш ва уларнинг муҳофаза қилиниши, сув истеъмолининг белгиланган лимитларига риоя этилиши, сувдан фойдаланувчилар ҳисобини юритишлари устидан назорат қилиб бориш; сув объектларини сақлаш ва уларнинг ҳолатини яхшилаш, сувларнинг зарарли таъсир кўрсатишини, шунингдек буғланишнинг олдини олиш ва уни бартараф этиш ҳамда авариялар, тошқин, сел ва табиий офатлар натижасида вайрон бўлган объектларни тиклаш юзасидан тадбирлар ўтказиш; ўз ваколати доирасига кирувчи бошқа масалаларни ҳал қилиш.
Махсус ваколатли давлат органларига сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқарувини амалга оширувчи Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, Ўзбекистон Республикаси қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги, Гидрометерология маркази, Геология ва минерал ресурслар давлат қўмитаси киради. Уларнинг фаолияти асосан сувга оид муносабатларни тартибга солиш билан боғлиқ бўлганлиги сабабли махсус ваколатли органлар деб номланадилар. 
Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг 1996 йил 26 апрелдаги қарори билан тасдиқланган Низомига (Ўзбекистон .Республикаси Олий Мажлиси Ахборотномаси, 1996 йил., 5-6 сон, 70-модда) мувофиқ табиатни муҳофаза қилиш, табиий ресурслардан фойдаланиш ва уларни қайта тиклаш, шу жумладан, сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат назоратини ҳамда тармоқлараро бошқарувни амалга оширувчи, идоралардан устун турувчи ҳамда мувофиқлаштирувчи махсус ваколатли органдир. Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисига бўйсунади ва унга ҳисобдордир.
Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси қуйидаги асосий ваколатларни амалга оширади:
-атроф-муҳитни муҳофаза қилишда иқтисодий усулларни кенг қўллаш, ресурсларни тежайдиган, экология соҳасидаги фан-техника ютуқларини жорий этиш асосида табиатни муҳофаза қилиш фаолиятини комплекс бошқаради;
-сувдан фойдаланиш юзасидан республика экологик нормативлар, қоида ва стандартларни тасдиқлайди; 
-сувга зарарли таъсир кўрсатиши мумкин бўлган лойиҳалаштирилаётган ёки амалга оширилаётган фаолиятнинг давлат экологик экспертизасини ўтказади;
-экологик ташвиқотни амалга оширади, экологик таълим ва тарбияни ташкил этиш ҳамда юритишда қатнашади;
-сувларни оқилона фойдаланмаганлик натижасида унга етказилган зиённи қоплаш тўғрисида юридик ва жисмоний шахсларга нисбатан даъво қўзғатади;
-сувларни муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш тўғрисидаги қоидаларга риоя этмаган шахсларни маъмурий жавобгарликка тортади, зарурат бўлганда ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги материалларни ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга тақдим этади;
-табиий сув ҳавзаларидан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш устидан белгиланган ҳолларда ва тартибда давлат назоратини олиб боради ва қонун ҳужжатларида белгиланган бошқа ваколатларни амалга оширади.
Ўзбекистон Республикаси қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ва унинг органлари (сув хўжалиги бош бошқармаси ва ирригация тизимлари ҳавза бошқармалари) Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2003 йил 28 июндаги 290-сонли “Ўзбекистон Республикаси қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги фаолиятини ташкил этишни такомиллаштириш тўғрисида”ги қарорига мувофиқ қуйидагиларни амалга оширадилар: сув ресурслари балансини ишлаб чиқади, сув манбалари, ҳавза ирригация тизимлари, иқтисодиёт тармоқлари, ҳудудлар бўйича сув олиш лимитларини белгилайди; сувдан лимит бўйича фойдаланиш тартиби амалга оширилишини таъминлайди; сувдан фойдаланувчилар уюшмалари ва бошқа бирлашмаларни ташкил этиш ва ривожлантиришда методик ва амалий ёрдам кўрсатади; ҳавза принципи асосида ер усти сув ресурслари бошқарилишини амалга оширади; сув ресурсларидан фойдаланишда ўзаро муносабатларнинг бозор принципларини ва иқтисодий механизмларини ишлаб чиқади ва жорий этади; магистрал, хўжаликлараро каналлар ва коллекторлар, сув омборлари, насос станциялари, гидротехника иншоотлар ва бошқа сув хўжалиги объектларидан фойдаланишини ташкил этади; гидромелиорация тизимларидан техник фойдаланиш, уларни реконструкция қилиш ва таъмирлаш ишларини мувофиқлаштиради; сув ресурслари ҳисобини олиб боради ва улардан фойдаланишини назорат қилади, “Сувдан фойдаланиш” бўлими бўйича давлат сув кадастрини юритишда қатнашади; суғориладиган ерларнинг мелиоратив ҳолати, суғориш ва коллектор дренаж сувлари сифати устидан мониторингни амалга оширади; сув ресурсларидан комплекс фойдаланишнинг истиқболли схемаларини ишлаб чиқади; трансчегара сув ресурслари ва объектларини бошқариш ва улардан фойдаланиш бўйича Вазирлар Маҳкамасига таклифлар киритади.

3. Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви органларининг ваколатлари

Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви органларининг ваколатлари деганда, уларнинг шу соҳадаги бошқарув юзасидан амалга оширадиган фаолиятларининг алоҳида турлари тушунилади.
Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқарув органлари қуйидаги ваколатларни амалга оширадилар.
Давлат органлари сувни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш атроф муҳитнинг муҳофазасини амалга ошириш бўйича мавжуд қонунлар, қоидалар  ижросини таъминлаш юзасидан қарорлар ва идоравий норматив ҳужжатлар қабул қиладилар. 
Сув ресурслари тўғрисида маълумот йиғиш мақсадида давлат органлари уларнинг давлат ҳисобини амалга оширади. Ушбу ваколат орқали сувларнинг миқдор ва сифат кўрсаткичлари, яъни уларнинг миқдори, тарқалганлиги, жойлашган жойи ва бошқа тавсифлари аниқланади. Сувларнинг давлат ҳисоби табиат объектларининг мониторинги (уларни кузатиш), инвентаризация ёки фойдаланишни рўйхатга олиш йўли билан амалга оширилади. 
Давлат сув кадастрини юритишдан мақсад сув ҳақида тўғри ва тўлиқ маълумотлар олиш, унинг ҳолатини аниқлашдан иборат. Сув фондининг миқдори ва сифати, уларнинг ҳуқуқий, табиий, хўжалик ҳолати, фойдаланиш даражаси тўғрисидаги маълумотлар тизими сув кадастри деб номланади. Сув кадастрини юритиш тартиби Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунининг 18-моддаси ва бошқа қонун ҳужжатларида белгиланган. 
қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги (сувдан фойдаланиш бўйича), Гидрометерология маркази (сув объектлари, сувларни ҳосил бўлиши юзасидан), Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси (сувларни ифлосланганлик даражасини аниқлаш ва муҳофаза қилиш бўйича), Геология ва минерал ресрурслар давлат қўмитаси (ер ости сувлари қисми бўйича) Давлат сув кадастрини юритадилар. 
Давлат сув кадастри ягона тамойилларга асосланган ҳолда юритилади: жумладан, қонунийлик, яъни улар қонунда белгиланган талабларга риоя қилинган ҳолда давлат бошқаруви органларининг ваколатлари доирасида юритилиши, кадастрларни юритиш бўйича чора-тадбирларни ўтказишнинг узлуксизлиги; кадастрларни юритиш тартибига риоя этиш бўйича давлат назоратини амалга ошириш; кадастрга киритиладиган маълумотларнинг тўғрилиги учун масъул шахсларнинг жавобгарлиги.
Кадастр маълумотларининг ишончлилигини таъминлаш мақсадида кадастр материаллари вақти-вақти билан янгиланиб турилади, масалан, сувнинг сифат ва сон кўрсаткичлари ўзгарганда, янги фойдаланувчиларга сув фойдаланишга берилганда ва бошқа ҳолларда аниқликлар киритилиб турилади.
Сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш ишлари халқ хўжалиги, вилоятлар, туманлар истиқболларини белгилаш чоғида умумий ваколат дорасида тегишли органлар томонидан режалаштирилади. Сувдан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишни режалаштириш сув хўжалиги баланслари, сувдан комплекс фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш жадваллари ва сувдан фойдаланиш лимитлари орқали амалга оширилади. 
Сувнинг мавжуд миқдорини ва ундан фойдаланиш даражасини баҳолаш учун дарёлар ҳавзалари ва иқтисодий худудлар бўйича сув хўжалиги баланслари тузилади. Сувдан комплекс фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишнинг бош ва ҳавза (ҳудудий) жадваллари аҳолининг ва халқ хўжалигининг сувга бўлган истиқболдаги эҳтиёжларини қондириш учун, шунингдек сувни муҳофаза қилиш ва сув етказадиган зарарли таъсирларнинг олдини олиш учун амалга оширилиши лозим бўлган асосий сув хўжалиги тадбирларини белгилаб беради. Сувлардан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш мақсадида махсус режалар - сув хўжалиги баланслари ва сувдан комплекс фойдаланиш ҳамда уни муҳофаза қилиш жадваллари тузилади.
Сувдан фойдаланиш лимитлари Вазирлар Маҳкамасининг 1993 йил 3 августдаги 385 –сонли қарорига мувофиқ ҳар йили сув хўжалиги органлари томонидан қишлоқ хўжалигида сувдан фойдаланувчиларга икки марта бошқа фойдаланувчиларга эса бир марта белгиланади. Сувдан фойдаланиш лимитларида ҳар бир фойдаланувчининг сув ҳавзаларидан олинадиган сув миқдори белгиланади. 
Сув лимитларига асосан давлатнинг ваколатли органлари сувларни давлат номидан тасарруф этиб, улардан фойдаланишни ташкил этадилар. Ушбу ваколатни амалга ошириш йўли билан давлат органлари сувни фойдаланишга берадилар ва фойдаланувчилардан қайтариб олади.
Сувдан махсус фойдаланиш, ер усти сув манбалари бўйича Ўзбекистон Республикаси қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигининг, ер ости сув манбалари бўйича эса Саноатда ва кончиликда ишларни бехатар олиб бориш инспекцияси ҳамда Геология ва минерал ресурслар давлат қўмитасининг таклифларига биноан Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитасининг органлари берадиган рухсатномалар асосида амалга оширилади.
Сувни фойдаланишга бериш ҳуқуқига эга бўлган органлар бошқа давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун, сувдан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш қоидалари бузилганда ҳамда қонун ҳужжатларида белгиланган бошқа асосларга кўра шундай фойдаланишни бекор қилишлари мумкин
Экологиянинг таркибий қисми бўлиб сувлардан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш устидан ўрнатиладиган назорат ҳисобланади. Ушбу ваколат сувдан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза этилиши устидан кузатув ва текширувлар ўтказиш орқали амалга оширилади. Сувлардан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш устидан назоратни умумий ва махсус ваколатга эга бўлган давлат органлари олиб борадилар. Бугунги кунда сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш устидан назоратни амалга оширадиган органларнинг ваколатлари «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги қонунда, «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунда, Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ҳамда қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги Низомида ўз аксини топган. Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси органлари эса табиий сув ҳавзаларидан сувдан фойдаланиш ва барча сувларни муҳофаза қилиш устидан назоратни амалга оширадилар.
Бундан ташқари, сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш устидан назоратни амалга ошириш чоғида Ўзбекистон Республикасининг «Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини давлат томонидан назорат қилиш тўғрисида»ги 1998 йил 24 декабр қонунининг талабларига, шу жумладан, ушбу қонуннинг 10-моддаси биринчи қисмида кўзда тутилган текширишлар даврийлигига риоя этилиши лозимдир.
Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза этиш чоғида фойдаланувчилар, давлат органлари ва бошқа шахслар ўртасида келиб чиқадиган низоларни ҳал қилишда давлат органлари қатнашадилар. «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг 85-96-моддаларига мувофиқ сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофазаси юзасидан низолар суд ва бошқарув органлари томонидан ҳал этилади. қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги сунъий ирригация тармоқларида сувдан фойдаланиш устидан назоратни амалга оширади.

VII- боб. Давлат сув кадастри
1-§ Давлат сув кадастринниг тушунчаси.
Мамлакатимиз ҳудудидаги сув бойликларидан оқилона ва тежамли фойдаланишни таъминлашда давлат сув кадастрини юритиш муҳим аҳамиятга эга. Сув тўғрисидаги маълумотлар мажмуи сувдан режали асосда фойдаланишга ҳизмат қилади. Давлат сув кадастрига оид муносабатлар Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуни ва Вазирлар Махкамасининг 1998 йил 7 январдаги 11-сон қарори билан тасдиқланган «Ўзбекистон Республикасининг Давлат сув кадастрини ишлаб чиқиш ва юритиш тартиби тўғрисида”ги Низоми билан тартибга солинади.
Сув тўғрисидаги маълумотлар билан боғлиқ ижтимоий муносабатларни тартибга солувчи ушбу қонун ва Низомга биноан Давлат сув кадастри сув ресурсларидан оқилона фойдаланишни ташкил этиш, сув хўжалиги тартибга солиш, хўжалик фаолиятини, экологик вазиятни баҳолаш мақсадида ишлаб чиқилади ва юритилади ҳамда Ўзбекистон Республикаси Давлат кадастрлари ягона тизимининг таркибий қисми хисобланади.
Давлат сув кадастрини юритиш тартиби тўғрисида фикр юритишдан олдин унинг тушунчаси ҳақида тассавурга эга бўлиш лозим.
Давлат сув кадастри деганда ягона давлат сув фондини ташкил этувчи сув объектлари, сув ресурсларининг режими, сифати ва ундан фойдаланиш ҳақидаги, шунингдек, сувдан фойдаланувчилар тўғрисидаги маълум тарзда тартибга солинган, доимий тўлдириб бориладиган ва зарурат бўлганда аниқлаштириладиган маълумотлар тўплами тушунилади. Ушбу таърифдан давлат сув кадастри сув ресурслари ва сувдан фойдаланувчилар тўғрисидаги маълумотлар эканлигини, яъни сувнинг паспорт ҳисобланишини тушуниш мумкин.
Давлат сув кадастри тушунчаси ҳақида гапирганда унинг объектлари ва предметини аниқлаш лозим бўлади. Давлат сув кадастрининг объекти бўлиб ер усти ва ер ости сув объектлари ва ресурслари ҳисобланади. Давлат сув кадастрининг предмети бўлиб сув ресурсларидан миқдор ва сифат кўрсаткичлари бўйича фойдаланишни ҳар томонлама ўрганиш ва баҳолаш, сувдан фойдаланиш ҳуқуқини ва сувдан хўжалик мақсадларида фойдаланишни рўйхатдан ўтказиш ҳисобланади.
Сув кадастрини юритишда сув бойликларини баҳолаш муҳим аҳамиятга эга. Сув ресурсларини баҳолаш деганда стандарт гидрометрик асбоблар билан ўлчаш орқали йил давомида, шунингдек узоқ йиллар давомида сувларни миқдор ва сифат кўрсаткичларини мунтазам равишда хисобга олиш, олинган маълумотларнинг ишончлилигини таҳлил қилиш ҳамда уларни стандарт усуллар билан қайта ишлаш ва турли ҳудудий ва вақт бирликлари бўйича умумлаштириш тушунилади.
Давлат сув кадастрининг асосий мақсади давлат ҳокимияти органлари, юридик ва жисмоний шахсларни сув объектлари ва сув ресурсларининг сув режими, сифати ва ундан фойдаланиш йўналишлари, шунингдек, сувдан фойдаланувчилар тўгрисидаги зарур маълумотлар билан таъминлашга хизмат қилишдан иборатдир.
Давлат сув кадастрининг асосий вазифаси эса энг кам чиқимлар билан замонавий даражада ахборотларни тўплаш, умумлаштириш, саклаш ва тақдим этиш технологиясини доимий равишда такомиллаштириб бориш йули билан сув ресурслари ва сув объектлари ҳақида ишончли ахборотни олиш ва сақлашни ташкил этади.
Давлат сув кадастрининг таркибий қисмлари сув объектлари ва сувдан фойдаланувчиларни рўйхатдан ўтказиш, сув микдори ва сифатини ҳисобга олиш, сув ресурсларини ва улардан фойдаланишни баҳолашдан иборат бўлади.
Давлат сув кадастри тушунчаси ҳақида аниқ тассавурга эга бўлиш учун кадастр юритишнинг принципларига (тамойилларига) алоҳида тўхталиб ўтиш мақсадга мувофиқдир. Давлат сув кадастрини юритишнинг асосий принциплари бўлиб республиканинг барча сув объектларини қамраб олиш; сув ресурсларини ва улардан фойдаланишни ҳисобга олишнинг ягона тизимини қўллаш; бошланғич кадастр ахборотини қайта ишлаш усулининг ягоналиги; Давлат кадастрлари ягона тизими талабларини ҳисобга олиш; Давлат сув кадастрини юритиш бўйича ишларга марказлаштирилган тартибда раҳбарлик килиш; сув-кадастр ахборотининг ишончлилиги, кўргазмалилиги ва ҳужжатларга асосланганлиги; Давлат сув кадастрини юритиш бўйича ишларнинг узлуксизлиги; кадастрни юритишнинг автоматлаштирилган ахборот тизими фаолият кўрсатиши; сув кадастрини юритиш бўйича ишларнинг тежамлилиги; фойдаланувчилар доираси чекланган маълумотларнинг махфийлиги кабилар ҳисобланади. Ушбу тамойиллар давлат сув кадастрини тўла, асосли, ҳар томонлама мукаммал, ишончли юритишга ёрдам беради
Давлат сув кадастри республика сув объектлари тўғрисидаги ахборотни қайта тиклашнинг тўлиқ туркумини ташкил этувчи асосий ва жорий турларни ўз ичига олади.
Сув кадастри маълумотлари сув ва сув хўжалиги муносабатларини тартибга солишда, сувдан фойдаланиш билан боғлиқ ижтимоий, иқтисодий ва экологик вазифаларни ҳал этишда барча юридик ва жисмоний шахслар учун мажбурий юридик кучга эга бўлади.

                 2-§ Давлат сув кадастрининг мазмуни

Давлат сув кадастрининг мазмуни деганда Республика ҳудудида сув объектларини рўйхатдан ўтказиш, сув ресурсларининг режими, фойдаланиш мақсадлари, миқдор, сифат ва баҳо кўрсаткичлари, шунингдек сувдан фойдаланувчилар тўғрисидаги ҳақида ишончли, замонавий ва тежамли ахборотларни олиш, тартибга солиш, сақлаш ва уларни фойдаланувчиларга беришнинг технологик жараёни тушунилади.
Давлат сув кадастрининг мазмуни сув ҳақидаги маълумотлар қандай мақсадларни кўзлаб тўпланиши, қандай вазифаларни бажаришга ҳизмат қилишини қамраб олади.
Давлат сув кадастри маълумотлари  сувдан фойдаланишни жорий ҳамда истиқболли режалаштириш ҳамда сувни муҳофаза қилиш тадбирларини амалга ошириш; мамлакат ҳудудида ишлаб чиқариш кучларини жойлаштириш; сувдан комплекс фойдаланиш ва уни комплекс муҳофаза қилиш схемаларини ҳамда сув хўжалиги балансини тузиш; сувдан фойдаланиш билан боғлиқ бўлган сув хўжалиги, транспорт, саноат корхоналари ҳамда бошқа корхоналар ва иншоотларни лойиҳалаштириш; гидрологик ва гидрогеологик шароитлар, дарёларда сув ҳажми ва сув сифати ўзгаришларини прогнозлаш; сув хўжалиги тизимлари иши самарадорлигини ошириш тадбирларини ишлаб чиқиш; сувни истеъмол қилиш ва чиқариб юборишни, шунингдек, сув сифати кўрсаткичларини нормалаштириш; сувни зарарли таъсирининг олдини олиш ва уни бартараф этиш тадбирларини ишлаб чиқиш; сувдан оқилона фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш тадбирлари ўтказилиши устидан давлат назоратини амалга ошириш; сувдан фойдаланувчилар ўртасидаги, шунингдек, сувдан фойдаланувчилар билан бошқа манфаатдор юридик ва жисмоний шахслар ўртасидаги ўзаро муносабатларни тартибга солиш; сувдан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш билан боғлиқ масалаларни ҳал этиш ва бошқа мақсадларни амалга ошириш учун ҳизмат қилади.
Давлат сув кадастрининг мазмуни сув ва сув хўжалиги объектлари бўйича ўрганадиган бўлсак улар қуйидаги сув объектлари тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олади: булар: дарёлар; турли сув тизимларини бирлаштирувчи, оқар сувни ҳудудий қайта тақсимлашга ёки суғоришга хизмат килувчи каналлар; кўллар ва сув омборлари; музликлар; ер ости сувлари (ҳавзалар, сувли горизонтлар, конлар); гидроузеллар ва сув омборлари; сув объектларидан сув олишга мўлжалланган иншоотлар (каналлар, насос курилмалари, фойдаланиш кудуқлари ва бошқалар); оқар сувни ҳудудий қайта тақсимлашга хизмат қилувчи каналлар; фойдаланилган ва шахта сувларини сув объектларига ташлаш иншоотлари (коллекторлар, дренаж ва сув тўпланадиган каналлар, қувурсимон сув чиқаргичлар ва бошқалар); фойдаланилган сувларни тозалаш иншоотлари ва бошқалар.
Давлат сув кадастри маълумотлари белгиланган тартибда тегишли кадастр китоблари ва бошқа техник воситаларда ёзма равишда юритилади. Давлат сув кадастри маълумотлари архив материаллари (дафтарчалар, жадваллар, ўзи ёзадиган техниканинг ленталари ва бошқалар); узоқ муддатли техник манбалардаги маълумотлар; эълон қилинадиган материаллар (сув ва сув хўжалиги объектлари каталоглари, ҳар йилги ва кўп йиллик маълумотлар ва бошқалар)дан иборат бўлади ва унинг таркиби Ўзбекистон Республикаси Гидрометеорология бош бошқармаси, Давлат геология қўмитаси ҳамда қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги томонидан тасдиқланган "Сув кадастри маълумотлари таркиби" номли норматив-техник ҳужжатда ўз ифодасини топади. Давлат сув кадастри маълумотлари фойдаланувчиларга пулли нашрлар тарзида ва сўров бўйича (белгиланган тартибда) тақдим этилади. Давлат сув кадастрининг маълумотлари ундан фойдаланувчиларга Гидрометеорология бош бошқармаси томонидан Давлат геология кўмитаси ҳамда қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги билан биргаликда "Сув кадастри ахборотномаси"ни нашр этиш орқали тақдим этилади.
Сув объектлари турлари ҳамда сувдан фойдаланишни ўрганиш вазифаси тақсимотига мувофиқ Давлат сув кадастри «ер усти сувлари», «ер ости сувлари», «сувдан фойдаланиш» каби бўлимларга бўлинади. Давлат сув кадастри сув объектларининг сони ва ҳолатини ҳисобга олиш ҳамда объектларнинг ҳажми, ҳолати, ўрганилганлик даражасига қараб картография, гидрогеология ва геодезия усуллари орқали амалга оширилади. Сув объектлари ҳолатини ўрганиш тегишли идоралар томонидан тасдиқланган ҳамда Гидрометеорология бош бошқармаси билан келишилган стандартлар асосида махсус техник асбоблар ёрдамида олиб борилади.

3-§ Давлат сув кадастрини ишлаб чиқиш ва юритишни ташкил этиш тартиби

Давлат сув кадастри маълумотлари ҳудудий, яъни республика, вилоятлар, туман миқёсида, дарё ҳавзалари, ҳавза ирригация тизимлари миқёсида, ер ости сувлари бўлими бўйича эса гидрогеология минтакалари бўйича тизимлаштирилади ва нашр этилади. Ер усти сув ресурслари, уларнинг сифати ва хўжалик фаолияти таъсиридаги ўзгаришлар тўғрисидаги маълумотлар сув объектлари ва уларнинг майдонлари, давлат ва давлатлараро аҳамиятга эга бўлган дарё ҳавзалари, ҳавза ирригация тизимлари, вилоятлар ва умуман республика бўйича умумлаштирилади. Ер ости сув ресурслари, уларнинг сифати ва хўжалик фаолияти таъсиридаги ўзгаришлар тўғрисидаги маълумотлар конлар, дарё ҳавзалари ва уларнинг майдонлари, сувли горизонтлар ва ер ости сувлари ҳавзалари, вилоятлар ҳамда умуман республика бўйича умумлаштирилади. Ер ости сувлари ресурсларини баҳолаш уларнинг ер усти сувлари билан ўзаро боғлиқлигини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилади. Сувдан фойдаланиш тўғрисидаги маълумотлар давлат аҳамиятига эга бўлган дарё ҳавзалари, ҳавза ирригация тизимлари, алоҳида муҳим сув хўжалиги объектлари, вилоятлар ва умуман республика бўйича, шунингдек, сувдан фойдаланиш турлари ва иқтисодиёт тармоқлари бўйича умумлаштирилади. Давлат сув кадастрини юритиш тизимининг ягоналигини таъминлаш учун Давлат геология қўмитаси ҳамда қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги томонидан (Давлат сув кадастрининг тегишли бўлимлари бўйича) ишлаб чиқиладиган Давлат сув кадастрини юритишга оид услубий кўрсатмалар, Давлат сув кадастри нашрлари макетлари ва Давлат сув кадастри бўйича бошқа норматив-техник ҳужжатлар Гидрометеорология бош бошқармаси билан келишиб олиниши керак.
Сувдан фойдаланувчиларни сув ресурслари ва улардан фойдаланиш тўғрисидаги зарур маълумотлар билан таъминлашда тезкорликни ошириш, шунингдек, истеъмолчиларнинг талабларини ҳисобга олган ҳолда маълумотларни қайта ишлаш ва умумлаштириш даражасини ошириш учун Гидрометеорология бош бошқармаси, Давлат геология қўмитаси ҳамда қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги томонидан сув кадастрининг автоматлаштирилган ахборот тизими ташкил этилади. Давлат сув кадастрининг автоматлаштирилган ахборот тизими Гидрометеорология бош бошқармаси, Давлат геология кўмитаси хамда қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги томонидан тасдиқланадиган ягона техник топшириқ асосида Гидрометеорология бош бошқармаси, Давлат геология қўмитаси ҳамда қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигининг тармоқ ахборот тизимлари негизида лойиҳалаштирилади ва ташкил этилади.
Давлат сув кадастрини юритиш учун ер усти сувлари. ер ости сувлари ва сувдан фойдаланиш бўлимлари бўйича Давлат сув кадастрининг идоралараро бош маркази, Давлат сув кадастри идораларга қарашли бош марказлари ташкил этилади. Давлат сув кадастри идоралараро бош маркази функциясини Гидрометеорология бош бошкармасининг Ўрта Осиё гидрометеорология илмий-тадқиқот институти бажаради. Давлат сув кадастрининг идоралараро бош марказларининг, Давлат сув кадастрининг худудий марказлари ва маҳаллий органларининг функцияси ("Ер усти сувлари", "Ер ости сувлари" ва "Сувдан фойдаданиш" бўлимлари бўйича) тегишли меъёрий ҳужжатлар билан тартибга солинади.

4-§ Давлат сув кадастрини юритувчи давлат органлари ва уларнинг функциялари

Давлат сув кадастри ушбу функцияни амалга ошириш юклатилган тегишли давлат ижроия органлар томонидан юритилади. қуйидаги давлат ижроия органлари давлат сув кадастрини юритувчи махсус давлат органлари ҳисобланадилар. Ер усти сувлари бўлими бўйича  Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамаси ҳузуридаги Гидрометеорология Бош бошқармаси, Ер ости сувлари бўлими бўйича Ўзбекистон Республикаси Давлат Геология ва Минерал ресурслар қўмитаси, сувдан фойдаланиш бўлими бўйича Ўзбекистон Республикаси қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги. Ушбу давлат органларининг сув кадастрини юритишга доир функциялари Ўзбекистон Республикасининг «Давлат сув кадастрини ишлаб чиқиш ва юритиш тартиби тўғрисида»ги Низомнинг 34-43-бандларида кўрсатилган. Унга кўра Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамаси ҳузуридаги Гидрометеорология бош бошқармасининг Давлат сув кадастрини юритиш бўйича функцияларига Давлат геология қўмитаси ҳамда қишлок ва сув хўжалиги вазирлиги билан биргаликда Давлат сув кадастрининг умумий принципларини ва илмий-услубий асосларини, Давлат сув кадастрини юритиш, Давлат сув кадастрининг автоматлаштирилган ахборот тизимини лойиҳалаш ва ташкил этиш тартибини ишлаб чиқиш; Давлат сув кадастрини ташкил этиш ва юритишга оид барча ишларни мувофиқлаштириш, йўналтириш ва бирлаштириш; Давлат геология қўмитаси ҳамда қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги билан биргаликда Давлат сув кадастрининг идоралараро норматив-техник ҳужжатларини (шу жумладан Давлат сув кадастрининг қўшма нашрлари макетини), шунингдек, Давлат сув кадастрининг автоматлаштирилган ахборот тизими учун идоралараро лойиҳа хужжатларини ишлаб чиқиш; Давлат геология кўмитаси ҳамда қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги томонидан ишлаб чиқиладиган Сув кадастрини юритишга оид услубий кўрсатмаларни, Давлат сув кадастри нашрлари макетини ва Давлат сув кадастрига оид бошқа норматив-техник ҳужжатларни, шунингдек, Давлат сув кадастрининг автоматлаштирилган ахборот тизими учун лойиҳа ҳужжатларини келишиб олиш; Давлат геология қўмитаси ҳамда қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги мутахассисларини жалб қилган ҳолда ер усти сувлари ва ер ости сувлари ҳамда улардан фойдаланиш тўғрисидаги маълумотларни йиғма таҳлил қилишни, боғлашни ва умумлаштиришни, Давлат сув кадастрининг қўшма нашрларини чиқаришга тайёрлаш ва нашр қилиш; Давлат геология қўмитаси ҳамда қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги билан биргаликда Давлат сув кадастри ахборотномасини нашр этишга тайёрлаш; “Ер усти сувлари" бўлими бўйича Давлат сув кадастрини ишлаб чиқиш; ушбу бўлим бўйича Давлат сув кадастрини (жумладан, Давлат сув кадастрининг автоматлаштирилган ахборот тизимини) юритиш тизимини ишлаб чиқиш ва такомиллаштириш; ер усти сувларининг классификаторларини ишлаб чиқиш; ер усти сувлари тўғрисидаги ахборотларни тўплаш, назорат қилиш, қайта ишлаш ва умумлаштиришга оид усулларни, алгоритмларни ва машиналаштирилган дастурларни ишлаб чиқиш; ахборотларни кодлаштириш ва сақлаш усулларини ишлаб чиқиш; бўлим бўйича Давлат сув кадастрининг автоматлаштирилган ахборот тизими функционал ва идоравий кичик тизимларни лойиҳалаш, синаш, жорий этиш ва такомиллаштириш; Сув кадастри ҳудудий марказлари ва маҳаллий органлари учун Давлат сув кадастрини юритишга оид услубий кўрсатмаларни, бўлим бўйича Сув кадастри нашрлари макетларини ва бошқа норматив-техник ҳужжатларни ишлаб чиқиш; ер усти сувлари тўғрисидаги маълумотларни йиғиш, назорат қилиш, қайта ишлаш, сақлаш ва уларни фойдаланувчилар сўровига кўра бериш; ер усти сувлари ресурсларини жорий ва истикбол учун ҳамда уларнинг хўжалик фаолияти таъсиридаги ўзгаришларни баҳолаш; Давлат сув кадастри нашрларини чиқаришга ва эълон килишга тайёрлаш; ўзига қарашли муассасалар ҳамда ташкилотлар томонидан бажариладиган Давлат сув кадастрини ишлаб чиқиш ва юритишга оид ишларга раҳбарлик қилиш, режалаштириш ва уларнинг бажарилишини назорат қилишни амалга ошириш кабилар киради. Бундан ташқари, унинг функциялари бўлиб "Ер ости сувлари" ва "Сувдан фойдаланиш" бўлимлари бўйича Давлат сув кадастрини юритиш учун зарур бўлган ер усти сувлари тўғрисидаги маълумотларни Давлат геология қўмитасига ҳамда қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигига берилишини таъминлайди.
Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитасининг Давлат сув кадастрини юритиш бўйича функцияларига “Ер ости сувлари” бўлими бўйича Давлат сув кадастрини ишлаб чиқиш ва уни юритиш; Давлат сув кадастрини (жумладан, Давлат сув кадастрининг автоматлаштирилган ахборот тизимини) юритиш тизимини ишлаб чиқиш ва такомиллаштириш; ер ости сувларининг классификаторларини ишлаб чиқиш; ер ости сувлари тўғрисидаги ахборотларни тўплаш, назорат қилиш, кайта ишлаш ва умумлаштиришга оид усулларни, алгоритмларни ва машиналаштирилган дастурларни ишлаб чиқиш; ахборотларни кодлаштириш ва сақлаш усулларини ишлаб чиқиш; бўлим бўйича Давлат сўв кадастрининг автоматлаштирилган ахборот тизими функционал кичик тизимларни лойиҳалаш, синаш, жорий этиш ва такомиллаштириш; Сув кадастри ҳудудий марказлари ва маҳаллий органлари учун Давлат сув кадастрини юритишга оид услубий кўрсатмаларни, бўлим бўйича Сув кадастри нашрлари макетларини ва бошқа норматив-техник ҳужжатларни ишлаб чиқиш; ер ости сувлари тўғрисидаги маълумотларни йиғиш, назорат қилиш, қайта ишлаш, сақлаш ва уларни фойдаланувчилар сўровига кўра бериш; ер ости сувлари ресурсларини жорий ва истиқбол учун ҳамда уларнинг хўжалик фаолияти таъсиридаги ўзгаришларни баҳолаш; Давлат сув кадастри нашрларини чиқаришга ва эълон қилишга тайёрлаш; ўзига қарашли муассасалар ҳамда ташкилотлар томонидан бажариладиган Давлат сув кадастрини ишлаб чиқиш ва юритишга оид ишларга раҳбарлик қилиш; режалаштириш ва уларнинг бажарилишини назорат қилишни амалга ошириш тааллуқли бўлади.
Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси Давлат сув кадастрини юритиш бўйича услубий кўрсатмалар лойиҳаларини, Давлат сув кадастри нашрлари макетларини ва Давлат сув кадастрининг бошқа норматив-техник ҳужжатларини, шунингдек, "Ер ости сувлари" бўлими бўйича Давлат сув кадастрининг автоматлаштирилган ахборот тизимига лойиҳа ҳужжатларини келишиб олиш учун Гидрометеорология бош бошқармасига такдим этади. қўмита "Ер усти сувлари" бўлими бўйича Давлат сув кадастрининг идоралараро қўшма нашрларини тайёрлаш ва Давлат сув кадастрини юритиш учун зарур бўлган ер ости сувларига оид материалларнинг Гидрометеорология бош бошқармасига берилишини таъминлайди. "Сувдан фойдаланиш" бўлими бўйича эса у Давлат сув кадастрини юритиш учун зарур бўлган маълумотларнинг қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигига берилишини таъминлайди.
Ўзбекистон Республикаси қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигининг Давлат сув кадастрини юритиш бўйича функциялари “Сувдан фойдаланиш" бўлими бўйича Давлат сув кадастрини ишлаб чиқиш ва уни юритиш; Давлат сув кадастрини (жумладан, Давлат сув кадастрининг автоматлаштирилган ахборот тизимини) юритиш тизимини ишлаб чиқиш ва такомиллаштириш; сувдан фойдаланиш тўғрисидаги ахборотларни назорат қилиш, қайта ишлаш ва умумлаштиришга оид усуллар, алгоритмларни ҳамда машиналаштирилган дастурларни ишлаб чиқиш; ахборотларни кодлаштириш ва сақлаш усулларини ишлаб чиқиш; Сув кадастри автоматлаштирилган ахборот тизимининг функционал кичик тизимларини лойихалаш, синаш, жорий этиш ва такомиллаштириш; ирригация тизимларининг ҳавза бошқармалари, магистраль каналлар (тизимлар) бошқармалари ва ирригация тизимлари бошқармалари учун Давлат сув кадастрини юритиш бўйича услубий кўрсатмаларни, Давлат сув кадастри нашрлари макетларини ва Давлат сув кадастрининг бошқа норматив-техник ҳужжатларини ишлаб чиқиш; сувдан фойдаланувчилар, ер усти ва ер ости сувларидан фойдаланиш тўғрисидаги маълумотларни йиғиш, назорат қилиш, қайта ишлаш, сақлаш ва бериш; сувдан фойдаланишни жорий ва истиқбол учун баҳолаш хамда сув хўжалиги ҳисобот балансларини тузиш; "Сувдан фойдаланиш" бўлими бўйича эса Давлат сув кадастри нашрларини чиқаришга ва эълон қилишга тайёрлаш; ўзига қарашли муассаса ҳамда ташкилотлар томонидан бажариладиган Давлат сув кадастрини ишлаб чиқиш ва юритишга оид ишларга раҳбарлик қилиш, режалаштириш ва уларнинг бажарилишини назорат қилишни амалга оширишдан иборат.
Ўзбекистон Республикаси қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги Давлат сув кадастрини юритиш бўйича услубий кўрсатмалар лойиҳаларини, Давлат сув кадастри нашрлари макетларини ва Давлат сув кадастрининг бошқа норматив-техник ҳужжатларини, шунингдек, "Сувдан фойдаланиш" бўлими бўйича Давлат сув кадастрининг автоматлаштирилган ахборот тизимига оид лойиҳа ҳужжатларини келишиб олиш учун Гидрометеорология бош бошқармасига тақдим этади. Шунингдек, “Ер усти сувлари" бўлими бўйича Давлат сув кадастрининг идоралараро қўшма нашрларини тайёрлаш ва Давлат сув кадастрини юритиш учун зарур бўлган сувдан фойдаланишга оид материалларни Гидрометеорология бош бошқармасига берилишини таъминлайди. Бундан ташқари, вазирлик "Ер ости сувлари" бўлими бўйича Давлат сув кадастрини юритиш учун зарур бўлган маълумотларни Давлат геология кўмитасига берилишини таъминлаш учун масъулдир.

VII-БОБ. СУВ РЕСУРСЛАРИНИ МУҲОФАЗА қИЛИШНИНГ ҲУқУқИЙ АСОСЛАРИ.

1.	Сувдан фойдаланиш ва муҳофаза қилишнинг асосий муаммолари

Табиат бойликлари орасида сув алоҳида ўрин тутади. Чунки барча тирик жонзотлар ҳаётининг асосий манбаи сувдир. Сувсиз ҳаёт бўлиши мумкин эмас. Планетамизда сув пайдо бўлганидан кейингина хаёт пайдо бўлди. Шу сабабдан ота боболаримиз сувни тоза сақлашга, ундан оқилона фойдаланишга алоҳида эътибор берганлар. «Сув учун кураш-ҳаёт учун кураш», деб бежиз айтишмаган. 
Зеро, инсоният ҳаёти давом этиши учун одамлар сувни, ердаги сув манбаларини, аввало чучук сувни эҳтиёт қилишлари лозим.
Саҳрои Кабирдаги қабилалардан бирига меҳмон бўлган саёҳатчиларнинг ювинаётганини кўриб, мезбонлар анча ранжишган. Чунки, улар бутун қабилага бир неча кунга етадиган сувни бир пасда тугатган. Маълум бўлишича, сув бу ерда энг азиз неъмат ҳисобланиб, уни қатъий назорат остида тарқатишар экан.
Японияга борган бир мутахассиснинг дастлабки олган маоши фойдаланган сувига етмаган.
Ҳиндистондаги қадимги шаҳарлардан бири Мохенжо-Дародаги харобалар текширилганда диаметри 0,5 дан 2,5 метргача келадиган кудуқ топилган, чамаси у айрим уйларни сув билан таъминлаган ҳамда жамоат жойларида одамлар чўмиладиган ҳовузлар шу сув билан тўлдирилган қадимги Римда сувнинг янги манбалари ҳақида мунтазам қайғуришган. 312 йилда шаҳарга 16,5 км узоқдаги тоза сув манбаидан водопровод ўтказилган. Тахминан орадан 50 йил ўтгач, шаҳарга Аннон дарёсидан водопровод ўтказилган. Унинг узунлиги 63 км.дан ортиқ бўлган, кейинги водопровод узунлиги 91 км эди. Шуниси қизиқки, водопровод суви махсус резервуарларда йиғилиб, тиндирилган. Унда сув босими кераклигича бўлиб, шу босим туфайли жамоат ҳовузлари, ҳаммомлар, шунингдек шахсий уйлар сув билан таъминланган.
Перуда «Сув худоси» ибодатхонаси топилган. Унда фонтан ва каналлар бўлган, улар ибодатхона яқинидаги шаршара суви билан тўлдирилган. Афинада эса эрамиздан олдинги VI асрдаёқ қудуқ сувидан фойдаланиш тартибини белгилайдиган қонун чиқарилган.
Юнонлар ўз даврида Феодесияда, Керчда, Евпаторияда ажойиб водопровод қурганлар. қадимги Мисрда фиръавнлар даврида парма лаб ковланган қудуқлар мавжуд бўлган.
Ичимлик сувининг одам организми учун аҳамиятини Шарқнинг кўпгина олимлари яхши билишган. Масалан, Абу Али ибн Сино «Тиб қонунлари» китобининг биринчи жилдида «Сувнинг сифати» ҳақида кўпгина маълумотлар келтирилган, сувнинг инсон ҳаёти учун зарур элементлардан бири экани, сувнинг хусусиятларини яхшилайдиган бир неча усулларни баён қилган.
Ибн Сино ўша даврдаёқ сувни тоза сақлаш, уни қайнатиб ичиш кераклигини одамларга уқтирган. У сувни қайнатиб ичишга қарши нодон табиб ва дуохоналарга эътироз билдирган.
Кўриниб турибдики, ҳар доим одамларни сув билан таъминлаш масаласи муаммо бўлиб келган. Ҳаттоки, ҳозирги пайтда ҳам Греция, Голландия, Германия, Швейцария, АқШ ва бошқа кўплаб мамлакатларда ичимлик суви билан таъминлаш асосий масалалардан биридир.
Планетамизнинг тўртдан уч қисмини денгиз, океан ва музликлар қопланган бўлишига қарамай, кўплаб аҳоли зарур миқдордаги ичимлик суви билан таъмин этилмаган. Етарли ичимлик сув истеъмол қила олмаётганлар сони ҳозир бир миллиард икки юз миллион кишига етиб колган. Саксон фоиз касаллик сув етишмаслиги ва унинг ифлослиги туфайли содир бўлмоқда. Бу аянчли маълумотлар сув таъминоти бўйича Италия пойтахтида ўтказилган Бутунжаҳон конгрессида қайд этиб ўтилди.
Ер юзасининг 70 фоиздан ортиқ майдони сув билан қопланган, аммо улар тур, ичиб бўлмайди. қуруқликнинг 3 фоизи ичишга яроқли дарё ва қўллардан иборат. Ҳозирги пайтда дунёдаги 50 дан зиёд мамлакатда чучук сув танқислиги сабабли катта қийинчиликлар туғилмоқда. Масалан, дунё бўйича ҳар куни тоза сув йўқлигидан 25000 киши ҳалок бўлмоқда, Сувдан фойдаланиш масаласи шу қадар муҳимки, ўн йилликни (1981-1990) Бирлашган Миллатлар ташкилоти «Чучук сув халқаро ўн йиллиги» деб эълон қилган.
БМТ нинг Бош Ассамблеяси планетанинг бутун аҳолисини сифатли сув билан таъминлашга эришиш, бутун ер шари аҳолиси учун керакли тозалаш иншоотлари қуриш ва уларни жиҳозлаш, сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, экологик вазиятни мустаҳкамлаш бу халқаро ҳаракатнинг  вазифаси эканлигини белгилаб берди.
Ҳаммамизга маълумки, одам органимизмида рўй берадиган энг мураккаб реакциялар сув ёрдамида рўй беради. Ҳар бир фуқаро хўжаликда ишлатиш ва ичиш учун ўрта ҳисобда суткасига 109 литрдан ошиқроқ, саноат ва қишлоқ хўжалиги эҳтиёжини ҳисобга олганда иқтисодий ривожланган мамлакатларда бир суткада одам бошига 120 дан 650 литргача сув сарфланиши мумкин.
Масалан, Москвада ҳар бир киши учун 650 литр сув тўғри келади, бунинг 300 литри саноат эҳтиёжлари учун сарфланади. Кўриниб турибдики, ҳар бир киши суткасига 550 литрдан сув сарфласа, мамлакат эҳтиёжи учун йилига 57,5 куб км сув керак бўлар экан. Бунга албатта қишлоқ хўжалиги учун сарфланадиган сувлар кирмайди. 1 тонна пахта етиштириш учун 10 000 тонна олиш учун эса 4000 тонна сув керак бўлар экан.
Инсонни физиологик эҳтиёжини қондириш учун суткасига 2-3 литргача сув сарфланади. Бу Ўрта Осиё шароитларида эса ҳаво ҳарорати 39-40 даража ва ундан ортиқ бўлган муносабати билан исиб, намлик камайиб кетганда сувга бўлган эҳтиёж жуда ортади ва у суткасига 6-8 литрга ва ундан кўпни ташкил этади. Жазирама иссиқ шароитида жисмоний ишнинг оғирлигига қараб одамнинг сувга бўлган физиологик эҳтиёжи суткасига 8-11 литргача етади.
Жумладан, 1960 йиллардан бошлаб Ўрта Осиёнинг энг катта сув ҳавзаси – Орол денгизи катта тезлик билан қурий бошлади. Унинг сув сатҳи 1994 йилга келиб 36,94 м.ли белгига тушиб қолди. Сув ҳажми эса 784 кубкилометрга қисқарди. Денгиз қуришидан ҳосил бўлган 33000 квадрат километр ер қумли ҳамда шўрхок чўлга айланди. Шу тарзда Орол денгизи бўйида яна бир қуруқ чўл вужудга келиб, денгиз суви юзасининг қисқариши ҳисобига тобора кенгайиб бормоқда. Орол денгизининг сув ҳажми 1960 йилги 1062 кубкилометрдан 1994 йилга келиб 278 кубкилометрга қисқарди. Сувнинг шўрлиги 1961 йилги 10,5% дан 1991 йилда 33% га етди, яъни 3 баравар ортди. 1981 йилга келиб, денгизда кема бутунлай тўхтади. 1984 йилдан бошлаб балиқ тутиш барҳам топди.
Оролга келиб қуйиладиган сувнинг кескин камайишига эса ўлкада суғориш ишларининг ниҳоятда авж олганлиги, кейинги 30 йил мобайнида Орол ҳавзасида деярли 30 млн.га яқин гектар янги ер ўзлаштирилиб, уларга сув чиқарилиши, пахта яккаҳокимлиги, дарёлар, сув омборлари ва каналлар сувидан нооқилона фойдаланиш, экинларнинг суғориш нормасига амал қилмаслик, сувни энг кўп ишлатадиган деҳқончилик тармоғи – шоликорликнинг кенгайиши каби омилларнинг бир бутун мажмуи сабабдир.
1960 йилларда Орол денгизига йилига 58,9 кубкилометрдан ортиқ Амударё ва Сирдарё суви қуйилар эди. 70-йилларнинг ўрталарида Сирдарё суви Оролга умуман етиб бормади. Амударё эса эндиликда йилига ўрта ҳисобда 3-10 кубкилометр атрофида сув келтириб қуя бошлади. 1982, 1986 йилларда эса ҳатто Амударё суви ҳам денгизга умуман етиб бора олмаган эди: сув кирими сув сарфидан деярли 10 баравар камайиб кетди.
Кўрилган чора-тадбирлар ва 1993 йилнинг серсув келиши натижасида 1994 йилда Орол денгизига 30,6 кубкилометр, чунончи, Амударёдан 21,6 кубкилометр ва Сирдарёдан 8,9 кубкилометр сув тушди.
Ҳозир Орол денгизи муаммоси нафақат Ўзбекистон, балки бутун дунё олдида турган энг долзарб экологик муаммодир. Шунинг учун, бу масалани ҳал қилишда Марказий Осиё давлатлари, бошқа хорижий давлатлар, кенг жамоатчилик, турли ташкилотлар биргаликда фаолият кўрсатмоқдалар. Бу билан ҳеч нарсага эришилмади.

2. Сув ресурсларини ҳуқуқий муҳофаза қилишнинг ўзига хос хусусиятлари

Ҳозирги бозор иқтисодиёти шароитида табиатнинг барча бойликлари қатори, сув ресурсларига бўлган эҳтиёж бениҳоя катта. Келажак авлодимизнинг соғлиги оби-ҳаётимиз билан боғлиқ экан, демак қабул қилинаётган сув тўғрисидаги қонун, қарор ва фармонлар сув бойликларидан оқилона фойдаланиш, муҳофаза қилиш, уни булғаниш ва ифлосланиш ҳамда камайиб кетишидан сақлаш ишига кўмаклашиши лозим.
Республикамизда истеъмол қилинаётган сув миқдорининг 95 фоизи дарё ва сойлардан олинади. Сувни истеъмолчиларга ўз вақтида ва керакли миқдорда етказиб бериш мақсадида кўплаб канал, зовур, гидроузел, гидортехника иншоотлари, сув омборлари, доимий насос станциялари қурилган. Республикамиз қишлоқ хўжалиги суғориладиган деҳқончиликка асосланган. Сув хўжалигига умумий сув сарфи секундига 2500 куб метрдан ортиқ бўлган 75 йирик канал, умумий ҳажми 18,6 миллиард кубметр бўлган 53 сув ва 25 сел омборлари, 32, 4 минг километр хўжаликларо коллекторлар бор. Сув иншоотларини ишлатиш ва ерларнинг милиоратив ҳолатини яхшилаш билан боғлиқ бўлган барча ишларни Ўзбекистон Республикаси қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ва унинг жойлардаги ташкилотлари бажаради.
Ўзбекистон ҳудудини кесиб ўтувчи энг катта сув артериялари бўлмиш Сирдарё ва Амударё ҳамда уларнинг ирмоқлари Ўзбекистондан ташқарида бошланади. Норин, қорадарё, Сух, Чирчиқ, Заравшон, Сурхандарё, қашқадарё, Шерободдарё Ўзбекистоннинг йирик дарёлари ҳисобланади. Уларнинг кўпчилиги фақат ўрта ва қуйи оқимида Ўзбекистон ҳудудидан ўтади. Сирдарё ҳавзасининг сув йиғиш майдонида 38 куб километр сув тўпланади, унинг фақат 10 фоизи Ўзбекистон ҳудудига тўғри келади. Амударёнинг сув йиғиш майдонидан тўпланган 79 куб километр сувнинг эса фақат 8 фоизи Ўзбекистонга тегишли. 
Ўрта Осиёдаги музликларнинг асосий қисми Ўзбекистон ҳудудидан ташқарида жойлашган. Ўзбекитондаги дарёларга сув берувчи музликларда табиий сувнинг катта заҳираси бор. Дарёлар сув манбаининг миқдори йил фаслларига қариб (баҳор ёки ёзда) ўзгариб туради. Дарёларда баҳор ва ёз ойларида йиллик сув ҳажмининг 70-95 фоизи оқиб ўтади. Ёғин бўғланишга нисбатан кўп бўлган тоғ чўққиларида музликлар вужудга келган. Писком дарёси ҳавзасидан музликнинг қуйи чегараси ҳийла пастда (ўртача 3420 метр баландликда). Бундай музликларнинг дарёларга сув йиғилишида иштироки катта. Музликларнинг айримлари нисбатан анча катта ўлчамли (Арчабоши музлиги 25,4 квадрат километр). Дарёлардан тоғлардан текисликликка чиққач, суви суғоришга олиниши, экинзорлардан қайта дарёга келиб қўйилиши ва сув омборлари воситасида тартибга солиб турилиши натижасида уларнинг табиий йўналиши ўзгаради.
Баланд тоғ тепаликларидаги кичик дарёларнинг сувида аралашмалар ниҳотда кам. Чирчиқнинг Чиралма ирмоғида лойқа миқдори 3000 кг кубметргача етади. Фарғона водийсига Олой ва Туркистон тоғ тизмаларидан оқиб тушувчи дарёлар суви лойқалиги тоғ тепалиги 50-300 кг кубметр, қуйи зоналарида 1000-1500 кг куб-метр. Сел оқимлари эса лойқа 200 кг кубметрга етади. 
Шунингдек, Ўзбекистонда жами 250 га яқин катта-кичик кўл мавжуд. Амударё дельтасидаги энг катта кўл Судочье кўлидир. Ўзбекистон кўлларининг аксари қисми тоғларда, 2000-3000 метр баландликда жойлашган.
Ўзбекистонда сўнгги йилларда бир қанча сув омборлари қурилди. Улар асосан ирригация мақсадлари учун мўлжалланган. Сув омборларининг ҳажми уларга сув берувчи дарёлар режими ва сув-хўжалик мақсадлари билан боғлиқ. Сув омборларидаги сув миқдори Ўзбекистоннинг табиий сув ҳавзаларидаги сув ҳажмидан кўп марта ортиқ.
Ўзбекистоннинг қурғоқчил континентал иқлимли, чўл, чалачўл ва тоғ даштлари устун турувчи шароитида сув муаммоси ҳамиша энг жиддий муаммо бўлиб келган. Сўнгги ўн йилликларда янги-янги чўл массивларининг деҳқончилик учун ўзлаштирилиши, мавжуд экин майдонларининг муттасил кенгайиши, янги-янги сув омборлари ва каналлар қурилиши, шаҳарлар бунёд этилиши муносабати билан оқар сувлар тобора тақчиллигининг вужудга келиши ҳамда ифлосланиши кўплаб жиддий иқтисодий-ижтимоий ва экологик муаммоларни келтириб чиқаради. Хусусан ер ости сувларини муҳофаза қилишда жиддий муаммолар мавжуд. Масалан, Фарғона водийсининг айрим ҳудудларида сизот сувлари юзаси 3 миллиметрли нефть пардаси билан қопланган. Бу ҳол тоза ичимлик ва технологик сув таъминоти учун жиддий ҳавфдир. 
Коллектор – зовур шахобчаларидаги ифлосланган сувларнинг шўрлик ва минераллашганлик даражаси Орол бўйи, Бухоро воҳаси, Мирзачўл ва Фарғона воҳасидаги табиий-экологик жиҳатдан йўл қўйиш мумкин бўлган даражадан 3-5 баравар ортиқлиги аниқланган. Оғир металлар концентрацияси Чирчиқнинг Салорга қўйилиш жойи этагида меъёридан 10-15 баравар ортиқ бўлиб, айрим вақтларда бу кўрсаткич 40-50 га етади.
Юқоридаги иқтисодий таҳлил ва сувдан фойдаланиш ресурслари ҳолати шуни кўрсатмоқдаги, мамлакатимизда сув алоҳида хусусиятга эга бўлиб, у ҳуқуқий муҳофазага муҳтож. 
Сув табиий ресурс сифатида бир қатор хусусиятларга эга, биринчидан, у деярли кўп ҳолларда бир марта фойдаланади; иккинчидан, сувнинг табиий сақланиши, бошқа табиат бойликларини ҳам мутаносибликда бўлишига асосий манба бўлиб хизмат қилади.
Учинчидан, сувни сифатини нормал бўлишини таъминлаш, барча табиат бойликлари ва тирик мавжудот ҳаётини сақлайди; тўртинчидан, сувни муҳофаза қилиш ва ундан оқилона фойдаланиш ер, ўрмон, ҳайвонот, ўсимликлар дунёси муҳофазасига ҳам хизмат қилади.
Шундай экан, сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш ҳар хил восита ва усуллар ёрдамида амалга оширилиши мумкин. 
Ана шундай усуллардан бири сув манбаларини ҳуқуқий муҳофаза қилишдир, яъни сув ресурсларини қонун ва бошқа ҳуқуқий нормалари ёрдамида, уни тозалигини таъминлаш, ифлосланишдан сақлаш, фойдаланиш режими (тартиби)ни талаб даражасида таъминлаш ҳамда сув ресурслари мавжуд манбаларни сақлаш ёки уларни ёмон ҳолатдан ҳимоя қилиш шулар жумласидандир.
Сувни муҳофаза қилиш Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида» ги қонунининг 97-102-моддалари билан тартибга солинади.
Ушбу қонунда сувни ҳуқуқий муҳофаза қилиш масаласи етарлича ўз ифодасини топмаган бўлса-да, аммо унинг айрим чора-тадбирлари устида тўхтаб ўтилган.
Жумладан, қонуннинг 99-моддасида қуйидагилар тақиқланади:
-ишлаб чиқариш чиқитлари, маиший ва бошқа хил чиқитлар ҳамда чиқиндиларни сув объектларига ташлаш;
-мойларнинг, ёғочларнинг, кимёвий ва нефть маҳсулотларининг тўкилиб-сочилиши натижасида сувни булғатиш ва ифлослантириш;
-сув ҳавзаларининг юзи, сув ҳавзаларини қоплаб турган яхлар ва музликларнинг юзаси, саноат чиқитлари, маиший чиқинди ва бошқа ташландиқ чиқитлар, шунингдек ер усти ва ер ости сувларининг сифатини ёмонлаштириб юборадиган нефть ва кимёвий маҳсулотлар билан булғатиш ва ифлослантириш;
-сувни ўғитлар ва заҳарли химикатлар билан булғатиш.
Ушбу қонуннинг 101-моддасида, ер ости сувларини муҳофаза қилиш тартиби ифодаланган.
Ер ости сувлари чиқариш ва ундан фойдаланиш билан шуғулланувчи идоралар сув чиқарилаётган участка ва унга туташ ҳудудларда ер ости сувларига доир режимларига риоя этилишини кузатиб боришлари, шунингдек, фойдаланаётган сувнинг миқдори ва сифатини ҳисобини юритишлари шарт.
Башарти, фойдалали қазилмалар конларини қидириш, уларни ўрганиш ва улардан фойдаланиш билан боғлиқ бурғилаш ҳамда бошқа кон-қидирув ишларини бажариш чоғида ер ости сувлари бор қатламлар аниқланган тақдирда, бу ҳақда табиатни муҳофаза қилиш, сув хўжалиги органларига маълум қилиниши ҳамда белгиланган тартибда ер ости сувларини муҳофвза қилишга қаратилган чора-тадбирлар кўрилиши лозим. Башарти, саноат оқинди сувларини оқизиш учун қазиладиган қудуқлар сувли қатламларни ифлослантириш манбаига айланиши мумкин бўлса, бундай қудуқлар қазиш ҳоллари ман этилади.
Ўз-ўзидан сув чиқариб, суви фойдаланиш учун яроқсиз бўлган қудуқларга сувни бошқариш ускуналари ўрнатилиши, улар қонунларда белгиланган тартибда тўхталиб қўйилиши ёки тугатилиши лозим.
Сифатли ер ости сувлари тўпланадиган манбалар теграсида каттиқ ва суюқ чиқиндилар тўплаш, ахлатхоналар барпо этиш, ер ости сувларининг ифлосланиш манбаига айланиш эҳтимоли бўлган саноат, қишлоқ хўжалик объеклари ва бошқа объектлар қурилишига йўл қўйилмайди. 
Ер ости сувларини муҳофаза қилиш чора-тадбирларини кўриш, шу жумладан қудуқларни кузатиш тармоғини яратиш фаолияти ер ости сувларининг ҳолатига таъсир кўрсатувчи корхоналар томонидан амалга оширилади. қонуннинг 102-моддасида қўйидагилар таъкидладланади.
Хўжалик фаолияти кичик дарёларнинг ҳолати ва режимига салбий таъсир кўрсатувчи корхоналар, ташкилотлар, муассасалар, деҳқон хўжаликлари сув хўжалиги, табиатни муҳофаза қилиш органлари билан биргаликда сувни, унинг мусаффолиги ва сифатини сақлаш чора-тадбирларини кўришлари лозим.
Юқоридагилардан кўриниб турибдики, сувни ҳуқуқий муҳофаза қилиш, сув ҳуқуқи нормалари билан ҳамда бошқа ҳуқуқ нормалари билан ҳам тартибга солинади.
Сувни муҳофаза қилиш, Ўзбекистон Республикаси Конституцияси (50-54-55 моддалари) «Табиатни муҳофаза қилиш», «Ўрмон тўғрисида»ги, «Ер кодекси», «Алоҳида муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар тўғрисида»ги, «Экологик экспертиза», «Чиқиндилар тўғрисида»ги, «Санитария тўғрисида»ги қонунлар ҳамда Меҳнат, Фуқаролик, Жиноят ва Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекслар билан тартибга солинади. 
Булардан ташқари, сув фойдаланиш мақсадига қараб, «Фермер хўжалиги»; «Деҳқон хўжалиги», «қишлоқ хўжалик кооперативлари (ширкат хўжалиги) тўғрисида»ги қонунлари билан ҳам тартибга солиниши мумкин.
Сувни ҳуқуқий муҳофаза тўғрисида гапирганда «Сув муҳофазаси», «Сувни ҳуқуқий муҳофаза қилиш», «Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини ҳимоя этиш» каби тушунчалар маъносини тўғри тушуниш ва фарқлаш лозим.
Сув муҳофазаси – бу «Сув ресурслари ва манбаларини муҳофаза қилиш тушунчасига нисбатан кенг бўлиб, у ўзида сувни муҳофаза қилиш жараёнида барча табиат бойликларини ҳам сақлаш, тиклаш ва улардан фойдаланишда санитария биологик ва экологик талабларга риоя қилиш жараёнида сувни муҳофаза қилишни талаб этади».
«Сувни ҳуқуқий муҳофаза қилиш» жараёни эса, табиатни муҳофаз қилиш, сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисидаги қонун талабларига асосан, сув манбаларидан оқилона фойдаланиш, уни табиий хоссасини сақлаш, ифлосланишига йўл қўймаслик, ҳамда сув ресурсларини, манбаларини муҳофаза қилишга қаратилган бошқа тадбирларни амалга оширишда, сув, санитария тўғрисидаги қонун талабларини бузилишига қарши курашиш, сувдан фойдаланиш ва унинг муҳофаза қилиш соҳасидаги ҳуқуқбузарликларни олдини олиш билан боғлиқ ва бошқа ҳолатларни ўз ичига олади.
«Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини ҳимоя қилиш» деганда эса, сувдан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя этиш, яъни сувдан фойдаланувчиларнинг сув муносабатлари бўйича субъектив ҳуқуқ ваколатларини амалга оширишга тўсқинлик қилишни бартараф этишга қаратилган ҳуқуқий-экологик нормалар йиғиндиси тушунилади.

3. Сув ресурсларини ҳуқуқий муҳофаза қилиш мақсади ва вазифалари

Сувни ҳуқуқий муҳофаза қилишдан мақсад сув ресурслари ва уларнинг манбаларидан оқилона фойдаланиш, сувни табиий хоссаларини сақлаш, уни ифлосланишдан, заҳарланишдан, таркиби бузилишидан ҳимоя қилиш айниқса, сувни санитария талабларига мослиги ва унда яшайдиган табиий мавжудотни экологик нормал ҳолатини таъминлашдан иборат бўлиши лозим.
Амалдаги «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида» ги қонуннинг XXIV бобида сувнинг ҳуқуқий муҳофаза қилишнинг мақсади ўз ифодасини топган.
 Ҳамма сувлар (сув объектлари) аҳоли соғлигига зарар етказиши, шунингдек балиқ заҳираларининг  камайиши, сув таъминоти шароитининг ёмонлашиши ҳамда сувнинг физикавий, кимёвий ва биологик хоссалари пасайиши, сувнинг табиий тозаланиш хусусияти камайиши, сувнинг гидрологик ва гидрогеологик режамининг бузилиши натижасида келиб чиқадиган бошқа кўнгилсиз ҳодисаларга олиб келиши ҳолларидан муҳофаза қилиниши керак.
Таъкидалаш ўринлики, сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва муҳофаза қилиш кўп ҳолларда назорат қилиш тартиби билан ҳам боғлиқ бўлади.
Мазкур масала юзасидан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 1999 йил 24 майдаги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектларининг техник ҳолатини ҳамда бехатар ишлашини назорат қилиш Двлат инспекцияси («Давлат сув хўжалик назорат»)ини ташкил қилиш тўғрисидаги фармони катта аҳамияга эга.
Халқ хўжалигини фаолият кўрсатиши, қишлоқ хўжалиги экинларидан барқарор ҳосил олиниши сув хўжалиги объектларининг ишончли ҳамда бехатар ишлашига боғлиқдир. Мана шундай шарт-шароитларни таъминлаш бундай объектларнинг техник ҳолати устидан назоарт кучайтирилиши, турли вазирликлар ва идоралар фаолияти мувофиқлаштирилишини, Марказий Осиё давлатларидаги сув хўжалиги ташкилотларининг баҳамжиҳат ҳаракат қилишларини тақоза этади. Шунингдек, катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектларининг ишончли техник ҳолатини ҳамда бехатар ишлашини таъминлаш кўзда тутилган.
Бундан ташқари, ҳозирги пайтда аҳоли яшаш жойларини ичимлик суви билан таъминлаш ва уни муҳофаза қилиш мақсадида ҳукумат томонидан ҳам бир қатор чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. 
Ушбу муаммонинг ечими Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 1 июнда қабул қилинган «қишлоқ аҳоли яшаш жойларини ичимлик суви ва табиий газ билан таъминлашни янада яхшилаш чора-тадбирлари тўғрисида» ги қарорида ҳам ўз ифодасини топган.
Унинг 5-бандида қишлоқ аҳолисини ичимлик суви билан таъминлаш самарадорлигини ошириш ва сифатини яхшилаш мақсадида қишлоқ сув таъминоти идоравий тизимларини коммунал хизмат кўрсатиш ҳудудий органлари балансига бериш йўли билан ичимлик сув таъминоти соҳасида таркибий ўзгартиришларни амалга ошириш ва минтақавий ва минтақалараро магистрал сув қувурларидан фойдаланишнинг ягона тизимини яратиш мақсадга мувофиқ деб ҳисобланиши алоҳида кўрсатилган.
Сувни ҳуқуқий муҳофаза қилиш мақсади унинг маълум вазифаларини ҳам амалга ошириш ҳолати билан боғликдир.
«Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунда кўрсатилишича, «Ҳамма сувлар (сув объектлари) аҳоли соғлиғига зарар етказиши, шунингдек балиқ захираларининг камайиши, сув таъминоти шароитининг ёмонлашиши ҳамда сувнинг физикавий, кимёвий ва биологик ҳоссалари пасайиши, сувнинг табиий тозаланиш хусусиятининг камайиши сувнинг гидрологик ва гидрогеологик режимининг бузилиши натижасида келиб чиқадиган бошқа кўнгилсиз ҳодисаларга олиб келиши ҳолларидан муҳофаза қилиниши керак» (97-модда).
Сув тўғрисидаги  қонунда, фаолияти сувларнинг ҳолатига таъсир этувчи корхоналар, ташкилотлар ва муассасалар, маҳаллий ҳокимият органлари, табиатни муҳофаза қилиш, сув хўжалиги, санитария назорати органлари ҳамда бошқа манфаатдар идоралар билан келишилган ҳолда технология, ўрмон-мелиорация ва агротехника, гидротехника, санитария-техника тадбирларини ўтказишлари шарт», деб кўрсатилган. (98-модда)
Сув манбаларини ифлосланишдан муҳофаза қилишнинг энг яхши йўли марказлашган сув таъминотини ташкил қилишдан иборат.
Очиқ сув ҳавзаларидан сув олинадиган жойни танлашда сувнинг ифлосланмаслиги, сув ҳавзасига етарли миқдорда сув тушиб туришини, сув ҳавзаси атрофининг тўсилганлигини, қирғоқнинг бузилмаслигини ҳисобга олиш керак. Сув олинадиган жойни танлаш ҳар сафар мураккаб санитария масаласи ҳисобланади. Муҳими, сув олинадиган жой оқова сувлар тушадиган жойдан аҳоли яшайдиган пунктнинг истиқболи, яъни кенгайиши назарда тутилади. Шунингдек, сув олинадиган жой дарё ирмоқлари чуқурлиги камида 2,5 метр бўлган, қирғоғи ювилмайдиган жойдан олинади. Бу қоида сув омборларига ҳам тегишлидир.
Ҳар қандай сув манбаи, айниқса очиқ сув ҳавзалари ташқи муҳит билан боғланганлиги ва сув сифатига табиий ҳодисалар, саноат ва коммунал қурилишлар, аҳолининг хўжалик ва турмушдаги фаолияти таъсир қилишни ҳисобга олиб, водопровод қурилишида албатта санитария зонаси ташкил этиш керак.
Мавжуд қонунчиликка асосан ташкилотлар барча водопроводлар учун санитария муҳофазаси зонаси ташкил қилишлари керак.
Санитария маиший сув таъминотидан фойдаланиладиган районларда санитария муҳофаза зонаси яратиш зарур. Бундай ҳолларда санитария назорат органлари ва шу территориядаги сувдан фойдаланишни ва муҳофаза қилишни бошқарадиган органларга қуйидаги ҳажмда ер ажратилади: 
-очиқ сув ҳавзалари учун 100 м. Сувнинг иккала қирғоғига инспекторлик йўллари қилинади, кўкаламзорлаштирилади, шаҳар доирасида эса қирғоқлар қўшимча равишда обод қилинади;
-ўзанли ва сув қуйилиб турадиган сув омбори учун 300 м чор атрофи муҳофаза қилинади;
-артезиан қудуқ учун фойдаланиладиган айрим қудуқлар, булоқлар ва чашмалар ёки ер ости сувлари усти 30м радиусда сувга чидамли материаллар билан ёпилди, майдони камида 0,25га бўлади;
-айрим қудуқлар учун ер ости суви ёки инфильтрацион сувдан фойдаланганда 30 м радиусда усти ёпилади, майдони камида 0,75 га бўлади.
Айрим районларда, масалан, йирик шаҳарлар ёки корхоналарда кишлоқ хўжалигида заҳарли химикатлар кўп ишлатилганда санитария назоратининг тегишли органлари талабига кўра, бу зоналар кенгайтирилиши мумкин.
Шунингдек, юқорида кўрсатилган «Давлат сув хўжалик назорати» нинг сувдан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасидаги вазифалари Ўзбекистон Республикаси Президентиниг 1999 йил 24 майдаги фармонида белгилаб берилган. 
 «Давсувхўжаликназорат» давлат назорат органи ҳисобланиб, қуйидаги асосий вазифаларнинг ҳал этилишини таъминлайди:
Катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектларидан фойдаланишда уларнинг ишончли техник ҳолатини таъминлаш устидан назоратни амалга ошириш ҳамда бехатар ишлашини таъминлаш;
  -катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектларининг бехатарлиги мезонлари ҳамда қоидалирини ишлаб чиқишни ташкил қилиш ва тасдиқлаш;
  -манфаатдор вазирликлар ва идоралар билан биргаликда катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектлари техник ҳолатининг ишончлилиги ҳамда бехатар ишлашини экспертизадан ўтказиш;
  -тегишли вазирликлар ва идоралар билан бирга катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектларининг техник ҳолати ҳамда бехатар ишлаши билан боғлиқ ҳодисаларнинг олдини олишга доир  таклифларни ишлаб чиқиш;
  -катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объекларини қуриш ва қайта қуриш лойиҳаларини экспертизадан ўтказишни ташкил этиш, уларни барпо этиш сифати ва фойдаланишга қабул қилниши устидан назоратни амалга ошириш;
  -катта ва алоҳида муҳим сув объектларининг ишончли муҳофазаси ташкил этилишини назорат қилиш;
  -тегишли вазирликлар ва идоралар билан биргаликда катта ва алоҳида муҳим давлатлараро ҳамда чегара бўйи сув хўжалиги объектларидан пухта ва бехатар фойдаланиш масалаларининг Марказий Осиё давлатлари билан бартараф этилишини таъминлаш;
  -катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектларидан фойдаланишда уларнинг ишончли техник ҳолатини ошириш масалаларини кўриб чиқиш ҳамда уларни Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасига киритиш.
 «Давсувхўжаликназорат»нинг ўз ваколатлари доирасида қабул қилинган қарорлари вазирликлар, идоралар, корпорациялар, концернлар, уюшмалар, корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан ижро этиш учун мажбурий ҳисобланади.
Сув қонунчилиги ва ушбу талабларни бажармаслик сувдан хўжасизларча, нооқилона фойдаланиш деб ҳисобланиб, уни муҳофаза қилишни ҳуқуқий тартибини бузиш деб қараш мумкин.
Хуллас, сувни ҳуқуқий муҳофаза қилишнинг асосий мақсади ва вазифалари сув, табиатни муҳофаза қилиш, ер, ўрмон, ўсимликлар дунёсини муҳофаза қилиш ҳамда бошқа экологик –санитария тўғрисидаги қонун талабларини амалга ошириш ва уларни бажарилишини таъминлашдан иборат.

4. Сув ресурсларини муҳофаза қилишни рағбатлантириш

Мавжуд сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишда рағбатлантириш катта аҳамият касб этади.
Сув ресурсларини муҳофаза қилишни рағбатлантириш бошқа табиат объекларидан оқилона фойдаланиш ва муҳофаза қилишни ҳам таъминлайди.
Амалдаги «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги қонуннинг 37-моддасида кўрсатилганидек, табиатдан оқилона фойдаланиш, атроф табиий муҳитни муҳофаза қилишни рағбатлантириш:
-корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва фуқаролар табиий русурслардан оқилона фойдаланиш ва табиатни муҳофаза қилиш чора-тадбирларини амалга оширганлари тақдирда уларга солиқ солишда имтиёзлар бериш;
-табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш ва табиат муҳофазасини таъминлаш борасидаги чора-тадбирларни рўёбга чиқариш учун имтиёзли шартларда қисқа муддатли ва узоқ муддатли кредитлар (ссудалар) бериш;
-асосий ишлаб чиқариш фондлар учун юқори амортизация нормалари балгилаш;
-атроф табиий муҳитга ифлослантирувчи моддалар чиқариш ва оқизиш ҳамда чиқиндиларни жойлаштириш барқарор суръатда пасайтириб борилган тақдирда бундай моддаларни чиқарганлик ва оқизганлик ҳамда чиқиндиларни жойлаштирганлик учун тўловларни камайтириш;
-табиатни муҳофаза қилиш жамғармалари маблағларининг бир қисмини ифлослантирувчи моддалар чиқариш ва оқизишни камайтириш чора-тадбирларини рўёбга чиқариш мақсадида корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва айрим шахсларга фоизли қарзлар сифатида шартнома асосида бериш орқали амалга  оширилади.
Мазкур қонунда кўрсатма табиат объекти сифати сув ресурсларини муҳофаза қилишга ҳам бевосита алоқадордир.
 «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида» ги қонуннинг 106- моддасида сувдан оқилона фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишни иқтисодий таъминлашнинг чоралари сифатида рағбатлантиришга алоҳида эътибор берилган. 
Сувдан оқилона фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишни таъминлашнинг иқтисодий чоралари қўйидагилар:
-сувдан махсус фойдаланганлик, сув объекларини ифлослантирганлик ва уларга зарарли таъсир кўрсатишнинг бошқа турлари учун ҳақ ундиришни;
-сувни тежовчи технологияларни жорий этишда, сувни муҳофаза қилиш ва тажашда самарали бўлган фаолиятни амалга оширишда корханалар, муассасалар ва ташкилотларга, шунингдек юридик ва жисмоний шахсларга ҳамда фуқароларга бериладиган солиққа, кредитга оид ва бошқа имтиёзларни;
-сувдан комплекс ва оқилона фойдаланишда ҳамда уни муҳофаза қилишда ҳуқуқий, иқтисодий, ташкилий, ижтимоий, экологик ва ўзга рағбатлантириш омилларининг самарали чоралари тизимини қўллашни назарда тутади.
Республика, халқаро ва ўзга даражадаги жамоат бирлашмалари, фондлар, жамиятлар, уюшмалар ўз низомларига мувофиқ қонунларда белгиланган тартибда сувдан оқилона фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишга қаратилган самарали тадбирларни тадбиқ этилишини рағбатлантиришлари ва тақдирлашлари мумкин.
Сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш ишини яхшилаш мақсадида, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 1 июнда қабул қилинган «қишлоқ аҳоли яшаш жойларини ичимлик сув ва табиий газ билан таъминлашни янада яхшилаш чора-тадбирлари тўғрисида» ги қарори ҳам катта аҳамиятга эга.
Жумладан, мазкур қарорнинг 7-бандига кўра: аҳолини ичимлик сув ва табиий газ билан таъминлаш дастурларини амалга оширишда фаол қатнашаётган қишлоқ туманларини рағбатлантириш мақсадида ҳисобот йилида аҳолини ичимлик сув билан таъминлаш ва уй –жой фондини табиий газ билан қамраб олиш даражаси ўсишининг энг юқори фоизи учун учтадан ҳар йили бериладиган Республика мукофотлари белгиланган.
Шунингдек, сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишни амалга ошириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ва Ўзбекистон Республикаси Давлат солиқ қўмитасининг 1997 йил 28-ноябрдаги 100-сонли «Сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқни ҳисоблаш ва тўлаш тартиби тўғрисида» ги йўриқномаси, яна шу органларининг 1998 йил 4 январдаги «1998 йилда корхоналар ва ташкилотларга солиқ солиш тартибидаги ўзгаришлар тўғрисида»ги хати, ҳамда Ўзбекистон Республикасининг «Солиқ кодекс» лари катта аҳамиятга эга.
Жумладан, «Солиқ кодекси» га асосан сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқ тўлаш бўйича рағбатлантириш сифатида айрим имтиёзлар кўрсатилган.
«Солиқ кодекси» нинг 119-моддасига биноан қуйидаги юридик шахслар сув ресурсларидан фойдаланганлик учун солиқдан озод қилинадилар;
-тижорат билан шуғулланмайдиган юридик шахслар, тадбиркорлик фаолияти учун сув ресурсларидан фойдаланувчилар бундан мустасно;
-ер ости маъданли сувларидан даволаш мақсадида фойдаланувчи солиқни сақлаш муассасалари, улар маъданли сувдан савдо тармоғида реализация қилиш учун фойдаланган ҳоллар бундан мустасно;
-фармацевтика фаолияти билан шуғулланувчи ва сувдан дори воситалари тайёрлаш учун фойдаланувчи юридик шахслар;
-атроф-муҳитга зарарли таъсир кўрсатишнинг олдини олиш мақсадида ер ости сувларини чиқазиб олаётган шахслар-ана шу ер ости сувлари учун, ишлаб чиқариш ва техника эҳтиёжлари учун фойдаланиладиган сув ҳажмлари бундан мустасно;
-сув учун бюджетга ҳақ ўтказган юридик шахслардан сув олган истеъмолчилар;
-фойдали қазилмалар қазиб олиш ва шахтадан сувларни қочириш вақтида ер ости сувлари учун,ишлаб чиқариш ва техника эҳтиёжлари учун фойдаланиладиган сув ҳажмлари бундан мустасно;
-гидроэлектростанциялар – агрегатларни ишлатишда сувдан фойдаланганлик учун;
-бирламчи тарзда фойдаланганлик учун ҳақи тўланган сувдан иккиламчи тарзда фойдаланувчи юридик шахслар;
-асосий фаолият тури бўйича қишлоқ хўжалик маҳсулотларини етиштирувчи юридик шахслар-шўрланган ерларни ювиш мақсадида сувдан фойдаланганлик учун;
-ишловчилари умумий сонининг камида эллик фоизини ногиронлар ташкил қилган юридик шахслар, савдо, воситачилик, таъминот-сотиш ва тайёрлов фаолияти билан шуғулланувчилар бундан мустасно;
-«Соғлом авлод учун» халқаро хайрия жамғармаси, Ўзбекистон Республикаси қизил Ярим Ой жамияти, «Нуроний» жамғармаси корхоналари, бўшатиб олинаётган маблағлардан жамғармалар ва жамиятнинг уставида белгиланган вазифаларни бажариш учун фойдаланиш шарти, шунингдек корхона, муассасалар, ташкилотларга ҳам рағбатлантириш мақсадида сувдан фойдаланганлик учун айрим имтиёзлар берилган.
-нотижорат ташкилотлар, сув ресурсларидан тадбиркорлик фаолияти учун фойдаланувчилардан ташқари;
-ер ости маъданли сувларидан даволаш мақсадида фойдаланувчи соғлиқни сақлаш муассасалари, улар маъданли сувдан савдо тармоғида сотиш учун фойдаланган ҳоллар бундан мустасно;
-фарматевтика фаолияти билан шуғулланувчи ва сувдан дори воситалари тайёрлаш учун фойдаланувчи кохоналар;
-атроф муҳитга зарарли таъсир кўрсатишнинг олдини олиш мақсадида ер ости сувларини чиқариб олаётган корхоналар (ишлаб чиқариш ва техника эҳтиёжлари учун фойдалаётган сув ҳажми бундан мустасно). Уларга ер ости сувлари сатҳини пасайтириш мақсадида чиқазиб олинадиган дренаж сувлари киради;
-гидроэлектрстанциялар- агрегатларни ишлатишда сувдан фойдаланганлик учун;
-бирламчи тарзда фойдаланганлик учун ҳақи тўпланган сувдан иккиламчи тарзда фойдаланувчи корхоналар.
-асосий фаолият тури бўйича қишлоқ хўжалик маҳсулотлари етиштирувчи корхоналар –шўрланган ерларни ювиш мақсадида сувдан фойдаланганлик учун, шунингдек, ёрдамчи қишлоқ хўжалигига эга бўлган корхоналар;
-ишловчилари умумий сонининг камида 50 фоизини ногиронлар ташкил этган корхоналар, савдо, воситачилик, таъминот-сотиш ва тайёрлов фаолияти билан шуғулланувчилар бундан мустасно;
-«Соғлом авлод учун» халқаро хайрия жамғармаси, Ўзбекистон Республикаси қизил Ярим Ой жамияти, «Нуроний» жамғармаси корхонаси, бўшатиб олинаётган маблағлардан жамғарма ва жамиятнинг уставдаги белгиланган вазифаларини бажариш учун фойдаланиш шарти билан
Юқорида зикр этилган ҳолатлар шуни кўрсатадики, сувдан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишни рағбатлантириш амалдаги ҳуқуқий нормалар асосида тартибга солиниши, сувдан фойдаланувчи юридик ва жисмоний шахсларнинг ўз ҳуқуқ ва мажбуриятларини, жумладан, сув ресурсларининг табиий хоссасини сақлаш, ифлосланишининг олдини олиш, уни гидрологик ва гидрогеологик режимини бузилишини олдини олиш, кимёвий физикавий ва биологик хоссалари пасайишининг олдини олиш ва бошқа бир қатор тадбирларни амалга оширишларини янада мустаҳкамлайди.
Хуллас, сув ресурсларини муҳофаза қилиш ва ундан оқилона фойдаланишни рағбатлантириш, нафақат сувни балки бошқа табиат бойликларини муҳофаза этишни ҳам тақозо этади. Юқорида кўрсатилган барча ҳолатлар ҳозирги ва келажак авлодлар учун энг зарур бўлган ҳаёт манбаимиз сувдан оқилона фойдаланишга ва уни муҳофаза қилишга ундайди.

VIII БОБ. СУВ РЕСУРСЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШ ҲУқУқИ

1. Сув ресурсларидан фойдаланиш хуқуқи тушунчаси ва унинг ўзига хос хусусиятлари

Сув бойликларидан белгиланган мақсадда фойдаланишни сувдан фойдаланиш ҳуқуқи ёрдамида амалга ошириш мумкин. Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи деганда, давлат ёки у ваколат берган органлар томонидан белгиланган, маъқулланган ва ўрнатилган сув ресурсларини ўзлаштириш, уларни иқтисодий маънода эксплуатация қилиш жараёнида келиб чиқадиган муносабатларни тартибга солувчи ҳуқуқий нормалар йиғиндиси тушунилади.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи ёрдамида сув ресурсларидан фойдаланиш тартиби, фойдаланиш мақсадлари, турлари, сувни мухофаза этиш шартлари, сувга нисбатан мулк ҳуқуқи, сувдан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, сувдан фойдаланиш кафолатлари, сувдан фойдаланиш ҳуқуқини химоя қилши, сувдан фойдаланишни бекор қилиш, сувдан фойдаланиш қоидаларини бузганлик учун жавобгарлик масалалари тартибга солинади. Демак, сувдан фойдаланиш ҳуқуқини умумий тартибда халқ ҳўжалиги ва фуқароларнинг иқтисодий ва маиший эҳтиёжларини қондириш учун сув бойликларидан фойдаланишнинг қонуний тартибини ўрнатувчи нормалар йиғиндиси, деб тушуниш мумкин.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини турли хил маъноларда тушуниш мумкин: 
1) сувдан фойдаланиш ҳуқуқи сув ҳуқуқининг асосий институти бўлиб, турли соҳалардаги меъёрий ҳуқуқий ҳужжатларда мустахкамланган ҳуқуқий нормалар йиғиндисидир; 
2) сувдан фойдаланиш ҳуқуқи сувдан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари йиғиндисидир; 
3) сувдан фойдаланиш ҳуқуқи сувдан фойдаланувчиларнинг субъектив ҳуқуқ ваколатини амалга ошириш механизмини, уларни амалиётда қўллаш жараёнини ўзида мужассамлаштирувчи ҳуқуқий муносабатдир.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини кенг ва тор маъноларда тушуниш мумкин. Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини кенг маънода унинг табиий ҳуқуқлар тоифасига тегишли эканлиги, яъни бу ҳуқуқ инсон пайдо бўлгандан бошлаб у билан бирга вужудга келишини эътироф этиш мумкин. Шу билан бирга, сувдан фойдаланиш ҳуқуқи кишиларга ваколатли давлат органларининг меъёрий ҳужжатларида белгиланган тартибда ҳам берилиши мумкинлигини таъкидласа бўлади. Бунда у тақдим этилган ҳуқуқ аҳамиятини ўзида мужассам этади.
Юридик ва жисмоний шахсларга қонун билан сувдан фойдаланиш ҳуқуқи эътироф этилган бўлиши мумкин, аммо улар бу ҳуқуқдан амалда фойдаланмаётган бўлишлари мумкин. Шундай ҳолатларда ҳам биз уларни сувдан фойдаланиш ҳуқуқига эга деб ҳисоблаймиз.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини тор маънода юридик ва жисмоний шахсларнинг қонун нормаларида белгиланган тартибда сувларни фойдаланиш учун бериш орқали вужудга келган ҳуқуқ ва мажбуриятлар йиғиндиси тарзида тушуниш мумкин.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи ушбу субъектларнинг ўз ҳуқуқларини айни пайтда амалга оширишга хизмат қилади.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи сув ҳуқуқининг мустақил институтларидан бири ҳисобланади. Сув ҳуқуқи муносабатлари ижтимоий муносабатларнинг мустақил тури сифатида ўз доираси ва ички мазмунига эга. Бу бирликни биз сув бойликларидан келажакни ўйлаб оқилона фойдаланиш, сув бойликларини иқтисоддаги ўрни ва ролида кўришимиз мумкин.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи институтини комплекс ҳуқуқ институти, деб ҳисоблаш мумкин. Чунки бу ҳуқуқ институти асосини ташкил этган ҳуқуқий нормаларни битта қонунда эмас, балки бир неча қонунларда учратиш мумкин. Чунончи, сувдан фойдаланиш ҳуқуқи институтига тегишли бўлган қоидаларни Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, Ер кодекси, Фуқаролик кодекси, Солиқ кодекси, Жиноят кодекси, Маъмурий жавобгарлик кодекси, «қишлоқ ҳўжаликлари кооперативлари (ширкат ҳўжалиги) тўғрисида»ги, Фермер ҳўжалиги тўғрисида”ги, “Деҳқон ҳўжалиги тўғрисида”ги қонунларда учратиш мумкин. Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи институти ўзида бир қанча субинститутларни мужассам этади. Ушбу субинститутларни сувдан фойдаланиш ҳуқуқининг субъектлари ва объектлари таркибига қараб туркумлаш мумкин. Масалан, юридик шахсларнинг сувдан фойдаланиш ҳуқуқи, фуқароларнинг сувдан фойдаланиш ҳуқуқи, сувдан фойдаланиш ҳуқуқи объектига қараб эса қишлоқ ҳўжалик мақсадларида сувдан фойдаланиш, балиқ овлаш мақсадида сувлардан фойдаланиш, энергетика мақсадида сувдан фойдаланиш ва хоказо.
Демак, сувдан фойдаланиш ҳуқуқи сув ҳуқуқининг мустақил ва марказий институтларидан бири эканлиги, бу институт ўзида ер, фуқаролик, солиқ, экология, қишлоқ ҳўжалиги ва бошқа ҳуқуқ сохалари нормаларини мужассамлаштириши, яъни бир қатор субинститутлардан иборат эканлиги тўғрисида фикр билдириш мумкин.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқининг субъектлари бўлиб, «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг 18 — моддасига кўра мулкчиликнинг барча шаклидаги корхоналар, муассасалар, деҳқон ҳўжаликлари ва Ўзбекистон Республикаси фуқаролари, бошқа давлатларнинг фуқаролари ҳамда фуқаролиги бўлмаган шахслар ҳисобланадилар.
Сув фондига дарёлар, кўллар, сув обморлари, бошқа ер усти сув хавзалари ва манбалари, канал ва ховузларнинг сувлари, ер ости сувлари, музликлар киради. Амалдаги сув ва сувдан фойдаланиш қонунчилигига биноан мамлакатимиз худудидаги барча сувлар ягона давлат сув фондини ташкил этади (4—модда). Ана шу сув фонди сувдан фойдаланиш ҳуқуқининг объекти бўлиб ҳисобланади.
Давлат сув фонди юридик ва жисмоний шахсларга доимий ва вақтинча фойдаланишга берилади. Муддати аввалдан белгиланмаган ҳолда фойдаланиш — доимий фойдаланиш деб эътироф этилади. Сувдан вақтинча фойдаланиш муддати: қисқа — уч йилгача ва узоқ — йигирма йилгача бўлиши мумкин.
Сув объектларидан вақтинча фойдаланиш муддатлари сувдан фойдаланувчи манфаатдор томонлар илтимосномасига биноан, шу сув объектларини танхо фойдаланиш учун бериш тўғрисида қарор чиқарган ёки ундан махсус фойдаланиш учун рухсатнома берган давлат органлари томонидан узайтирилиши мумкин.

2. Сув объектларини фойдаланишга бериш тартиби ва шартлари

Сув объектлари аҳолининг ичимлик сувига бўлган эҳтиёжини ва маиший эҳтиёжини қондириш учун фойдаланишга берилади.
Сув объектлари танхо фойдаланиш учун Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамаси ёхуд тегишли ваколатга эга давлат органи томонидан қонунларда белгиланадиган тартибда батамом ёки қисман берилади. Сув объектларидан танҳо фойдаланиш махсус рухсатнома расмийлаштирилган ҳолда амалга оширилади.
Сувдан махсус фойдаланишда ер усти сув манбалари бўйича Ўзбекистон Республикаси Мелиорация ва сув ҳўжалиги вазирлигининг, ер ости сув манбалари бўйича эса Ўзбекистон Республикаси Саноатда ва кончиликда ишларнинг бехатар олиб борилишини назорат қилиш давлат қўмитаси ҳамда Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитасининг таклифларига биноан Ўзбекистон Республикаси Табиатни мухофаза қилиш давлат қўмитасининг органлари берадиган рухсатномалар асосида амалга оширилади. Сувдан махсус фойдаланиш учун рухсатномани мувофиқлаштириш ва бериш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамаси томонидан белгиланади.
«Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунга биноан сувдан умумий фойдаланиш рухсатсиз ва чеклашларсиз амалга оширилади (28 —модда).
Танхо фойдаланиш учун бериб қўйилган сув объектларидан умумий фойдаланишга сувдан бирламчи фойдаланувчи сув ҳўжалиги ва табиатни муҳофаза қилиш органлари билан келишиб белгиланган шартларга мувофиқ йўл қўйилади, зарурат бўлиб қолган тақдирда эса, сувдан бундай фойдаланиш тақиқлаб қўйилиши мумкин.
Барча сув истеъмолчиларига нисбатан сувдан лимит бўйича фойдаланиш тартиби белгиланади. Сувдан лимит бўйича фойдаланиш тартиби маъмурий — худудий тақсимлаш қоидаси, сув хавзалари ва хар бир сувдан фойдаланувчи бўйича белгиланади, ер ости сувлари борасида эса геология ва минерал ресурслар ҳамда кончиликни назорат қилиш давлат органлари билан келишиб белгиланади. Сувдан лимит бўйича фойдаланиш тартиби сув ҳўжалиги органлари томонидан белгиланиб, унга риоя этиш идоравий бўйсунувидан қатъи назар барча сувдан фойдаланувчилар учун мажбурийдир. 
Сув тармоқлари объектларини асраш ва тиклаш, бу соҳада хизмат қилувчи ходимларни моддий таъминлаш мақсадларини кўзлаб, сувдан лимит бўйича фойдаланиш билан бир қаторда тўлиқ ёки қисман ҳақ тўлаб фойдаланиш жорий этилади. Сув учун тўлиқ ёки қисман ҳақ тўлашни жорий этиш, сувдан лимит бўйича фойдаланиш, шунингдек бунга риоя этилишини назорат қилиш шартлари ва тартибини Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамаси белгилайди.

3. Сувдан фойдаланиш турлари

Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини бир неча турларга бўлиш мумкин. Булардан биринчиси сувдан асосий мақсадга мувофиқ фойдаланишни кўрсатиш мумкин. Булар:
а) аҳолининг ичимлик сувга бўлган эҳтиёжларини, маиший, даволаш, курорт, соғломлаштириш, хордиқ чиқариш ва бошқа эҳтиёжларни, б) қишлоқ ҳўжалиги, в) саноат, энергетика, транспорт, г) балиқчилик ҳўжалиги ҳамда бошқа давлат ёки жамоат эҳтиёжларини қондириш учун фойдаланишга бўлинади.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқининг навбатдаги тури бўлиб умумий ва махсус фойдаланиш ҳисобланади.
Сувдан умумий фойдаланиш деганда сувнинг ҳолатига таъсир қиладиган иншоотлар ёки техникавий қурилмаларни қўлламай фойдаланишга айтилади. Сувдан махсус фойдаланиш деб эса иншоотлар ёки қурилмаларни қўлланиш йўли билан фойдаланиш тушунилади. Иншоотлари ёки техникавий қурилмаларни қўлламай туриб, аммо сувнинг ҳолатига таъсир қиладиган тарзда сув объектларидан фойдаланиш ҳ.ам айрим ҳолларда сувдан махсус фойдаланиш турига киритилиши мумкин. Сувдан умумий ва махсус фойдаланиш турларининг рўйхати сув ҳўжалиги, табиатни муҳофаза қилиш, санитария назорати, геология ва минерал ресурслар органлари томонидан белгилаб қўйилади.
Навбатдаги сувдан фойдаланиш ҳуқуқининг турларига сувдан биргаликда ва танхо фойдаланишни кўрсатиш мумкин Биргаликда фойдаланиладиган сув объектлари жумласига танҳо фойдаланиш учун берилмаган сув объектлари киритилади.
Танхо фойдаланиладиган сув объектларига махаллий хокимият органлари қарори асосида бирон корхона, ташкилот ва муассасага бутунлай ёки қисман бериб қўйилган сув объектлари киради.
Сувдан бирламчи ва иккиламчи фойдаланиш унинг навбатдаги тури ҳисобланади.
Танҳо фойдаланмоқ учун сув объектлари бериб қўйилган корхоналар, ташкилотлар ва муассасалар — сувдан бирламчи фойдаланувчилар ҳисобланиб, улар сув ҳўжалиги ва табиатни мухофаза қилиш органлари билан келишиб, бошқа корхоналар, ташкилотлар, муассасалар ва фуқароларга сувдан иккиламчи фойдаланиш учун рухсат беришга ҳақлидирлар.
Сувдан иккиламчи фойдаланиш учун берилган рухсатномада сув объектини бериш мақсади ва ундан фойдаланишнинг асосий шартлари кўрсатилади.
Зарур ҳолларда сувдан иккиламчи фойдаланиш шартлари, тарафларнинг ўзаро ҳуқуқ ва бурчлари сувдан бирламчи ҳамда иккиламчи фойдаланувчилар ўртасидаги шартнома билан расмийлаштирилади. 
Сувдан бирламчи фойдаланувчи сувдан иккиламчи фойдаланувчининг бутун сув ҳўжалиги фаолияти учун жавобгар бўлади. 
Сувдан иккиламчи фойдаланувчи, башарти сувнинг тегишли улушини сувдан бирламчи фойдаланувчи ўзлаштириб олган ёки ундан фойдаланган тақдирда, унга нисбатан даво қўзғашга ва етказилган зарар қопланишини талаб қилишга ҳақлидир.

4. Сувдан фойдаланиш ҳуқуқининг мазмуни

Сувдан фойдаланиш ҳуқуқининг мазмуни сувдан фойдаланувчи субъектларга тааллуқли бўлган ҳуқуқ ва мажбуриятлар йиғиндисидан иборат.
Шуни айтиш керакки, сув ҳуқуқий муносабатлар мазмуни учта унсурдан — сувни эгаллаш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф қилиш ҳуқуқидан иборат бўлади. Демак, сув ҳуқуқий муносабатлари субъектларининг, жумладан, сувдан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари мазмуни сувни эгаллаш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф қилиш ҳуқуқлари билан характерланади, яъни сувдан фойдаланувчилар юқоридаги саналган ҳуқуқларга эга бўлишлари мумкин.
Амалдаги сув қонунчилигига кўра, сувдан фойдаланувчилар сувни тасарруф қилиш ҳуқуқига эга эмаслар. Бу ҳуқуқ фақат сув бойликларининг эгаси бўлмиш давлатда сақланиб қолади. Демак, сувдан фойдаланувчи субъектларга ҳўжалик фаолияти юритиш учун сув фойдаланишга берилганда унга нисбатан мулк ҳуқуқи давлатда сақланиб қолади ва хеч вақт у иккинчи томонга ўтмайди. Шундай экан сувдан фойдаланувчилар сувнинг мулк ҳуқуқи асосида эгаси ҳисобланмайди ва тасарруф қилиш ҳуқуқига эга бўлмайди. Шундан келиб чиққан ҳолда айтиш мумкинки, сувдан фойдаланувчи субъектлар фақат сувни эгаллаш ва ундан фойдаланиш ҳуқуқига эгадирлар.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи мазмуни ҳақида фикр юритганда, бу ҳуқуқни чеклаш, тугатилиш масалаларига тўхталиб ўтиш керак. Фойдаланиш ҳуқуқини чеклаш икки турга бўлинади: тўлиқ чеклаш ва қисман чеклаш. Ҳуқуқни чеклашнинг асосий мақсади, сувнинг қонунда берилган мақомини таъминлаш ва муҳофаза режимини таъминлаш, сувдан фойдаланиш ҳуқуқини чеклаш натижасида ўзгариб туриши мумкин. Бу ўзгаришлар ўз —ўзидан, бошбошдоқлик билан эмас, балки қонунда белгиланган, кўрсатилган тартибда рўй бериши лозим.
Маълумки, сувдан фойдаланувчиларнинг сувдан фойдаланишлари ҳар хил заруриятга кўра ўзгариб туриши мумкин. Чунончи, уларнинг сувга эгалик қилиш ва фойдаланиш ҳуқуқи бошқа субъектга ўтиши ёки фойдаланиш учун берилган сув ресурслари давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун қайтариб олиниши мумкин. Бундай ҳолатлар сувдан фойдаланиш ҳуқуқининг ўзгаришига эмас, балки уларнинг сувдан фойдаланиш ҳуқуқининг бекор бўлишига олиб келади. Ёки сувдан фойдаланувчи фойдаланиб келаётган сув ресурсларига яна маълум миқдорда қўшиб берилса ёки бўлмаса фойдаланилаётган сув ресурсларига нисбатан фойдаланиш ҳуқуқи вужудга келса, олиб қўйилган сувга нисбатан эса фойдаланиш ҳуқуқи тугайди, яъни бекор бўлади.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи мазмуни тўғрисида гапирганда шундай ҳуқуқ субъектларининг ҳуқуқ ва мажбуриятларига алоҳида тўхталиб ўтиш лозим.
Сувдан фойдаланувчиларнинг конституциявий ҳуқуқ ва мажбуриятлари барча ҳуқуқ ва мажбуриятлар ичида муҳим аҳамият касб этади. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси юридик ва жисмоний шахсларнинг сувдан фойдаланиш бўйича энг асосий ҳуқуқ ва мажбуриятларини белгилаб беради. Чунончи, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 55 —моддасида кўрсатилишича, ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва хайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий захиралар умуммиллий бойликдир; улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидадир. Конституцияда белгиланган бошқа бир тамойилга биноан мулкдан фойдаланувчи барча субъектлар экологик муҳитга зиён етказмасликлари, фуқаролар, юридик шахслар ва давлатнинг қонун билан қўриқланадиган манфаатлари ва ҳуқуқларини бузмасликлари керак (54 —модда). Конституциянинг 100 — моддасида табиатни муҳофаза қилиш ва самарали фойдаланиш, деган иборанинг қисқартирилган шакли бўлган «атроф — муҳитни муҳофаза қилиш» тушунчаси берилган. Бу ерда атроф — муҳитни муҳофаза қилиш маҳаллий ҳокимият органлари ваколатининг ажралмас қисми сифатида берилган. Шундай қилиб, Ўзбекистон Республикаси Конституциясида атроф —муҳит муҳофазасига тегишли уч хил ифода, яъни «табиий мухитни мухофаза қилиш» (50 —модда). «Экологик зиён» (54 — модда) ва «атроф —муҳитни муҳофаза қилиш» (100 —модда) учрайди.
Конституциявий асосий қоидалардан келиб чиқиб, тармоқ қонунчилиги ҳам табиат бойликлари, хусусан, сувлардан фойдаланиш ҳуқуқи мазмунини, яъни сув муносабатлари субъектларининг ҳуқуқ ва мажбуриятларини белгилаб беради. Чунончи, Ўзбекистон Республикасининг «Табиатни мухофаза қилиш тўғрисида»ги қонунининг 12 —моддасида кўрсатилишича, Ўзбекистон Республикаси аҳолиси ўз саломатлиги учун қулай табиий муҳитда яшаш, ўз саломатлигини атроф — мухитнинг зарарли таъсиридан мухофаза қилиш ҳуқуқига эга. Фуқаролар табиий ресурслардан оқилона фойдаланиши, табиат бойликларига эхтиётлик билан муносабатда бўлшпи, экология талабларига риоя қилишлари шарт.
Сувдан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини белгилашда тармоқ ҳуқуқ соҳалари ичида муҳим ўринни ер қонунчилиги эгаллайди. Ўзбекистон Республикаси Ер кодексида сув фонди ерларидан фойдаланишда ердан фойдаланувчининг асосий ҳуқуқ ва мажбуриятлари кўрсатиб берилган. Ердан фойдаланувчиларга берилган умумий ҳуқуқ ва мажбуриятлар бевосита сув фонди ерларидан фойдаланувчиларга ҳам тааллуқли бўлади. Чунончи, Ўзбекистон Республикаси Ер кодексида кўрсатилишича, ердан фойдаланувчилар ер участкасида мустақил ҳўжалик фаолиятини амалга ошириш, ҳар хил иморат ва иншоотлар қуриш, ернинг фойдали хусусиятларини ўзлаштириш, ер остидаги ва устидаги бойликлардан фойдаланиш ва бошқа қатор ҳуқуқларга эга бўлсалар ердан самарали ва оқилона фойдаланиш, ерни ифлослантирмаслик, сув ва шамол эрозиясига учратмаслик, ердан ҳўжасизларча фойдаланмаслик, ерни талон — тарож қилмаслик, ер ҳақини ўз вақтида тўлаб туриш ва шунга ўхшаш бир қатор мажбуриятларга ҳам эгадирлар.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи мазмунини аниқлашда сув қонунчилиги алохида аҳамият касб этади. Сувдан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқлари «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонун 32 — 35 — моддаларида белгиланган. Унга кўра сувдан фойдаланувчилар сув объектлари қандай мақсадлар учун фойдаланишга берилган бўлса, фақат шу мақсадларда фойдаланиш; сувдан фойдаланишни амалга ошириш учун иншоотлар, қурилмалар ва бошқа объектларни қуриш; бериладиган сувнинг миқдори ва сифатини текшириш; қонунларда назарда тутилган ҳолларни истисно этганда, шартнома бўйича олинмай қолган сув учун товон тўланишини талаб қилиш; сув объектларидан фойдаланиш бўйича қонунда таъқиқланмаган бошқа ишларни амалга ошириш ҳуқуқига эгадирлар.
Шунингдек, сувдан фойдаланувчилар:
сув объектларидан оқилона равишда фойдаланишлари, сувни тежаб —тергаб сарфлаш, сувнинг сифатини қайта тиклаш ва яхшилаш тўғрисида қайғуришлари, сув олишнинг белгиланган меъёрига риоя этишлари;
ифлос моддалар аралашиб қолган оқинди сувларни сув объектларига оқизишни тамомила тўхтатиш чораларини кўришлари;
бошқа сувдан фойдаланувчиларга берилган хуқуқларининг бузилишига, шунингдек ҳўжалик ва табиат объектларига (ерлар, ўрмонлар, ҳайвонот дунёси, фойдали қазилмалар ва ҳоказоларга) зарар етказилишига йўл қўймасликлари;
сувни муҳофазалайдиган ва бошқа сув ҳўжалик иншоотларини ҳамда теҳникавий қурилмаларни соз ҳолда тутишлари, уларни ишлатиш сифатини яхшилашлари, олинаётган сувни ҳисоб — китоб қилиб боришлари;
сув ресурсларидан фойдаланганлик ҳақини ўз вақтида тўлашлари шарт.
Сувдан фойдаланувчи субъектларнинг ўз ҳуқуқ ва мажбуриятлари мазмунини яхши англаб етишлари ҳамда унга риоя қилишлари сувлардан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза этиш, сув қонунчилиги талабларини бажаришга, ушбу талабларни бузмасликка хизмат қилади.

5. Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини бекор қилиш асослари

Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи тўғрисида гапирганда, бу ҳуқуқни бекор қилиш масаласига алохида тўхталиб ўтиш керак. Зотан, сувдан фойдаланиш ҳуқуқи мазмуни унсурлари ичида шундай ҳуқуқнинг тугатилиши мустақил унсур ҳисобланади. Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини тўхтатишнинг умумий асослари «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунда белгиланган (36 — 38 — моддалар). Бу барча субъектларнинг сувдан фойдаланиш ҳуқуқини тўхтатиш учун асос ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунининг 36—моддасига биноан корхоналар, муассасалар, деҳқон ҳўжаликлари ва фуқароларнинг сувдан фойдаланиш ҳуқуқи:
сувдан фойдаланишга эҳтиёж қолмаганда ёки ундан воз кечилганда;
сувдан фойдаланиш муддати тутаганда;
корхона, муассаса, ташкилот ёки фермер ва деҳқон ҳўжалиги тугатилганда ёки унинг фаолияти тўхтаганда;
сув ҳўжалиги иншоотлари бошқа сувдан фойдаланувчиларга берилганда;
танҳо фойдаланилаётган сув объектларини қайтариб олишга зарурат туғилганда бекор қилинади.
Сувдан фойдаланиш ва уни мухофаза қилиш қоидалари бузилган ёки сув объектидан белгилаб қўйилганидан бошқа мақсадда фойдаланилган, сув ҳақи тўланмаган ҳолларда ҳам корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, фермер, деҳқон ҳўжаликлари ва фуқароларнинг сувдан фойдаланиш ҳуқуқи бекор қилиниши мумкин (ичимлик сувга бўлган эҳтиёж ва маиший эҳтиёжларни қондириш учун сувдан фойдаланиш ҳуқуқи бундан мустаснодир).
қонунларда корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, фермер, деҳқон ҳўжаликлари ва фуқароларнинг сувдан фойдаланиш ҳуқуқини бекор қилишнинг бошқача асослари ҳам кўзда тутилиши мумкин.
«Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг 37 — моддасида сувдан фойдаланиш ҳуқуқини бекор қилиш тартиби белгиланган. Ушбу моддага кўра сувдан фойдаланиш ҳуқуқи:
сувдан махсус, шунингдек иккиламчи фойдаланиш учун берилган рухсатномани бекор қилиш;
танхо фойдаланиш учун берилган сув объектларини қайтариб олиш йўли билан бекор қилинади.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи махсус рухсатнома берган органнинг қарори билан бекор қилинади.
Сувдан иккиламчи фойдаланиш сувдан бирламчи фойдаланувчининг сув хўжалиги ва табиатни муҳофаза қилиш органлари билан келишиб чиқарган қарорига биноан бекор қилиниши мумкин. 

IX БОБ. СУВ қОНУНЧИЛИГИНИ БУЗГАНЛИК УЧУН ЮРИДИК ЖАВОБГАРЛИК

1. Сув қонунчилигини бузганлик учун юридик жавобгарлик тушунчаси ва унинг ўзига хос хусусиятлари

Сув ресурсларидан оқилона фойдаланишда юридик жавобгарлик, яъни сувдан фойдаланиш қоидаларини бузган шахсларга нисбатан жазо чораларини самарали қўллаш муҳим роль ўйнайди. Чунки, сувлардан қонунга хилоф равишда фойдаланганлик учун жазо чораларини белгиловчи ҳуқуқ нормалари давлат органлари, корхона, муассаса, ташкилотлар, мансабдор шахслар ва фуқароларни Ўзбекистон Республикасининг амалдаги сув тўғрисидаги қонунларига оғишмай риоя қилишлари, сувдан фойдаланувчиларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклаш ва умуман, сув муносабатлари соҳасидаги қонунларга изчил риоя қилинишини таъминлашда алоҳида аҳамиятга эгадир.
Сув қонунчилигини бузганлик учун маъмурий, интизомий, фақаролик, жиноий жазо чоралари қўлланилади. Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунда юридик жавобгарликнинг белгиланмаганлиги сабабли сувдан фойдаланиш қоидаларини бузганлик учун бошқа: меҳнат, маъмурий, фуқаролик, жиноят қонунларида назарда тутилган жазо чоралари қўлланилади. Шуни ҳам айтиш лозимки, ушбу қонунларда белгиланган жазо чораларини қўллаш учун сувдан фойдаланиш қоидаларининг бузилиши билан бир вақтда меҳнат, маъмурий ва бошқа қонун нормалари ҳам бузилган бўлиши лозим.
Сув қонунчилигини бузганлик учун жавобгарликка тортишнинг асоси бўлиб, сув ҳуқуқбузарлигининг содир этилганлиги ва шу турдаги ҳуқуқбузарликлар учун қонунда жавобгарликнинг мавжуд эканлиги ҳисобланади. Сув қонунчилигида жавобгарликка тортиш асоси ҳисобланган қуйидаги ҳуқуқбузарлик турлари санаб кўрсатилган: сувдан фойдланиш ҳуқуқини бошқага бериш ҳамда давлатнинг сувга эгалик ҳуқуқини ошкора ёки яширин шаклда бузиш;
•	сув объектларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш ёки сувдан ўзбошимчалик билан фойдаланиш;
•	сувдан фойдаланиш лимитларини бузиш дарёларни булғаш, ва ифлос қилиш;
•	сувни булғаш ва ифлослашнинг ёки сув етказадиган зарарли таъсирнинг олдини оладиган иншоотлари ва қурилмалари бўлмаган корхоналарни, коммунал объектларни ва бошқа объектларни ишга тушириш;
•	сувдан (сув объектларидан чиқариб ёки ажратиб олинган сувдан) хўжасизлик билан фойдаланиш;
•	сув ҳавзаларида сувни муҳофаза қилиш режимини бузиб, унинг ифлос бўлиши, тупроқни сув ювиб кетиши ва бошқа зарарли ходисалар рўй беришига сабаб бўлиш;
•	сув хўжалиги иншоотлари ва қурилмаларига шикаст етказиш ва уларни вайрон қилиш;
•	сув хўжалиги иншоотлари ва қурилмаларини ишлатиш қоидаларини бузиш;
•	сувнинг ҳолатига таъсир қилувчи тўсиқлар, насос станциялари ва бошқа иншоотларни ўзбошимчалик билан қуриш;
•	сув ҳақи ва сувдан фойдаланиш қоидаларини бузганлик учун солинган жарималарни ўз вақтида тўламаслик;
•	режаларда кўзда тутилиб, сувни булғаниш, ифлосланиш ва камайиб кетишдан сақлаш, шунингдек сув ҳолати ва режимини яхшилашни таъминловчи гидротехника, технология, ўрмон-мелиорация, санитария-техника тадбирлари ва бошқа тадбирларни амалга оширмаслик;
•	водопровод ва канализация тармоқларига ўзбошимчалик билан уланиш;
•	фойдаланиш ва кузатиш қудуқларини йўқ қилиб ташлаш ёки уларга зарар етказиш;
•	сув қудуқларини бурғулашнинг белгиланган қоидалари ва технологиясини бузиш;
•	сувни муҳофаза қилиш иншоотлари ва қурилмаларини қуришнинг меъёрий муддатларини барбод қилиш;
•	қурилиши тугалланмаган сувни муҳофаза қилиш иншоотларини уларнинг самарали ишлашига салбий таъсир этувчи кам-кўстни тўғриламай ва лойиҳадан четга чиқишлар билан фойдаланишга топшириш;
•	сувни муҳофаза қилиш теграларига риоя этмаслик;
•	сувдан фойдаланганлик ҳақидаги давлат ҳисоботларини тақдим этмаслик ёки ушбу маълумотларни бузиб кўрсатиш;
•	табиатни муҳофаза қилиш устидан назоратни амалга оширувчи органларнинг кўрсатмаларини бажармаслик;
•	алоҳида қўриқланадиган сув объектлари режимини бузиш.
Юқорида айтилганлардан сувдан фойдаланиш ҳуқуқини бузганлик учун жавобгарликка сувдан самарали ва оқилона фойдаланишга ҳамда сувдан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган ҳуқуқ нормаларида ўз ифодасини топган маълум чоралар тизимидир, деб таъриф бериш мумкин.

2. Сув қонунчилигини бузганлик учун маъмурий ва интизомий жавобгарлик

Маъмурий ножўя хатти-ҳаракат содир қилинганида, сувдан фойдаланиш қоидалари бузилганда сув қонунчилигини бузганлик учун маъмурий жавобгарлик келиб чиқади. Ўзбекистон Республикаси «Маъмурий жавобгарлик тўғрисида»ги кодексининг 10-моддасига кўра, айбдорлар маъмурий жавобгарликка қилмиш ўз ҳусусиятига, ижтимоий хавфлилик даражасига кўра жиноий жавобгарликка тортишга сабаб бўлмаган тақдирда амалга оширилади. Уни бу ҳуқуқбузарлик учун жавобгарлик жиноий жавобгарликдан ижтимоий хавфи камроқ эканлиги, тезликда қўллаш мумкинлиги ва судланганлик ҳолатини келтириб чиқармаслиги билан фарқ қилади.
Сув қонунчилигини бузганлик учун маъмурий жавобгарлик сув захираларини муҳофаза қилиш қоидаларини бузиш, сув хўжалиги иншоотлари ва қурилмаларини шикастлантириш, сувдан фойдаланиш қоидаларини бузиш каби ножўя ҳаракатлар содир этилганида вужудга келади.
Маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этган шахсларга нисбатан Ўзбекистон Республикасининг «Маъмурий жавобгарлик тўғрисида»ги кодексининг 25-моддасига биноан жарима маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этишда айбдор шахсдан давлат ҳисобига пул ундиришдир. Маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этганларга нисбатан: жарима, маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этиш қуроли ҳисобланган ёки бевосита шундай нарса бўлган ашёни ҳақини тўлаш шарти билан олиб қўйиш маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этиш қуроли ҳисобланган ёки бевосита шундай нарса бўлган ашёни мусодара қилиш; муайян шахсни унга берилган махсус ҳуқуқдан (транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан, ов қилиш ҳуқуқидан) маҳрум этиш; маъмурий қамоққа олиш каби жазо чораларидан бири қўлланилиши мумкин.
Сувдан фойдаланиш қоидаларини бузганлик учун маъмурий жазо чораларини қўллаш туман, шаҳар ҳокимликлари ҳузуридаги маъмурий комиссия, фуқароларнинг ўзини-ўзи бошқариш органлари, туман, шаҳар судлари, ички ишлар органлари, давлат инспекцияси органлари томонидан амалга оширилади.
Ўзбекистон Республикаси «Маъмурий жавобгарлик тўғрисида»ги Кодексининг 72-моддасида сув захираларини муҳофаза қилиш қоидаларини бузганлик учун маъмурий жавобгарлик белгиланган бўлиб, сувларни ифлос қилиш, сув тўплағич иншоотларида сувни муҳофаза қилиш режимини бузиш фуқароларга энг кам ойлик иш ҳақининг учдан бир қисмининг бир бараваригача, мансабдор шахсларга эса энг кам ойлик иш ҳақининг бир бараваридан уч бараваригача миқдорда жарима солинишига сабаб бўлади. Корхоналар, коммунал ва бошқа объектларни сувларнинг ифлосланиши ва булғаниши ёки уларни зарарли оқибатларининг олдини олувчи иншоотлар ва қурилмаларсиз фойдаланишга топшириш, шунингдек сув объектларининг табиий ҳолатини бузувчи бошқа ҳаракатлар қилиш – мансабдор шахсларга энг кам иш ҳақининг бир бараваридан уч бараваригача миқдорда жарима солинишига сабаб бўлади.
Сув қудуқларини қазишнинг белгиланган қоидалари ва технологиясини бузиш, ишлатилаётган ва кузатув қудуқларини йўқ қилиб юбориш ёки шикастлантириш, сувнинг ўзи чиқадиган қудуқларни тартибга соладиган қурилмалар билан жиҳозлаш, шунингдек ишлатишга яроқсиз қудуқларни консервация қилиш ёки йўқ қилиш чораларини кўрмаслик, сифатли ер ости сувлари хосил бўладиган теграда ер ости сувларининг ифлосланиши ёки улар сифатининг ёмонлашуви манбаи бўлиб қолиши мумкин бўлган саноат, қишлоқ хўжалик иншоотлари ва бошқа объектларни жойлаштириш – фуқароларга энг кам иш ҳақининг иккидан бир қисмидан бир бараваригача, мансабдор шахсларга эса – бир бараваридан уч бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади.
Ушбу модданинг биринчи, иккинчи ёки учинчи қисмларида назарда тутилган ҳуқуқбузарликлар маъмурий жазо чораси қўлланилгандан кейин бир йил давомида такрор содир этилган бўлса – фуқароларга энг кам иш ҳақининг бир бараваридан уч бараваригача, мансабдор шахсларга эса – уч бараваридан етти бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади, деб кўрсатилган.
Ушбу кодекснинг 74-моддасида эса сувдан хўжасизларча фойдаланиш, гидротехника ишларини ўзбошимчалик билан бошқариш, сувдан фойдаланиш лимитлари ва режаларини бузган ҳолда сув олиш, шунингдек лойиҳада назарда тутилган балиқларни муҳофаза қилиш иншоотлари ва қурилмалари бўлмаган устки сув манбаларидан сув олишни амалга ошириш - фуқароларга энг кам иш ҳақининг учдан бир қисмидан бир бараваригача миқдорда, мансабдор шахсларга эса – энг кам ойлик иш ҳақининг бир бараваридан уч бараваригача миқдорда жарима солинишига сабаб бўлиши, агар худди шундай ҳуқуқбузарликлар маъмурий жазо чораси қўлланилганидан кейин бир йил давомида такрорий содир этилган бўлса, фуқароларга энг кам ойлик иш ҳақининг бир бараваридан уч бараваригача, мансабдор шахсларга эса уч бараваридан етти бараваригача жарима солишга сабаб бўлиши белгиланган.
Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 75-моддасида эса сувларнинг давлат ҳисобини юритиш қоидаларини бузганлик учун жавобгарлик белгиланган бўлиб, сув объектларидан олинадиган ва уларга қўйиладиган сув миқдорининг дастлабки ҳисобини юритиш ва оқиб келиб қўшиладиган сувлар сифатини аниқлаш қоидаларини бузиш, шунингдек давлат сув кадастри юритишнинг белгиланган тартибини бузиш мансабдор шахсларга – энг кам иш ҳақининг бир бараваридан уч бараваригача миқдорда жарима солиш белгиланган.
Худди шундай ҳуқуқбузарлик маъмурий жазо чораси қўлланилгандан кейин бир йил давомида такрор содир этилган бўлса – мансабдор шахсларга энг кам ойлик иш ҳақининг уч бараваридан етти бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади.
Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 76-моддасида сув хўжалиги иншоотлари ва қурилмаларини шикастлантирган фуқароларга энг кам иш ҳақининг учдан бир қисмидан бир бараваригача жарима солиниши ушбу иншоот ва қурилмалардан фойдаланиш қоидаларини бузган мансабдор шахсларга нисбатан – бир бараваридан уч бараваригача миқдорда жарима солиниши белгилаб қўйилган.
Сувдан фойдаланишга оид ҳуқуқбузарликнинг ижтимоий хавфи маъмурий ножўя ҳаракат даражасида бўлмаса, бундай ҳуқуқбузарларга нисбатан интизомий жазо чоралари қўлланилади. Интизомий жавобгарлик ҳуқуқий таъсир чораси сифатида ўзларининг хизмат фаолиятлари, сув хўжалиги ёки жамоат ташкилотларига аъзо бўлаган интизомий ножўя ҳаракат содир этган шахсларга қўлланилади. Бу жавобгарлик сувдан фойдаланиш қоидаларини бузишга қаратилган қуйидаги ножўя хатти ҳаракатлар: сувдан фойдаланишга оид меҳнат мажбуриятлари бажарилмаганда, техника қоидаларини бузишга олиб келган сифатсиз иш қилинганида интизомий жавобгарлик вужудга келади. Хўжаликларнинг мансабдор шахслари меҳнатни ўз вақтида ташкил қилмаганларида, сув иншоотларини муҳофаза қилиш чораларини кўрмаганларида интизомий жавобгарликка тортиладилар.
Интизомий жазо чоралари жамоа, давлат ёки бошқа кооператив сув ташкилотларининг устави ёки низомларида белгилаб қўйилади. Интизомий жазо чоралари сифатида: ҳайфсан, ўртача ойлик иш ҳақининг 20 фоиздан ортиқ бўлмаган миқдорда жарима, меҳнат шартномасини бекор қилиш ва бошқалар қўлланилади.
Интизомий жазо чоралари сувдан фойдаланиш қодаларини бузган мансабдор шахсларга шу сув фонди жойлашган хўжаликнинг умумий йиғилиши томонидан, фуқароларга эса хўжалик бошқаруви томонидан берилади.
Интизомий жазо чораларини қўллашда Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг интизомий жавобгарликка бағишланган умумий қоидаларидан фойдаланиш мақсадга мувофиқдир. Ҳар бир жамоа, давлат ёки бошқа кооператив сув жамоалари ўз устави ёки низомини ишлаб чиқиш ва қабул қилишда, интизомий жазо чораларини белгилашда меҳнат қонунидаги қоидалардан асос сифатида фойдаланиши мумкин.

3. Сув қонунчилигини бузганлик учун фуқаролик ҳуқуқий жавобгарлик

Сув ресурсларини муҳофаза қилиш соҳасидаги ҳуқуқбузарликлар учун қўлланиладиган асосий жавобгарлик турларидан бири фуқаролик ҳуқуқий жавобгарлик бўлиб, у сув объектларига мулкий зарар етказилганида келиб чиқади. Бу жавобгарлик юридик жавобгарликнинг мустақил тури ҳисобланиб сувдан фойдаланиш муносабатларда сувнинг эгаси, мулкдори, фойдаланувчисига нисбатан мулкий зарар етказилганида, яъни сувни ифлослантирганлик, эгаллаб олганлик каби ҳолатларда қўлланилади.
Сувга етказилган зарарнинг таркибига қуйидагилар киради: ҳақиқий етказилган зарар, зарарнинг оқибатларини бартараф этишга қаратилган ҳаражатлар, олинмаган даромадлар ва бошқалар.
Ифлосланган сувларни тозалашга, эқологик зарар оқибатларини бартараф этишга сарфланган бошқа сарф-ҳаражатлар мажбурий ҳаражатлар ҳисобланади. Олинмаган даромадга табиий объектнинг фойдаланишидан келиб тушиши лозим бўлган, аммо унинг ёмонлашуви оқибатида олинмаган ёхуд олиш имконияти йўқолган даромадлар киради.
Сувга етказилган зарарни қоплаш ихтиёрий ёки мажбурий бўлиши мумкин. Уни мажбурий ундириш Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, табиий ресурслардан фойдаланиш ва муҳофаза этишни ташкил қилувчи давлат органларининг, манфаатдор юридик ва жисмоний шахсларнинг даъвосига асосан, тегишли суд ёки хўжалик судининг қарорига биноан амалга оширилади. 
Зарарни ҳисоблаш сувга етказилган зиён миқдорига, унинг ифлослантирилганлик даражасига боғлиқдир.
Сув қонунчилигини бузганлик белгиланган фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарлик ҳуқуқбузар зиммасига жабрланган томон кўрган зарарни натура шаклида (реал қоплаш) ёки пул шаклида қоплаш мажбуриятини юклатилишидан иборатдир. Бундай зарар сувни муҳофаза қилиш бўйича ҳуқуқий талабларнинг бузилиши натижасида етказилади.
1992 йил 9 декабрда қабул қилинган Ўзбекистон Республикасининг «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги қонунининг 49-моддасига биноан атроф муҳитга, одамлар саломатлигига ва давлатга атроф муҳит муҳофазасини бузиш оқибатида зарар етказган юридик ва жисмоний шахслар зарарни қоплашлари шарт. Шахсни юқоридаги ҳуқуқбузарлик жавобгарликка тортиш Фуқаролик кодексида назарда тутилган зарарни қоплаш тўғрисидаги умумий қоидаларга асосланиб амалга оширилади.
Аммо сув қонунчилигини бузиш туфайли етказилган зарарни қоплаш бўйича муносабатларда бир қатор ўзига хосликлар мавжудлигини ҳамда ушбу жавобгарлик фақат шу соҳада қўлланишини мумкинлигини таъкидлаб ўтиш лозим. Бу хусусиятларга етказилган зарарнинг ҳажми ва тартиби, зарарнинг ўзига хос таркиби, етказилган зарарни қоплаш учун ундириб олинган пул маблағларини ҳисоблаб чиқиш усули ва улардан фойдаланиш тартиби киради. Бўларнинг барчаси сув ресурсларини муҳофаза қилиш соҳасидаги зарарни қоплаш билан боғлик фуқаровий-ҳуқуқий жавобгарликни қўллашда ўзига хос қоидалар мавжудлигидан далолат беради. Сувни муҳофаза қилиш соҳасига етказилган зарарни натура билан қоплаш, бузилган ҳолатни қайта тиклашнинг жуда мураккаблиги, баъзи ҳолларда эса умуман мумкин эмаслиги сабабли у пул шаклида ундирилади.
Шунинг учун ушбу соҳадаги муносабатларда мулкий жавобгарлик моддий жавобгарлик кўринишида намоён бўлади. Демак, етказилган зарарни қоплаш учун олинган маблағлар жабрланувчи томонидан сув қонунчилиги бузганлик натижасида юзага келган зарани қоплашга ишлатилади. Етказилган моддий зарарнинг тўлиқ қопланиши айбдорни фуқаровий-ҳуқуқий жавобгарликка тортишнинг мақсадидир. У фақат сувдан фойдаланувчини эмас, балки давлат ва умуман жамиятнинг ҳам манфаатларини ҳимоя қилишдан иборатдир. Чунки етказилган зарар инсон саломатлигига, шу жумладан ёш авлод келажагига, жамият тараққиётига салбий таъсир кўрсатади.
Сувдан фойдаланиш соҳасидаги мулкий жавобгарликнинг ўзига хос хусусияти зарарни ҳисоблаб чиқишнинг такса усулидир. Такса табиат объектларига етказилган зарарни ҳисоблашнинг тахминий бирлигидир. Унинг миқдори давлат томонидан табиат муҳофазасига қилинган ҳаражатларининг тегишли қисми ва бундан ташқари яна маълум сўммани ташкил этади. Таксага оид жавобгарликнинг ўзига хослиги шундаки, у махсус норматив ҳужжатлар асосида белгиланади ва табиий равишда, инсон меҳнати сингмаган табиат объектларини муҳофаза қилишга йўналтирилган бўлади.
Амалда табиат объектларига етказилган зарарни ҳисоблаб чиқишни енгиллаштириш мақсадида таксалар белгилаб қўйилган. Улар ўрмон, ўсимликлар ва ҳайвонот дунёси каби табиий ресурсларга нисбатан қўлланилади. Зарарни ҳисоблаб чиқишнинг бундай усули суд амалиёти учун устувор аҳамиятга эга.
Уни қўллаш зарурияти табиат объектларининг ўзига хослигидан келиб чиқади, чунки улар мулкдан фарқли ўлароқ қатъий баҳога эга эмаслар. Етказилган зарарнинг ҳажмини аниқлаш ҳуқуқбузарликнинг аниқ тури, табиат объектининг ҳалқ хўжалигидаги аҳамияти ва ижтимоий-эқологик қимматига боғлиқдир.
Бизнинг назаримизда, таксага оид жавобгарлик мулкий жавобгарликнинг алоҳида тури бўлиб, у зарарни қоплашнинг фуқаролик ҳуқуқида назарда тутилган умумий асослари мавжуд бўлганда вужудга келади.
Зарарни ҳисоблаб чиқиш услуби ва таксалар мавжуд бўлмаган ҳолларда етказилган зарар миқдорини аниқлаш кўрилган зиёнларни ҳисобга олган ҳолда сувнинг бузилган ҳолатини қайта тиклаш учун амалда қилинган ҳаражатларга асосан амалга оширилади. Бу ишлар фуқаролик ҳуқуқи нормаларига мос равишда амалга оширилади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 14-моддаси 1-бандига кўра, агар қонун ҳужжатлари ёки шартномада бошқача ҳолатлар назарда тутилган бўлмаса, ҳуқуқи бузилган шахс ўзига етказилган зарарни тўлиқ қоплашларини талаб этиши мумкин.
Сув қонунчилигини бузиш йўли билан етказилган зарар юқорида тилга олиб ўтилган зарарни бир тури бўлса-да, аммо баъзи бир ўзига хос хусусиятларга эгадир. қонун бузилиши туфайли етказилган зарар қуйидаги элементлардан ташкил топади: илгари сув ресурсларига сарф қилинган, аммо фойдаланилмаган ҳаражатлар; сувнинг аввалги ҳолатини тиклаш учун қилинган ҳаражатлар; олинмай қолинган фойдалар.
Сув ресурсларини ифлосланиши оқибатида инсон саломатлигига етказилган зарар, ёхуд «экоген зарар» кишиларнинг касалликларга чалинишида ёхуд соғлиқни бошқача йўқотилишида ёки соғлиғи йўқотилишининг хавфи туғилишида, шунингдек бошқа генетик салбий ҳолатларда намоён бўлади. Улар кишиларнинг ноқулай эқологик шарт-шароитларда яшаши, ифлосланган табиий ресурслар (сув, ҳаво) ва таркибига кимёвий моддалар аралашган табиий озиқ-овқат маҳсулотларини истеъмол қилишлари ҳамда уларга зарарли физикавий таъсирлар кўрсатилиши (шовқин, радиация) билан чамбарчас боғлиқдир.
Тўғри, иқтисодий зарарнинг ўрнини қоплаш мумкин, аммо бутун жамиятнинг соф ҳамда соғлом табиий муҳитга нисбатан бўлган манфаатларига тажовуз қилувчи эқологик зарарнинг ўрнини қоплашнинг иложи йўқ, чунки етказилган эқологик зарарнинг миқдорини пулда ифодалаб бўлмайди. Эқологик зарар жуда узоқ вақтлар давомида намоён бўла боради, шу сабабдан уни натурада тиклаш жуда қийин. Баъзи бир табиий ресурсларни эса қайта тиклаб бўлмайди. Эқологик зарар инсон саломатлигига зарар етиши билан бевосита боғлиқдир.
Фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарликка тортишнинг қонунда мавжуд бўлган тартиби, сувга етказилган зарар учун ундириб олинган маблағларнинг мақсадсиз ишлатилиши, етказилган зарар миқдорини аниқлаш усулининг такомил эмаслиги фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарликнинг самарадорлигини пасайтириб юбормоқда.
Фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарлик фақат қонунда кўрсатилган шарт-шароитлар вужудга келгандагина келиб чиқади. Бу шарт-шароитлар фуқаролик ҳуқуқбузарлигининг таркибини ташкил қилиб, шу турдаги ҳуқуқий жавобгарликка тортиш учун асос бўлиб хизмат қилади. Бўлар қуйидагилардир: 1) зарарнинг мавжудлиги; 2) ҳуқуқка зид ҳулқ-атвор; 3) ҳуқуққа зид ҳулқ-атвор билан зарар ўртасидаги сабабий боғланишнинг мавжудлиги; 4) айбнинг мавжудлиги. Содир этилган ҳуқуқбузарликда мана шу элементлар бўлгандагина фуқаролик ҳуқуқий жавобгарликка тортиш учун асос бўлади.
Сув қонунчилигини бузганлик учун фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарликка тортиш сувга ҳақиқатдан ҳам зарар етказилган; ушбу зарарни етказган юридик ёки жисмоний шахснинг хатти-ҳаракати қонунга зид бўлиши, ушбу қонунга зид хатти-ҳаракат билан зарар ўртасида сабабий боғланиш ва айбдорнинг айби мавжуд бўлганидагина амалга оширилади.
Айбнинг мавжудлиги фуқаролик ҳуқуқий жавобгарликни қўллашнинг асосларидан биридир. Ўзбекистон Республикаси ФК нинг 333-моддасига кўра қарздор айби бўлган тақдирда мажбуриятни бажармаганлиги учун, агар қонун ҳужжатларида ёки шартномада бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, жавоб беради. Демак, умумий қоидага биноан фуқаролик ҳуқуқий жавобгарликка тортишнинг асоси айб мавжудлиги ҳисобланади.
Фуқаролик ҳуқуқий жавобгарликнинг иккита асосий шакли мавжуд. Бўлар биринчидан, зарарни қоплаш ва иккинчидан, неустойка (пеня, жарима). Зарарни қоплаш ва неустойка ўзига хос хусусиятларга эга: гарчи зарарни қоплаш жавобгарлик чораси сифатида қўлланилсада, унинг миқдори қоидага биноан етказилган зарар миқдорига боғлиқ равишда ҳисоблаб чиқилади ва у исботланган бўлиши лозим. Демак, ҳақиқатдан ҳам зарарнинг етказилганлигини исботлаш вазифаси - зарар кўрган шахснинг, яъни кредиторнинг зиммасига юклатилади. Ҳуқуқбузарликнинг у ёки бу шакли учун қўлланиладиган неустойка ва уларнинг миқдори ҳар қандай ҳолларда ҳам қонунда ва шартномада назарда тутилади; зарарларни қоплаш учун умумий даъво муддати амал қилади. (Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 150-моддаси); зарарларни қоплаш учун жавобгарлик асосларининг тўлиқ таркиби мавжуд бўлиши лозим. Бўлар: ғайриқонуний хатти-ҳаракат, зарар, ғайриқонуний хатти-ҳаракат билан зарар ўртасидаги сабабий боғланишнинг мавжудлиги, зарар етказувчининг айбидан иборат. Неустойка эса бундай таркиб мавжуд бўлмаганида ҳам ундирилиши мумкин. Неустойкани ундириб олишда зарар етказилганлиги ва ғайриқонуний ҳаракат ва етказилган зарар ўртасида сабабий боғланиш борлигини исботлаш талаб этилмайди, ғайриқонуний хатти-ҳаракат ва қарздор айбининг мавжудлиги неустойкани ундириш учун етарлидир (ҳуқуқбузарлик ва қарздорнинг айби).
4. Сув қонунчилигини бузганлик учун жиноий жавобгарлик

Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини бузганлик учун ҳуқуқий жавобгарлик жиноят қонуни нормаларида белгиланган ижтимоий хавфли хатти-ҳаракат ёки ҳаракатсизликни содир қилган шахсларга нисбатан қўлланилади.
Маълумки, жиноий ҳуқуқбузарлик жамият учун зарари ва ижтимоий хавфлилик даражаси юқорилиги билан бошқа ҳуқуқбузарликлардан ажралиб туради. 
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодексида: атроф табиий муҳитни ифлослантириш (196-модда) сув ёки сув ҳавзаларидан фойдаланиш шартларини бузиш (203-модда) учун жиноий жавобгарлик белгиланган.
Сув ҳавзалари ифлосланишининг ижтимоий хавфи юқорилиги сабабли Ўзбекистон Республикаси ЖКнинг 196-моддасида ушбу қилмиш учун жиноий жавобгарлик белгиланган. ЖКнинг 196-моддаси 1-қисмида «Сувни ифлослантириш одамларнинг оммавий равишда касалланиши, ҳайвонлар, паррандалар ёки балиқларнинг қирилиб кетиши ёхуд бошақача оғир оқибатларга сабаб бўлса, энг кам ойлик иш ҳақининг юз бараваридан икки юз бараваригача миқдорида жарима ёки беш йилгача муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш ёхуд уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари билан жазоланади», деб белгиланган. Кўриб чиқилаётган жиноятнинг объекти одамларнинг ҳаёти ва соғлиғи, қишлоқ хўжалиги ва балиқчилик хўжалиги фаолият кўрсатишининг ва тараққий этишининг табиий шарт-шароити бўлмиш сув ҳавзаларини муҳофаза қилиш бўйича ижтимоий муносабатлардир. Жиноятнинг предмети сувдир.
Сув ҳавзаси табиий ёки сунъий йўл билан барпо этилганлигидан (музликлар, кўллар ёки дарёлар) қатъи назар уларни ифлослантирганлик учун жиноий жавобгарлик юзага келади.
Ўзбекистон Республикаси «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунида сувдан аҳолини ичимлик суви билан таъминлаш, турмуш эҳтиёжларида ишлатиш, шифохоналарда, курортларда, фойдаланиш фойдаланишнинг бошқа барча турларидан устивордир деб белгилаб қўйилган. Ичимлик ва турмуш эҳтиёжлари учун ишлатиладиган сувлар давлат андозаларига мос келадиган сув ҳавзаларидан олинади. Аҳоли турар жойлари яқинида жойлашган, чўмилиш, спорт билан шуғулланиш, аҳолининг дам олиши учун фойдаланиладиган сув ҳавзаларининг сувларига ҳамда балиқчилик хўжалиги мақсадларида фойдаланиладиган сув ҳавзаларига махсус талаблар қўйилади.
Оқова сувларни сув ҳавзаларига оқизишга йўл қўйилиши мумкин, аммо бунда сувдан фойдаланувчилар Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунида назарда тутилган талабларга риоя қилишлари лозим. қонунда, агар оқова сувлар табиатни муҳофаза қилувчи органлар томонидан белгиланган даражада тозаланган бўлса, уларни сув ҳавзаларига оқизиш мумкинлиги кўрсатилган. Сув ҳавзаларига саноат, турмушда фойдаланиладиган (маиший) ва бошқа турдаги чиқиндилар ҳамда ахлатларни ташлаш қатъиян ман этилади.
Жиноят кодексининг 196-моддасида айтилганидек, сув ҳавзаларининг ифлосланиши деганда, сув ҳавзаларнинг ўзича тозаланиш имкониятини сезиларли даражада камайтирадиган ифлос қилиш тушунилади. Бунинг натижасида одамлар соғлиғига, қишлоқ хўжалик ишлаб чиқариш маҳсулотларини етиштиришга ёки балиқ захираларига зарар етказиш хавфи юзага келади. Сувларнинг физик, кимёвий ва биологик хусусиятларининг ўзгаришлари сувнинг ифлосланиши, деб топилади. Бундай ифлосланиш натижасида сувлар коммунал, саноат, қишлоқ хўжалик, балиқ хўжалиги ва бошқа мақсадларда нормал фойдаланишга яроқсиз бўлиб қолади.
Сувлар (сув ҳавзалари) сув ўтлари босиб кетиши, турли темир-терсак, кундалар ва шунга ўхшаган нарсаларга тўлиб, яроқсиз бўлиб қолишини сувларнинг ифлосланишидан фарқлаш керак, зеро бундай ҳоллар сувдан фойдаланишга тўсиқ деб ҳисобланади. Сувнинг ифлосланганлиги белгиланган тартибда сувдан текшириш учун намуналар олиш йўли билан аниқланади. Сув ҳавзалари ва сув объектларидаги сувлар хўжалик фаолияти ва турмушда ишлатилганлиги натижасида ўзгариб кетган бўлса, сувлар фойдаланиш учун тўлиқ ёки қисман яроқсиз бўлиб қолган бўлса, ифлосланган ҳисобланади.
Сувдан фойдаланиш турига боғлиқ равишда унда одамлар, жониворлар, балиқлар учун зарарли моддалар кўпайиб кетган бўлса ёхуд сувнинг оргонолептик хусусиятларининг ўзгариши натижасида сифати пасайиб кетганлигига қараб сувнинг ифлосланганлик даражаси аниқланади. Сувнинг ифлосланганлиги сувдан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишни тартибга солувчи органлар томонидан тузиладиган комиссия ўтказадиган текширишлар ёрдамида аниқланади.
Жиноят кодексининг 196-моддасида сув ҳавзаларига оқова сувлар, турли корхоналарнинг чиқиндилари ва ахлатларини ташлаш - ифлослантириш усули сифатида кўрсатилган. Саноат, қишлоқ хўжалик, коммунал ёки турмуш эҳтиёжлари учун ишлатилган ва натижада табиий, кимёвий, физикавий ёки биологик таркиби бутунлай ўзгариб кетган сувлар оқова сувларга киради. Ахлатлар ишлаб чиқариш фаолиятининг ҳеч нарсага яроқсиз бўлиб қолган қолдиқларидир. Чиқиндилар эса ҳали қандайдир мақсадларда ишлатса бўладиган қолдиқлардир. ЖКнинг 196- моддасида қонун чиқарувчи томонидан фақат ифлосланиш атамаси ишлатилади.
Таҳлил қилинаётган жиноятнинг объектив томонини тавсифлайдиган зарурий белгилардан бири қонунда кўрсатиб қўйилган бўлиб, у зарар етказиш ёки уни етказиш хавфини туғдиришдир. Реал хавф туғдирмаган ҳолда сувларни ифлослантирганлик учун маъмурий жавобгарлик юзага келади.
Сувнинг ифлосланиши натижасида одамлар касалликка чалинса ёки уларнинг меҳнат қилиш қобилияти хавф остида қолса, одамларга зарар етказилган ҳисобланади. қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришига етказилган зарар экинларнинг нобуд бўлишида, моллар, паррандаларнинг қирилиб кетишида ифодаланади. Зарар етказилган ҳолларда ифлосланиш билан унинг зарарли оқибатлари ўртасидаги сабабий боғланиш мавжудлигини аниқлаш лозим.
ЖКнинг 196-моддаси 2-қисмида сув ҳавзаларини ифлослантириш натижасида одамлар ўлимига сабаб бўлган қилмиш учун жавобгарлик назарда тутилган.
Субъектив томондан ушбу жиноят қасддан ёки эҳтиётсизлик оқибатида ҳам содир этилиши мумкин.
Ушбу жиноятнинг субъекти мансабдор шахслар, шунингдек жисмоний шахслар ҳам бўлиши мумкин.
Жиноят кодексида атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги эқология хавфсизлигига оид нормалар ва талабларни бузиш (193-модда), атроф табиий муҳитнинг ифлосланганлиги тўғрисидаги маълумотларни қасддан яшириш ёки бузиб кўрсатиш (194-модда), атроф муҳитнинг ифлосланиши оқибатларини бартараф қилиш чораларини кўрмаганлик (195-модда) учун ҳам жиноий жавобгарлик белгиланган.

X БОБ. ИЖТИМОИЙ-МАИШИЙ ВА СО/ЛОМЛАШТИРИШ МАқСАДЛАРДА 
СУВДАН ФОЙДАЛАНИШ ҲУқУқИ

1. Аҳолини ижтимоий-маиший заруратини қондиришда сувдан фойдаланиш ҳуқуқи

Ўзбекистон Республикасининг барқарор ривожланиши миллий стратегиясининг асосий мақсади – фукароларни тоза атроф табиий муҳитга эга бўлиш хуқуқини таъминлаб берадиган мамлакатимизниинг иқтисодий ва сиёсий мустақиллигини кафолатловчи бозор муносабатлари институтларини ривожлантиришга йўналтирилган янги ва ўта самарадор иқтисодий тузилмасини яратишдир1.
2003 йил 1 сентябрда бўлиб ўтган Ҳалқаро Душанба Форумида тоза сув бўйича “Марказий Осиё давлатларининг барқарор ривожланиш ташаббуси” қабул қилинди. Унда мазкур минтакада тоза сувдан фойдаланиш ва унга эга бўлишнинг қўйидаги асоссий вазифалари белгиланиб олинди:
-	2010 йилда суғориладиган ерлар учун сувдан самарасиз фойдаланишни 20 фоизгача камайтириш;
-	кундалик ичимлик сувидан меъёрини  ҳар бир киши учун шаҳарда 200 литрга, қишлоқда 100 литргача тушириш;
-	водопровод тармоқлари орқали сув таъминотини шаҳарда 99 фоизгача, қишлоқда эса 60 фоизгача кўпайтириш;
-	саноатда қайтмайдиган сув сарфи салмоғини 30-40 фоизгача камайтириш.
Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисидаги Ўзбекистон Республикаси қонунининг 25-моддасида Республикамизда сув объектларидан, аввало, аҳолининг ичимлик сувга ва унинг маиший эхтиёжларини қондириш учун фойдаланишга берилиши алоҳида урғулган. 
Очиқ сув ҳавзаларидан аҳолини соғломлаштириш ва ижтимоий –маиший мақсадларда фойдаланиши, яъни дарёлар, кўллар, булоқлар, сув омборлари ва бошқалардан махсус иншоотлар ва техник воситаларсиз фойдаланишлари –аҳолининг сувдан умумий фойдаланишлари деб аталади ва у бепул амалга оширилади. Аҳолининг сувдан умумий фойдаланиши энг кўп тарқалган сувдан фойдаланиш тури ҳисобланилади. Умумий фойдаланишга кишиларнинг сувдан ичимлик суви сифатида фойдаланишлари ва уй ҳайвонларининг сувга бўлган эҳтиёжларини кондириши, овқат тайёрлаши, чўмилиши, кир ювиши, хонаки ва маданий ўсимликларга сув қуйиши мисол бўла олади.
Умумий ва махсус сувдан фойдаланиш масаласи кўрилганда, асосий диққат коммунал хўжаликнинг водопровод тармоқларидаги ичимлик ва техник сувдан фойдаланишга қаратилиши зарур. Бундай муносабатлар фуқаролик ҳуқуқининг предмети ҳисобланади ва у доимо ўзгариб туради. Масалан, пойтахтда водопровод ва канализациялар орқали сувдан фойдаланиш нормаларининг сўнги тарифи Тошкент шаҳар ҳокими аппарати Молия бош бошқармасининг 2003 йил 6 майдаги буйруғи билан қабул қилинди ва у 2003 йил 1 июлдан амалга тадбиқ қилинди. Буйруққа биноан кишилар сувдан водопроводлар орқали фойдаланишлари учун ҳар бир м/кубгақ 22 сўм 00 тийин; канализациялар орқали 10 сўм 50 тийин миқдорида пул тўлашлари керак. Аҳолининг сувдан ичимлик ва маиший мақсадларда фойдалниши учун тўлов миқдорини ўрнатиш жараёни жуда мураккаб бўлиб, у 1-жадвалда кўрсатилган ҳолатларни инобатга олган тарзда қуйидагича ўрнатилади.
Ҳамамизга маълумки, Марказий Осиё минтақасида сув ҳаёт манбаи ва энг қимматли табиат ресурси ҳисобланади. Минтақанинг асосий сув артерияси бўлиб Амударё ва Сирдарё ҳисобланади.

1-жадвал
Аҳолини ичимлик ва маиший мақсадларда сувдан фойдаланиш меъёрлари ва ойлик тўлов 
т а р и ф л а р и
Ободонлаштирилганлик коди ва унинг даражаси
	Бир киши учун сувнинг харажат меъёри, сутка	Бир киши учун оқова сув меъёри, сутка	Бир киши учун ойлик тўлов миқдори,
сўм. тийин	
Канализацияси йўқ уйларда
2. Ҳовлидан сув олиш 94 0 62 -90 
3. Ҳожатхонаси бор бўлган ҳовлидан сув олиш 155 0 103 – 72
4. Раковина (чаноқ) орқали ички водопроводдан сув олиш 122 0 81- 64 
5. Раковина (чаноқ) ва ҳожатхона(унитази билан) орқали ички водопроводдан сув олиш 183 0 122-46
6. Раковина (чаноқ ва ҳаммоми ёки души билан) орқали ички водопроводдан сув олиш 216 0 144 – 54
7. Раковина (чаноқ, ҳаммоми ёки души ҳамда ҳожатхона(унитази) билан) орқали ички водопроводдан сув олиш 277 0 185 - 36
Канализацияси бор уйларда
8. Раковина (чаноқ) орқали ички водопроводдан сув олиш 143 143 141 – 36
9. Раковина (чаноқ) ва ҳожатхона (унитази билан) орқали ички водопроводдан сув олиш 179 179 179 – 95 
10. Раковина (чаноқ ва ҳаммоми ёки души билан) орқали ички водопроводдан сув олиш 248 248 245 – 14
11. Раковина (чаноқ,ҳаммоми ёки души ҳамда ҳожатхона (унитази) билан) орқали ички водопроводдан сув олиш 248 248 282 – 74

Марказлашган иссиқ сув таъминотига эга бўлган уйларда 
12. Раквина, унитаз, ванна (ёки душ билан) орқали ички водопроводдан сув олиш 330 429 375 – 84 
13. Йўлак типидаги ётоқхонада 171 222 185 – 33 
14. Секция типипдаги ётоқхонада 281 365 304 - 61
Суғориш майдони
Хусусий секторга кўра хисобловчи кўрсаткич орқали тўлаш канализацияланган уйда:
м/ 3 32 - 00 
1 кв.м. 122 - 46
канализацияланмаган уйда 22 – 00 
Кўуп қаватли уйларнинг хонадонларида 1 куб.м. учун 35 – 65
(коэфициентни ҳисобга олган ҳолда иссиқ сув учун 1,3).

Ўзбекистон Республикасида ичимлик суви билан таъминлашнинг 80фоизи ер ости суви ҳисобига амалга оширилади. Ичимлик сувининг умумий истиқболли баҳосининг Республика бўйича бир киши учун миқдори 17 куб/км ташкил этади. Ҳозирги кунда умумий ўртача йиллик истеъмол қилиш эса йилига 10 куб/км ташкил этади, жумладан маиший-хизмат зарурати учун 3 куб/км дан кўпроқдир.
Ҳозирги кунда қорақалпоғистон Республикаси, Бухоро ва Навоий вилоятлари ичимлик суви билан таъминланиш имконияти шу кунда етарли даражада. Лекин келажакда ушбу имконият камайиши аниқ. Бундай ҳолат Жиззах ва қашқадарё вилоятларида хам юзага келиши мумкин. Чунки ушбу вилоятларда ичимлик суви таркибида сувда енгил эрувчан тузларнинг миқдори 1,5-3 граммни ва ундан ортиқни ташкил этмоқда ва шунинг учун ҳам улар тоза ичимлик суви даражасида баҳоланмайди.
Республиканинг бошқа вилоятларида чучук сувнинг захираси ҳозирча етарли, лекин келажакда улар ҳам камайиши мумкин.
 Ер ости ва устки сув ресурсларини сақлаш, уларнинг захираларини кўпайтириш учун ерларни мелиорация қилиш ва қишлоқ аҳолисини ичимлик суви билан таъминлашнинг Давлат дастурлари ишлаб чиқилган ва уларни амалга тадбиқ қилишнинг комплекс тадбирлари режаси яратилмоқда.
Янги ва реконструкция қилинган корхоналар ва бошқа объектларни жойлаштириш, лойиҳалаштириш, қуриш ва ишга туширишда, ҳамда сувнинг сифатига салбий таъсир қилувчи янги технологик тизимларни жорий қилишда аҳоли саломатлигини муҳофаза қилувчи талабларга риоя қилиш, биринчи навбатда уларнинг маиший ва ичимлик сувига бўлган талабини қондириш ўта муҳим масала ҳисобланилади. Бунда, албатта, қуйидаги чораларни назарда тутмок талаб этилади:
-	сув объектларидан фойдаланиш учун олинадиган ва уларга қайтариб ташланадиган оқова сувларни ҳисобга олиш;
-	сувларни ифлосланиш, турли хил чиқиндилар билан ифлосланиб унинг йўлини тўсувчи ҳолатлардан муҳофаза қилиш;
-	сувнинг салбий таъсирини олдини олиш;
-	ерларнинг намини зарур миқдорда ушлаб туриш ва уларни зах босишдан асраш;
-	ерни эрозия  жараёнларидан асраш;
-	сувларни мухофавза қилувчи кулай табиий шароит ва ер усти ландшафтларини сақлаб қолиш.
Сувнинг ҳолатига таъсир этувчи корхоналар, иншоотлар ва бошқа объектларни қуриладиган жойларини белгилаб олиш «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг 13-моддасига мувофиқ Маҳаллий ҳокимиятнинг бошқарув органлари, қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги, Табиатни муҳофаза қилиш, Санитария назорати, Геология ва минерал ресурслари ва ҳамда бошқа органлар билан келишган ҳолда бошқарув ҳужжатига мувофиқ амалга оширилади.
Сувнинг ҳолатига таъсир этувчи корхоналар, иншоотлар ва бошқа объектларни қурилиш лойиҳаларини келишиб олиш давлат экспертизасидан ўтказилади. Давлат экспертизаси қишлоқ ва сув хўжалиги, табиатни муҳофаза қилиш, геология ва минерал ресурслар ҳамда бошқа давлат органлари билан ҳужжатига мувофиқ белгиланади.
Сувнинг буғланиши ва ифлосланиши ёки зарарли таъсир кўрсатишининг олдини олувчи қурилмалар билан таъминланмаган, янги ва таъмирланган корхоналар, цехлар, агрегатлар, коммунал ва бошқа объектларни ишга тушириш қонуннинг 15-моддасига биноан қўйидаги ҳолатларда ман этилади:
-лойиҳаларда назарда тутилган ерларнинг сув босиши, захланиши, ботқоқланиши, шўрланиши ҳамда тупроқ эрозиясининг олдини олиш тадбирлари амалга оширилмагунча суғориш ва сув билан таъминлаш тизимларини, сув омборлари ва каналларни ишга тушириш;
-	тасдиқланган лойиҳаларга мувофиқ, сув тўпланадиган ва бошқа иншоотларни қуриб битказмай туриб, зах қочириш тармоқларини ишга тушириш;
-	тасдиқланган лойиҳаларга мувофиқ балиқларни сақлаб қолиш қурилмалари бўлмаган сув олиш иншоотларини ишга тушириш;
-	тасдиқланган лойиҳаларга мувофиқ. Тошқин сувларни ва балиқларни ўтказиб юборадиган қурилмалари тайёр бўлмаган гидротехника иншооатларни ишга тушириш;
-	ер ости сув захиралари тасдиқланмагн гуруҳли сув олиш иншоатларини ишга тушириш;
-	сувни тартибга солувчи курилмалар билан таъминламай туриб ва тегишли ҳолларда санитария муҳофазаси теграларини белгиламай туриб, сув чиқариш учун бурғиланган қудуқларни ишга тушириш тақиқланади. Шунингдек, сув омборларини уларнинг ўзанини лойиҳада кўрсатилгандек, тайёр қилиб қўйиш тадбирлари амалга оширилмагунга қадар сув билан тўлдириш тақиқланади.
қонуннинг 17-моддасида сув объектларида сувни муҳофаза қилиш тегралари ва соҳил бўйларида қилинадиган ишларни бажариш тартиби ўрнатилган. Унга биноан сув объектларининг сохил бўйларида сув объектларининг булғаниши, ифлосланиши ва камайиб кетишини олдини олиш, уларнинг мақбул сув режими ва тегишли ҳолатини сақлаб туришга мўлжалланган сувни муҳофаза қилиш тегралари ва қирғоқ бўйи минтақаларида муайян тегралар ажратилади. 
Сувнинг таркибига таъсир этувчи сув объктларидаги сувни муҳофаза қилувчи зоналар ва қирғоқ бўйларидаги теграларда қурилиш, узан тубини чуқурлаштириш ва портлатиш ишлари, фойдали қазилмалар ва сув ўсимликларини олиш, кабеллар ва бошқа коммуникациялар ўтказиш, дарахтларни кесиш, пармалаш, қишлоқ хўжалиги ишлари ва бошқа хил ишлар (УзР 421- 1, 25.04.97- рақамли) бошқарув ҳужжатлари асосида маҳаллий ҳокимият ва бошқарув органлари, табиатни муҳофаза қилиш, қишлоқ ва сув хўжалиги органлари ва бошқа органлар билан келишган ҳолда олиб борилади. Сувнинг ҳолатига таъсир қилувчи барча ишлар қонун талабларига мувофиқ равишда, илмий асосланган меъёр ва қоидалар асосида қишлоқ хўжалиги, ўрмон хўжалиги ҳамда коммунал хўжалигининг манфаатларини инобатга олган тарзда олиб борилади.
Алоҳида давлат аҳамиятдаги ёки илмий маданий қимматга ва қадриятларга эга бўлган сув объетларидан фойдаланиш қонуннинг 20-моддасига биноан қисман ёки тўлиқ ман этилиши мумкин. Чунки ушбу объектлар ҳар бир давлатнинг сиёсий, иқтисодий ва эқологик хавфсизлигини таъминлашнинг муҳим элементи ҳисобланилади.
Ўзбекистон Республикасининг сув ресурсларига оид барча дастурларини ҳаётга тадбиқ қилиш (жумладан, қишлоқнинг 2000 йилгача ижтимоий инфраструктурасининг ривожланиши дастури, қишлоқ аҳолисини ичимлик сув ва газ билан 1995-2000 йилларгача бўлган даврда таъминланиш режаси) ичимлик сувидан фойдаланишни 2001 йилга келиб қишлоқ жойларда 72 фоизга оширди. ХX асрнинг 90-йилларида бу Рақам атиги 52 фоизни ташкил этган эди, ҳолос.
Орол ва Орол бўйидаги эқологик муаммоларни ҳал қилиш, шунингдек, ҳалкаро сув объектларидан фойдаланиш муаммолари Марказий Осиё давлатларининг биргаликдаги ҳаракатлари билан амалга оширилиши мумкинлиги ҳеч кимга сир эмас. Ушбу муаммо юзасидан 1993 йил Тошкент ва қизил Ўрда шаҳарларида, 1995 йил Нукусда, 1996 йил Тошкент ва Нукусда Марказий Осиё давлат бошлиқларининг олий даражадаги учрашувларида бош масала бўлиб турган. 1993 йил қизил Ўрда шахридаги учрашувда эса МКВК- давлатлараро мувофиқлаштирувчи ташқилий – бошқарув кенгаш тузилди. Мазкур давлатлараро ташкилот Сирдарё ва Амударё сувларидан биринчи навбатда аҳолининг ичимлик ва маиший эхтиёжларга бўлган талабини қондириш масалаларини кўриб чиқмоқда. Бу ҳақда биз дарсликнинг алохида бобида сўз юритамиз.
Ҳозирда Ўзбекистон Республикаси давлат инвестиция дастурларининг энг долзарб масалаларидан бири аҳолини ичимлик суви билан таъминлашда ер ости сувларидан ўта самарадор фойдаланиш ҳисобланади. Чунки, айнан, ер ости сувлари ушбу муаммони ҳал қилишда катта имкониятларни очиб бериши мумкин. Ундан ташқари, ер ости сувлари, ер устки сувларига нисбатан, турли фойдали тузлар, фосфор, йод, кальций, магний каби кимёвий моддаларга бойдир. Шунинг учун хам қонуннинг 40-моддасида аҳолининг истеъмоли, маиший ва бошқа эхтиёжлари учун сув объектлари алоҳида тоифа сифатида ажратилади. Ажратиш сувнинг сифатини белгиловчи санитария талаблари ва давлат стандартларига мувофиқ равишда амалга оширилади.
қонуннинг 41-моддасида белгиланишича аҳолини марказлашган тарзда сув билан таъминлаш мақсадида сув объектларидан фойдаланилганда, ўзининг кундалик бошқарувида, эгалигида ёки фойдаланишида хўжалик-ичимлик водопроводлари бўлган корхоналар, ташкилотлар ва муассасалар сув олиш иншоотларининг белгиланган тартибда тасдиқланган лойиҳаларига ва ичимлик сув олиш ҳамда уни истеъмолчиларга етказиб бериш учун сувдан махсус фойдаланиш рухсатномаларига мувофиқ сув таъминоти манбаларидан сув олишга хақлидирлар. Ушбу юридик шахс мақомидаги субъектлар олган сувларини хисобга олиб борадилар, сув билан таъминлаш манбаларидаги сувнинг сифатини мунтазаб текшириб турадилар ва манбаларда сув сифатини узгарганлиги хақида табиатни муҳофаза қилиш, геология ва минерал ресурслар, кончиликни назорат қилиш давлат идоралари, санитария назорати органларига ҳамда маҳаллий ҳокимият ва бошқарув органларига маълумотлар бериб туришлари шарт.
Сув олиш иншоотларидан фойдаланиш, маҳаллий ҳокимият органлари ва ўз-ўзини бошқариш органлари томонидан белгилаб қўйилган қоидалар асосида олиб борилади. Сувдан фойдаланувчилар эса сув олиш иншоотларининг санитария-техник ҳолатини таъминлаб туришлари керак.
қонуннинг 43-моддасида ичимлик ва маиший мақсадлардан бошқа мақсадларда ер ости сувларидан фойдаланиш, қоидага биноан, ман этилади. Лекин ер усти чучук сув захиралари булмаган ҳудудларда қонуннинг 30-моддасига мувофиқ лимит асосида рухсат этилади. Бу рухсатномани табиатни муҳофаза қилиш, геология ва минерал ресурслар давлат қўмиталари органлари томонидан бошқа мақсадларда фойдаланиш учун берилиши мумкин.
Кейинги пайтларда жуда кўп мамлакатларда, хусусан Ўзбекистонда хам аҳолини қадоқланган сифатли ичимлик суви билан таъминлаш жадал равишда ривожланмоқда. Ушбу сувлар қудуқ ва булоқлардан олиниб, сўнгра кувурлар ёки машиналар орқали истеъмолчиларга етказилмоқда. Ўзбекистонда ер ости сув манбалари ва булоқлар жуда кўп ва уларнинг кимёвий таркиби ҳамма эқологик, санитария-гигеник талабларига жавоб беради ва аҳолига истеъмол суви сифатида тавсия этилади. Ер ости гидро ресурсларига бой бўлган кўпгина мамлакатларда аҳоли саломатлиги учун фойдали бўлган ер ости сувларидан истеъмол қилишни афзал кўрадилар. Айримларида эса ер устида жуда кўп кўл ва дарёларга эга бўлганига карамай ичимлик коммунал сув истеъмолида ер ости сувларидан фойдаланишни маъқуллайди.
“Reviewss” компаниясининг маълумотларига кўра, Ўзбекистонда биринчи қадоқланган «Тошкент сув» 1952 йилда ишлаб чикарила бошланди. Унга сувни «Тошминсув» қудуқларидан, 1956 йилнинг 11 январидан эса Семашко санаторияси ҳудудидан олиб қуйила бошланди. «Тошкент сув»и ишлаб чткарилаётган заводга қўшни бўлиб Ўзбекистонда ягона минерал сувлар асосида саломатликни тикловчи физиотерапия ва реабилитация тиббиёт илмий текшириш институти 1965 йилдан буён фаолият юритиб келмокда. Ҳозирги кунда Республикамизда 100 дан зиёд ичимлик сувини қадоқлаш шахобчалари мавжуд. Жумладан, Фарғона минерал суви (1958 йилдан буён фаолият юритади), - Самарқандда ва Чортоқ минерал сувлари(1969) ва хаказо.
Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгандан сўнг кўпгина саноат корхоналари хусусийлаштирила бошланди. Озоқ-овқат саноати органлари тегишли булган барча ичимлик сувини қадоқлаш заводларнинг деярли ҳаммаси ҳозирда акционерлик жамиятларига айлантирилган. Бу жараён 1990 йилдан, яъни чет эл инвестициялари озиқ-овқат саноатини ривожлантириш учун йўналтирилишни бошлаган кундан бери давом этмоқда ва у энг кўп инвестициялар киритилган саноат тармоғи сифатида эътироф этилмокда. Ўзбекистоннинг ҳар бир вилоятида ўзининг маҳаллий қадоқланган минерал суви бор: Тошкентда - “Тошкент суви”, Жиззахда - “Баҳмал”, Фарғонада - “Зилол”, Самарқандда-“Самарқанд”, Бухорода- “Бухорои шариф”, қашқадарёда - “қарши”, Сурхандарёда- “Омонхона”, қорақлпоғистон Республикасида -“ Нукус”. Четдан келтирилган минерал сув ҳажми Ўзбекистон бўйича 1 фоизни ташкил этса, бу кўрсатгич Тошкентда 2 фоиз атрофидадир. Минерал сувни четдан Республикамизга  импорт қилишнинг ҳожати йўқ.
Ўзбекистонда минерал сувлар аксарият ҳолларда 50-100м чуқурликда жойлашгандир. Мутахассисларнинг маълумотларига кўра минерал сув тепага кўтарилиш давомида гравитацион, биологик, энергетик кучлар таъсирида одам организми учун зарур бўлган элементлар билан бойийди. Шунинг учун ҳам Ҳалқаро соғлиқни сақлаш ташкилоти тоза ичимлик сув манбаи сифатида айнан ер ости сувларини маъқул деб топади ва унинг сифатини талаб даражасида ушлаб туришнинг ягона мёъерини тавсия этади.
Ўзбекистонда ичимлмик суви сифатини назорат қилиш Республика санитария-эпидемология Марказига юклатилган. Унинг кўрсатмаларига мувофиқ қадоқланган минерал сувни ичиш фақатгина идишларга қўйилган кундан бошлаб бир ой ичида истъемол қилмоқ лозим. Чунки у кейинги ойларда ўз фойдали ҳусусиятини йўқотиб қўяди.
Ер ости сувларидан жадал суръатларда фойдаланиш шунга олиб келдики, булоқларнинг очилишида минерал сувнинг оқиши 1952 йилда 10-15 л/секундни ташкил қилган бўлса, ҳозирда атиги 1-2 л/сек, яъни илгари автоматик равишда секундига 20-30 бутилкага сув  тўлдирилган бўлса, ҳозирда бу кўрсатгич атиги 4-6 бутилкага тенг, ҳолос.
Ўзбекистон Республикаси минерал сувларни ишлаб чиқариш кенгайтириш имкониятларига эга. Гидрогеологик тадқиқотлар шуни кўрсатмоқдаки, ҳозирги кунда 300 дан зиёд соғломлаштирувчи минерал сув манбалари ва 10 та туз-лойли курортлар фаолият юритиб келмоқда. Улардан 100 тасида дам олиш масканлари ташкил этилган бўлиб, улар асосан тоғ ва тоғ олди ҳудудларида жойлашган. Ундан ташқари, минерал сувни истеъмол қилиш бўйича мамлакатимиз Ўрта Европа мамлакатлари даражасига етиб олиш имкониятига эга, яъни ҳозиргидан 20 марта кўп минерал сув истеъмол қилиши мумкин. 
Тоза ичимлик суви, сувларни тозаловчи ускуналар ва канализация тизими ва газ билан таъминлаш аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш ва уларнинг яшаш даражасини кўтаришнинг бош омилларидан бири ҳисобланилади. Чунки 1991 – 1999 йилларда чучук сувларнинг бактериалогик кўрсатгичлари бўйича сифати икки мартага ва кимёвий таркиби бўйича деярли 20 фоиз кўпайди.
Ҳозирги кунда Орол денгизи ҳавзасида суғориладиган ерларнинг деярли ярмиси шўрланишга мойил ва бу муаммо борган сари кучаймоқда. Амударё ва Сирдарёларнинг ўрта ва қуйи оқимларидаги суғориладиган ерлар ўрта ва кучли даражада шўрланган ва ушбу кўрсатгич кейинги 25 йил ичида икки баробарга кўпайган. қурғоқчилик даврида сувнинг шўрланиш даражаси катта дарё дельталарида 2 г./л. етади, бу эса ичимлик сувдаги тузнинг максимал даражасини 1,5 г./л. га оширмоқда. Бутун жахон соғлиқни сақлаш ташкилоти ва Европа иттифоқи ирригация тармокларининг шўрланиши оқибатида давлатларга етказилаётган йиллик зарар миқдорини 2 млрд АқШ доллари атрофида баҳоламоқда.
Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисидаги қонуннинг 57-моддасига асосан маҳаллий ҳокимият ва бошқарув органлари табиий офат, авариялар рўй берган тақдирда ва бошқа фавқулотда ҳолатларда, корхоналар водопровод сувини белгилаб қўйилган миқдордан ошиқ сарф қилиб юборган тақдирда ичимлик сувидан саноат мақсадлари учун фойдаланишни чеклашлари мумкин. Истеъмол суви категориясига киритилган чучук ер ости сувларини ишлаб чиқарувчи техник мақсадларда фойдаланиш қатъиан ман этилади. Лекин ер усти сув манбалари йўқ бўлган ҳудудларда ичимлик ёки фойдали сувлар даражасига киритилмаган ер ости сувларни (чучук, минерал, термал) қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда техник мақсадларда ишлатилиши мумкин. 
қонуннинг 74-моддасига биноан сув объектларига оқова сувларни оқизиш учун улар табиатни муҳофаза қилиш ва санитария назорати органлари томонидан белгилнгантартибда рухсат этилади. қонунда кўрсатилган қоидалар бузиладиган бўлса, оқова сувларни ташлаш чекланади, тўхтатилади ёки тақиқланади. Аҳолининг соғлигига хатарли ҳолларда, оқинди сувларни ташлаш ва ишлаб чиқариш объекти фаолиятини тўхтатиш талаб этилади.
2. Даволаш, соғломлаштириш ва курорт мақсадларда сув объектларидан фойдаланиш

Даволаниш категориясига киритилган сув объектлари, авваламбор, даволаниш ва дам олиш мақсадларда ишлатилиши лозим. қишлоқ ва сув ҳўжалиги ҳамда табиатни муҳофаза қилиш органлари шифобахш сувлар тоифасига киритилган сув объектларидан, истесно тариқасида кончиликни назорат қилиш идоралари билан келишилган тарзда бошқа мақсадлар учун, фойдаланишга беришлари мумкин.
Ўзбекистон Республикасининг № 421-1.25.04.97-рақамли бошқарув қоидасига кўра шифобахш сув объекларига йиғилиб қолган сувларни ташлаш қатъиан ман этилади. Ҳозирги кунда минерал сувлар даволаш мақсадида нафақат курорт ва санаторияларда, балки улардан ташқари бўлган шароитларда ҳам ишлатилмоқда. Курорт ёки улар атрофида сувларни қадоқлашни йўлга қўйиш учун махсус қурилган завод ва цехлар Соғлиқни сақлаш вазирлигининг рухсати асосида фаолият юргазадилар. Минерал сувлар жуда бебаҳо даволаш манбаи бўлиб, у инсонни соғломлаштирувчи табиий омиллардан ҳисобланилади. Кишига шифобахш сув куч-қувват бағишлайди ва ҳар хил хасталиклардан соқит қилади. Ер ости менерал сувлардан фойдаланиш мақсадида қадимдан ишлатилган булоқлардан сувларни олиш қоидаларига амал қилишда, идишларга қуйиш ва уларни сақлашда унинг таркиби инобатга олинади. Бу эса ҳам физиологик, ҳам даволаш нуқтаи назардан қаралиши лозим. Санатория ва курортлар орқали даволаниш ва соғламлаштириш тизими аҳолининг саломатлигини сақлашда муҳим аҳамият касб этади ва касалликларни олдини олишнинг асосий омилларидан ҳисобланилади. Фақатгина 1999 йилнинг ўзида Ўзбекистоннинггина 19 та санатория ва дам олиш масканларида 50 мингдан зиёд фуқароларимиз ўз соғлиқларини тикладилар. Санатория ва курортларни бошқаришда диққат эътибор асосан профилактика ишларини ташкил этишга қаратилган бўлиши лозим. 
Санаторияларда, ҳусусан “Ситораи Моҳи Хоса”, “Чимён”, “Турон”, “Чинобод”, “Чортоқ” оромгоҳларида сув билан даволашнинг янги усуллари қўлланилмоқда ва анъанавий даволаш йўлларидан ҳам фойдаланиб турли хасталиклардан (яъни юрак, асаб тизими, ошқазон-ичак касаллиги, нафас олиш йўллари, урология ва гинеқология соҳалари бўйича кассалликлар) ҳолис этилмоқдалар. 
Республика касаба уюшмалар федерацияси кенгашида курортлар бошқармаси касалларни санаторияларда даволанишни ташкил қилиш мақсадида тиббий ҳодимларга санатория ҳақида уларнинг катталиги, иқлими, географик маълумотлар, табиий омилларга таснифлар, даволаниш тавсиялари ҳақида маълумотлар беришга ёрдамлашмоқда. Бундай имкониятлар,  темир йўл ишчилари касаба уюшмалари билан кенг миқёсда олиб борилмоқда. Хўжалик ва санатория-техник хизматни қўллаб-қувватлаш механизмининг йўқлиги, куророт теграларида эқологик вазиятнинг бузилишига олиб келмоқда. Айниқса, бу ўринда саноат корхоналарининг фаолиятига катта эқологик зарар етказилмоқда.
Санатория-курортлар фаолиятини ривожлантиришнинг асосий вазифалари ҳозирги кунда минерал сув захиралари ва шифобахш лойлардан самарали фойдаланишни таъминлаш ҳисобланади.
Ичимлик ва маиший мақсадларда сувдан фойдаланиш мониторигини амалга ошириш тартиби, унинг тузилиши ва мазмуни Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланади. Сувни муҳофазалаш ва улардан фойдаланишни назорат қилиш қуйидаги турларга бўлинади: давлат, ишлаб чиқариш, жамоат ва идоравий. 
қонунинг 100-моддасига биноан сувни муҳофаза қилиш мақсадида санитар округлар ва тегралар, шунингдек алоҳида қўриқланадиган ҳудудлар қонунга мувофиқ белгиланади. Ковланган қудуқларга саноатдан чиққан оқова сувларни ташлаш қатъиян ман этилади, чунки бу қудуқлар ер ости сувини ифлослантирувчи манба бўлиб қолиши мумкин. 
Тоза ер ости сувлари тўпланадиган қатламларда қаттиқ ва қуюқ чиқиндилар йиғилишига йўл қўйилмайди. Шунингдек, саноат, қишлоқ хўжалик ва бошқа объектларни тоза ер ости сувлари жойлашган ерларда олиб бориш ман этилади, негаки мазкур хўжалик фаолияти ер ости сувларни ифлослантириши мумкин. 
Ер ости сувларни муҳофаза қилиш чоралари ва қудуқларни назорат қилувчи тармоқларни тузиш ер ости сувларнинг ҳолатига таъсир қилувчи корхоналар томонидан амалга оширилади.
Хуллса, мамлакатимиз аҳолисини тоза ичимлик суви ва маиший эҳтиёжларини қондириш учун талаб қилинадиган «юмшоқ» сувлар билан таъминлаш доимо давлат ва жамиятнинг кундалик эътиборида бўлиб қолади.

XI боб. қишлоқ хўжалигида сувдан фойдаланиш ҳуқуқи

1. қишлоқ хўжалигида сувдан фойдаланиш ҳуқуқи тушунчаси ва гидромодул районлаштириш

Ўзбекистон Республикаси аграр республика бўлгани учун ҳам давлат ва жамиятнинг асосий эътибори қишлоқ хўжалигига қаратилган. Чунки бу ҳалқ хўжалиги соҳаси мамлакатимиз ялпи ички маҳсулотининг 30 фоизидан ортиғини, валюта тушумининг 55 фоизини ва товар алмашинувининг 70 фоизини таъминлайди. Республика аҳолисининг 60 фоизидан ортиғи қишлоқда истиқомат қилмоқда. Фуқароларимиз учун бирламчи эҳтиёж бўлган озиқ - овқат маҳсулотларнинг аксарияти аграр соҳада ишлаб чиқарилмоқда. Шуниси алоҳида эътиборга лойиқки, қишлоқ хўжалиги ялпи маҳсулотининг 93-95 фоизи суғориладиган ерлардан олинмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримов 2002 йил 14 февраль куни Вазирлар Маҳкамасининг 2001 йил якунлари буйича қилган маърузасида, - «Суғоришга яроқли сувдан тежаб-тергаб, самарали фойдаланишга, суғориш ва ирригациянинг тизимларини жорий қилишга, сувдан фойдаланиш интизимони кучайтиришга, бу борада яхши натижаларга эришаётганларни эса рағбатлантиришга қаратилган чора-тадбирларни белгилаш ниҳоятда зарур эканлиги ва бу масала орқага суриб бўлмайдиган муаммога айланиб бораётганини тушуниш мушкул эмас», - деган эди.
қишлоқ хўжалиги товар маҳсулотини етиштириш мобайнида юзага келадиган барча ижтимоий муносабатлар аграр муносабатлар туркумига киради. қишлоқ хўжалигида сувдан фойдаланиш деб қишлоқ хўжалик товар маҳсулотларини ишлаб чиқариш мақсадида қонуний ташкил этилган қишлоқ хўжалиги ҳуқуқи субъектларининг сув ресурсларидан фойдаланишдаги ҳуқуқ ва мажбуриятларига айтилади. қишлоқ хўжалик субъектларига қишлоқ хўжалик кооперативлари (ширкат хўжаликлари), деҳқон ва фермер хўжаликлари, ижара жамоалари, ёрдамчи хўжаликлар, давлат хўжаликлари ва бошқалар киради. Улар ерда ўсимликни ўстиришда зарур бўлган сув режемини таъминлаш учун сув ресурсларидан фойдаланиш ҳуқуқларига эгадирлар.
Сув объектларидан қишлоқ хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш – сувдан меъёрлар бўйича фойдаланишнинг белгиланган йўсинига риоя этган ҳолда сувдан умумий фойдаланиш таритибида ҳам, махсус фойдаланиш тартибида ҳам амалга оширилади.
Фермер ва деҳқон хўжаликларининг сувдан фойдаланиш лимитлари уларнинг розилигисиз ўзгартирилиши мумкин эмас. Лекин иқлим шароитлари ноқулай келган паллада ёки кўзда тутилмаган фалокатли ҳолатларда умумий ва махсус вақолатланган органлар, хусусан Вазирлар Маҳкамаси, қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигининг махсус қарорлари билан белгиланган чекланишлар бундан истиснодир. Масалан, 2000-2001 йилларда ёғингарчиликнинг етарли даражада бўлмаганлиги сабабли кўпгина вилоятларда ва айниқса, Хоразм ва қорақалпағистон Республикаси деҳқон ва фермер хўжаликларининг сувдан фойдаланиш ҳуқуқлари чеклантирилди. Бу ўз навбатида нам кўп талаб қилувчи маданий ўсимликлар, хусусан шоли экишни чеклашга олиб келди.
Умуман олганда, қишлоқ хўжалигида сувдан фойдаланиш лимитлари ханузгача 1986 йил 20 мартда иттироқ қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги томонидан тасдиқланган ва «Союзхлопок» илмий-ишлаб чиқариш бирлашмаси томонидан ишлаб чиқилган «Гидромодул районлаштириш ва қишлоқ хўжалик экинларини суғориш режими»га биноан олиб берилмоқда. Албатта, суғориш меъёрлари сиёсий, ижтимоий, иқтисодий ҳолатга қараб ўзгармайдиган нормадир. Лекин, замон ўтиши билан Ўзбекистонда аҳоли сонининг ўсиши ҳам (1991-2002 йилларда 5,5-6 млн кишига кўпайган), саноатнинг гуркириб ривожланиши ҳам кузатилмоқда. Бу эса миқдори ўзгармаётган сув ресурсларига бўлган талабни геометрик прогресс равишда ўстирмоқда. Шунинг учун ҳам суғориш лимитларини ва суғориш режими режаларини ўзгартириб бориш ёки унда «ўзгарувчанлик» принципини жорий қилиш табиий ҳолдир.
Амалдаги «Гидромодул районлаштириш ва қишлоқ хўжалик экинларини суғориш режими» ҳар бир суғориш жойининг иқлим шароити, гидрогеологияси, тупроқ-мелиоратив ҳолатига қараб табақалашган тарзда белгиланади. Ўзбекистон Республикасининг бутун ҳудуди суғориш лимитларига биноан табақалаштириш (дифференциаллаш) учун махсус районларга ажратилади. Районлаштириш жойнинг табиий-иқлим шароити ва қишлоқ хўжалик субъектларининг ихтисослашувига мувофиқ равишда ўтказилади.
қишлоқ хўжалиги экинларини суғориш режими ва гидромодул районлаштириш қуйидаги индикаторлар(кўрсатгичлар)га биноан олиб борилади:
- суғориш ресурслари билан таъминланганлик даражаси;
- суғориш сувининг сифати;
- тупроқ намлиги (табиий намлик ва ер ювишда тўпланадиган намлик алоҳида-алоҳида);
- ер ости сувларининг ҳолати;
Ўзбекистон ҳудудининг текислик ёки пастқамликлари учун суғориш меъёри индикатори сифатида ер ости сувларининг ер юзасига яқинлиги ёки узоқлиги бирламчи кўрсатгич сифатида қаралади. Унда ер ресурслари гидроморф (ер ости суви 1 метргача бўлган чуқурликда), ярим гидроморф (1-3 метр), автоморф (3 метрдан пастда) тупроқларга ажратилади. Сўнгра, тупроқ ва она жинслар (грунт)нинг аэрация (ҳаво алмашиш) қатламидаги механик таркиби(қаттиқ жинслар заррачаларининг катта-кичиклигигига қараб бўлиниши), ер қаттиқлиги ҳамда қишлоқ хўжалик ўсимликларининг биологик хусусиятлари районлаштиришга асос бўла олади. Масаслан, V гидромодул районда ер ости сувлари 2-3 метр чуқурликда жойлашган бўлса, унинг ўсимлик нормал ўсиши учун кетадиган сув сарфи фоиз ҳисобида: пахта учун 40-45; беда учун 55-60; макажўхори учун 25-30 тенг бўлади. Суғоришнинг бундай сув сарфи арид (қуруқ) иқлимли чўл ва чала чўлларда, тупроғи деярли бир хил механик таркибли ерларга хос бўлган кўрсатгичдир. Агарда тупроқ ва она жинс оғир механик таркибли ёки турли ўзгарувчан қатламлардан иборат бўлса: пахта учун 5-10, беда учун 20-25, маккажўхори учун 0,0 фоизга тенг сув сарфига эга бўлган гидромодул ҳудуд ҳисобланилади. Ҳудди шундай тупроқларда, лекин ер ости сувлари 1-2 метр чуқурликда бўлса, ҳудуд енгил тупроқларда XIII гидромодул районга киритилади ва унда сув сарфи: пахта учун 60-65, беда учун 75-80, маккажўхори 35-40 фоизни; оғир ва қатламли тупроқларда IX гидромодул районга киритилади ва унда сув сарфи пахта учун 25-30, беда учун 35-40, макажўхори учун 10-15 фоизга тенг бўлади.
Гидромодул районлаштириш ўта мураккаб жараён бўлиб, у жуда батафсил тўплаган ер кадастрига доир маълумотларни йиғишни, илмий асосланган алмашлаб экиш тизимини яратишни талаб этади. Бундай тадбир охир оқибатда сув ресурсларидан қишлоқ хўжалик мақсадларида оқилона фойдаланиш имкониятини яратади.
Гидромодул районлаштириш-ер-сув ресурслардан юқори самарадорлик билан фойдаланиш, суғориш режими(тартиби) илмий асосланган ва табақалашган тарзда фойдаланиш орқали қишлоқ хўжалик экинларидан доимий юқори ҳосил олиш мақсадида муайян маъмурий ҳудудларни таксонамик бирликларга, яъни қисмларга ёки бўлакларга ажратиб чиқиш. Гидромодул районлаштиришда қўйидаги таксономик бирликлар ажратилади:
- иқлим-тупроқ округлари ёки ваҳолар(оазис)и;
- иқлим-тупроқ зоналари;
- иқлим-тупроқ вилоятлари;
- иқлим-тупроқ районлари;
Иқлим-тупроқ округлар – жойнинг геоморфологик (ер усти тузилиши ва шакли), иқлим, гидрогеологик (ер ости сувларининг таснифи), тупроқ ва ўсимлик дунёсининг маданийлаштирилганлигига қараб ажратилган ҳудудлар.
Иқлим-тупроқ зоналар – округ ичидаги жойнинг аридлиги (иқлим шароити) ва бир хилдаги тупроқ турига қараб ажратилган ҳудудлар.
Иқлим-тупроқ вилоятлар – зона ичидаги жойнинг гидрогеологик ва мелиоратив шароити ҳамда тупроқ ҳосил бўлиш жараёнига қараб ажратилган ҳудудлар.
Иқлим-тупроқ районлар – вилоят ичидаги ва ернинг аэрация қатламида, унинг сув-физик хоссаси, ер ости сувининг жойлашуви, жойнинг бир хил тупроқ қатлами, механик таркиби, тузилиши ва таркибига қараб ажратилган ҳудудлар.
Ўзбекистон Республикаси ҳудудида саккизта гидромодул округга (қуйиамударё, Чирчиқ–Оҳангарон, Фарғона, Мирзачўл, Самарқанд, Бухоро, қашқадарё, Сурхандарё) ажратилгандир. Улар ўз навбатида ўнлаб зоналарга, зоналар эса вилоятларга, вилоятлар ўз навбатида районларга бўлиниб кетади.
Гидромодул районлаштириш асосида ҳар бир вилоят ва қорақалпоғистон Республикасида суғориш режими(тартиби) хўжаликлар, яъни қишлоқ хўжалик субъектлари бўйича ишлаб чиқилади. Сувдан фойдаланиш лимитлари айнан ана шундай режалаштириш меъёрларига биноан ўрнатилади. Унда:
- умумий суғорма майдонга нисбатан хўжаликда мавжуд бўлган суғориладиган ерлар миқдори (фоиз ҳисобида);
- ҳар бир ўсимлик тури учун сарфланиши лозим бўлган сув миқдори (гидромодул районларга ажратилган тарзда);
- тавсия этиладиган ер ювиш, захирага суғориш меъёрлари ва уни ўтказиш вақти;
- қишлоқ хўжалиги ўсимликларини ўстириш(вегетация) давридаги суғориш режимини кенгайтирилган жадвали;
- қишлоқ хўжалигида сувдан фойдаланишни режалаштириш каби маълумотлар берилган бўлади.

2. қишлоқ хўжалигида сувдан фойдаланишни режалаштириш
ва унинг ўзига хос хусусиятлари

Сув ресурсларидан оқилона, даврий ва самарали фойдаланишни олиб бориш мақсадида қишлоқ хўжалигида сувдан фойдаланиш режалаштирилади. Мазкур режалаштириш «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонунинг 48-моддаси, «Сувдан фойдаланишнинг ички хўжалик режаларини тузиш олиб боришга доир йўриқнома», «Сувдан фойдаланишни умумий тизимини режалаштиришни тузиш ва уни ва олиб боришга доир йўриқнома»га биноан амалга оширилади. Афсуски, ушбу режалаштириш нормалари қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги Сув бошқармаси маълумотларига кўра, собиқ иттифоқ даврида ишлаб чиқилган (Ташкент, 1989) қоида ва меъёрлар асосида олиб борилади.
қишлоқ хўжалигида сувдан фойдаланиш режалари қонунга мувофиқ суғориш, сув чиқариш, суғориш – сув чиқариш (биргаликда) тармоқларидаги, магистрал каналлардаги, сув омборларидаги ва бошқа гидротехник ҳамда сув хўжалиги объектларидаги сувлардан фойдаланиш ишлари сувдан фойдаланишнинг ички хўжалик ва умумий тизимли режаларга биноан йиллик амалдаги сув билан таъминганликни ҳисобга олган ҳолда олиб борилади.
Сувдан фойдаланишнинг ички хўжалик режаси қишлоқ хўжалик субъектларининг сув ресурсларидан экинларни суғоришда фойдаланишни режалаштиришни тузиш тартибини белгилайди. У эса, ўз навбатида, қишлоқ хўжалик ширкати, фермер ва деҳқон хўжаликлари, боғдорчилик ва узумчилик уюшмалари каби субъектларнинг етиштирилиши кутилаётган қишлоқ хўжалиги экинларининг сувга бўлган талабини инобатга олиш, суғориладиган ерларни тайёрлаш, бошқа ноқишлоқ хўжалик мақсадларда сувдан фойдаланиш меъёрларини ўрнатиш учун хизмат қилади.
Хўжаликлараро мелиоратив қурилмалар(қоллектор, дренажлар)да сувдан фойдаланиш ва улардаги сув режимини тартибга солиш ҳам ички хўжалик ва умумий тизимли режалар асосида амалга оширилади.
қишлоқ хўжалик экинларни етиштирирувчи хўжаликлар томонидан тузилган ички сувдан фойдаланиш режалари қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигининг ҳавза бошқармалари билан мувофиқлаштирилади ва маҳаллий туман ҳокимият органлари томонидан тасдиқланиши керак бўлади. Ушбу ҳолат қишлоқ хўжалик ишлаб чиқаришининг ҳуқуқий асосини яратиш ва такомиллаштиришга оид 1998 йил апрель ва август ойларида бўлиб ўтган Олий Мажлиснинг махсус XI ва XII сессияларида ҳамда 2000 йил 15 декабрь 2-чақириқ IV сессиясида қабул қилинган ўзгартиришлар ва қўшимчаларга биноан амалга оширилади.
қишлоқ хўжалик маҳсулотларини етиштирувчи субъектларнинг сувдан фойдаланишнинг умумий тизимли режалари ҳавзалар бўйича 2003 йил тузилган бошқарув органлари билан мувофиқлаштириш ва туман, вилоят, республика марказий ҳокимият органлари томонидан тасдиқлаш асосида олиб борилади.
Суғориладиган ерлардан қишлоқ хўжалик маҳсулотларини етиштиришда сувдан махсус равишда фойдаланилади. Сувдан махсус фойдаланиш учун суғориладиган ерларда турли хил аҳамиятга молик гидротехник иншоотлар қурилади, мелиоратив шаҳобчалар яратилади ва шу каби турли сув олиш, суғориш, оқизиш ва ташлаш мосламалари қурилади.
Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисидаги қонуннинг 49-моддасига биноан ердан фойдаланиш мулкчиликнинг қайси шаклида бўлишидан қатъий назар, сув фонди ерларидан, суғориладиган ерлар доирасидаги хўжаликлараро гидротехник иншоотлардан, ер ости сув чиқаргичлардан ягона сув хўжалиги тизими сифатида фойдаланилади. Мазкур иншоотлар давлат мулки ҳисобланилади ва уларни хавфсизлик нуқтаи назардан хусусийлаштириш, яъни бошқа мулк шаклига ўтказиш мумкин эмас.
Дарёлар, магистрал ва бошқа сув хўжалиги объектларининг соҳил бўйи минтақалари, ер ости сувини чиқариш санитария муҳофаза теграларининг I ва II пояслари(доира шаклидаги айланма тегралари) табиатни муҳофаза қилиш эҳтиёжлари учун ер эгалари ва ердан фойдаланувчилардан олиб қўйилиши мумкин. Табитани муҳофаза қилиш тўғрисидаги қонуннинг 48-моддасида кўрсатилганидек, атроф табиий муҳитга зарарли таъсир кўрсатаётган объектлар, жумладан қишлоқ хўжалик объектлари ҳам, фаолияти чекланиши, тўхтатиб қўйилиши, тугатилиши ва ўзгартирилиши давлат ҳокимияти ва бошқарув органлари, вақолатли табиатни муҳофаза қилиш идоралари томонидан амалга оширилади. Мазкур қонуннинг 49-моддасига биноан қонунбузарлик оқибатлари орқали сув ресурсларига етказилган зарарнинг ўрни қоплаш мажбурияти ҳуқуқбузар шахсларга юклатилади.
1992 йил 7 апрель Вазирлар Маҳкамасининг 174-сонли «Ўзбекистон Республикасидаги сув омборлари ва бошқа сув ҳавзалари, дарёлар, магистраль каналлар ва қоллекторларнинг, шунингдек ичимлик ва маиший сув таъминотининг, даволаш ва соғломлаштиришда ишлатиладиган сув манбаларининг сувни муҳофаза қилиш зоналари ҳақидаги Низомни тасдиқлаш тўғрисида»ги қарорига мувофиқ қишлоқ хўжалик мақсадларида сувларни ишлатиш тартиби белгиланади.
Суғориладиган ерларда деҳқончилик учун сув олиш лимитлари гидромодул районлаштириш, ички ва умумий тизимдаги режаларда белгиланган йиллик меъёрлар асосида амалга оширилади. Кўзда тутилмаган ҳолатлар, яъни сув ресурсларини захиралаш ёки унинг ҳалқаро миқёсда тақсимлаш меъёри ўзгарган тақдирда ижроия давлат марказий ва маҳаллий ҳокимликлар қарорларига мувофиқ ўзгартирилади.
Сув олиш ва унинг ҳисоб-китобини юритиш рўйхатдан ўтказилган сув манбаларидан (хўжалик каналларининг бош иншоотларидан, қудуқлардан, насос станциялари ва бошқа сув олиш гидротехник иншоотлардан) сув ажратиш жойларида турган сув хўжалиги (2003 йилдан эса ҳавза сув бошқармалари) органи билан тузилган шартномага мувофиқ олиб борилади.
Ўзбекистонда суғориш сувининг етишмаслиги ер ости сувлари билан бир қаторда оқинди сувлардан қишлоқ хўжалигида фойдаланиш заруратини келтириб чиқаради. Лекин, улардан фойдаланиш ҳамиша санитар-гигиеник, мелиоратив ва эқологик талабларни бажаришни талаб этади.
қишлоқ хўжалигида ерларни оқинди сувлар орқали суғориш «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг 51-моддаси, «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги қонуннинг 19 ва 24-моддалари, Вазирлар Маҳкамасининг 1993 йил 3 августдаги 385-сонли қарори билан тасдиқланган «Ўзбекистон Республикасида сувдан чекланган миқдорда фойдаланиш бўйича вақтинчалик йўриқнома»га биноан амалга оширилади. Вазирлар Маҳкамасининг мазкур қарорига кўра оқова сувлардан қишлоқ хўжалигида фойдаланиш фақатгина сув олиш иншоотлари ўрнатилган ва сувдан махсус фойдаланишга рухсатномалари бўлган хўжаликларгагина берилади. Сув олишнинг чекланган миқдорлари сув хўжалиги органлари томонидан сув манбаларининг тахмин этилган ва серсувлик даражасини ҳисобга олган тарзда қишлоқ хўжалигида сувдан фойдаланувчилар учун йилига 2 марта белгиланилади. Ушбу сув олиш тартиби шартномага биноан ва мазкур қарорнинг 4-бандига мувофиқ белгиланган шартларда амалга оширилади.
Оқинди сувлардан қишлоқ хўжалигида фойдаланиш учун махсус Табиатни муҳофаза қилиш давлат органлари, Давлат санитария ва ветенария назорати органларининг рухсатини олиш лозим бўлади.
Саноат, коммунал хўжалик корхоналари ва бошқа корхоналар ҳамда ташкилотлар тупроқ унумдорлиги ва етиштириладиган қишлоқ хўжалик маҳсулотларига зарарли таъсир қилувчи сувларни қишлоқ хўжалик ерларини суғориш учун беришлари тақиқланади.

3. қишлоқ хўжалигида сувдан фойдаланувчиларнинг
ҳуқуқ ва мажбуриятлари

Бозор иқтисодиёти муносабатлари шаклланиб бораётган Ўзбекистон Республикасида сувдан қишлоқ хўжалигида фойдаланувчи субъектларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари тенглашиб бормоқда. Собиқ иттифоқ даврининг сув қонунчилигида аграр соҳада фаолият юргазувчи давлат корхоналари совхозлар, илмий тадқиқот муассасалари, тажриба участкалари, синов ва мослаштирувчи корхоналарнинг сувдан фойдаланиш ҳуқуқлари бошқа нодавлат хўжаликларига нисбатан устиворлика эга эди. қишлоқ хўжалик ишлаб чиқаришини давлат тасарруфидан чиқарилиши (қишлоқ хўжалигида 2003 йилга келиб 98фоиз ортиқ хўжаликлар мустақил фаолият юргазувчи турли мулк шаклидаги хўжаликлардан иборат бўлди) улар ўртасида сув-ер ресурсларидан тенг ҳуқуқлик асосида фойдаланиш имкониятини яратди.
«Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг 32 ва 34-моддаларидан келиб чиққан ҳолда қишлоқ хўжалиги мақсадларида сувдан фойдаланувчилар:
- сув объектлари қандай, яъни қишлоқ хўжалик маҳсулотларини етиштириш, шўрини ювиши, яхоб сувини бериш каби мақсадларда берилган бўлса шу мақсадларда фойдаланиш;
- шўрини ювиш, захира сувни тўплаш, суғориш ва бошқа мелиоратив ишларни амалга ошириш учун тегишли иншоотларни қуриш, чора-тадбирларни ўтказиш каби ишларни амала ошириш;
- ишлатилиш арафасида турган, ишлатилаётган сув сифатини ва миқдорини текшириб бориш;
- қонунларда назарда тутилган ҳолларни истисно этганда (масалан, кутилмаган қурғоқчилик, сув тошиш, гидротехник иншоотнинг фалокатга учраши каби форс–можор ҳолатларда) шартнома бўйича олинмай қолган сув учун товон тўланишни талаб қилиш;
- сув объектларидан фойдаланиш бўйича қонунда тақиқланмаган бошқа ишларни амалга ошириш ҳуқуқига эгадилар. Уларнинг бу ҳуқуқлари қонунлар билан қўриқланади. Ушбу ҳуқуқлар бузилган тақдирда ушбу ҳуқуқлар қонунларда назарда тутилган тартибда тикланиши лозим. қонунларда кўзда тутилган ҳолларда (давлат, жамият ва ҳалқаро ҳамжамият манфаати учун) сувлардан қишлоқ хўжалигида фойдаланиш ҳуқуқлари чекланиши мумкин.
Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисидаги қонуннинг 35 ва 50-моддаларига мувофиқ сувдан қишлоқ хўжалиги мақсадларида фойдаланаётган субъектлар зиммасига қўйидаги мажбуриятлар юклатилади:
- сувлардан фақатгина белгиланган мақсадларда, миқдорда ва тартибда фойдаланишлари;
- сувдан фойдаланиш лимитлари, режалари, қоидалари, меъёрлари ва режимларига риоя этишлари;
- вертикал(тик) дренажларни инобатга олган ҳолда фойдаланишнинг барча турлари учун ишлатилаётган сувни ҳисобга олиб боришлари;
- ички хўжалик суғориш, сув чиқариш ва қоллектор тармоғи ҳамда ундаги иншоотларни ва сув чиқариш ҳудудларини техник жиҳатдан ишга яроқли ҳолда сақлашлари;
- мелиорация қилинган ерларни комплекс реконструкция қилишлари ва қишлоқ хўжалик экинлари ҳамда ўсимликларини суғориш, шунингдек яйловларга сув чиқаришнинг мақбул режимини сақлашлари;
- сувни тежайдиган технологиялар ва илғор техникани жорий этиш орқали суғоришнинг услуб ҳамда усулларини такомиллаштиришлари;
- қишлоқ хўжалик эҳтиёжлари учун фойдаланиладиган сув мониторинги асосида салбий жараёнларнинг сабаблари ва оқибатларини бартараф этишлари;
- белгилаб олинган аниқ мақсадларга мувофиқ фойдаланилаётган сувларнинг самарадорлигини оширишлари шарт.
Ундан ташқари, қишлоқ хўжалиги мақсадларида сувдан фойдаланувчилар хўжаликлараро мелиорация ва ирригация тармоқларини ишга яроқли ҳолда сақлаб туриш учун қонунларда белгиланган тартибда ирригация ва мелиорация ишларини бажаришга жалб этиладилар.
Солиқ кодексининг 149-моддасига биноан қишлоқ хўжалик товар маҳсулотини етиштирувчи юридик шахслар шўрланган ерларни ювиш мақсадида сувдан бепул фойдаланиш ҳуқуқига ҳам эгадилар. Лекин ушбу бепул фойдаланиш тартиби тасдиқланган ички хўжалик режалари асосида амалга оширилиши талаб этилади.

4. қишлоқ хўжалиги ер фондида ёрдамчи ерларни суғориш 
тартиби

қишлоқ хўжалик корхоналарининг суғорма ерлардан оқилона фойдаланишни ташкиллаштириш ва ер кадастри талабларига мос равишда тупроқ унумдорлигига эришишлари учун турли хил фитомелиоратив чора-тадбирларни амалга оширишлари керак бўлади. Масалан, Ўзбекистонда шамол эрозияси хавфи бўлган суғориладиган ҳудудларда (Республикамизда уларнинг майдони 1 млн.гектардан ошиқроқ) ихота дарахтзорларини ташкил этиш, асосий тупроқ-мелиоратив чоралардан ҳисобланилади. Кучли жарланган ёки емирилган 300 минг га воҳа ерларида сув эрозияси жараёнларининг олдини олиш учун ўрмон-фитомелиоратив ҳимоя теграларини ташкил этиш илмий ва амалий жиҳатдан ўз исботини топган. Хуллас, суғориладиган ва қишлоқ хўжалиги экинлари билан банд бўлган ерларни умумдорлигини сақлаб қолиш, агросаноат, агрохизмат ва қишлоқда яшайдиган аҳолининг кундалик фаолиятини барқарорлаштириш мақсадида қишлоқ хўжалиги мақсадларидаги ер фондида ўрмонлар, дарахтзорлар (ихота дарахтзорлари ҳам), кўчатзорлар ташкил этиш зарурдир.
Ташкил этилган ўрмонлар, дарахтзорлар ва кўчатзорларни суғориш «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг 47,50,51,52-моддаларида кўрсатилган қоидалар ва меъёрлар асосида олиб борилади. Уларда ҳам гидромодул районлаштириш асосида ички ва умумий тизимдаги режалар ишлаб чиқилади, тегишли ҳужжатлар тузилади ва ҳудди шундай процессуал тартибда тасдиқдан ўтади.
Жамоа боғлари, экинзорлари ва томорқа ерларни суғоришда сув объектларидан фойдаланиш иккиламчи даражада сувдан фойдаланиш объекти, деб қаралади. Лекин ушбу ерларда Республикамизда етиштирилаётган қишлоқ хўжалик майда товар маҳсулотларининг, яъни мева, сабзовот, полиз экинлари, кўкат ва гулларнинг 80-85 фоизи олинади. Шунинг учун ҳам қонунда иккиламчи даража қилиб белгиланган суғориладиган ерларни сув билан таъминлаш ҳам ўта муҳим аҳамият касб этади.
Жамоа боғлари ва экинзорлари ҳамда томорқа ерларини сув билан таъминлаш 1993 йил 3 августда қабул қилинган «Сувдан фойдаланиш лимитлари тўғрисида»ги Вазирлар Маҳкамасининг 11-сонли қарори асосида олиб борилади. Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисидаги қонуннинг 53-моддасига кўра бундай ерларни сув билан таъминлаш хўжаликларнинг сув ажратиш жойларида (хўжалик тақсимлагичнинг ёки каналнинг бош гидротехника иншоотида) бирламчи сувдан фойдаланувчилар билан шартнома тузиш орқали амалга оширилади.
Бирламчи сувдан фойдаланувчи қишлоқ хўжалик кооперативи (ширкат), фермер ва деҳқон хўжаликлари, илмий ва тажриба муассасалари ўз ички хўжалик ва умумий тизимли сувдан фойдаланиш режаларига жамоа боғлари ва экинзорлари ҳамда ёрдамчи томорқа ерларини суғориш учун керак бўладиган сув миқдорини кўрсатиб ўтишлари зарур. Уларда иккаламчи суғориладиган ерлар майдони, улардаги экин турлари, гидромодул районлаштиришда талаб этиладиган ва сув режимини белгиловчи барча меъёрий ҳужжатлар келтирилиши лозим.
Бирламчи сувдан фойдаланувчи хўжаликлар, жумладан қишлоқ хўжалик кооперативлари (ширкатлар), деҳқон ва фермер хўжаликлар ва бошқа қишлоқ хўжалик корхоналари, ташкилотлари ва муассасалари ҳамда фуқаролар хўжаликлараро аҳамиятга молик сув объектларидан сув олишни кўпайтириш ёки камайтириш мақсадида ўз режаларини ўзгартиришлари тақиқланади. Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисидаги қонуннинг 9-моддасида кўрсатилганидек, ушбу иншоотлардан фойдаланувчи субъектлар иншоотларни белгиланган маромда ишлашини бузишлари, муваққат тўсиқлар, насос станциялари ва бошқа иншоотларни қуришлари  ҳам тақиқланилади. Ҳуқуқбузар шахслар эса келтирилган моддий ва маънавий зиённи қоплашлари шарт ва ҳамда қилмишнинг ижтимоий хавфлигига қараб маъмурий ёки жиноий жавобгарликка тортилишлари мумкин.
Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисидаги қонуннинг 55-моддаси, гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисидаги қонунинг 9-моддасига биноан фуқароларнинг каналлар, тўғонлар, сув ташлаш, сув бўшатиш, сув ўтказиш ва сув чиқариш иншоотлари, тунеллар, турли табиий офат ва техноген фалокатга қарши ўрнатилган гидротехник иншоотлар устидан тракторлар, транспорт воситалари ва чорва молларини ҳайдаб ўтишлари тақиқланилади. Уларда кўчат ёки экинларни етиштириш мақсадида обикор деҳқончилик қилиш, рухсат этилмаган барча хўжалик ишларини олиб боришга рухсат этилмайди. қонунбузар шахслар Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 76-моддасига (сув хўжалиги иншоотлари ва қурилмаларини шикаслантириш, улардан фойдаланиш қоидаларини бузиш) ва Жиноят кодексининг 193-моддасига (эқология хавфсизлигига оид нормалар ва талабларни бузиш) биноан юридик жавобгарликка тортиладилар.
Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистонда ер-сув муаммоларини қишлоқ хўжалигида ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солиш Республикамиз олдига қўйилган тактик ва стратегик барқарор ривожланиш режа ва дастурларини амалга оширишда сўзсиз хизмат қилади.

XII БОБ. СУВ ОБЪЕКТЛАРИДАН САНОАТ МАқСАДЛАРИ ВА ЭНЕРГЕТИКА ЭҲТИЁЖЛАРИ УЧУН ФОЙДАЛАНИШ ҲУқУқИ

1.§. Сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланиш ҳуқуқи

Сув объектларидан турли соҳалар ва мақсадлар учун фойдаланиш, сув ресурсларига бўлган ҳолатни ҳуқуқий жиҳатдан таъминлашни тақозо этади. Сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланиш алоҳида иқтисодий аҳамиятга эгадир.
Ҳозирги вақтда Ўзбекистон Республикасидаги 140 дан зиёд энг йирик саноат корхоналарида сув ва сув объектларидан қуйидаги мақсадларда фойдаланилди: кимёвий ва спирт ишлаб чиқариш заводларини аппаратларини ювиш учун; сув қанд ишлаб чиқариш саноатида турли моддаларни эритиб олиш учун; ишлаб чиқариш маҳсулотларини ишлаш учун реактивларни эритишда, металларни сульфат ва нордон кислоталарда ишлашда; турли агрегатларни қизиб ёки эриб кетишидан сақлашда ишлатилади, жумладан металлургия саноатида темир-пўлат эритишида; тўқимачилик фабрикаларида бўялган моталарни ювиш учун; газ ва газсимон аралашмалар таркибидаги моддаларни ажратиб олиш мақсадларида; конлар шароитида қаттиқ моддаларни ажратиб олишда –кўмир ювишда, бойитиш фабрикалари ва ҳокозоларда; электростанциялар ишини юрғизиш, лойни ювиш учун ва бошқа жараёнларида кенг ишлатилади.
«Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисидаги» ги қонунда «Сув объектларидан саноат мақсадларида ва энергетика соҳалари учун фойдаланиш,»-деб номланган XIV боб мавжуд бўлиб, унинг 56-моддасида, сув объектларидан саноат мақсадлари йўлида ва иссиқлик энергетикаси эҳтиёжлари учун фойдаланувчиларнинг вазифалари аниқ кўрсатилаган.
Унга асосан сув оьъектларидан саноат мақсадлари ва иссиқлик энергетикаси эҳтиёжлари учун фойдаланувчилар белгиланган лимитларга, сувдан фойдаланиш технология меъёрлари ва қоидаларига риоя этишлари, шунингдек ишлаб чиқариш технологиясини такомиллаштириш йўли билан сув сарфини камайтириш ва оқинди сувларнинг оқизиб юборилишини тўхтатиш чораларини кўришлари шарт.
Лойиҳаланадиган ва ишга туширилаётган саноат объектлари учун сув таъминотининг тўхтовсиз тизимидан фойдаланишни ман этиш, ишлаб чиқаришнинг шарт-шароитлари тақозоси билан айланма сув таъминотига мослаштирилиши мумкин бўлмаган корхоналар ва бошқа объектлар бундан мустасно.
Айланма сув таъминотига эга бўлмаган ишлаб турган корхоналар учун табиатни муҳофаза қилиш органлари томонидан сув хўжалиги органлари билан келишилган ҳолда уларни сув таъминотининг тўхтовсиз тизимига ўтказиш муддатлари белгиланади.
Сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланиш ҳуқуқи сув ҳуқуқининг алоҳида мустақил институтларидан бири бўлиб, бу институт ўзида ер, солиқ, эқология, фуқаролик, хўжалик, молия, маъмурий, конституциявий ва бошқа ҳуқуқ соҳалари нормаларини мужассамлаштиради. Сув объекларидан саноат мақсадларида фойдаланиш ҳуқуқи, табиатни муҳофаза қилиш, ер ва сувдан фойдаланувчилар томонидан амал қилинадиган барча принципларини бажаришни ўзида ифода этади.
Юқоридаги ва бошқа бир қатор ҳолатлар сув объекларидан саноат мақсадларида фойдаланишни эқологик ва географик ҳолатини ўз ичида олади.
Сув ва сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланиш жараёнида сув объектларидан фойдаланувчи корхоналар томонидан ўзлари хоҳлаган тарзда тартибсиз, хўжасизларча, мақсадсиз асосларда фойдаланишга йўл қўйилмайди. Сув объектларидан саноат мақсадларида оқилона фойдаланишни таъминлаш, саноат мақсадларида сув объектидан фойдаланиш ҳуқуқи асосида амалга оширилиши мумкин.
Бундан ва амалдаги қонучилик талаби шуни кўрсатадики, сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланиш ҳуқуқи ёрдамида сув объекларидан саноат мақсадида фойдаланиш учун олиш тартиблари, сув объектларидан саноат мақсадида фойдаланиш, фойдаланиш турлари, саноат мақсадларида фойдаланилаётган сув объектларини сақлаш ва муҳофаза этиш, сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланувчиларининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, сув объкетларидан саноат мақсадларида фойдаланиш кафолатлари, уларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланиш талаб ва қоидаларини бузганлик учун жавобгарлик масалалари тартибга солинади.
Юқоридаги назарий ва амалий фикрлардан келиб чиқиб, сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланиш ҳуқуқи бу, давлат ёки у вақолат берган органлар томонидан белгиланган, маъқулланган ва ўрнатилаган тартибда фойдаланиш, муҳофаза қилиш, суъектларнинг сув объекларидан саноат мақсадларида фойдаланиш соҳасидаги ҳуқуқ ва мажбуриятларини таъминлайдиган, ушбу мақсад йўлида келиб чиқадиган муносабатларини тартибга солувчи ҳуқуқий нормалар йиғиндиси дейиш мумкин.
Сув объекларидан саноат мақсадида фойдаланиш ҳуқуқи сув ҳуқуқининг асосий институтларидан бири сифатида намоён бўлиб, мазкур соҳа билан боғлиқ бўлган турли меъёрий- ҳуқуқий хўжжатларда мустаҳкамланган ҳуқуқий нормалар йиғиндисидир.
Шунингдек, сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланиш ҳуқуқи сувдан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари йиғиндисини ҳамда уларни субъектив ҳуқуқ вақолатини амалга ошириш механизми, уларни амалиётда қўллаш жараёнини ўзида мужассамлаштирувчи ҳуқуқий муносабатдир.
Сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланиш ҳуқуқининг субъекти бўлиб, саноат корхоналари, энергетика ва гирдоэнергетика эҳтиёжлари билан боғлиқ корхона, муассаса ва ташкилотлардир, объект эса ушбу мақсадлар учун фойданишга қонун асосида берилган сув объектлари ҳисобланади.
Сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланиш «Сув ва сувдан фойданиш тўғрисида» ги қонуннинг 21-24-моддалари талаби асосида амалга оширилади.
Мазкур қонуннинг 58-моддасида ер ости сувларидан техника сув таъминоти ва бошқа саноат мақсадлари учун фойдаланиш, 59-моддасида эса, гидроэнергетика эҳтиёжлари учун фойдаланиш ҳолатлари кўрсатилган.
Шунингдек, ичимлик сувдан саноат мақсадлари учун фойдаланишни чеклаш масаласи ҳам қонуннинг 57-моддасида ўз ифодасини топган.
Таъкидлаш жоизки, сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланиш жараёнида сувдан фойдаланувчи субъектларнинг ҳуқуқ ва бурчлари қонун билан кафолатланади.
«Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисидаги» қонуннинг 85-96 моддалари талаби асосида саноат мақсадида сув объекларидан фойдаланувчиларнинг бузилган ҳуқуқлари тикланади ҳамда сувдан фойдаланиш билан боғлиқ бўлган мулкка оид низолар қонунларда белгиланган тартибда тегишли суд томонидан ҳал этилади.
Юқоридагилардан кўриниб турибдики, сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланишни тўла ва оқилона таъминлаш, сувдан фойдаланувчиларнинг қонунда белгиланган маълум ҳуқуқ ва бурчларини ўз вақтида бажарилишини тақазо этади. Бу сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланишни таъминлайди.

2. Сув объектларидан саноат мақсадаларида фойдаланиш ҳуқуқи

Сув объекти эгаси, сувдан фойдаланувчи, саноат корхоналарининг сувдан фойдаланишга оид ҳуқуқ ва мажбуриятлари йиғиндиси сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланиш ҳуқуқи мазмунини ўзида намоён этади.
Сув объектларидан саноат мақсадларида оқилона фойдаланиш, уларни муҳофаза қилиш кўп жиҳатдан саноат мақсадларида сувдан фойдаланувчи субъектларнинг сувдан фойдаланиш бўйича қонунда белгиланган ҳуқуқ ва мажбуриятларига оғишмай риоя қилишлари ҳамда уларни бошқаришларига боғлиқ бўлади.
Сув объектларидан саноат мақсадаларида оқилона фойдаланиш билан боғлиқ бўлган масалалар ва сувдан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари қонунда кўрсатилган. 
Ушбу қонунлар нормаларидаги асосий талаблар сув объектларидан саноат мақсадларида илм-фан тавсиялари асосида фойдаланиш, сувдан фойдаланишга саноат объектлари ва корхона манфаатларини ҳам инобатга олиб фойдаланиш, сувдан аниқ мақсадларда фойдаланиш, сувни муҳофаза қилиш ва уни кимёвий, биологик, эқологик сифатини бузмаслик, ифлослантирмаслик, сув объектларидан ҳамиша саноат мақсадаларида ҳалқ фаровонлиги ва мамлакат иқтисодиёти барқарорлигини таъминлаш йўлида фойдаланишдан иборат бўлмоғи лозим.
Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг 32-моддасига асосан сувдан фойдаланувчилар қуйидаги ҳуқуқларга эга: сув объектлари қандай мақсадалр учун фойдаланишга берилган бўлса, фақат шу мақсадларда фойдаланиш; сувдан фойдаланишнинг амалга ошириш учун иншоотлар, қурилмалар ва бошқа объектларни қуриш; бериладиган сувнинг миқдори ва сифатини текшириш; қонунларда назарда тутилган ҳолларни истисно этганда, шартнома бўйича олинмай қолган сув учун тавон тўлашини талаб қилиш; сув объектларидан фойдаланиш бўйича қонунда тақиқланмаган бошқа ишларни амалга ошириш ҳуқуқига эгадир. 
Бундан ташқари, сув объекларидан саноат мақсадлари учун фойдаланишда сувдан фойдаланувчилар бир қатор бурчларга ҳам риоя қилишлари лозим. «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг 35-моддасида асосан сувдан фойдаланувчилар: сув объектларидан оқилона равишда фойдаланишлари, сувни тежаб тергаб сарфлаш, сувнинг сифатини қайта тиклаш ва яхшилаш тўғрисида қайғуришлари, сув олишнинг белгиланган меъёрларига риоя этишлари; ифлос моддалар аралашиб қолган оқинди сувларни сув объекларига оқизишни тамомила тўхтатиш чораларини кўришлари; бошқа сувдан фойдаланувчиларга берилган ҳуқуқларнинг бузилишига, шунингдек, хўжалик ва табиат объектларига (ерлар, ўрмонлар, ҳайвонот дунёси, фойдали қазилмалар ва ҳокозоларга) зарар етказилишига йўл қўйилмасликлари; сувни муҳофазалайдиган ва бошқа сув хўжалик иншоотларини ҳамда техникавий қурилмаларни соз ҳолда тутишлари, уларни ишлатиш сифатларини яхшилашлари, олинаётган сувни ҳисоб-китоб қилиб боришлари; сув ресурсларидан фойдаланганлик ҳақини ўз вақтида тўлашлари шарт.

3. Сув объектларидан энергетика ва гидроэнергетика соҳасида фойдаланиш ҳуқуқи

Сув объектларидан энергетика соҳасида фойдаланиш иқтисодий – ижтимоий ва маданий масалалар билан боғлиқ бўлган муаммоларни ҳал этишга ёрдам беради. Маълумки, сув ва сув объектларидан кўпгина мақсадларда фойдаланилади, аммо сув объектларидан энергетика ва гидроэнергетика соҳалари учун фойдаланилиши, унинг ушбу соҳа бўйича аниқ мақсадда фойдаланиш хусусиятини ўз ичига олади.
Мамлакатимизда сув объектларидан энергетика соҳаси бўйича фойдаланиш билан боғлиқ барча ҳуқуқий масалалар «Сув ва сувдан фойдаланиш», «Энергиядан оқилона фойдаланиш тўғрисида» ги қонунлари, «Ер кодекси» ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2002 йил 5 июлдаги 243-сонли «Электр тармоқлари ва иншоотларни муҳофаза қилиш қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида» ги қарори ва бошқа норматив махсус қонун ости ҳужжатлари билан тартибга солинади.
Ўзбекистон Республикасининг «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида» ги қонунининг 56-моддаси талабига асосан сув объектларидан саноат мақсадларида ва иссиқлик энергетикаси эҳтиёжлари учун фойдаланувчилар белгиланган лимитларга, сувдан фойдаланиш технология меъёрлари ва қоидаларга риоя этишлари, шунингдек ишлаб чиқариш технологиясини такомиллаштириш йўли билан сув сарфини камайтириш ва оқинди сувларнинг оқизиб юборилишини тўхтатиш чораларини кўришлари шартлиги алоҳида таъкидлаб ўтилган.
Демак, энергетика соҳаси учун фойдаланадиган сув объектлари энергетика мақсади ва вазифаларини бажариш учун берилган сув объектларидан иборат бўлади.
Шунингдек, сув объектларидан гидроэнергетика эҳтиёжлари учун фойдаланиш ҳам алоҳида аҳамиятга эга.
«Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида» ги қонуннинг 59-моддасида: «Гидроэнергетика эҳтиёжлари учун сув объектларидан ҳалқ хўжалигини бошқа тармоқлари манфаатлари ҳисобга олиниб, шунингдек, башарти Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан тегишли ҳолларда эса сув хўжалиги ва табиатни муҳофаза қилиш органларининг қарорида бошқа тартиб кўзда тутилмаган бўлса, сувдан комплекс фойдаланиш талабларига риоя қилинган ҳолда фойдаланилади, дейилади.
Гидроэнергетика эҳтиёжлари учун бериб қўйилган сув объектларидан табиий шароитларга, хўжалик эҳтиёжлари ва ўзга эҳтиёжларга қараб бошқа мақсадлар учун ҳам фойдаланилади.
Гидроэнергетика корхоналари: сув омборларини тўлдириш ва ишга тушириш, улардан сув чиқариш ҳамда сувнинг қуйи ва юқори сатҳ даражаси ўзгаришининг фойдаланиш қоидаларида белгиланган режимига риоя этишлари; санитария ва табиат муҳофазаси мақсадларида сув омборларидан сув ўтказиб туришини таъминлашлари шарт.
Юқорида кўрсатилаган ҳолатлар шундан далолат берадики, энергетика ва гидроэнергетика соҳасида фойдаланилиши лозим бўлган сув объектларидан оқилона фойдаланиш ҳамда уларни муҳофаза қилиш сувдан фойдаланувчиларни ҳуқуқ ва мажбуриятларини ўз вақтида бажарилишини ҳам талаб этади.
Энергетика ва гидроэнергетика соҳасида фойдаланилаётган сув объектлари давлат мулки ҳисобланади. Шунинг учун ҳам энергетика ва гидроэнергетика соҳасида фойдаланилаётган сув объектлари давлатнинг сувга нисбатан мулк ҳуқуқини амалга оширувчи тегишли органлар ва маҳаллий ҳокимият органлари томонидан қонун асосида амалга оширилади. 
Энергетика ва гидроэнергетика соҳаларида фойдаланиладиган сув объектлари атрофида уларни сақлаш ва муҳофаза қилиш учун тегишли зоналар ўрнатилади.
Шунингдек, энергетика ва гидроэнергетика соҳалари учун фойдаланилаётган сув объектларининг атрофида тегишли хавфсизлик зоналари ҳам ташкил этилиб, кўпроқ энергетика қуввати ҳамда узилаётган линияларнинг тегишли вольти кучи билан ҳам боғлиқ бўлади. Мазкур категория объектларидан фойдаланиш чоғида сув транспорти қатнови, балиқлар овлаш ва бошқа ҳолатларга алоҳида ҳоллардагина йўл қўйилиши мумкин. Шунингдек, энергетика соҳасида фойдаланилаётган сув объектлари атрофидаги ерлардаги, мевали дарахтлардан, ўрмонзор ва ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш тақиқланади ёки алоҳида ҳолларда тегишли ҳуқуқий асос бўлгандагина йўл қўйилиши мумкин. 
Сув объектларидан энергетика ва гидроэнергетика соҳаси бўйича фойдаланишнинг субъекти бўлиб электр, гидротехника ва энергетика алоқа соҳасига алоқадор корхоналар ҳисобланади.
Бўларга, «Ўзбекэнерго» давлат акциядорлик компанияси «Ўздавэнергоназорат» агентлиги ва уларга қарашли жойлардаги корхоналар киради. Шунингдек, мазкур субъектлар жумласига, Мудофаа, ИИВ, темир йўл, Автомобил йўллари Вазирликлари ҳам кириши мумкин, чунки улар қарамоғида электр узатиш ва алоқа линиялари ҳам мавжуд бўлади.
Энергетика соҳасида сув объектларидан фойдаланишнинг объекти- электр тармоқларининг муҳофаза зонаси – ер участкаси ёки юзасидан тубигача сув маконидир. Уларга эгалик қилиш ва улардан фойдаланиш алоҳида тартиб билан белгиланади.
Энергетика соҳасида сув объектларидан фойдаланиш, электр тармоқларини муҳофаза қилиш билан бевосита боғлиқ бўлиб, ушбу электр тармоқлари ўз ихтиёрида бўлган ташкилотлар томонидан муҳофаза қилинади.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2002 йил 5 июлдаги 243—сонли қарорига асосан 20 киловольт кучланишли линиялар учун – 10 метргача; 35 киловольт кучланишли линиялар учун – 15 метргача; 110 киловольт кучланишли линиялар учун – 20 метргача; 220 киловольт кучланишли линиялар учун – 25 метргача; 500 киловольт кучланишли линиялар учун – 30 метргача масофа ажратилади.
Масофада четдаги симнинг линиясидан ҳар икки томон бўйича турувчи чекланган вертикал текислик ер участкаси ва ҳаво макони шаклидаги электр узатиш ҳаво линияси бўйлаб;
Ҳар икки томондан бир метр четдаги кабелларда турган, кабел линиялари шаҳарларда йўлаклар остидан ўтган тақдирда – 0,6 метр бинолар ва иншоотлар томонга ва кўчанинг одамлар юрадиган томонига 1 метр ер участкаси, чекланган паралель тўғри шаклдаги электр узатиш ер ости кабель линиялари бўйлаб;
Ҳар икки томонидан четдаги кабеллардан 100 метргача масофада турган вертикаль текислик ўртасидаги тубнинг сув юзасидан сув макони участкаси шаклида электр узатиш сув ости кабель линиялари бўйлаб белгиланади ва ҳаказо.

4. Сув объектларидан сув транспорти эҳтиёжлари учун фойдаланиш

Мамлакатимизда сув объектларидан сув транспорти эҳтиёжлари учун фойдаланиш катта иқтисодий аҳамиятга эга.
Ўзбекистон Республикаси «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида» ги қонунда ушбу масалани ҳуқуқий ҳолатига алоҳида эътибор берилиб, 70-72 моддаларда ўз аксини топган.
Мазкур қонуннинг 70-моддасида кўрсатилишича: «Дарёлар, кўллар, сув омборлари, каналлар, башарти, сув йўллари сифатида фойдаланиш тўла ёки қисман тақиқланган ёхуд улар танҳо фойдаланиш учун бериб қўйилган бўлмаса, умум фойдаланадиган сув йўл ҳисобланади». Бу моддада ифода этиладиган сув объектлари бевосита кема қатнайдиган сув йўллари бўлиб ҳисобланади.
Ҳозирги пайтда республикамизда сув хўжалигида умумий сув сарфи секундига 2500 куб метрдан ортиқ бўлган 75 йирик, умумий ҳажми 18,6 миллиард куб метр бўлган 53 сув ва 25 сел омборлари, 32,4 минг километр хўжаликлараро каналлар, 4889 насос агрегаторлари ўрнатилган 1479 доимий насос станциялари, 250 га яқин катта-кичик кўллар, шунингдек Ўзбекистон ҳудудини кесиб ўтувчи энг катта сув артериялари бўлмиш Сирдарё, Амударё, Норин, қорадарё, Сўх, Чирчиқ, Зарафшон, Сурхондарё, қашқарё ва Шеробод дарёлари йирик сув ҳавзаси ҳисобланади.
Юқорида кўрсатиб ўтилган ва бошқа сув объектлари қонунга асосан сув транспорти эҳтиёжлари учун фойдаланилади, улардан юк ва пассажирлар ташиш ҳамда бошқа хизматлар учун фойдаланилади.
Амалдаги, «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида» ги қонуннинг 71- моддасига биноан сув йўлларини кема қатнайдиган сув йўллари қаторига киритиш, шунингдек сув йўлларидан фойдаланиш қоидаларини белгилаб бериш тартиби қонунлар билан белгиланади.
Шунингдек, сув объектларидан кичик кемаларда (эшкакли ва моторли қайиқлар, катерлар, елканли яхталар ва шу кабиларда) сузиб юриш учун фойдаланишга Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланадиган тартибга мувофиқ рухсат берилади.
Сув объектларидан сув транспорт эҳтиёжлари учун фойдаланиш ҳуқуқининг субъекти бўлиб, сув транспорт воситалари ва эксплуатация қилувчи сув алоқа йўлларига эга бўлган тегишли ташкилотлар ҳисобланади. Масалан: Ўзбекистон Республикаси «автомобил ва дарё транспорти агентлиги» ва «Ўзбекистон темир йўллари» давлат акциядорлик компаниялари ва бошқаларни тармоқ бошқарув органлари, кема ясовчи ва ремонт қилувчи заводлар; ички сув транспортларида –дарё портлари ва бошқалар киради.
Сув транспорти эҳтиёжлари учун фойдаланадиган барча сув объектлари, сув транспорти эҳтиёжларини қондириш, юк ва пассажирлар ташиш учун аниқ мақсадларда, хавфсизлик чораларини таъминлаб, уларни муҳофаза қилиниб фойдаланилади.
Сув транспорти эҳтиёжлари учун фойдаланилиши лозим бўлган сув объектлари иқтисодий аҳамиятга эга бўлиши билан бирга, у катта эқологик, мудофаа ва ҳалқаро аҳамиятга ҳам эга. Шунинг учун ҳам ушбу категория сув объектларидан сув тарнспорти мақсадида фойдаланишни Ўзбекистон Республикаси автомобил ва дарё транспорти агентлиги ҳамда Мудофаа Вазирлиги ўзаро келишган тартибда назорат қилиш ва фойдаланиши таъминланади.
Мазкур категория сув объектларининг асосий ҳусусиятлари ҳам шундан иборат бўлиши мумкинки, рухсат этилмаган ва белгиланган тартибда амал қилмайдиган сув транспортлари учун ёпиқ зоналар ўрнатилиши, яъни уларга бегона сув транспорти кириши ман этилиши мумкин.
Иккинчи хусусияти сув транспорти эҳтиёжлари учун фойдаланилаётган сув объектлари фавқулодда ёки алоҳида ҳолатлар эълон қилинган жойларда давлат ҳокимияти ва бошқарув органларининг ҳамма вазифалари мудофаа соҳасида жамоат тартиби ва давлат хавфсизлигини таъминлаш мақсадида юқори ҳарбий ва давлат хавфсизлиги хизмати органлари ихтиёрига ўтиши мумкин.
Хуллас, мамлакатимизда сув транспорти эҳтиёжлари учун сув объектларидан тўғри, оқилона фойдаланиш давлат сув фондини ҳуқуқий муҳофаза қилишга, мавжуд юк ва пассажирларни ташишга ҳамда ушбу соҳадаги муносабатларни мустаҳкамлашга хизмат қилади.

ХIII БОБ. ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА СУВ ОБЪЕКТЛАРИДАН БАЛИқЧИЛИК ВА ОВЧИЛИК ХЎЖАЛИГИ ЭҲТИЁЖЛАРИ УЧУН ФОЙДАЛАНИШ ҲУқУқИ

1. Ўзбекистон Республикасида сув объектларидан балиқчилик ва овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш ҳуқуқи 
тушунчаси

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 55-моддасида сувни муҳофаза қилиш ва ундан оқилона фойдаланиш лозимлиги эътроф этилган. Сув ресурсларининг конституциямизда мустаҳкамланиши бошқа сув ва сувдан фойдаланиш соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ишлаб чиқилиши учун асос бўлди. Яъни "Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида" 1993 йил 6 майдаги қонуни, шунингдек Вазирлар Маҳкамасининг "Республика балиқчилик табиий сув ҳавзаларидан фойдаланишни яхшилаш ва балиқ ресурслари муҳофазасини кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида", Ўзбекистон ҳудудида ов қилиш ва овчилик-балиқ овлаш хўжалигини юритиш тўғрисида Низом ва унга мувофиқ қабул қилинган ҳужжатлар муҳим ўрин тутади.
Давлатимиз умуммиллий бойлик сифатида сувга эгалик қилиш ҳуқуқини ўзида сақлайди. Демак, ундан қандай эҳтиёжларда фойдаланишни ҳам белгилаб беради. Сув ресурсларидан фойдаланишни сув қонунчилиги умумий ва махсус фойдаланиш тартибини белгилаб, ундан танҳо ва биргаликда фойдаланиш шаклини ҳам белгилаб беради. Аввало, сув ресурслари норматив-ҳуқуқий ҳужжатларига асосан қуйидаги эҳтиёжлар учун фойдаланилади. Жумладан:
-Аҳолининг ичиш, маиший ва бошқа эҳтиёжлари учун сув объектларидан фойдаланиш;
-қишлоқ хўжалиги эҳтиёжлари учун сув объектларидан фойдаланиш;
-Сув объектларидан саноат мақсадларида ва гидроэнергетика эҳтиёжлари учун фойдаланиш;
-Сув объектларидан сув транспорти ва ёғоч оқизиш эҳтиёжлари учун фойдаланиш;
-Сув объектларидан балиқчилик хўжалиги эҳтиёжларида фойдаланиш;
-Сув объектларидан овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш;
-Сув объектларидан заповедниклар эҳтиёжлари учун фойдаланиш;
Юқорида кўрсатилган фойдаланишлардан ташқари Вазирлар Маҳкамси (қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги) бошқа сув ресурслари фойдаланиш тартибини ҳам белгилаши мумкин.
Шуни таъкидлаш лозимки, овчилик ва балиқчилик ҳалқ хўжалигининг муҳим тармоғи бўлиб, ёввойи ҳайвонларни қўриқлаш ва кўпайтириш, шунингдек спорт, хунармандчилик овчилиги ва балиқ овлаш йўли билан улардан оқилона фойдаланиш унинг вазифаси ҳисобланади.
Табиий эркин ҳолатда яшовчи ёввойи ҳайвонлар, уларни кўпайтириш мақсадида овчилик ва балиқ овлаш жойларига қўйиб юборилган-ҳайвонлар давлат мулки бўлиб, ягона давлат овчилик-балиқ овлаш фондини ташкил этади. Демак, питомникларда, ҳовуз хўжаликларида етиштирилган ва шу хўжаликларнинг қарамоғида бўлган сув ресурслари объектлари ҳам давлат тасарруфидадир.
Сув объектларидан балиқчилик ва овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш, уни муҳофаза қилиш ва ундан самарали фойдаланиш тартиби Ўзбекистон Республикаси қонунлари, Олий Мажлиснинг бошқа қарорлари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармон ва фармойишлари билан, шунингдек Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари, Табиатни муҳофаза қилиш давлат давлат қўмитаси чиқарган йўриқномалар, низомлар билан ҳамда ҳайвонот оламини қўриқлаш ва ундан фойдаланиш бўйича, бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар билан тартибга солинади.
Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси низомида белгиланган ҳуқуқлар доирасида ушбу орган ҳузуридаги ҳайвонот ва ўсимлик оламини қўриқлаш ва ундан оқилона фойдаланиш бўйича инспекция чиқарган йўриқномалар, низомлар ва қоидалар, республика доирасида барча вазирликлар, давлат қўмиталари, идоралар, корхоналар, ташкилотлар ва муассасалар, шунингдек фуқаролар томонидан бажарилиши мажбурийдир.
Белгиланган тартибга кўра, спорт овчилик ва балиқ овлашга рухсат берилган ёввойи ҳайвонларнинг яшаш жойи бўлган барча сув ҳавзалари ов қилинадиган ва балиқ тутиладиган сув ҳавзалари ҳисобланади.
Сувда яшовчи ҳайвонларни ва ўсимликларни овлаш учун фойдаланилаётган ёки фойдаланиш мумкин бўлган ёхуд балиқларни кўпайтириш учун аҳамиятга эга бўлган барча сув ҳавзалари (дарёлар, кўллар, сув омборлари ва уларнинг қўшимча сув ҳавзалари) балиқчилик хўжалиги ҳисобланади.
қуйидагилар сув объектларидан балиқчилик ва овчилик хўжалиги юритиш жойлари ҳисобланмайди. Жумладан;
-сув олиш иншоотларининг ҳимоя зоналари;
-тўғонлар, сув айирғичлар, кўприклар, балиқ питомниклари, ҳовуз ва бошқа маданий балиқчилик хўжаликлари чегараларидаги 500 метрли поласа;
-кўлларни ўзаро ва дарё билан бирлаштирувчи ирмоқлар;
-жилғалар, дарёлар ва каналлар қуйиладиган жойлардаги 100 метрли масофадаги участкалар.
Сув объектларидан балиқчилик ва овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш ҳуқуқи берилган корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар ўзларига бириктирилган овчилик-балиқ овлаш жойларида ҳайвонларни кўпайтириш ва улар яшаш муҳитини муҳофаза қилишга доир ишларни амалга оширади.
Сув объектларидан балиқчилик ва овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш ҳуқуқи ҳам худди ҳайвонот оламидан фойдаланиш ҳуқуқига яқин бўлиб ҳисобланади. Лекин ушбу икки юридик тушунча бир-биридан маъно жиҳатидан тубдан фарқ қилади. Яъни биринчи ҳолатда сув ресурсларидан фойдаланиш эҳтиёжлари назарда тутилса, иккинчи  ҳолатда эса ҳайвонот олами объектларидан фойдаланиш назарда тутилади.
Сув объектларидан балиқчилик ва овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш ҳуқуқи тегишли ижара шартномаси  асосида амалга оширилади.
Барча сув ҳавзаларида жисмоний ва мансабдор шахсларга спорт мақсадида шахсий истеъмол учун белгиланган қоидаларга риоя қилинган ҳолда бепул балиқ овлашга рухсат этилади, қўриқхоналар, балиқ питомниклари, ҳовуз ва бошқа маданий балиқчилик хўжаликлари бундан мустаснодир.
Сув объектларидан балиқчилик ва овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш ҳуқуқи вилоят овчилар ва балиқ овловчилар жамиятларидан бирининг аъзоси бўлган, 18 ёшга етган, жорий йил учун белгиланган миқдорда аъзолик бадалларини ва давлат божини тўлаган барча фуқароларга рухсат этилади ва бошқа овчилик қуроллари билан ов қилиш ҳуқуқига эга бўлади.

2. Сув объектларидан балиқчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш ҳуқуқи

Сув объектларидан балиқчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш сув ресурсларидан фойдаланишнинг ўзига хос тури ҳисобланади. Балиқчилик табиий сув ҳавзалардан оқилона фойдаланиш, уларда балиқ захираларини кўпайтириш, муҳофаза қилишни таъминлаш борасида Вазирлар Маҳкамаси томонидан 1998 йил 11 майда "Республика балиқчилик табиий сув ҳавзаларидан фойдаланишни яхшилаш ва балиқ ресурслари муҳофазасини кўчайтириш чора-тадбирлари тўғрисида", 2003йил 13 августда “Балиқчилик тармоғида монополиядан чиқариш ва хусусийлаштиришни чуқурлаштириш чора тадбирлари тўғрисида” қарор қабул қилинди.  
Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси республика табиий сув ҳавзаларини балиқчилик хўжаликларига бириктириб қўйиш ва улардан фойдаланиш тартибини белгиланишда табиатни муҳофаза қилиш соҳасидаги устувор ҳуқуқларни ҳисобга олиш белгилаб қуйилди.
Шуни таъкидлаш лозимки, сув объектларидан балиқчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланишда, балиқчилик хўжалиги манфаатларини кўзлаб балиқчилик хўжалиги ҳавзалари сувдан фойдаланиш чекланиши мумкин. Масалан, балиқларнинг қимматли турларини ҳамда сув билан боғлиқ овчилик объектларини сақлаб қолиш ва урчитиб кўпайтириш учун алоҳида муҳим аҳамиятга эга бўлган балиқчилик ҳавзаларида ёки шу ҳавзаларнинг айрим участкаларида сувдан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқлари балиқчилик хўжалиги манфаатларини кўзлаб чеклаб қўйилади.
Бундай сув ҳавзаларининг ёки шу ҳавзалардаги участкаларнинг рўйхатини ҳамда сувдан фойдаланишнинг чеклаш турларини Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги белгилаб беради ҳамда бу борадаги масала юзасидан Вазирлар Маҳкамаси қарор қабул қилади.
Балиқ овлаш учун сув ҳавзаларини ёки уларнинг участкаларини бириктириб қуйиш жойлардаги давлат ҳокимияти органлари билан келишилган ҳолда, Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ҳузуридаги ҳайвонот ва ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан оқилона фойдаланиш республика давлат инспекцияси ("Давлатбионазорат"инспекцияси) билан балиқ овловчи ташкилотлар ёки жисмоний шахслар (фойдаланувчилар) ўртасида тузилган шартнома асосида амалга оширилади.
Шуни таъкидлаш лозимки, табиий балиқчилик ҳавзалари балиқ овлаш корхоналарига танлов асосида ижара шартларида камида 10 йил мудатга бириктириб қўйилади. Шунингдек, табиий сув ҳавзалари участкаларидан фойдаланиш ҳуқуқини берувчи ижара шартномаси қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши вилоятлар ҳокимликлари танлов ғолиби бўлган балиқ овлаш корхонаси ўртасида тузилади. Ижара шартномаси тузган балиқ овлаш корхоналари томонидан табиий сув ҳавзаларида балиқ овлаш мавжуд биологик ресурслардан ва вужудга келаётган талабдан ҳамда маҳсулдорликни сақлаб қолиш ва балиқ ресурсларини зарур даражада кўпайтиришдан келиб чиққан ҳолда квотасиз амалга оширилади. Бу ҳолат республиканинг табиий сув ҳавзаларини балиқ овлаш учун бириктириб қўйиш ва улардан фойдаланиш тартиби жиддий ўзгарганлигини англатади. Табиий сув ҳавзалари вилоятлар ҳокимлари томонидан балиқ овлаш корхоналарига танлов асосида камида 10 йил муддатга берилиши белгиланган. Шу билан бирга балиқ овлаш корхоналари томонидан балиқ овлашга квоталар бекор қилинади. Балиқ овлаш миқдорини мавжуд биологик ресурслардан, вужудга келган талабдан ва маҳсулдорликни ҳамда балиқчилик ресурсларини кўпайтиришни зарур даражада сақлашдан келиб чиққан ҳолда ўзлари белгилайдилар. Шартноманинг узоқ муддатли бўлиши балиқчилик ресурсларидан тежам билан фойдаланиш, ижарачилар томонидан уларни кўпайтириш чора-тадбирларини амалга ошириш учун рағбатлантиради. Яъни корхоналар томонидан балиқ ва бошқа сув ҳайвонларини овлаш учун балиқ хўжалиги сув ҳавзаларидан фойдаланишга ҳар йили мажбурий равишда «майда балиқлар билан тўлдириш ишларини олиб боради, балиқ овлаш қоидаларига риоя қилади ва муҳофаза қилиш-тадбирларини амалга оширади.
Табиий сув ҳавзалари участкаларини ижарага олувчи балиқ овлаш корхоналари табиатни муҳофаза қилишга оид қонун ҳужжатларига республика ҳудудида балиқ овлашнинг белгиланган қоидаларига қатъий риоя қилишлари, ҳар йили балиқларни ўстиришга қўйиб юбориш ва балиқ ресурслари сақланишини ва кўпайтирилишини таъминлаш бўйича бошқа чора-тадбирларни амалга оширишлари шарт бўлиб ҳисобланади. 
Ижарачи балиқ овловчи корхоналар томонидан табиатни муҳофаза қилишга доир белгиланган қонун ҳужжатлари, балиқ овлаш қоидалари ва ижара шартномаси  шартлари  қўпол равишда ва мунтазам бузилган тақдирда ижара шартномаси қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши ва вилоятлар ҳокимлари қарорига кўра муддатидан олдин белгиланган тартибда бекор қилиниши мумкин.
Республикамизда балиқчилик хўжалиги табиий сув ҳавзаларини бириктириб қўйиш ва улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги Низом Республика ҳукумати томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, унда борадаги қатор ижтимоий муносабатлар ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солинган.
Ўзбекистон Республикаси Ер ресурслари давлат қўмитаси билан биргаликда балиқчилик фаолиятини юритиш учун ажратилган кўллар ва бошқа ер майдонларидан мақсадли фойдаланилишини таъминлайди ва  устидан қаттиқ назорат ўрнатади.
Балиқ захираларини муҳофаза қилиб, уни урчитиб кўпайтиришда сув ҳавзаларидаги балиқлар уруғ ташлайдиган жойларга ва уларнинг қатнов йўли, уялари жойлашган ерларга тупроқ тўкиш, балиқ захиралари ҳолатига ҳамда уларнинг кўпайиш шароитларига салбий таъсир этувчи бошқа ишларни бажариш тақиқланади. Бундан мақсад сув обеъктларидаги балиқ ресурсларини кенгайитириш ва улардан самарали фойдаланишни таъминлашдир.
Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, балиқ овлаш учун рухсатномага эга бўлган юридик шахслар ўзларига бириктирилган сув ҳавзаларидан балиқ тутиш ҳуқуқини бошқа шахсга бера олмайди.
Балиқ хўжалиги сув ҳавзалари ёки уларнинг участкалари спорт-балиқ овлаш хўжаликларини ташкил этиш учун овчилар ва балиқ овловчилар жамиятларига бириктириб қўйиш белгиланган тартибда амалга оширилади.
Демак, сув ҳавзалари ижара шартномасида белгиланган муддатга берилади. Агар фойдаланувчи берилган сув ҳавзасидан шартнома имзоланган кундан бошлаб икки йил давомида фойдаланмаган ёхуд шартнома шартларини бузган ёки қўпол равишда бузган ҳолларда у белгиланган тартибда "Давлатбионазорат"нинг талабига биноан бекор қилиниши мумкин.
Балиқ овланадиган ёки овланиши мумкин бўлган балиқ хўжалиги сув ҳавзалари балиқ овлаш жойлари ҳисобланади. Балиқ хўжалиги сув ҳавзаларидан спорт-ҳаваскорлик балиқчилиги учун фойдаланиш мумкин.
Сув объектларидан балиқчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланишда сув ҳавзалари қуйидаги уч тоифага бўлинади. Жумладан:
1. Тоифа-майдони 25000 гектардан ортиқ бўлган йирик сув ҳавзалари;
2. Тоифа-майдони 5000 гектардан 25000 гектаргача бўлган ўртача сув ҳавзалари;
3. Тоифа-майдони 5000 гектардан кам бўлган кичик
сув ҳавзалари.
Ушбу тоифалар яъни биринчи, иккинчи ва учинчи тоифа сув ҳавзалари юридик ҳамда жисмоний шахсларга берилиши мумкин.
Ўзбекистон Республикаси  Молия вазирлиги  қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги, Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ҳокимликлари билан биргаликда республика балиқчилик хўжалиги табиий сув ҳавзаларининг балиқ овлаш корхоналарига ижара шартномаси шартларида бириктириб қўйиш тартиби ва миқдорлари тегишли Низомга амалга оширадилар.
Белгиланган тартибда, республика балиқчилик хўжалиги табиий сув ҳавзаларини ижарага олишдан тушадиган маблағларнинг 60 фоизи-тегишли маҳаллий  бюджетларга, шу жумладан балиқчилик тармоғини ривожлантириш тадбирларига, 25 фоизи-Балиқчиликни ривожлантириш илмий тадқиқот маркази ҳузуридаги Балиқчиликни  ривожлантириш жамғармасига, 15-фоиз маблағларни, балиқ ресурсларини муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш  тадбирларига мақсадли йўналтириш учун Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитасига йўналтирилади.    

3. Сув объектларидан овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун  фойдаланиш ҳуқуқи

Сув ресурсларидан норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга кўра, овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш фақат қонун йўл қўйган ҳолатларда амалга оширилиши мумкин. Сув объектларидан овчилик эҳтиёжлари учун фойдаланиш, сув ресурсларидан фойдаланишнинг тури ҳисобланади. Республикамизда сув объектларидан овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланишни тартибга солиш ҳақида, шуни таъкидлаш лозимки, табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси ҳузуридаги ҳайвонот ва ўсимлик оламини муҳофаза қилиш ва ундан оқилона фойдаланиш Республика давлат инспекцияси, қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги сувдан фойдаланишни тартибга солувчи орган белгилаган тартиб бўйича ҳуқуқий асосларда фаолият олиб боради ва ҳуқуқий тартибга солиб туради. Ушбу органлар юридик ва жисмоний шахсларга сувни муҳофаза қилиш борасидаги талабларни ҳисобга олган ҳолда овчиликда фойдаланиш учун бериши мумкин.
Сув объектларидан овчилик хўжалаги эҳтиёжларида фойдаланиш бу-сув қушлари ва қимматли мўйна берадиган сув ҳайвонлари маскани бўлган дарёлар, кўллар ва бошқа сув ресурсларидан фойдаланиш демакдир.
Овчилик хўжалигини юритувчи (балиқ овловчи) юридик ёки жисмоний шахслар ҳар ойда жойлардаги (вилоятларда) табиатни муҳофаза қилиш органларига ва "Давлатбионазорат" инспекциясига тутилган ҳайвонлар (балиқлар) ва бошқа сув ҳайвонларининг миқдори ва тури тўғрисида ҳисобот ва тасдиқланган шакллар бўйича балиқларни кўпайтириш ва муҳофаза қилиш тадбирлари ўтказилиши тўғрисида  ҳисоботини амалга ошириши мумкин.
Юридик ва жисмоний шахслар томонидан сув ҳайвонлари билан савдо қилиш фақат овлаш маҳсулот ҳарид қилишнинг қонунийлигини тасдиқловчи ҳужжатлар ва маҳсулотга сифат сертификати мавжуд бўлган тақдирдагина амалга оширилиши мумкин.
Таъкидлаш лозимки, сув объектларининг майдони 25 минг гектардан ортиқ бўлган йирик сув ҳавзаларидан овчилик хўжалиги ёки бўлмаса балиқчилик хўжалагини юритиш корхоналар ва ташкилотларга берилади. Сув объектларининг майдони 5 минг гектардан 25 минг гектаргача бўлган ҳавзалар, шунингдек 5 минг гектардан кам бўлган кичик сув ҳавзаларида овчилик хўжалиги учун фойдаланиш бошқа юридик ва жисмоний шахсларга белгиланган тартибда бериб қўйилиши мумкин. Сув объектларидан овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш жойлардаги ҳокимият органлари томонидан амалга оширилади. Алоҳида ҳолларда келишилган тартибда табиатни муҳофаза қилиш қўмитасига қарашли ҳайвонот ва ўсимлик дунёсини муҳофза қилиш ва ундан оқилона фойдаланиш республика давлат инспекцияси  томонидан жисмоний ва юридик шахслар ўртасида тузилган шартнома асосида амалга оширилиши мумкин.
Сув ҳайвонларининг умумий сони учун тўлов  ундирилади,  унинг миқдори фойдаланувчи томонидан бириктирилган сув объектларидан, сув ҳайвонларини кўпайтириш тадбирларини ва бунга кўмаклашувчи бошқа ишларни бажариш учун сарфланган ҳаражатлар амалга оширилиши мумкин.
Сув объектларидан овчилик хўжалиги эҳтиёжларидан фойдаланиш, яъни сув ҳайвонларини овлаш фақат улар учун  белгиланган қоидаларга мувофиқ сув ҳавзаларида амалга оширилади. Сув объектларидан овчилик хўжалиги эҳтиёжларида фойдаланишда сув ресурсларидаги ҳайвонларни овлашнинг  белгиланган тартибига риоя қилмаслик маъмурий, мулкий, интизомий ва бошқа жавобгарликка сабаб бўлиши мумкин.
Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ва Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги, табиий сув объектларидан балиқчилик ва овчилик хўжалиги эҳтиёжларида фойдаланишни, балиқ ва бошқа сув ҳайвонларидан оқилона фойдаланишни таъминлаб овлаш, ўғирлашлар ва талон-тарож қилишдан муҳофаза этишни амалга оширадилар. Шу билан биргаликда сувни муҳофаза қилишга доир ҳуқуқий таъсир чораларини амалга оширади.

XIV БОБ. СУВ ОМБОРЛАРИ, ГИДРОУЗЕЛЛАР ВА БОШқА ГИДРОТЕХНИКА ИНШООТЛАРИНИНГ ХАВФСИЗЛИГИНИ ТАЪМИНЛАШНИНГ ҲУқУқИЙ 
АСОСЛАРИ

1.	Гидротехника иншоотлари ва уларнинг хавфсизлигини ҳуқуқий таъминлаш зарурати

Тарихшунос олим С.А.Семеновнинг хулосасига кўра қадимги цивилизация ўчоқларида (Миср, Мессопатамия, Хитой, Хиндистон, Марказий Осиё) бирон бир қабила, миллат ёки давлатни босиб олиш учун авваламбор уларни сувсиз қолдирганлар. Бунинг учун душман дарё, канал ёки ариқларда ўрнатилган сув иншоотларидан фойдаланганлар, яъни улар орқали сувни тўхтатиб қўйганлар, аҳоли пунктига оқаётган сувни бошқа жойларга буриб юборганлар ёки қишлоқ ва шаҳарларни сувга бостириб юборганлар. Шу тариқа мустаҳкам ҳисобланган қалъалар осонгина забт этилган. Ҳозирги кунда ҳам айниқса иссиқ ва суғормиладиган деҳқончилик тарқалган ўлкаларда, сув иншоотлари миллат ва давлат хавфсизлигини таъминлаб турувчи омил сифатида эътироф этиб келинмоқда.
Сув ресурсларини инсон ҳаётида тўтган бундай улкан аҳамиятини инобатга олиб Ўзбекистон Республикасида МДҲ мамлакатлари орасида биринчилар қатори «Сув ва сувдан фойдаланиш» тўғрисида миллий қонун қабул қилинди. Унинг 78-82-моддаларида сув омборлари, гидроузеллар ва бошқа сув иншоотларидан фойдаланиш таритиби ўрнатилди. Лекин, сув омборлари ва гидроузеллар қандай иншоотлар тоифасига киритилади ёки бошқа иншоотлар деганда нималарни инобатга олмоқ керак, деган саволга мазкур қонунда тўлиқ таъриф берилмаган.
Сув омборлари ва гидроузеллар гидротехника иншоотлари тоифасига киради. Гидротехника иншоотлари (ГТИ) деб сув оқимини бошқариш, тартибга солиш ва оқим кучидан фойдаланиш мақсадида ўрнатилган технологик ва мухандислик иншоотларига айтилади. «Гидро» - грекчада «hydrо»-сув, намлик деган маънони англатиб, илмда у сув билан боғлиқ бўлган гидрология, гидрография, гидротехнива ва шу каби фанларни ифода этади. Гидротехника фани табиатдаги сувларни мақсадли ва тўлақонли инсон манфаатларига хизмат қилишни таъминлаш учун мухандислик иншоотларини қуриш ва улардан фойдаланишнинг технологик усулларини тадқиқ қилади.
Гидротехник иншоотларга 1999 йил 20 августда қабул қилинган «Гидротехника ишноотларининг хавфсизлиги тўғрисида»ги қонуннинг 3-моддасида санаб ўтилган -тўғонлар (плотиналар); гидроэлектр станцияларнинг бинолари; сув ташлаш, сув бўшатиш, сув ўтказиш, сув чиқариш иншоотлари ва тунеллари (сув ўтказиш тунеллари); каналлар; насос станциялари; сув омборлари, дарё, канал ўзанларининг қирғоқлари ва тубини тошқин ҳамда емирилишлардан муҳофаза қилиш учун мўлжалланган иншоотлар; саноат ва қишлоқ хўжалиги ташкилотларининг суюқ чиқиндилар сақланадиган жойларини ўраб турувчи иншоотлар (кўтармалар) киради. 
ГТИни таснифлаш уларнинг вазифаси, конструкцияси (тузилиши), хавфлилик даражаси ва ишлаш муддатига қараб гуруҳлаштирилади. Масалан, гидромелиорция нуқтаи назардан ГТИни икки гуруҳга ажратилади – дарёлардаги ва ички тизимли ёки тармоқлардаги. Дарёлардаги ГТИга: туғонлар, қирғоқдаги дамба(кўтарма)лар, асосий сув бўлувчи ёки сув кўтарувчи мосламалар, лойқага қарши мўлжалланган иншоот(тиндиригичлар), кемалар юрувчи шлюзлар, гидроэлектростанция иншоотлари, қирғоқларни мустаҳкамловчи ва уларни текисловчи иншоотлар киради. Дарёлардаги барча гидромелиоратив иншоотлар мажмуаси–гидроузеллар, агарда ушбу сув иншоотлари дарёдан сув йиғиш вазифасини ўтайдиган бўлса–сув йиғиш гидроузеллари деб аталади.
Ички тизимли ёки тармоқлардаги ГТИга: сув ўтказувчи иншоотлар; (каналлар, тоннеллар, лотоклар, қувурлар, дюкерлар, акведуклар, ёғинларни бехатар йўналтирувчи қурилмалар) шлюзлар; сув тақсимлагичлар; сув ташлаш, сув бўшатиш ва сув чиқариш иншоотлари; сув ўлчагичлар; ҳалқ хўжалиги корхоналарининг оқоваларини ташлаш ва сақлашга қаратилган иншоотлар; каналлардан ўтган кўприк ва қувурлар, суғориш шаҳобчаларига ўрнатилган гидроэлектростанциялар; молларни суғориш учун қўйилган мосламалар; ходаларни оқизувчи ёки тутиб қолувчи мосламалар киради.
ГТИни асосий, иккиламчи ва ёрдамчи каби турларга ҳам ажартилади. Асосий ГТИ ўз ичига катта ва ўта муҳим иншоотларни қамраб олади (Рўйхати Вазирлаир Маҳкамасининг 1999 йил 30 мартдаги 143-сонли қарорининг 1-иловасида келтирилган). Асосий ГТИнинг тўхтатилиши ўта масъулиятли ва оғир жараён бўлиб, у ҳар бир давлатнинг миллий хавфсизлиги ва барқарор ривожланишига ўз салбий таъсирини ўтказиши мумкин.
Иккиламчи ГТИга тўхталиши маҳаллий ҳалқ хўжалик тизимини бир маромда ишлашига тўсқинлик қилиши мумкин бўлган, лекин уни бутунлай издан чиқара олмайдиган иншоотлар киради.
Ёрдамчи ГТИга асосий ва иккиламчи ГТИни қуриш ва таъмирлаш мобайнида вақтинчалик ўрнатиладиган иншоотлар киради.
Асосий, иккиламчи ва ёрдамчи ГТИ ГОСТ 3315-46 асосида, уларнинг ишлаб чиқариш самарадорлигига қараб 5 та классларга ажратилади:
I класс – алоҳида қурилган;
II класс – юқори даражада капитал қурилган;
III класс – одатий капитал қурилган;
IV класс – енгил қурилган;
V класс – жуда енгил қурилган;
ГТИни ишлаб чиқариш самарадорлигига қараб ёки хизмат қилиш муддатига кўра доимий ва вақтинчалик разрядларга ажратилади. Агарда гидротехник узеллар бир пайтнинг ўзида энергетик, мелиоратив ва транспорт вазифаларни ўтаса ГТИнинг класси ва разряди ҳар бир хўжалик соҳаси (энергетика, мелиирация, транспорт) бўйича алоҳида – алоҳида ўрнатилади ва тегишли ГОСТ ларда берилган бўлади.
Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисидаги Ўзбекистон Республикаси қонунининг юқорида айтиб ўтилган моддаларида (78-82) афсуски, сув омборлари ва гидроузеллар гидротехника иншоотлари (тўғрироғи, гидротехник иншоотлар) тоифасига кириши аниқ қилиб кўрсатилмаган. Ундан ташқари, яна қандай гидротехник иншоотлар ушбу қонуннинг объекти эканлиги ва улардан фойдаланишнинг ҳуқуқий ҳолати қандайлиги берилмаган. Мазкур қонуннинг 81-моддасида кўрсатилган табиий ҳолда юзага келган «кўл ва сув ҳавзалари» афсуски, иншоотлар тоифасига кирмайди. 
2003 йилга келиб Ўзбекистонда умумий сув ҳажми 15 млрд.м3 га тенг бўлган 53 та сув омборлари, 6,4 минг м3/с сув сарфига эга бўлган 15 мингдан зиёд насос станциялар, 30 дан зиёд гидроэнергетик станциялар (ГЭС), 40 дан зиёд йирик гидроузеллар, 27 минг км магистрал ва хўжаликлараро каналлар ҳамда улардаги ГТИ, 29 минг км қоллектор (зовур)лар мавжуд бўлган. Бўларнинг ҳаммаси, биринчидан, мауйян бошқариш ва тартибга солиш муноса-батларининг ҳуқуқий асосларини ишлаб чиқишни талаб этади. Зеро, ҳуқуқий демократик давлатда барча ижтимоий муносабатларнинг юридик негизини бўлиши талаб этилади. Бозор иқтисодиётининг ривожлана бориши эса турли мулк шаклларини юзага келтирмоқдаки, уларнинг ГТИдан фойдаланишлари маълум бир ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг бажарилиши туфайлигина амалга ошиши ҳеч кимга сир эмас. 
Икккинчидан, йирик ва алоҳида аҳамият касб этувчи ГТИнинг кўпчилиги 30-40 йил аввал ишга туширилган, яъни улар аҳоли, саноат, қишлоқ хўжалиги ва атроф муҳит учун хавфсиз даражада, деб бўлмайди. 
Учинчидан, ГТИнинг бир маромда ишлашини ёки хавфсизлигини таъминлаш учун улар мулкнинг қайси бир шаклида бўлишини қонун орқали белгилаб олиш зарур. Масалан, Андижон сув омборининг хавфсизлиги ҳалқаро ҳуқуқ нормалари орқали тартибга солиниши мумкин. Чунки у қирғизстон ва Ўзбекистон Республикаси  ўртасида туради. Алоҳида иқтисодий, сиёсий ва эқологик аҳамиятга молик ГТИни эса фақатгина давлатнинг тасарруфида ушлаб туриш зарурлиги дунё тажрибасидан маълумдир.
Тўртинчидан, юридик жавобгарлик санкциялари қилмишнинг ижтимоий хавфлилигига қараб белгиланади. Ижтимоий хавфлилик эса ГТИни турли таснифий белгилари асосида ўрнатилади. Бу ҳақда 1999 йил 16 ноябрда қабул қилинган Вазирлар Маҳкамасининг 499-сонли «Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисидаги қонунни амалга ошириш чора – тадбирлари тўғрисида»ги қарорида ҳам айтиб ўтилган. 
Юқорида санаб ўтилган хулосалар амалдаги Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисидаги қонунни такомиллаштириш масаласини ўртага қўйди. Натижада 1999 йил Олий Мажлиснинг XV сессиясида махсус «Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисида» қонун қабул қилинди. Энг муҳими, 30 март 1999 йил Вазирлар Маҳкамаси ҳузурида катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектларининг техник ҳолатини ҳамда бехатар ишлашини назорат қилиш давлат инспекцияси («Давсувхўжалик-назорат») ташкил этилди. Аммо, ханузгача мазкур давлат идорасининг вақолати, функцияси ва тегишли ижтимоий муносабатларга таъсир этиш механизмини тўлиқ акс эттирувчи меъёрий асоснинг йўқлиги бу борада талай ишларнинг қилиниши кераклигига алоҳида урғу беришни тақозо этади. 2003 йил декабрда Олий Мажлиснинг Аграр,сув ва озиқ-овқат масалалари бўйича қўмитаси томонидан ўтказилган махсус конференция айнан ушбу масалаларга бағишланган эди.
Савол туғилиши мумкин, нега қонун айнан ГТИнинг хавфсизлиги тўғрисида, деб номланади. Чунки уларнинг нормал ишлаши маҳаллий, миллий ва регионал барқарорликни таъминлайди. Улар инсонларнинг ҳаётий зарур бўлган бирламчи эҳтиёжи-сувга бўлган ҳуқуқий талабини қондириш учун хизмат қилади, яъни миллий хавфсизликнинг ажралмас бир бўлаги сифатида қатнашади. Шунинг учун ҳам қонун ГТИнинг мавжудлигини эмас, балки уларнинг хавфсиз ва барқарор ишлашини таъминлашга қаратилади ва у давлатимизнинг сув борасидаги муҳим сиёсий йўналиши ҳисобланилади.
Ҳуқуқий демократик давлат қураётган Ўзбекистон Республикасида барча ижтимоий муносабатларнинг ҳуқуқий асоси яратимоқда. Сув бойликларини муҳофаза қилиш, улардан оқилона фойдаланиш, сўзсиз, ГТИнинг етарли даражада ва барқарор ишлашининг бошқарилиши билан ҳам баҳоланилади. Бошқариш эса фақатгина илмий асосланган, ҳалқаро ҳамжамият томонидан умумэътироф этилган ва ҳуқуқий меъёрлар билан тўлиқ таъминланган ҳолда самарали олиб берилиши мумкинлиги, ҳеч кимга сир эмас. Биз қуйида айнан ГТИнинг хавфсизлигини таъминлашнинг ҳуқуқий асосларини кўриб чиқамиз.

2.Гидротехника иншоотларининг хавфсизлигини
бошқариш ва уларни баҳолаш

ГТИни лойиҳалаш, қуриш, фойдаланишга топшириш, фойдаланиш, реконструкция қилиш, тиклаш, консервациялаш ва иш фаолиятини тугатишда хавфсизликни таъминлаш бўйича юзага келадиган барча ижтимоий муносабатларни тартибга солиш мақсадида 1999 йил 20 августда махсус «Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисида»ги қонун қабул қилинди. қонунда мазкур ижтимоий муносабатларни бошқариш масалаларига алоҳида урғу берилди. Ҳудди ана шу йили алоҳида ҳуқуқий мақoмга эга бўлган «Давсувхўжаликназорат» инспекцияси ташкил этилди. 
ГТИни хавфсизлигини умумий бошқариш вазифаси Ўзбекистон Республикасининг Вазирлар Маҳқамасига топширилди. Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисидаги қонунинг 4-моддасига биноан Вазирлар Маҳкамаси давлат мулкидаги, шунингдек республика ва минтақавий энергетика тизимига кирувчи ГТИнинг хавфсизлигини таъминлайди. 1999 йил 30 мартда қабул қилинган Вазирлар Маҳкамасининг 143-сонли, 2003 йил 21 июлдаги 320-сонли қарорлари айнан сув хўжалигини, хусусан ГТИни бошқаришни ташкил этишни такомиллаштиришга қаратилгандир. Эндиликда ГТИнинг хавфсизлигини таъминлашдаги давлат бошқаруви ҳавзавий пирнцип асосида ҳам 10 та ҳавза миқёсида олиб боришлиги кўрсатилган.
Вазирлар Маҳкамаси ГТИни хавфсизлигини таъминлашга оид давлат дастурларини ишлаб чиқади ва уларни ҳаётга тадбиқ қилади. У ГТИнинг хавфсизлиги устидан давлат назоратини тегишли инспекциялар орқали олиб боради. Турли ҳалқаро ташкилотлар, уюшмалар ёки бирлашмалар орқали мазкур масала юзасидан ҳалқаро ҳамкорликни ташкил этади. Масалан, 1991 йил 12 октябрда ташкил этилган Марказий Осиё давлатлариаро сув хўжалиги комиссияси (МКВК) тузилган ва унда ягона регионал сув бошқаруви амалга оширилмоқда.
Ўзбеистон Рспубликаси Конституциясининг 100-моддасидан келиб чиқиб мамлакатимизда маҳаллий далат бошқаруви органларининг роли кундан кунга ошиб бормоқда. Гидротехника иншоотларининг хавфсизлигини таъминлашда ҳам уларнинг тутган ўрни ортмоқда. Масалан, Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисидаги қонуннинг 5-моддасига биноан Маҳаллий давлат ҳокимияти органларига қўйидаги вақолат берилган:
- ГТИнинг хавфсизлигини таъминлаш соҳасидаги давлат дастурларини амалга оширишда қатнашиш;
- сув ресурсларидан фойдаланишда ва табиатни муҳофаза қилиш тадбирларини амалга оширишда ГТИни хавфсизлигини таъминлаш;
- ГТИни жойлаштириш тўғрисида, шунингдек махсус қонун талаблари бузилган ҳолларда улардан фойдаланишни чеклаб қўйиш ҳақидаги қарорларни қабул қилиш;
- ГТИнинг фалокатли оқибатларини тугатишда қатнашиш;
- ГТИни фавқулода(аварияли) вазиятларни келтириб чиқариши мумкин бўлган фалокатларнинг хавфи борлиги тўғрисида аҳолини ҳабардор қилиш;
- қонун ҳужжатларига мувофиқ бошқа вақолатларни ҳам амалга ошириш.
ГТИнинг хавфсизлиги устидан давлат назоратини Ўзбекистонда 1999 йил 30 мартдан буён Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектларини техник ҳолати ҳамда бехатар ишлашини назорат қилиш давлат инспекцияси («Давсувхўжаликназорат») олиб боради. 
«Давсувхўжаликназорат» 1999 йил 30 мартда тасдиқланган ва Вазирлар Маҳкамасининг 143-сонли қарорига 2-илова қилиб берилган Низомининг II қисмига мувофиқ қўйидаги асосий вазифаларни бажаради:
- алоҳида муҳим ва катта сув хўжалиги объектларининг, шу жумладан вилоятлараро сув чиқариш трактлари ва қоллекторларининг техник ҳолати ва бехатар ишлаши;
- катта ва ягона (алоҳида) иншоотларнинг техник қайта жиҳозланиши ва уларнинг асбоб ускуналарини янгиланиши;
- катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектларининг қурилиши ва реконструкция қилишини лойиҳалашнинг аҳволи;
- катта ва алоҳида сув хўжалиги объектларининг ишончли қўриқланишини ташкил этиш устидан назоратни амалга оширади.
«Давсувхўжаликназорат» инспекцияси мазкур Низомнинг 6-банди мувофиқ бир қатор функция(вақолат доирасидан келиб чиқадиган фаолият)ларга ҳамда 7-бандидан келиб чиққан тарзда муайян ҳуқуқларга эгадир. Лекин ушбу ташкилот барча назорат органлари сингари маъмурий жазо қўллаш ҳуқуқига эга эмасдир. Шунинг учун ҳам унинг ГТИнинг хавфсизлигини таъминлашдаги бошқарув механизмидаги иштироки етарли даражада намоён бўлмаяпти ва бу ҳақда биз мазкур бобнинг 5- парагрифида алоҳида тўхталиб ўтамиз.
ГТИни ҳисобга олиш ва баҳолаш(кадастри) 2000 йил 15 декабрда қабул қилинган «Давлат кадастрлари тўғрисида»ги қонунга мувофиқ равишда олиб борилади. Уни ўтказиш давлат бюджети ҳисобидан «Давсувхўжаликназорат» инспекцияси (I, II, III класс ҳамда давлат тасарруфидаги, республика ва регионал сув хўжалиги ҳамда энергетик тизимдагиларни), қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги (IV, V классдагиларни), Энергетика ва электрлаштириш вазирлиги (соҳага тегишилиларни) томонидан олиб борилади. Ушбу давлат идораларига тегишли ГТИни мониторинги(кузатуви)ни олиб бориш ҳам уларга топширилгандир.
Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 16 ноябрдаги 499-сонли қарорининг 2-иловасида келтирилган «ГТИнинг кадастрини олиб бориш тартиби»га биноан, ГТИ кадастри- улар ҳақидаги маълумотлар ва ҳужжатлар тизимидир. Кадастр объекти бўлиб давлат тасарруфида ҳамда республика ва регионал сув хўжалиги ва энергетика тизимидаги иншоотлар ҳисобланилади. ГТИ кадастрининг асосий мақсади-уларнинг техник ҳолати, сифат ва сон кўрсатгичлари ҳамда фойдаланиш даражасини баҳолаш ва ўрганиш.
ГТИ кадастри махсус реестрларни рўйхатдан ўтказиш ва изланишларни олиб бориш орқали амалга оширилади. Унинг умумий ва ҳусусий талаблари давлат кадастрларини олиб боришга оид ҳужжатларда ўрнатилгандир.
ГТИнинг экспертизаси 2001 йил 30 апрелда тасдиқланган «Фойдаланилаётган (эксплуатация қилинаётган) гидротехника иншоотларни техник ҳолатини ишончлилиги ва хавфсиз ишлатилишини «Давсувхўжаликназорат» инспекцияси томонидан экспертиза(инспекторлик текширув)дан ўтказиш тартиби» ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг юқорида қайд қилинган 499-сонли қарори 4-иловасининг 15-28-бандларига мувофиқ олиб борилади. Унда экспертизани ўтказишни ташкил қилиш, муддатлари ва даврийлиги ҳамда инспектор(лар)нинг ҳулосасини бериш тартиби белгиланган. Ҳулоса текширув далолатномасида акс эттирилади. Далолатнома шакли ва мазмуни мазкур тартибнинг 1-иловасида батафсил берилган.

3. Гидротехник иншоотларнинг хавфсизлигини таъминлашга доир талаблар

ГТИнинг хавфсизлигини таъминлаш мақсадида Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисидаги қонуннинг 8-моддаси, собиқ иттифоқ даврида қабул қилинган меъёрий – техник ҳужжатлар асосида қуйидаги асосий талаблар қўйилади:
- ГТИ хавфининг йўл қўйиладиган даражасини таъминлаш;
- ГТИнинг хавфсизлиги декларацияларини тақдим этиш;
- ГТИни лойиҳалаштириш, қуриш ва улардан фойдаланиш бўйича фаолиятини лицензиялаш;
- ГТИдан фойдаланишнинг узлуксизлиги;
-ГТИнинг хавфсизлигини таъминлаш бўйича чора–тадбирларни амалга ошириш, жумладан уларнинг хавфсизлиги мезонларини белгилаш;
-ГТИнинг ҳолатини доимий назорат қилиш мақсадида уларни техник воситалар билан жиҳозлаш ва малакали хизматни таъминлаш;
- ГТИда фавқулодда вазиятларнинг юзага келиш хавфини энг кўп даражада камайтириш бўйича тадбирлар мажмуини олдиндан ўтказиш;
ГТИнинг хавфсизлиги декларацияси қонуннинг 10-моддаси асосида 1999 йил 16 ноябрда қабул қилинган Вазирлар Маҳкамасининг 499-сонли «Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисидаги қонунни амалга тадбиқ қилиш чора–тадбирлари тўғрисида»ги қарорининг 1-иловасида келтирилган «Гидротехника иншоотларининг хавфсизлигини декларация қилиш ва хавфсизлик декларациясининг давлат экспертизаси тўғрисидаги» тартибига мувофиқ равишда олиб борилади. Унга биноан ГТИни лойиҳалаштириш, қуриш, фойдаланишга топшириш, ундан фойдаланиш ҳамда уларни реконструкциялаш, капитал таъмирлаш, тиклаш ва консервациялаш мобайнида ҳар бир ташкилот (юридик шахс) ГТИнинг хавфсизлиги декларациясини тузади.
ГТИ декларацияси I, II, III классдаги давлат тасарруфидаги ҳамда республика, регионал сув хўжалиги ва энергетик тизимдаги иншоотлар учун мажбурийдир. Уларга IV ва V классдаги фавқулодда ҳодисалар мобайнида ўта хавфли бўлган иншоотлар ҳам киради. Мазкур иншоотларнинг рўйхати «Давсувхўжаликназорат» инспекцияси томонидан келтирилади ва доимо янгиланиб борилади.
ГТИ декларациясида уларнинг хавфсизлиги кўрсатичлари (мезонлари) лойиҳалаш ва қурилиш меъёрлари асосида ўрнатилади. Ушбу декларация иншоотни эксплуатация қилувчи ташкилотлар тамонидан тузилади. Лойиҳаланаётган ва қурилаётган ГТИ декларацияси буюртмачи декларантлар томонидан тўлдирилади. Декларация тузиш жараёнига, шартнома асосида, бошқа ташкилотлар ёки мутахассислар ҳам жалб қилиниши мумкин.
ГТИ декларацияси 3 нусхада тузилади ва «Давсувхўжаликназорат» иснпекциясига ҳамда вилоят ҳокимлигига тақдим этилади. Бир нусхаси эса ГТИни эксплуатация қилувчи ташкилотда қолади.
ГТИ декларацияси - тўлиқ ва маълумотларни тўғрилиги; хавфлилиги, авария ҳолати ва шикастланиш сценарийлари; қўлланиладиган хавфсизлик чораларининг йўллари ва усуллари; хавфлилик таҳзлили; ҳисоблаш ва омилларни ҳисобга олишнинг тўлиқлиги ва аниқлилиги; режаланаётган хавсизлик чораларининг етарли эқологик ва уларни ҳуқуқий – меъёрий талабларга жавоб беришини инобтга олиши керак бўлади.
Декларация умумий қабул қилинган ягона шаклда ва саккизта мажбурий элементларни қамраб олиш талаб этилади. Илова тариқасида ГТИни текширилганлиги ҳақидаги маълумотнома, иншоот ва унинг атрофидаги тегра(зона)лар плани, сув омборлари каскади схемаси, каналларнинг чизиқли схемаси, ГТИнинг кўндаланг схематик кўринишлари, ўлчов–назорат асбобларини жойлаштириш схемаси, хавфсизликка йўналтирилган муҳандислик–техник ва ташқилий чора–тадбирлар режаси берилади.
ГТИ декларацияси декларант томонидан назорат органларига 5 йилда камида бир мартадан топширилади. Кўзда тутилмаган фавқулодда ҳолатларда назорат органлари ёки декларантнинг ташаббуси билан ундан ҳам камайтирилган муддатларда топширилиши мумкин.
«Давсувхўжаликназорат» ГТИ декларациясига ўзгартиришлар ва қўшимчалар киритишни, уларни қайта ишлаб чиқишни талаб этиши мумкин. ГТИни лойиҳалаштириш, қуриш ва улардан фойдаланиш учун лизенциялар олинади. Лизенция, яъни рухсатнома Вазирлар Маҳкамаси ва унинг ҳузуридаги вазирлар ва идоралар томонидан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилади. Лекин, шу кунгача «Давсувхўжаликназорат» инспекциясига бундай вақолат берилмаган ва тегишли бошқарув механизми яратилмагандир.

4. Сув хўжалиги ташкилотларининг гидротехник иншоотлардан фойдаланиш қоидалари

Сув хўжалиги ташкилотларининг ГТИдан фойдаланиш қоидалари 1999 йилда «Давсувхўжаликназорат» инспекцияси томонидан тузилган ва юқорида санаб ўтилган қарор, йўриқнома, қоида, низомларда ўрнатилган бўлади. ГТИдан фойдаланувчи ташкилотларга-тасарруфи(баланси)да гидротехник иншоот бўлган корхона, муассаса ва ташкилот киради. Сув хўжалиги ташкилотларига йирик каналлар тизими, вилоятларнинг гидрогеология– мелиорация экспедициялари ёки қоллектор–дренаж тизими, йирик насос станциялари ёки каскадлар бошқармалари, машина каналлари, йирик гидроузеллар, сув омборлари бошқармалари, туман ва вилоят қишлоқ ва сув хўжалиги бошқармалари, вилоят насос станциялари бошқармалари, ГТИ қурилаётган объектларни вақтинча ишлатиш бошқармалари киради.
Сув хўжалиги ташкилотларининг ГТИни эксплуатация қилишнинг мақсади улардан оқилона, самарали ва бехатар фойдаланиш орқали аҳолининг сувга бўлган талабини қондиришдир. Ушбу мақсадга эришмоқ учун сув хўжалиги ташкилотларига қуйидаги вазифалар юклатилади:
- ташкилот тасарруфидаги барча ГТИни бехатар ишлаши ва соз ҳолатини таъминлаш;
- сув манбаларидан режага мувофиқ сувни олиш ва уни истеъмолчига етказиш;
- сув сарфини назорат қилиб бориш;
- иншоотлар ва унинг қисмларини бехатар ишлашини назорат қилиб бориш;
- махсус тадқиқотлар ўтказиш ва кузатишлар олиб бориш;
- даврий ва жорий ҳисоботларни тузиш;
- хавфсизлик декларациясини тузиш ва тегишли идораларга тақдим қилиш;
- кадастр ишларини олиб бориш;
- ишлаб чиқариш, эқологик, технологик ва муҳофаза қилиш қоидаларини бажарилишини таъминлаш;
- замонавий информацион, технологик ва бошқарув тизимларини жорий қилиш;
- ГТИнинг хавфсизлиги тўғрисидаги норматив ҳужжатларга мувофиқ уларнинг техник ҳолати ва ўлчаш ишларини олиб бориш, таҳлил қилиш ва умумлаштириш;
- иншоотлар ва қурилмаларни бузилиш, шикастланиш ва ишдан чиқиш (авария) ҳолатларини ўз вақтида аниқлаш, техник ҳолатини қайта тиклаш ва янада яхшилаш чора-тадбирларини кўриш;
- суғориш тармоқларидан сувни беҳуда йўқолишига қарши ва тармоқдан олинган сувдан унумли фойдаланишни таъмин этиш; 
- тармоқларнинг фойдали иш коэффицентини ошириш чораларини кўриш, бундан қўшимча сув ресурсларини ҳосил қилиш мақсадида иншоотларни ишончли ва бехатар ишлашини таъмин этиш ҳамда уларни қайта қуриш ва мустаҳкамалаш; 
- фан ва техника ютуқларини сув хўжалиги амалиётига қўллаш;
- ишлаб чиқариш тадқиқотларини ва махсус кузатишларни ўтказиш, имконият даражасида уларни ҳажмини камайтириш чора-тадбирларини амалга ошириш;
- таъминлаш, қайта тиклаш ишларини ўз вақтида ва сифатли амалга оширилишини таъминлаш;
- иншоотларни ишлатиш бўйича техник ҳужжатларни юритиш, кундалик, ҳар ўн ёки ўн беш кунлик, ойлик, чораклик, ярим йиллик, йиллик ҳисоботларни тузиш;
- ГТИни кадастр ишларини олиб бориш ва ҳисоботини тузиш;
- асосий ва ёрдамчи иншоотларни қўриқлаш, атроф муҳитни муҳофаза қилиш; 
- техник ва ёнғин хавфсизлиги ва меҳнат муҳофазаси қоидалари бажарилишини таъмин этиш;
- суғориш тармоқлари ва иншоотларини бошқаришга автоматика ва телемеханикани жорий қилиш ва ҳаказо.
Сув хўжалига ташкилотлари ГТИни эксплуатация қилишда уларни бехатар ишлашини таъминлаш учун амалдаги меърий ҳужжатларга биноан (Суғориш тизимларини техник эксплуатация қилиш қоидалари, 1975; Суғориш учун мўлжалланган сув омборларини эксплуатация қилишнинг йўриқномаси, 1982; Ўзбекистон Республикасида ички хўжалик мелиоратив тизим ва улардан иншоотларни техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш тўғрисидаги низом, 1987; Ички хўжалик сувдан фойдаланиш режаларини тузиш ва амалга ошириш Йўриқномаси, 1989 ва ҳ.к.) фаолият юргазадилар. Субъектларга ГТИни хавфсиз ҳолатда ишлашини таъминлаш учун: сув хўжалигини бошқаришни йўлга қўйиш, сувни ўта самарали даражада тақсимлаш, доимий назоратни олиб бориш, техник қаровни ва жадал таъмирлашни амалга ошириш, замонавий ва мукаммал техник воситалардан фойдаланиш, ҳисоботларни барча йўналишлар бўйича олиб боришни режалаштириш (1-жадвал).

Гидротехник иншоотларни хавфсиз эксплуатация қилиш шартлари
1-жадвал
Бошқариш	Сув тақсимлаш	Назорат –кузатиш 	Техник қаров	Таъмирлаш	Такомиллаштириш	Ҳисоботлаш	Режалаштириш	
Мутахассислар билан таъминлаш	Сувдан фойдаланувчиларнинг режаларини тизимда иштирок этишни таъминлаш 	Назорат-ўлчов асбоблар билан таъминлаш ва уларни шаҳодатлаш	Кундалик профилак-тик қаровни йўлга қўйиш.	Таъмирлаш режаларини тузиш	Иншоотларни замон талабига мос равишда жиҳозлаб бериш. 	Кундалик ҳисоботни йўлга қўйиш.	Йиллик ма-лиявий хўжа-лик режасини ишлатиб чиқиш	
Моддий-техник ва молиявий таъминотни йўлга қўйиш	Сувдан фойда-ланиш лимит-ларини ишлаб чиқиш ва уни тасдиқлатиб олиш	Асбобларнинг ишлаши ва ҳисоботларини олиб бориш. 	Майлаш ва тозалаш ишларини олиб бориш	Таъмирлашнинг жорий ва капитал муддатларини белгилаш	ГТИни қайта қуриш муддатларини белгилаб олиш ва амалга тадбиқ қилиш	Декадали, ойлик, чорак,  ярим йиллик ва йиллик ҳисоботни олиб бориш	Йиллик ва кўп йиллик эксплуатациялаш режаларини тузиш	
Транспорт, диспечер-лик, алоқа, коммуникация, техник хизматни йўлга қўйиш	Сув тақсимлаш ва унинг ҳисобини олиш, постларни ташкиллаштириш ва уларни шаҳо-датлаш. 	Суғориш бўйича комиссия ташкил этиш ва унинг мавсўмий иш фаолиятини таъминлаш	Иншоотлар-га зарар келтирувчи ҳайвонот дунёсини хавфсиз-лантириш	Таъмирланиш жараёни талабга мослигини кузатиб бориш	Сув таъминоти ва экспулатация хизматини доимо янги ускуналар билан таъминлаб бориш	Йиллик молиявий-хўжалик, меҳнат муҳофазаси ва кадастр ҳисоби	Хизматчиларнинг дам олиши соғлигини тиклаши ва хордиқ чиқаришни режалаштириш
	
Мутахассис-ларнинг малакасини ошириб бориш. Турли хавфсизлик комиссияларни тузиш 	Тармоқлараро, регионал ва Республика сув тақсимланишига оид массалаларни кўриб чиқиш ва ҳ.к.	Тозалаш, таъ-мирлаш,кузатиш ишларини кўриб чиқиш. Ишлаб чиқариш тадқиқотларини ўтказиш ва ҳ.к	Иншоот-ларни хавфли мавсўмларга тайёрлаш ва ҳ.к	Сувларни беҳуда сарф бўлиши ва авария ҳолатини бартараф этиш учун керакли ишларни олиб бориш ва ҳ.к.	Компьютер ва масофали бош-қариш тизимини йўлга қўйиш ва ҳ.к.	Ёрдамчи хўжа-лик,қурилиш таъмирлаш мавсўмий ҳисоботларни йўлга қўйиш ва ҳ.к.	Табий ва техноган ходиса ва жараёнларни кетиши ҳамда уларга қарши курашни режалаштириш ва ҳ.к.	

Шундай қилиб гидротехник иншоотларидан фойдланиш ва уларни экспулатация қилиш мобайида Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисидаги қонуннинг ХХ боби 78-82-моддалари ҳамда Гидротехника иншоотларнинг хавфсизлиги тўғисидаги қонуннинг 9-14-моддаларига биноан ўз тасаруфида, эгалигида ёки фойдаланишида бўлган ҳар бир шахс уларнинг техник ҳолати, хавфсиз ишлаши, теварак атроф ободонлиги, сувларни режалар асосида тақсимланишини, кутилмаган табиий ва техноген жараёнларга қарши курашга тайёр бўлиш талабларини белгилайди. Ушбу талабларни бажармаслик ёки ўрнатилган меъёрий нормаларга амал қилмасликда айбдор бўлган ҳуқуқбузар шахслар қонунда бўлгиланган тартибда жавобгарликка тортиладилар.

МАХСУС қИСМ

XV БОБ. ХОРИЖИЙ МАМЛАКАТЛАРДА СУВ ҲУқУқИ

1. Бозор иқтисодиётига ўтаётган давлатларда сув ҳуқуқи

Бизнинг фикримизча, мустақил Республикамизда юзага келаётган барча ижтимоий муносабатларни тартибга солишда ўз бой тарихимизга суянган ҳолда чет эл тажрибасини ўрганишимиз жуда муҳим аҳамият касб этади. Зеро, донишмандлар айтганидек, ўзганинг ютуқларидан фойдаланган ва хатоларини қайтармаган тарзда ўз ривожланиш йўлини белгилаб олиш - барқарор ривожланишнинг бош мезонидир. Шунинг учун ҳам биз ушбу дарсликда бозор муносабатлари шаклланган ва унга ўтаётган давлатларда сувга оид муносабатларни тартибга солиш тажрибасини кўриб чиқамиз.
Россия Федерацияси (РФ). Собиқ иттифоқ парчалангандан сўнг Россия Федерацияси Иттифоққа тегишли барча мол–мулкнинг меросхўри бўлиб қолди. Лекин сув каби табиий бойликлар бундан истисно эди. Чунки сувни на кўчириб олиб кетиш ва на сақлаб қўйиш имконияти йўқ. Унинг моддийлиги ва қийматининг йўқлиги ҳамда ажралмаслиги табиат объектларига нисбатан мулк ҳуқуқининг ўзига хос жиҳатларидан бири ҳисобланади. Натижада ҳар бир янги мустақил давлатлар ўз маъмурий бирликларида сувни алоҳида ёки биргаликда муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланишни ҳуқуқий асосини ярата бошладилар.
Сув захиралари бўйича дунёнинг етакчи ўрниларида турган Россия Федерациясида (1993 йил 12 декабрда қабул қилинган) Конституциянинг 9-моддасига мувофиқ ер ва бошқа табиий ресурслар хусусий, давлат, муниципал ва бошқа мулк шаклида бўлиши мумкин. 1989 йил 18 октябрда Давлат думаси томонидан қабул қилинган ва 2001-2002 йиллар унга ўзгартириш ва қўшимчалар киритилган Сув кодексининг 34-моддасига кўра, РФда сувга нисбатан муниципал ва хусусий мулкчилик фақатгина «ҳолис сув объектлари»га нисбатан ўрнатилган, ҳолос. Ҳолис сув объектларига ёпиқ сувлар, яъни кичик майдондаги табиий ёки сунъий кўллар ва кўлчалар, ховуз ва ариқлар, дренаж, қоллектор ва каналлар киради. Агарда ушбу ёпиқ сув ҳавзалари йирик гидрографик тармоқлар билан уланган бўлса, ундай ҳолатда ҳолис сув объектлари фақатгина федератив ёки РФ субъектларининг мулки бўлиб ҳисобланилади.
Сув кодексининг 36-моддасида кўрсатилганидек қуйидаги сув объектлари фақатгина федератив мулк тариқасида эътироф этилади:
- икки ва ундан ортиқ федерация субъектлари ҳудудларида жойлашган сув акваторияси ёки ҳавзаси;
- икки ва ундан ортиқ федерация субъектларида жойлашган ер ости сувлар;
- муайян федерация субъекти ҳудудида жойлашган, лекин мудофаа, хавфсизлик, федератив энергетика тизими, транспорт ва бошқа давлат аҳамиятига молик ер усти ва ер ости сувлар;
- анадром ва катадром балиқ турлари яшайдиган сув объектлари;
- трансчегара ва чегарадаги сув объектлар;
- РФнинг маъмурий ҳудудидаги денгизлар;
- ички денгиз сувлари;
- федератив аҳамиятдаги алоҳида муҳофаза этиладиган ҳудудлар ёки унинг бир қисмига тегишли бўлган сув объектлари; 
- федерал аҳамиятга молик курорт ва даволаш–соғломлаштириш ҳудудидаги сув объектлари.
РФ субъектларининг мулки бўлиб сув объектлари, акваториялари ёки хавзалари бутунлай тегишли субъект ҳудудида жойлашган ва Федератив мулк объектларига кирмайдиганлари ҳисобланади. РФ субъектларига 21 та федератив республика (Адигей, Олтой, Бошқиртистон ва бошқалар), 1та автоном вилоят (Еврей), 49та вилоят, 6та ўлка, 2та шаҳар, 10та автоном округлар киради (РФнинг Конституцияси 65-м).
Сув кодексининг 2-бобида берилганидек сув объекти турлари қилиб: ер усти сувлар, ер ости сувлар, ички денгиз сувлари, РФнинг ҳудудий денгизлари олинади. Улар, ўз навбатида бир неча ички таснифлаш кўринишларига эга. Масалан, ер усти сувлари, ер усти сув объектлари, ер усти оқадиган сувлар, ер усти ҳовузлар.
Умуман олганда, РФнинг Сув кодекси мукаммал ишланган қонунлар тоифасига киради.1 У умумий, махсус ва хулосалаш қисмлардан иборат. қисмлар ўз навбатида VI бўлим, 16 боб, 148 моддага ажратилган.
Умумий қисмда Кодексда ишлатиладиган асосий тушунчалар, унинг мақсадлари, сув муносабатларини тартибга солишга оид қонунчилик ҳамда амал қилиш муддати берилган.
Кодексда сув муносабатларининг объекти ва уларга нисбатан юзага келадиган мулк ҳуқуқи кенг ёритилган. Унда эгаллаш ҳуқуқи сувга нисбатан ишлатилиб бўлинмаслиги ва сув доимо ҳаракатда эканлиги 31-моддада аниқ қилиб кўрсатилиб ўтилган.
Мазкур кодекснинг 3 ва 6-боблари сув муносабатлари субъектлари, уларнинг сувдан фойдаланиш қоидалари, фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлиш ва уларни тўхтатилиш асослари, давлат томонидан ушбу ҳуқуқларни муҳофаза этиш тартиби белгиланган. Унда сувдан фойдаланиш лицензияларини олиш учун асослар, лицензиянинг мазмун ва моҳияти, унга ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш имконияти, лицензияни бекор қилиш асослари кўрсатиб ўтилган. Фуқаровий хуқуқий нуқтаи назардан сувдан фойдаланиш шартномаларининг тури, тузиш тартиби, уларнинг мазмуни ва моҳияти, давлат органлари томонидан шартномаларни рўйхатга олиш ва уларни  бекор қилиш тартиби атрофлича ёритиб берилган.
РФда сув фондини бошқариш ўта мураккаб тизимли вақолат, функция ва усуллар йиғиндисидан иборат. Умумий ва махсус вақолатланган Федератив давлат бошқарув органлари зиммасига 17,1 млн. кв.км ер юзасидаги ва сув акваториясидаги барча сув объектларини ягона тизимда ушлаб туриш, улардан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишни таъминлаш топширилган. РФ субъектларига эса «катта машинанинг турли қисмларидан» бир пайтнинг ўзида республика, ўлка, вилоят, округ, шаҳарларда сувга оид маҳаллий ва минтақавий аҳамиятга эга бўлган муносабатларни тартибга солиш вазифаси юклатилган. Ҳар бир субъектнинг сув қонунларини чиқарувчи, ижро этувчи, суд ва ҳуқуқ тартиботи идораларининг мавжудлиги – давлат сув бошқарувини нечоғли мураккаб ва кўп тармоқли эканлигидан далолат беради. Шунинг учун ҳам Сув кодексининг алоҳида 67-69 моддаларида давлат органларининг сувга оид муносабатларини тартибга солишдаги ваоклатларининг бўлиниш принциплари, 70 – 74 моддаларда давлатнинг бошқарув тизими кенгайтирилган тарзда ёритиб берилган. Кодекснинг 9-бобига сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш борасида давлат бошқарувининг соҳалари киритилган. Унда сув хўжалик балансларини тузиш, сув ресурсларидан комплекс фойдаланиш ва муҳофазалаш схемаларини тузиш, дастурларини яратиш, мониторингини олиб бориш, сувларни ҳисобини олиш ва кадастрлаш, экспертизалаш, назоратлаш, меъёрлаш, лицензиялаш ва тартибга солишнинг норматив меъёрлари ва қоидалари берилган.
Сув объектларидан РФда 14 турдан зиёд ҳалқ хўжалиги тармоқларида фойдаланиш ва бир пайтнинг ўзида муҳофаза қилиш режими ўрнатилган. РФда ҳам, Ўзбекистонда бўлгани каби, ичимлик ва маиший-хўжалик мақсадларда сувдан фойдаланиш приоритет (бирламчи) норма ҳисобланилади. Сув объектларидан ер ости бойликларини қазиб олиш ва ёғоч оқизишда фойдаланиш режими алоҳида-алоҳида бобларда ифода этилган.
Кодексда сувдан умумий ва махсус фойдаланишдан ташқари, ундан алоҳида фойдаланиш қоидалари ўрнатилган. Алоҳида фойдаланиш сув объектларидан федерал муҳофаза, энергетика, транспорт ва бошқа давлат аҳамиятига молик фойдаланишни инобатга олади. РФнинг сув қонунчилиги сув объектларини муҳофаза қилишга жуда катта эътибор беради. Сувларни муҳофаза қилишга оид минглаб қонун ости меъёрий ҳужжатлар, Сув кодексида эса 27 та модда айнан эқологик муаммоларни ҳал қилишга қаратилгандир. Масалан: «Ҳудудий сув объектларида денгизларнинг, континентал шельфида ва РФнинг иқтисодий зонасида табиий бойликларни муҳофаза қилиш тўғрисида» «Кавказдаги Федерал аҳамиятдаги минерал сувлар минтақаси туғрисида» Президент фармонлари, «РФ Ҳукумати ҳузуридаги Сув хўжалиги қўмитаси тўғрисидаги Низом», «Давлат сув кадастри тўғрисидаги Низом» РФ Ҳукумати томонидан чиқарилган қарорлар асосида тасдиқланган.
РФда сув қонунчилиги сув фондидан унумли фойланиш учун ҳавзавий бошқарув усулини қўллаш ва ҳавзалараро келишувларни амалга ошириш тартибини ўрнатади. Ушбу бошқариш йўли катта ҳудудга эга бўлган давлатларда жуда қўл келишини замоннинг ўзи РФ мисолида исботламоқда.
Сув объектларини тиклаш ва уларни муҳофаза қилиш мақсадида РФда ҳам иқтисодий механизмнинг ҳуқуқий асослари яратилган. Унда сувдан фойдаланишнинг пуллик тизими, сув солиғи, сувдан фойдаланиш ҳуқуқини беришдаги пул йиғимлари, оқилона сувдан фойдаланувчиларни рағбатлантириш ва турли имтиёзлар бериш тартиби берилган.
Сув кодексининг махсус қисми сув объектларидан мақсадли фойдаланиш меъёрлари ва қоидаларини белгилаб беради. Унда сув фондидан ичимлик ва миаший-хизмат мақсадларида фойдаланиш, уларни захиралаш, марказий ва марказлашмаган ичимлик суви таъминоти ва турли ҳалқ хўжалиги тармоқлари бўйича сувдан фойдаланиш тартиби ўрнатилган.
Кодекснинг якуний қисми мазкур қонунлар мажмуасини амалга тадбиқ этиш ва аввалги қонунларни ўз кўчини йўқатган деб эълон қилишга бағишлангандир.
Сув фондидан фойдаланиш ва муҳофаза қилишда юзага келадиган низоли ҳолатларни ҳал этиш тартиби ҳамда сув қонунчилиги жавобгарлиги Сув кодексининг V бўлим, 129–132–моддаларида умумлаштирилган тарзда ифода этилган. Лекин сув ҳуқуқий жавобгарлик, Маъмурий, Жиноят ва Фуқаролик кодексларида ҳамда процессуал қонунчиликда атрофлича ёритиб берилгандир. Хулоса қилиб айтганда Ўзбекистон Республикасида сув ҳаёт манбаи, фаровонлик кўрсатгичи, иқтисодий ривожланиш базиси бўлгани учун ҳам «Сув ва сувдан фойдаланиш» тўғрисидаги қонунни, чет эл тажрибасидан келиб чиққан тарзда кенгайтириб, Сув кодексига айлантириш мақсадга мувофиқ ва замон талабидир.
Козоғистон Республикаси. қозоғистон ҳудудида асосан арид иқлимли минитақа ҳукмрон бўлганлиги сабабли сув ҳаёт манбаи ва энг асосий ижтимоий муносабатларнинг объекти ҳисобланилади. 1999 йил 30 августда Республика референдумида қабул қилинган қозоғистон Республикаси Конституциясининг 6-моддаси, 3-бандига мувофиқ сув, бошқа табиий объектлар сингари, давлат мулки ҳисобланилади. Лекин қозоғистонда сувдан фарқли ер участкаси хусусий мулк сифатида эътироф этилиши мумкин.
қозоғистонда сувга оид муносабатлар унинг Конституцияси асосида қабул қилинган «Сув кодекси» (1999 йил 31 март № 2061-12) ва бошқа норматив ҳужжатлар орқали тартибга солинади. Унда собиқ иттифоқ республикалари ичида биринчилар қаторида Сув кодекси қабул қилинди. Лекин, 1993, 1996, 1999, 2001 йилда унга бир қанча қўшимча ва ўзгартиришлар киритилди. Охир оқибатда, 2003 йил 9 ноябрда янги таҳрирдаги Сув кодекси қабул қилинди ва унинг 32-боб, 146–моддасига кўра аввалиги нормалар ўз кучини йўқотди. Шундай қилиб 2003 йилдан бошлаб қўшни Республикада янги сув қонунчилиги амалга тадбиқ қилинди.
Янги таҳрирдаги Сув кодексининг 2-моддасига биноан қозоғистон Республикасида ратификация қилинган ҳалқаро сув манбалари миллий қонунчилик нормаларига нисбатан устиворликка эга. Афсуски ушбу норма аввалиги Сув кодексида йўқ эди. Бу янги ҳуқуқий ҳолат Орол ҳавзасида жойлашган Марказий Осиё давлатларида Сирдарё сингари ҳалқаро сув объектларидан келишилган ҳолда фойдаланишни ва уларни муҳофаза қилиш имкониятини янада кенгайтиради.
Кодекснинг асосий мақсади хавфсиз ва иқтисодий жиҳатдан оптимал даражада аҳолини яшаш шароитини ҳамда атроф муҳитни сақлаб қолиш ва яхшилаш учун сувдан фойдаланиш, сув фондини муҳофаза қилишга эришиш ва уни ушлаб туриш (3-модда) дан иборат.
Ушбу мақсадга эришмоқ учун мазкур Республикада сувга оид муносабатларни тартибга солиб турувчи умумий вақолатланган ижро этувчи ҳокимият - Ҳукуматга давлатлараро, давлат, ҳавзалар ва ҳудудий миқёсидаги бошқарув вақолати топширилган. Ундан ташқари, сув муносабатларини бошқаришда маҳаллий вакиллик ва ижро органлари ҳамда махсус сув хўжалиги вазирлиги ҳам ўзининг вақолатларига эга. Янги таҳрирдаги жамоат бирлашмалари ва фуқароларни мазкур бошқарувдаги фаолияти Кодекснинг 3-қисмидан чиқазиб ташланган ва фақатгина уларнинг ҳуқуқи сифатида эътироф қилинган, ҳолос.
Кодекснинг 2-боби 11-моддасига кўра қозоғистонда сув муносабати объектлари бўлиб: ер усти сувлар, ер ости сувлар, денгиз сувлари, транчегара (давлатлараро) сувлар ҳисобланилади. Фойдаланиш турига қараб улар: умумий, биргаликда, ҳолис, алоҳида муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар, алоҳида давлат аҳамиятига молик сув объектларига бўлинади.
Ҳолис фойдаланишдаги сув объектларига жисмоний ва юридик шахсларга тўлиқ ёки қисман фойдаланиш учун берилган сувлар киради. Лекин улардан фойдаланиш ҳуқуқи умумий сувдан фойдаланиш объектларида белгиланган тартибда амалга оширилади.
Сув объектлари жисмоний ва юридик шахсларга қисқа (5 йилгача) ва узоқ муддатли (5 йилдан 49 йилгача) фойдаланишга берилади. Ўзбекистон Республикаси сув қонунчилигидан фарқли, қозоғистонда сув сервитути (23-модда) деган тушунча мавжуд. У оммавий ва хусусий шаклда сувдан фойдаланувчиларни ўзгалар сув объектларидан чекланган тарзда фойдаланиш ҳуқуқидир. Сув сервитути уч хил мақсадда: муайян иншоотларни қурмасдан сув олиш; суғориш ва молларни ҳайдаш; сув объектларидан паромда, қайиқда ва бошқа кичик кемалар ёрдамида сув йўлидан фойдаланиш учун ўрнатилади.
Сув хўжалиги иншоотларига нисбатан мулк ҳуқуқи Сув кодексининг алоҳида 4-бобида берилган бўлиб, уларга нисбатан қозоғистонда давлат ёинки хусусий мулкчилик ўрнатилган. Хусусий мулк сифатида фақатгина истемол суви таъминоти тизими чиқади. Лекин у ҳам алоҳида фавқулотда ҳолатларда Ҳукумат қарори билан давлатнинг вақтинчалик бошқарув тизимига ўтказилиши мумкин.
2003 йилдан буён қозоғистонда ҳам, Ўзбекистонда ўрнатилгани сингари, хавзавий сув бошқарув тизими жорий қилинди. Унга биноан сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш Сирдарё, Чу, Иртиш, Урал каби дарё ҳавзалари бўйича амалга оширилади. Ушбу бошқарув органларининг бўлинмалари хавзада жойлашган вилоятлар (вилоятлар)да ҳам ташкил этилгандир. Кодекснинг 42-моддасида Хавзалараро келишув ва 43-моддасида Хавза кенгашини тузиш тартиби ҳамда уларнинг вақолат доираси ўрнатилган.
Сув фондини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланишни назорат қилиш давлат, ишлаб чиқариш ва жамоат бирлашмалари орқали амалга оширилади. Давлат назорати махсус вақолатланган идоралар ҳамда мансабдор шахсларнинг назорат функцияларидан иборатдир. Лекин Кодексда жамоат назоратининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари акс эттирилмай қолинган.
Сув фондини экспертиза қилиш давлат идораларининг 5 турдаги: сув объектларига таъсир этиш; лойиҳа ва лойиҳа олди; ер ости захиралари ва улар тўғрисида геологик маълумотлаш; фавқулотда ҳолатларда сув хўжалиги ва гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги талабларига жавоб бера олиш; санитария-эпидемиология ва эқологик экспертиза объектларига нисбатан ўтказилади. Сувдан фойдаланувчиларга нисбатан қатъий меъёрланган сувдан регионал (минтақавий) фойдаланиш, уларни муҳофаза қилиш ва ҳолатини яхшилаш талабалари ўрнатилган.
Сув фонди объектларини ҳисобга олиш, кадастрлаш, мониторингини олиб бориш, инновацион–информацион таъминлаш давлатнинг мутлоқ вақолати ва асосий эътибор маркази сифатида қаралган. Жисмоний шахслар ва жамоат бирлашмалари Кодекснинг 62 ва 63-моддаларида санаб ўтилган бир қатор ҳуқуқ ва мажбуриятларга эгадирлар.
Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи - умумий, махсус, ҳолис, биргаликда, бирламчи, иккиламчи, доимий ва вақтинчалик шаклларда ўрнатилган. Ҳолис фойдаланиш ҳуқуқи сув объекти фақатгина бир юридик ёки жисмоний шахсга фойдаланиш учун берилганда юзага келади. Барча шаклдаги сувдан фойдаланувчи субъектларнинг ҳуқуқлари давлат томонидан муҳофаза этилади, чекланади, тўхтатилади, лицензияланади.
Давлатнинг сув хўжалиги ташкилотлари Ҳукумат томонидан тузилади ва улар давлат, коммунал ҳамда нодавлат шаклида фаолият юритишларига рухсат этилади. Давлат идоралари эса сув фондидан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш меъёрларини белгилайди. 
Сув фондидан фойдаланиш тизими мазкур Кодекснинг 6-бўлим, 16–боб 90-111-моддаларига биноан аҳамиятига кўра қўйидаги кетма-кетликда ўрнатилган: ичимлик ва хўжалик-маиший сув таъминоти  соғломлаштириш ва рекрация  қишлоқ хўжалиги  саноат ва энергетика  транспорт, ёғоч оқизиш, ёнқинга қарши кураш  балиқчилик ва хўжалигини юргазиш  алоҳида муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар, сув омборларини эксплуатация қилиш, канал ва дарёларда гидротехник тақсимлагичларни қуриш.
Сув объектларини муҳофаза қилиш ва сувларга зарарли таъсир этишга қарши кураш: сув муҳофазаси фаолиятини белгилаш; унинг йўлларини ҳуқуқий асослаш; сувларни қаттиқ, эримайдиган жинслар, саноат, маиший ва бошқа чиқиндилар билан ифлосланишини олдини олиш; сувни камайиб кетиши каби меъёрларни ўрнатиш орқали амалга оширилади. Cув муҳофазаси зоналари ва полосалари, санитар муҳофаза тегралари, фавқулотда эқологик инқирозли ва талофат ҳолатлари теграларини белгилаш ва уларнинг ҳуқуқий режимини ўрнатиш ҳам сув фондини муҳофаза қилиш чора-тадбирлар кўламига киритилган.
қозоғизстонда сув қонунчилиги кичик сув объектларини муҳофаза қилишнинг ўзига хос томонларини белгилайди ва уларга нисбатан ҳам алоҳида бир хуқуқий тартибни ўрнатади.
Сув кодексининг эътиборга лойиқ томонларидан яна бири сув фондидан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишнинг иқтисодий механизмининг ҳуқуқий асосини яратиб берилганлигидадир. Иқтисодий механизм ўз ичига сув муносабатларини иқтисодий жиҳатдан тартибга солиш турлари, сувга хақ тўлаш, сув хўжалигини давлат томонидан қўллаб-қуватлаш принциплари, сув суғуртаси каби ўта муҳим иқтисодий-молиявий институтларни қамраб олади.
Сувга оид ҳуқуқбузарликлар тури, сувдан фойдаланишда келиб чиқадиган низоларни ҳал қилишнинг умумий жиҳатлари сув қонунчилигида аниқлаштириб берилган ҳамда тегишли жиноий, маъмурий, интизомий ва фуқаровий жавобгарликларни қўллаш орқали амалга оширилади.
қозоғистон Республикаси Сув кодексининг 11-қисм, 31-боб, 141-145-моддаларига биноан ҳалқаро сув объектларини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш давлатлараро тузилган шартномалар орқали амалга оширади. Ҳалқаро ҳамжамият олдида олинган барча мажбуриятлари қозоғистонда тегишли ҳужжат олий қонун чиқарувчи ҳокимият томонидан ратификация қилингандан сўнггина бажариш маъсулияти келиб чиқади. Давлатлараро юзага келадиган сувга оид низоларни ихтиёрий, ўзаро ҳурмат, тенг ва тотув қўшничилик принципларига амал қилган ҳолда музокаралар ўтказиш орқали ҳал қилинади. Агарда ушбу музокаралар натижа бермаса, ҳалқаро арбитраж жараёнлари ёки бошқа ўзаро келишилган ҳуқуқий процессуал нормалар орқали ҳал қилишни Кодекс эътироф этади. 
қирғистон Республикаси. Орол денгизи ҳавзасида ҳосил бўладиган сув ресурсларининг 80 – 85фоиз қирғизистон ва Тожикистон республикаларида юзага келади. Чунки ушбу тоғли ҳудудларнинг табиий–иқлим шароитлари йил бўйи сув тўйими учун зарур бўлган қорлик ва музликлардан иборатдир. Шунинг учун ҳам ушбу давлатларда сув объектларига оид муносабатларни қай даражада ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солиниши Ўзбекистон учун ўта муҳим аҳамият касб этади.
1993 йил 5 майда қабул қилинган мустақил қирғизистон Республикаси Конституцияси 2003 йил 18 февралда янги таҳрирда қайта ишлаб чиқилди ва ҳаётга тадбиқ қилинди. Унинг 1-бўлим 4-модда 2-3 бандларига биноан сув бошқа табиий ресурслар сингари қирғизистон Республикаси мулки ҳисобланади, улар қирғизистон ҳалқининг ҳаёти ва фаолияти асоси сифатида ишлатилади ҳамда унинг алоҳида муҳофазасида туради. Табиий унсурлардан фақатгина ер хусусий, муниципал ва бошқа мулк шаклида бўлиши мумкин.
қирғизистонда сувга оид муносабатлар унинг Конституцияси, 1994 йил 14 январда Жўқўрғу Кенеш томонидан қабул қилинган «Сув тўғрисида»ги, 2001 йил 29 июндаги «қирғизистон Республикаси сув объектлари, сув ресурслари ва сув хўжалиги иншоотларини давлатлараро фойдаланиш тўғрисида»ги каби қонунлар ва улар асосида қабул қилинган норматив ҳужжатлар орқали тартибга солинади.
Сув тўғрисидаги қонуннинг 4-5 моддаларига кўра барча ер усти ва ер ости сувлари давлат сув фонди ҳисобланилади ва давлат ҳокимияти ҳамда ижроия органлари томонидан бошқарилади. Сув ресурслари, қонунда кўзда тутилган шартлар асосида юридик ва жисмоний, жумладан фуқаролиги бўлмаган шахсларнинг мулки ҳам бўлиши мумкин.
қирғизистон Республикаси сув қонунчилигида, қозоғистон Республикасидан фарқли равишда, олий қонун чиқарувчи ҳокимиятнинг сувларни мукҳофаза қилиш ва улардан фойдаланишдаги вақолатлари санаб ўтилгандир. Жўқўрғу Кенеш сувга доир давлат сиёсатини белгилаши биз учун алоҳида аҳамият касб этади. Чунки айнан Жўқўрғу Кенеш таклифи ва қарори билан 2001 йилдан бошлаб қирғизистон Республикасининг сув объектлари, сув ресурслари ва сув хўжалиги иншоотлари давлат мулки сифатида эътироф қилинадиган бўлди. Лекин, бизга маълумки, сув турли хил шаклда (газ, қаттиқ, суюқ), турли хил ҳолатда (ер ости, ер усти, океан, денгиз ва ҳаттоки атмосферада ҳам) учрайди. қирғизистонда сув объекти бўлиб фақатгина ер ости ва усти сувлари чиқади, ҳолос. Ундан ташқари, ушбу сув объектлари фақатгина қирғизистон Республикаси маъмурий чегарасида жойлашган бўлиши мумкин (Иссиқкўл, Саричелак кўли, Майлисув сойи ва ҳ.к.) ёинки у Хитойдан бошланиб қирғизистонга кириб келиши ёҳуд қирғизистондан бошланиб Ўзбекистон (Норин дарёси, қора дарё ва ҳакозо) ва Тожикистон республикаларига оқиб ўтиши мумкин. Шунинг учун ҳам ҳалқаро ҳуқуқда икки ва ундан ортиқ давлатларнинг маъмурий чегараларида жойлашган, улардан оқиб ўтадиган дарёлар (Амударё, Сирдарё, Дунай, Нил, Урал ва ҳ.к.) ҳалқаро муносабатлар объекти ҳисобланилади. Ушбу сув объектларини муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланиш фақатгина ва яна фақатгина ҳалқаро ҳуқуқ нормалари асосида тартибга солиниши лозим. Ҳар бир давлат эса ўз ҳудудидаги ҳалқаро сув объектининг тегишли қисмини миллий қонунчилик асосида муҳофаза этади ва ундан оқилона фойдаланади. Лекин унда миллий сув қонунчилиги асло ҳалқаро ҳуқуқ меъёр ва қоидаларига зид бўлмаслиги лозим. Акс ҳолда ҳалқаро сувлардан (жумладан Сирдарё ва унинг ирмоқларидан) оқилона фойдаланиш ва давлатлар ўртасидаги тинч тотув яшаш имкониятини яратиш жуда мушкулдир. Собиқ иттифоқдош республикалар мустақиллигининг биринчи йилидаёқ (1992 йил 22 апрель) қирғизистон Республикаси Президенти Аскар Акаев Марказий Осиё давлат бошлиқлари Кенгашида сўзлаган нутқида «Илоҳий тақдир тақозоси билан давлатларимиз айни бир вақтда мустақил ва суверен давлатлар сифатида жаҳон ҳамжамиятида тан олинди. Ягона ислоҳиятлар стратегиясини танлаб олдик, давлатраро муносабатларининг қалбаки мафкуравий ақидасидан ҳалос бўлдик. Ва, асосийси, энг мушкул иқтисодий таназзулни биргаликда бартараф этишимиз, ўта мураккаб сиёсий ва ижтимоий муаммоларни ҳал қилишимиз керак», - деган эди.
Марказий Осиёда ўта мураккаб сиёсий ва ижтимоий муаммолар сирасига айнан сувга оид масалалар киради. «қирғистон Республикаси сув объектлари, сув ресурслари ва сув хўжалиги иншоотларини давлатлараро фойдаланиш тўғрисида»ги миллий қонуннинг 1-моддасида битилган икки мақсаддан биринчиси - Марказий Осиё давлатларини сув билан таъминловчи асосий манба бўлган қирғизистон Республикасида сув фондини сақлаш, муҳофазалаш ва ривожлантириш. Иккинчи мақсад – ушбу миллий сув фондини манфаатдор мустақил давлатларга беришда бозор иқтисодиётини инобатга олган ҳолда оқилона ва ўзаро манфаатли принциплар асосида тартибига солиш ва регламентациялаш (муайян қоидаларни ўрнатиш). Мазкур мақсадлардан келиб чиққан тарзда қоннуннинг 3-моддасида: 
- қирғизистон маъмурий чегарасидаги барча сув объектларини давлат мулки сифатида эътироф этилиши;
- сув-табиий ресурс сифатида қаралиб, у иқтисодий қийматга эга эканлиги ҳамда рақобатли фойдаланиш жараёнида товар сифатида қаралиши;
- давлатлараро сув муносабатларида қирғизистон Республикаси сув фондидан пуллик фойдаланиш тизимининг ўрнатилиши каби 12 та фундаментал кўринишдаги принцип ва низомлар ўрнатилди. Лекин, афсуски, ушбу қоидаларда сувнинг ер, ер ости бойликлари, ўсимлик дунёси каби табиий ресурслардан ўзига хослиги билан ажралиб туришини инобатга олинмаган, деб ўйлаймиз. Чунки сув доимо ҳаракатда, яъни кичик ва катта айланишнинг эқологик тизимида туради. Сувнинг ушбу муҳим эқологик хусусиятини йўқ қилишнинг иложи йўқ, бўлган тақдирда эса унинг фойдали хусусиятини йўқотиш билан баробардир. Ҳаммамизга маълумки сув муаллақ ҳолда, ер сингари, туриб қолса у ифлосланади, бузилади ва камаяди ёки тошиб кетади. «Сув ҳам бузувчи ҳам яратувчи ҳаёт манбаи» дейишади қирғизлар. Шундай экан қорадарё ёки Норин дарёсидан Ўзбекистонга оқиб ўтаётган ва «товарга» айлантирилган қирғизистон Республикаси сув объектини Ўзбекистон Республикаси томонидан сотиб олиш имконияти ёки ҳохиши йўқ дейлик. Унда ушбу «миллий бойлик»ни қирғизистон қандай қилиб ўзида «захира» сифатида ушлаб туриши мумкин. Бунинг асло иложи йўқ. Фақатгина қирғизистон Республикаси сувларни ёзда сув омборларида ушлаб туриши, қишда эса, яъни сув қишлоқ хўжалигига кам талаб этиладиган даврда оқизиб юборилиши мумкин. Лекин Ўзбекистон ёки қизоғистон республикалари ушбу «товар»ни қишда сотиб олишдан бош тортса нима бўлади. Унда бутун қирғизистонни сув босади ва натижада, сув ўзининг «бузувчи»лик хусусиятини намоён этади. Майлисувни радиоактив ифлосланиши, Тожикистон Республикасидаги Сарез кўлининг хавфли даражада турганлиги, Орол денгизининг инкирозли ҳолати, каби гидромуаммоларнинг ҳар бири Марказий Осиё давлатларининг миллий қонунчилик нормаларини ишлаб чиқишда «етти ўчлаб бир кесишни» талаб этади. Чунки сув ҳаёт манбаи, хаётий муаммолар турли сиёсий тўқнашув ва келишмовчиликларга олиб келиши ҳеч гап эмас. 
қирғизистон Республикаси Сув тўғрисидаги қонуннинг IX қисм, 66-моддасида кўрсатилган «қирғизистон Республикаси сув муносабатлари соҳасида ўз сиёсатини ишлаб чиқишда хорижий мамлакатлар билан тинч қўшничилик ва ўзаро ёрдам, умумий эқологик хавфсизлик, табиатни ҳалқаро муҳофаза қилишни ривожлантириш асосларига таянади» деган миллий ҳуқуқ нормаларини амалга тадбиқ этиш XXI асрнинг ўта долзарб масаласидир. 2003 йилнинг сентябр ойи Душанба шаҳрида бўлиб ўтган Марказий Осиё давлатларининг барқарор ривожланишга бағишланган анжуманида сув муаммоларини биргаликда ҳал қилиш зарурлиги яна бир бор таъкидланганлиги бежиз эмас, албатта.
Тожикистон Республикаси. Ушбу тоғли ўлкада Марказий Осиёдаги энг йирик сув артерияси - Амударё ўз сувини йиғади. Помир – Олой тоғ тизмасида дарёлар асосан қор ва музликлардан тўйинади. 1994 йил 6 ноябрда вакиллик ва қонунчилик ҳокимияти–Мажлиси Олий томонидан қабул қилинган Тожикистон Республикаси Конституциясининг 13-моддасига биноан сув ресурслари давлатнинг мутлоқ мулки ҳисобланади ва давлат ўз ҳалқининг манфаатларидан келиб чиқиб ундан самарали фойдаланиш кафолатини беради. Конституциядан аввал эса 1993 йил 27 декабрда қабул қилинган Тожикистон Республикаси Сув кодекси 1994 йил 1 январдан кучга кирди.
Сув кодекси ўзининг 3-моддаси билан сув фондини иккига, яъни: 1) мамлакат ҳудудида жойлашган ички дарё, кўл, сув омборлари, каналлар, ер ости сувлари; 2) давлатлараро (транзит) дарёлар суви, қайсики уларнинг сув йиғиш ҳавзаси қисман ёки умуман ўзга давлатлар ҳудудида жойлашган сув объектларига ажратилган. Бизининг фикримизча, Сув фондини айнан шу тариқа 2 тоифага ажратиш жуда ҳам тўғри ва Орол денгизи ёпиқ ҳавзасида жойлашган давлатлар манфаатларини тўлиқ инобатга олади. қирғизистон Республикаси сув қонунчилигидан фарқли, Тожикистон Республикаси сув қонунчилигида иккинчи тоифадаги сув фондига бўлган давлат мулкчилиги давлатларо тузилган ёки тузиладиган шартномаларга мувофиқ равишда ўрнатилиши кераклигига алоҳида урғу берилган (4-модда). Бу эса сув нафақат муаян давлат фуқароларининг бойлиги бўлибгина қолмай, балки умумсоният бойлиги эканлигини ифода этади.
Тожикистон Республикасида ер усти сувларидан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишнинг махсус бошқаруви Мелиорация ва сув хўжалиги вазирлиги, ер ости сувлари – Вазирлар Кенгаши ҳузуридаги Геология бош бошқармаси, термал ва минерал сувлар – Вазирлар Кенгаши ҳузуридаги Саноатда ва тоғ-кон назоратида ишларни бехатар олиб бориш давлат қўмитаси томонидан амалга оширилади. Бир пайтнинг ўзида уларга тегишли сув объектлари устидан давлат назоратини олиб бориш функцияси ҳам топширилган.
Сув объектларида турли хил ҳалқ хўжалиги объектларини қуриш, лойиҳалаш, жойлаштириш ва ишга тушириш талабалари Марказий Осиё давлатларининг сув қонунчилигидан айтарли даражада фарқ қилмайди. Худди шундай ҳолат сувдан фойдаланувчи субъектлар ва объектларнинг тури, муддати, шакли, усулларига ҳам тегишлидир. Лекин Тожикистон Сув кодексида давлатларо сув объектларидан фойдаланишни тартибга солиш (99-модда) ва давлат чегарасидаги дарёлардан фойдаланишга (100-модда) алоҳида эътибор берилган. қонунда айнан Амударё, Сирдарё, Зарафшон дарёси сувларидан фойдаланиш ҳалқаро шартномалар ва келишувлар асосида олиб борилиши кўрсатиб ўтилган. Бундай ҳуқуқий ҳолат ҳам ҳалқаро қонунчилик андозалари талаблариига тўлиқ мос тушади, дейиш мумкин.
Ҳалқаро сув объектларини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланишга доир низолар давлатларнинг ижроия органлари – ҳукуматлари томонидан ҳал этилиши Кодексининг 103 – моддасида алоҳида белгилангандир.
Тожикистон Республикаси Сув кодексининг 12-моддаси сув фондини муҳофаза қилиш талаблари билан бойитилган. Бу эса давлатнинг ҳалқаро ҳамжамият олдидаги бурчи нақадар катталигини англатади. Лекин уларни амалга тадбиқ этилиши ҳанузгача иқтисодий нуқтаи назардан замон талабида, деб айтиш қийин. Чунки Амударё сувининг лойқалиги ва Сурхондарёнинг турли кимёвий чиқиндилар билан ифлосланганлик даражаси 2000 йилга келиб максимал кўрсатгичларга эга бўлган. Гарчанд Кодекснинг 134-моддасида ва унга монанд равишда Жиноят ва Маъмурий ҳуқуқбузарлик кодексларида бундай қонунбузарликлар айбли ва ижтимоий хавфли қилмиш сифатида эътироф этилган бўлсада.
Умуман олганда, Марказий Осиёдаги сув муаммоларини ечимини топишга қаратилган бир қатор давлатлараро учрашувларининг айнан Душанбе шаҳрида бўлиб ўтиши, бизнингча, Тожикистон Республикаси миллий қонунчилигини ҳалқаро сув объектларига нисбатан либераллашган тарзда ифода этилганидадир.
Туркманистон Республикаси. Гарчанд Марказий Осиё минтақасида сув ресурсларини ҳосил бўлишида Туркманистон деярли ҳеч қандай аҳамият касб этмасада, ҳалқаро ҳамжамиятнинг тўлақонли аъзоси ва туркман ҳалқининг ҳам ҳаёти тўғридан тўғри сув билан боғлиқлигини асло ёддан чиқармасликни талаб этади. Давлатнинг деярли 95 фоиз ҳудуди арид иқлимли чўл ва саҳролардан иборат бўлган Туркманистон Республикасининг 1992 йил 18 мартда қабул қилинган Конституциясида сувга оид алоҳида бир модда йўқ. Лекин сув қонунчилигининг асоси бўлмиш Сув кодекси 5 бўлим, 30 боб ва 134 моддадан иборат бўлиб, у 1974 йил 27 декабрь Собиқ иттифоқ даврида қабул қилинган. Бу МДҲ давлатлари ичида СССР сув қонунчилиги асосида ўз мустақиллигини ифодалаётган ягона давлатдир.

2. Хорижий мамлакатларда сув ҳуқуқи

Мексика қўшма штатлари. Мексика ҳам Ўзбекистон сингари иссиқ иқлимли мамлакатлар тоифасига киради. У Шимолий Америка қитъасининг энг жанубидаги қуруқ субтропик ва тропик иқлим минтақасида жойлашган. Мексика аҳолиси 101 млн. кишидан (2001 йил) иборат бўлган федератив республикадир. Маъмурий жиҳатдан 31 штат ва 1 пойтахт федерал округига бўлинади. 1917 йил 5 февралда қабул қилинган ва кейинчалик ўзгартирилган ва қўшимчалар киритлган сиёсий Конституциясига биноан қонунчилик тизими шаклланган. Мексика  индустриал-аграр мамлакат бўлиб, ялпи ички махсулотда қишлоқ хўжалигининг ўрни 9 фоизни ташкил этади. Лекин меҳнатга яроқли аҳолининг 28фоиз қишлоқ хўжалик махсулотлари етиштириш билан банд. 2 млн. кв.км ер фондининг 4/1 қисмида экин экилади. Суғориладиган ерлар миқдори 5,2 млн.га (Ўзбекистонда 4,3 млн.га) тенг ва уларда пахта, кофе, шакар қамиш, маккажўхори, оқ жўхори, буғдой, ловия, картошка, соя каби маданий ўсимликлар етиштирилади. Экспорт аҳамиятига эга махсулотларга помидор, ерёнғоқ, сабзавот, цитрус мевалар, ананас каби тропик ва субтропик мевалар киради. Бўларнинг ҳаммаси кўп сонли аҳолининг бирламчи талаби, яъни озиқ-овқат эҳтиёжларини қондиришда хизмат қилади. Мексикада суғорилдиган деҳқончилик лалми деҳқончиликка нисбатан 5-6 баравар кўпроқ ҳосил олиш имкониятини беради. Шунинг учун ҳам обикор деҳқончиликни ривожлантириш тез ўсиб бораётган аҳолини ҳамда аграр саноатини қишлоқ хўжалик маҳсулотларга бўлган талабини қондиришнинг энг долзарб масалаларидан ҳисобланилади. Сув ресурсларининг чекланганлиги ва бутун миллий ҳудуд бўйича нотекис тарқалганлиги масалани янада чуқурлаштиради.
1989 йилда Мексика давлат ижроия ҳокимияти (Президент уни амалга оширади) томонидан қабул қилинган «Миллий ривожланиш режаси» туб ислоҳотларни ўтказишнинг асосий меъёрий ҳужжати сифатида қабул қилинди. Ундан аввал эса, миллий сув режаси (1975 йил) қабул қилинган эди. Сув режасига биноан 2 млн. гектардан ортиқ ерларнинг мелиоартив ҳолатини яхшилашга, 0,5 млн.га ортиқ майдонларда сув чиқариш имкониятини яратишга эришилди. Лекин сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва давлат сув фондини муҳофаза қилишга тўлиқ эриша олинмади. Натижада 1972 йилдаги «Федерал сув қонуни»нинг ўрнига 1992 йилда янги «Миллий сув қонуни» амалга киритилди.
1989 йилдаги Миллий ривожланиш режаси асосида Миллий сув комиссияси ташкил этилди. Ушбу федерал давлат органи сувга оид барча ижтимоий муносабатлардаги умуммиллий бошқарув ва тартибга солиш функциясини бажармоқда. Комиссия барча иқлим шароитларда сувдан фойдаланувчиларга молиявий ва техник ёрдам кўрсатишни ўз зиммасига олган. Дарё ҳавзалари бўйича идоравий бошқарувни ҳам олиб бормоқда.
Ислоҳотларнинг ижобий натижаси сифатида «гидро-ижтимоий» бўлинмалар, яъни «Модулос»лар очилди. Унга ҳар бир фермер аъзо бўлиб кириши, улар томонидан ирригация иншоотларини эксплуатация қилиниши ва техник ҳолатни хавфсиз ушлаб туриш учун Сувдан фойдаланувчилар ташкилотига уюшиш инқилобий жараён сифатида қабул қилинди. Ушбу ташкилот юридик шахс мақомини олди ва унинг фаолияти федерал бошқарув органлари томонидан қўллаб қувватланилди. Ҳаттоки ташкилотга сувдан фойдаланганлик учун сув ҳақини ундириш ҳамда йиғилган маблағларни мақсадли ишлатиш ҳуқуқи ҳам яратиб берилди. Туман миқёсида бир қанча сувдан фойдаланувчилар уюшмаси бирикиб ўзларининг гидротехника иншоотлари–канал, дренаж, дамба ва сув тақсимлагичларни ишлатиш ва таъмирлаш иншоотларини ташкил этиш имконияти яратилди.
XXI асрнинг бошига келиб Мексикада ирригацион тизимлардан оқилона фойдаланиш, ернинг суғориш ва ўсимликни сувга бўлган талабини оптималлаштириш йўлга қўйилди. Сув ресурсларидан фойдаланганлик учун тўлов бугунги кунда сув объектлари ва гидротехника иншоотлари учун сарфланадиган умумий ҳаражатларнинг 80 фоизини ташкил этмоқда. 1988 йилда эса бў кўрсатгич бор йўғи 18 фоиз эди, ҳолос. Сувнинг оптимал тақсимланиши 8 фоиздан 65 фоизга кўтарилди. Федерал ва муниципал сув бошқарув персонали ҳамда сув иншоотларини тиклашга бўлган ҳаражатлар тенг ярмига қисқарди. Сув тўлови ошганлигига қарамай, фермерларни суғориладиган ерлардан олаётган даромадлари бир маромда кўпайиб бормоқда. Чунки суғориш нормалари ўз муддатида ва вегетатив талаб даражасида амалга оширилмоқда.
Албатта Мексикада «сув ислоҳотлари» жуда яхши кетмоқда, дейишга ҳали эрта. Лекин унинг ижобий томонлари ишлаб чиқариш самарадорлигини ўсишида ва ортиқча бошқарув аппаратини қисқаришига олиб келгани ижобий жараёндир.
Мексиканинг қишлоқ хўжалигида юзага келган ва юқорида келтирилган сув бошқарув тизими АқШ ва Канада каби йирик индустриал давлатлар билан аграр соҳада рақобатлашиш имкониятини яратди. Давлатнинг демократлашувида ва фуқаролик жамиятини ўрнатилишида ҳамда бозор иқтисодиёти талабларини юзага чиқаришда янги сув сиёсати катта ҳизмат қилмоқда.

XVII БОБ Халқаро сув ҳуқуқи
1. Халқаро сув ҳуқуқи тушунчаси ва тамойиллари

Сувга оид миллий миқёсдаги муносабатларни тартибга солишда сув ҳуқуқидан ташқари, халқаро сув меъёрларига оид муносабатлар ҳам мавжуд бўлиб, улар давлатлараро сувга оид муносабатлари (битимлар) билан тартибга солиниб турилади.
Халқаро сув ҳуқуқининг муҳим хусусияти бўлиб, унинг нормативлари халқаро норматив-ҳуқуқий аҳамиятга эгалиги яъни бу ҳужжатларни-миллий, яьни ички давлат сув қонунчилигидан устунлигидадир. Бу ҳақда Ўзбекистон Республикасининг  «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида»ги қонуннинг «Халқаро шартномалар» бобида таъкидланган. Лекин, бу ерда яна икки масалани ажратиш шарт. Биринчиси-сув муносабатларини тартибга солувчи ҳар қандай халқаро ҳуқуқий ҳужжат ёки унинг нормаси миллий қонунчилик ёки унинг нормативларидан устивор бўла олмаслиги, Ўзбекистон Республикасида тан олинганларидан ташқари. Яьни, бу ерда сўз фақатгина Ўзбекистон қушилган сув муносабатларини тартибга солувчи халқаро ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида боради. Иккинчиси-агар Марказий Осиё давлатлари Халқаро ҳуқуқий ҳужжатларни миллий ҳужжатлардан устунлигини тан олишса ва бу давлатлар Монистик давлатлар деб аталса, бундай ҳолда Дуалистик давлатлар ҳам мавжуд, масалан, АқШда халқаро ва давлат ҳуқуқи, мутлоқ алоҳида соҳа ҳисобланади.
Дастлаб халқаро сув ҳуқуқи иккита давлат ҳудудини ажратиб турувчи дарёларда чегаравий демаркация муносабатларини тартибга солишга қаратилган эди. Кейинчалик Халқаро сув ҳуқуқи соҳасига дарёларда кемалар қатнови ҳам кириб келди, бундан ташқари сувни кемалар қатновидан бошқа мақсадларда ишлатиш ва охирги 10 йилликда сувнинг ифлосланиши муаммоларини ўз ичига ола бошлади. Халқаро сув ресурсларини турли мақсадларда ишлатиш имконияти алоҳида ёки бир неча давлатлар томонидан ишлатиладиган дарёлар номланиши; «Халқаро дарёлар», «Халқаро деб эьлон қилинган дарёлар», «Халқаро аҳамиятга эга бўлган сув йўллари» ва бошқаларни «Халқаро сув йиғиш бассейни» тушунчаси фойдасига рад этиш имкониятини беради. Бу концепция 50-йилларнинг охирида Халқаро ҳуқуқ ассоциацияси томонидан қабул қилинган бўлиб, 1966-йилда Хелсинки қонунларида ойдинлаштирилди. Кейинчалик баьзи давлатлар томонидан тақдим қилинган фактлар асосида Халқаро сув йиғиш бассейни ерлари ҳар бир суверен давлат қисмларидан ташкил топади, бу концепция БМТнинг халқаро ҳуқуқ комиссияси томонидан «Умумий охирги пунктга қуйиладиган физик кучига боғлиқ бўлган ягона бутун оқимни ташкил қилувчи ер юзаси ва ер ости катламлари сувлари» маьносини англатувчи «Халқаро сув ҳуқуқи» тушунчасига алмаштирилди. Юридик адабиётда Халқаро сув ҳуқуқининг кўплаб таьрифлари мавжуд, бизнингча профессор Д.А.Капонер берган тушунча маьқулроқ бўлиб кўринади; «Халқаро сув ҳуқуқи- Халқаро ижтимоий ҳуқуқнинг бир қисми бўлиб, халқаро сув ресурслари соҳасида давлатлараро ва миллатлараро ташкилотлар ўртасидаги муносабатларни тартибга солиб туради».
Юридик адабиётда ва халқаро ҳуқуқ ҳужжатларида халқаро сув ҳуқуқи тушунчасидан ташқари Халқаро денгиз тушунчаси хам мавжуд. Бу икки тушунча сув билан бевосита боғлиқлигига қарамасдан ҳуқуқий тартибга солиш обектида муайян фарқлар мавжуд. Агарда халқаро сув ҳуқуқи объекти бўлиб дарёлар, куллар, каналлар, сув омборлари ва бошқа чегаралараро сувлар хизмат қилса, Халқаро денгиз ҳуқуқи объекти бўлиб, денгиз ва океанлар ҳисобланади. Халқаро денгиз ҳуқуқи Халқаро ҳуқуқнинг кадимий тармоқларидан бири бўлиб, денгиз, океанлар ва уларнинг ресурсларидан фойдаланиш фаолияти билан боғлиқ бўлган давлатлараро ва бошқа қатнашчилар ўртасидаги денгиз ҳудудлари ҳуқуқий режими ва тартибга солиш муносабатларини аниқлаштирувчи халқаро ҳуқуқий тамойиллар ва нормалар ҳуқуқий муносабатларининг йигиндиси бўлиб ҳисобланади. Сувдан фойдаланиш ва уни муҳофаза килиш сохасида давлатлар хамкорлигининг асоси булиб, Халқаро ҳуқуқий тартибга солинганлиги ҳисобланади. Ҳозирги вақтда сув муносабатларини тартибга солишга каратилган юзлаб, балки минглаб Халқаро ҳуқуқий актлари мавжуд. Дарёлар, куллар, каналлар, сув омборларини ишлатиш ва химоя килиш буйича сув муносабатларини тартибга солувчи асосий Халқаро ҳуқуқий актларга куйидагилар киради. Жумладан:
1966 йил Хелсинкида имзоланган « Халқаро дарё сувларидан фойдаланиш норматив қоидалари» ва БМТ микёсида 1992 йил 17 мартда Хелсинкида кабул килинган «Чегаралараро сув окимлари ва давлатлараро дарёлардан фойдаланиш ва муҳофаза килиш конвенцияси».
Халқаро дарёлар сувларидан фойдаланиш норматив-ҳуқуқий ҳужжатларининг муҳим томони, Халқаро сув ҳуқуқи базасида, Халқаро сув йигиш бассейни сувларидан фойдаланиш меъёрларига утилганлиги ҳисобланади.
Конуннинг 2- моддасида «Халқаро сув йигиш бассейни» маъноси остида умумий охирги пунктга куйилувчи юзаки ва ер ости сувларини уз ичига олган сув таксимлаш системаси сувлари лимити билан аникланадиган икки ёки ундан ортик давлатлар географик худудлари тушунилади.М; Марказий Осиёда бундай Халқаро сув йигиш бассейни булиб, Орол денгизи бассейни хисобланади. Конуннинг 3- моддасига кура  «Бассейнли давлат» маъноси остида ҳудуди Халқаро сув йигиш бассейнинг бир кисми булиб хисобланувчи давлат тушунилади. Яъни, Орол денгизи бассейни мисолида - бу исталган ёки хар бир 5, Афгонистон билан олтита бассейнли давлатлардир. Конуннинг 4- моддасида бассейннинг хар бир давлати Халқаро сув йигиш бассейни сувини уз худудида ақлий ва тенг ҳуқуқли самарали фойдаланишда катнашишлари талабнома асосида мустахкамланган. Бундан ташкари Конуннинг 6- ва 7- моддаларида фойдаланиш ёки фойдаланиш категориялари бошка исталган фойдаланиш ёки фойдаланиш категорияларидан афзал куриш ҳуқуқини бермаслиги таъкидланади. Бассейн давлати эса, бошка давлатнинг фойдасига келажакда ушбу бассейн сувларидан фойдаланиш учун мавжуд булган Халқаро сув йигиш бассейни сувларидан аклий фойдаланиш ҳуқуқидан махрум булмаслиги керак.
Чегаралараро сув окимлари ва Халқаро дарёлардан фойдаланиш ва химоя килиш конвенциясида «Чегаралараро сувлар» тушунчаси очиб берилган.
«Чегаралараро сувлар» маъноси остида , исталган юзаки ва ер ости сувлари, кайсики икки ёки ундан ортик давлатлар чегараларини кесиб утувчи, белгиловчи ёки шундай чегараларда жойлашган сувлар тушунилади; чегаралараро сувлар , бевосита денгизга куйиладиган холларда бундай чегаралараро сувларнинг чегараси улар киргоклари уртасида тортилган тугри чизик билан белгиланади. Мавжуд конвенцияда курсатилган улчовлардан фойдаланишда куйидаги тамойилларга асосланиш таклиф килинади:
а)Томонлар хамкорлиги , тенг ҳуқуқлилик ва узаролик, жумладан; келишилган сиёсат, программалар ва стратегияларни ишлаб чикариш максадида икки томонлама ва куп томонлама келишувларни амалга ошириш лозим;
б)Сув ресурсларини бошкариш шундай амалга ошириладики , хозирги авлоднинг талаб даражаси келгуси авлоднинг ва узининг талабларига зиён етказмаслиги керак;
в)Мавжуд конвенцияни ишлатиш на экологик шароитни ёмонлашишига, на чегаралараро таъсирнинг кучайишига олиб келмаслиги керак;
г)Чегаралараро таъсирнинг кучайишига карши хавфли моддалар таркалишининг олдини олиш;
д)«Ифлослантирувчи тулайди», ифлосланишни олдини олиш, чегаралаш ва ифлосланишни қисқартириш буйича бўладиган харажатларни ифлослантирувчи коплайди.
г)Мазкур конвенция коидаси томонларнинг конвенцияда курсатилгандан ташкари, нисбатан қаттиқроқ чоралар куллаш ва тасдиклаш ҳуқуқини якка ёки кушма ( хамкорликда) тартибда хал килишга каршилик килмайди.
Сувдан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш буйича келишмовчиликлар вужудга келганда конвенцияга мувофиқ  арбитраж мухокамасига куйилади. Арбитраж суди 3 та аъзодан ташкил топади; даъвогар ва жавобгар томонлардан биттадан вакил ва 3-си (раис), иккала томоннинг ўзаро розилиги билан тайинланади.
Конвенцияда чегаралараро сувдан фойдаланиш ва химоя килишни тартибга солиш ҳуқуқини беришга каратилган муҳим умумий мажбуриятлар коидалари урнатилган.
Чегаралараро сув ҳақидаги ушбу тушунча Марказий Осиё минтақасига нисбатан қўланилиши ҳам муҳим. Чунки, ушбу суб минтақадаги хар бир давлатларнинг худудида ер юзи ва ер ости сувларининг жуда куп кисми чегаралараро булиб хисобланади. М; Узбекистонда хозирда 200 га якин сув омборлари чегаралараро булиб хисобланади, яъни Республика территориясидаги хамма сувларнинг 85% ташкил килади. Аммо шуни таъкидлаш керакки , мавжуд БМТ нормалари юкорида тилга олинган 5 давлатдан 4 таси учун умуммажбурий хисобланмайди. Бугунги кунда ушбу ҳуқуқий актга факатгина Козогистон Республикаси кўшилган. Бу вокеа 2000 йилнинг 23 октябрида содир бўлди.
МДҲга кирувчи Марказий Осиёнинг қолган 4 та давлати учун ушбу конвенциянинг талаблари фақатгина кўсатмавий характерга эга.
Юкорида курсатилганлардан ташкари , Халқаро сув ҳуқуқида маълум ижобий ролни «Сув сиёсати сохасида умумий харакатланиш струтурасини белгиловчи Европа хамжихатлик кенгаши директиваси» уйнайди. (1996), бунда Халқаро сув ҳуқуқи тушунчасида кўпроқ ишлатиладиган жуда кимматли тушунчалар мавжуд. Улар жумласига куйидагилар киради; «ер юзи сувлари», «ер ости сувлари», «кирғоқ сувлари», «экологик холат», «ифлосланиш» ва бошқалар.
Бундан ташкари, директиваларда Халқаро сув ҳуқуқи маъносини очиб берувчи; «Инсон фаолияти билан келтирилган умумий экологик зарар» (6-модда), «Дарё бассейни участкаси микёсида сувдан фойдаланишнинг экологик анализи» (7-модда), «Юзаки ва ер ости сувлари холатининг мониторинги» (10-модда), «Сувдан фойдаланиш учун тулов» (12-модда), «Омма билан ахборот алмашинув ва маслахатлашиш» (17-модда), ва бошкалар каби мустакил бўлимлари мавжуд.
Сув ҳуқуқининг фундаментал тамойиллари ва асосий жараён қоидалари БМТ нинг оқава сув конвенциясида белгиланган(1997). Ушбу Халқаро ҳуқуқий ҳужжатнинг асосан Марказий Осиё давлатларига нисбатан амалий кулланилиши, унинг битта сув бассейнига кирувчи хар бир давлатнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини аниклашда бош ва муҳим ахамиятни касб этади. Конвенция 1997 йил 21 майда 104 та давлат , БМТ аъзолари томонидан куллаб кувватланган холда БМТ нинг Генерал Ассамблеяси карорига асосан кабул қилинган.
Дунё давлатлари олимлари ва мутахассислари томонидан Халқаро сув ҳуқуқи сохаси илмий ва ҳуқуқий ривожлантирилмоқда. Бу маълумотлар исталган давлатда 2 та аспект буйича кулланилиши мумкин; Биринчиси, маълум Халқаро ҳуқуқий ҳужжатларда тегишли бўлган ва унинг талабларини бажаришга мажбур булган давлатлар ва иккинчи, мавжуд Халқаро ҳуқуқий актларга қўшилмаган ва унинг талабларини бажаришга мажбур бўлмаган давлат.
Халқаро умумий амалиёт шуни кўрсатадики, ҳар бир давлат учун биринчи қарашда жуда муҳим бўлган исталган ҳуқуқий актни имзолаш ва унга қушилиш, қоида тариқасида ўзаро сиёсий, иқтисодий, ижтимоий, экологик ва бошқа сабабларга боғлиқ.
Аммо йилдан йилга дунёда юз бераётган экологик, иқлимий, демографик ва сиёсий жараёнлар сиёсатчиларни сув муаммоларини ҳал қилиш буйича давлатлараро диалогларга қатнашишга ундаяпди.
Бутун иттифоқ сув кенгаши маълумотларига кўра, ҳозирги кунда дунёнинг 26 давлатида 300 миллионга яқин одам сув танкислиги туфайли қийналмоқда. 2050 йилга келиб сайёра ахолисининг 66 давлатида яшовчи 3 дан 2 кисми сувнинг  танқислиги билан тукнаш келади. Бир миллиарддан ортиқ одамлар доимий ичимлик суви билан таъминланмаган ва 2 миллиарддан ортиқ одамлар оғир санитария шароитларида яшайди.
Ушбу вазият сайёра аҳолисининг ҳар йили тахминан 80 миллион одамга кўпайиши ва сув ишлатилишининг охирги 10 йилда ахолига нисбатан 2 баробар тезроқ ишлатилишининг хисобига чуқурлашиб бораверади. ЮНЕСКО маълумотига кўра шуни тахмин килиш мумкинки 2025 йилга келиб Марказий Осиёда ахоли сони 60-70 миллионтани ташкил қилади, улардан 50-60 миллионта одам Орол денгизи бассейнидан. Сув танқислиги, шунингдек инсонлар яшаш шароитининг ўсиши, қишлоқ хужалиги махсулотларини максимал миқдорини олишга интилиши, ер юзасига тушувчи ёғингарчиликлар тақсимланишининг ўзгариши ва бошқа факторларга боғлиқ.
Ҳозирги кунда ичимлик сувига талаб кўп жиҳатдан ахоли турмуш тарзининг ўсишига боғлиқ. Масалан, Тунис ҳудудида яшовчилар жуда камтарона хаёт кечиришади., улар 1 кунда тах. 20 литр сувни сарфлашади. Яшаш шароитининг яхшиланиши билан бирга ичимлик сувининг сарфланиши тез суратларда усиб боради. Европада ичимлик сувининг саноат сохасида 1 кунда ўртача 200-300 литр ишлатилиши хар бир одамнинг минимал сарфидан 10, 15 маротаба кўпдир. Шимолий Америкада жон бошига 1 кунда 500 литргача сув сарфланиши тўғри келади. Хар бир одамнинг сувни исътемол қилиши унинг овқатланишига боғлиқ. Бундан ташқари, Халқаро иқлим ўзгариши Кўмитасининг маълумотларига кўра ҳозирданоқ иқлим ўзгаришлари кузатилмокда ва бу холат кучайиб бораверади. Кирғокчилик ва сув тошқинлари каби холатлар тез-тез учраши ва кучлироқ бўлиши таъкидланади. Бу эса ўз навбатида ичимлик суви билан таъминланишининг мунтазамийлигини қийинлаштиради.
XXI асрнинг бошига келиб сувга боғлиқ бўлган муаммолар кўпроқ чул зоналари иқлимтга эга бўлган, хамда ёғин сочин кам бўлиши ва ер ости сувларининг пасайиб кетиши билан ҳарактерланувчи яқин ва Ўрта Шаркда кўзатилади. Шу билан бирга минтақаларга аҳолининг жуда тез ўсиши ва муаммоларни куч билан ҳал қилиш одати ҳарактерлидир.
Осиёда Ганга дарёсининг Хиндистон ва Бангладеш ўртасида бўлиниши, ҳамда Хин дарёсининг Хиндистон ва Покистон ўртасида бўлиниши доимий зиддиятли муносабатларнинг сабаби бўлиб ҳисобланади. Бу ҳолат Хиндистон ва Покистон ўртасида 60-йилда, Хиндистон ва Бангладеш ўртасида 1996 йилда, қабул қилинган келишув шартномаси ишлаб келаётганига қарамай кўзатилмоқда.
Хиндихитойда Меконг дарёси сувлари учун Хитой, Лаос, Камбоджа, Ветнам, ва Таиландлар ўртасида зиддиятлар ўсиб бормоқда. Таиландда сув омбори ва сув оқава каналларини яратиш режаси 60 миллион одамнинг ҳаётий кенглик холатига таъсир қилади.
Африкада доимий тортишувлар объекти бўлиб, сувлардан 10 та давлат 1-навбатда Миср, Эфиопия ўзининг ўсиб борувчи аҳолисини унчалик катта бўлмаган сув омборлари системаси ёрдамида сув билан таъминлашга ҳаракат қилмоқда. Миср эса Судан томонидан 1959 йилги шартномасида мустаҳкамланган квоталарнинг бажарилишини талаб килмоқда. Ҳозирда аҳолиси 68,5 млн одамни ташкил қилувчи Миср 2025 йилга келиб 100 млнлик белгидан ошиши кутилмоқда.
1997 йилги БМТ томонидан ўтказилган изланишлар шуни курсатадики, 18 та давлат ахолиси Бутунжахон ташкилоти томонидан белгиланган ва 1 та одамга 1 йилда минг кубометр сувни ташкил килувчи минимумдан хам камрок сув олади ва бундай давлатлар сони усиб бораётгани аникланди.
Марокашдан Саудия Арабистонигача бўлган Шимолий Африканинг кўпгина давлатлари минимал сув харажатининг ярмига хам эга булмаганлиги туфайли мутлоқ сув танқислиги буйича экстремал холатда туради. БМТ маълумотига кура аҳоли жон боши ҳисобига 1 йилда 500 кубометрдан камроқ сув ишлатилса бундай холат сувнинг мутлоқ танқислиги ҳолати бўлиб ҳисобланади. Агарда бу кўрсатгич аҳоли жон бошига 500-1000 кубометрни ташкил килса бундай холат сувнинг сурункали танкислиги холати булиб хисобланади. Кўрсатгичнинг 100-1700 кубометрни ташкил қилиши «Сув карахтлиги» , 1700 кубометрдан ортиқ бўлиши сувнинг нисбатан етарли холати бўлиб ҳисобланади.
2000 йилда аҳоли жон бошига 1700 кубометрдан камроқ сув тўғри келган давлатларда 450 млнга яқин одам яшаган бўлса 2025 йилга келиб бундай давлатлардаги аҳолининг сони тах 3 млярд одамни ташкил килади.
Марказий Осиёнинг гуллаб яшнаши кўп жиҳатдан Помир, Тяншан ва Олтой тоғли экотизими ҳудудларидан пайдо бўлувчи дарёларга боғлиқдир. Юқори тоғ тизмалари кўпроқ Атлантик океандан ҳаво оқимлари билан келувчи атмосферанинг юқори қатламларидаги намликларни ўшлаб, ичимлик сувининг энг катта (гигант) аккумляторлари бўлиб ҳисобланади. Бироқ, Марказий Осиё тоғларида ўрмонларнинг камайиши, ҳамда эррозия оқибатларида деградация жараёнлари кучайиб бормоқда. Помир ва Олтой музликлари 1957 йилдан 2000 йилга қадар муз заҳираларининг 25% ни йўқотди ва бу жараён мунтазам ривожланиб бормоқда. Азалдан одамларнинг жойлашиши ва уларнинг хўжалик фаолияти сув ресурсларининг жойлашишига боғлиқ бўлган. Марказий Осиёнинг йирик дарёларига; Сирдарё ва Амударё (Козоғистон , қирғизистон, Тожикистон, Туркманистон, Ўзбекистон), Чув ва Талас (Кирғизистон ва Козоғистон), Иртиш (ХХР, Коз, Россия), Урал , Ишим, Тобол (Коз ,Россия). Табиий сув ҳавзалари, хамда йирик сув омборлари муҳим ахамиятга эга. Сув ҳавзанинг юқори тоғли қисмларида умумий майдони 4 минг км кв бўлган 4000 дан зиёд катта ва кичик музликлар мавжуд. Орол денгизи ҳавзанининг юқори қисмида тартибга солинган оқимнинг йиғиндивий хажми 30 миллиард метр кубга етишини таъминловчи 10 дан ортиқ йирик сув омборлари ишлаб турибди. Ичимлик сувининг анчагина қисми (17-20 км куб) 300 метрдан ортиқ баландликда жойлашган 1911 йилдаги ер қимрлаши оқибатида Тожикистоннинг Помир тоғларида ҳосил бўлган Сарес кўлида сақланади. Бугунги кунда ушбу кўл жиддий хавфни тўғдирмоқда. Табиий тўғоннинг бузилиб кетиши содир бўлса, Фарғона водийси аҳолиси учун кўплаб одамлар ҳаёти ва катта моддий зарар куринишидаги ҳалокат хавф солиши мумкин.
Марказий Осиё ҳудудида жойлашган тўғон ва каналларнинг давомийли ишлатилиши ва уларнинг таъмирланиши учун маблағларнинг етишмаслиги оқибатида сувнинг қуриб кетиши хавфи мавжуддир.
Аҳоли ўсиши ва иқтисоднинг ривожи сувга бўлган талабнинг ошишига сабаб бўлди. Марказий Осиё давлатларида юзаки ва ер ости қатлами сувларининг хар йили олиниши, сув заҳираларининг 20 % дан  (қозоғистон, Кирғизистон, Тожикистон), 80-90 % гача (Ўзбекистон, Туркманистон) бўлган кўрсатгичларни ташкил қилади. Бугунги кунда талабларни қондириш асосан экосистема ҳисобига оширилади, лекин сув танқислиги ҳозирданоқ ижтимоий, иқтисодий ҳолатга ўзининг негатив таъсирини ўтказмоқда. Масалан, Охирги бир неча йиллар давомида Амударёнинг куйи қисмларида
Ўз навбатида талаб даражасидан паст бўлган сув олиш буйича келишилган лимитнинг сув билан таъминланиш даражаси 50 % дан камроқни ташкил этмоқда. Келажакда бу танқислик Марказий Осиёда аҳоли сонининг ўсиши ва кирғоқчилик жараёнларининг ўсиши ҳисобига кўпайиб бораверади.
Сув ресурсларининг ҳудудлар ва йил фасллари буйича нотўғри тақсимланиши ва иқлимнинг қуруқлиги суб регионда сувдан фойдаланиш режимига қўшимча талаблар киритилишини талаб этади. Энергетик ва Ирригацион қизиқишларнинг баланслашмаганлиги , фаслий сув сарфланишининг нотекислиги, сувдан фойдаланувчилар ва давлатлар ўртасида тушунмовчиликларнинг ўсишига олиб келади. Ичимлик сувига бой бўлган Кирғизистон ва Тожикистон мавжуд муносабатлар бўла туриб улар давлати ҳудудида сув ресурсларининг борлигидан нафақат ушбу суб регион , балки глобал мувозанатни ушлаб туриш учун муҳим бўлган ҳолатга қарамасдан иқтисодий фойда олишни кузлайдилар. Афғонистон ҳам Орол денгизи ҳавзанининг йирик истемолчиларидан бири бўлиб ҳисобланади ва ҳозирданоқ ижтимоий ва иқтисодий ривожланиши учун ўзининг улушини кўпайтириш масаласини  олдинга сурмоқда. Бу ҳам ушбу суб регионда сувнинг ҳаққоний бўлиниши муносабатларини тартибга солиш масаласига кўшимча талаблар киритилишини тақозо этади. Суб регионда Марказий Осиёга Сибир ирмоқларининг бир қисмини олиб ўтиш буйича кенг муҳокамаси қайта кўтарилди, ҳамда Туркманистонда йирик суъний денгиз «қорақум кўлининг олтин асри» денгизини хосил қилиш буйича янги тортишувлар тўлқини ривожланмоқда. Муҳокама тавсифи регионал ва суб регионал даражасида ушбу масалага эксперт ташкилотлар, қизиқувчи томонларни жалб қилиб мавжуд тизимни мукаммаллаштиришга қаратилган. Эксперт хулосасига кўра суб регионда сув ресурсларини иқтисодиётнинг ҳамма тармоқларида 1-ўринда ерларни суғоришда ишлатиш самарадорлиги етарли эмас деб топилди. Сувни йўқотишнинг асосий сабаби бошқаришнинг носамаравий ва эскирган технологиялар буйича олиб борилиши ҳисобланади. Экспертларнинг баҳолашича, бу йўқотишлар умумий сув етказиб бериш ҳажмининг 37 % ташкил қилади. Марказий Осиёдаги аҳолининг жон бошига нисбатан сув ишлатиш даражаси ривожланган давлатларга нисбатан ўртача икки бараварни ташкил қилади. Бу ҳолат аҳолининг хўжалик-ичимлик эҳтиёжининг етарли бўлмаган шароитини; шаҳарларда 62-90% ва қишлоқларда 70-76% ни ўз ичига олади. Тоза сув етишмовчилиги муаммосини ҳозирги ва аввалги ифлосланишлар чуқурлаштиради. Сирдарё дарёсининг Мойлисув дарёси ҳавзасидан оқиб келувчи радиактив чиқиндилар ва турли ташланувчи чиқиндилар ҳисобига жиддий ифлосланиш хавфи мавжуд. Ифлосланиш буйича катта муаммони, шунингдек Пестицитлар ва минерал ўғитлар ташкил қилади.
Суб регионда аҳолини ичимлик суви билан таминлаш йилдан йилга яқинлашиб бормоқда, Козғистонда 4 млн.га яқин одам маиший суви билан таъминланмаган. Шаҳарнинг 14% ва қишлоқнинг 27% аҳолиси хавфсиз ичимлик сувига эга эмас. 16,5 % аҳоли эса ичимлик суви мақсадида очиқ сув ҳавзаларидан фойдаланади. Тожикистонда 40% га яқин аҳоли очиқ сувманбаларидан фойдаланади. Сувдан фойдаланиш ҳуқуқи тарифларининг ўсиши, нарҳларнинг аниқ эмаслиги ва умумий назорат механизмларининг йўқлиги, қўшимча ижтимоий танқисликнинг ўсишига олиб келади.
Сув Марказий Осиё давлатларининг гуллаб яшнаши учун муҳим омил бўлиб ҳисобланади. Одамларнинг яшаш шароитлари, суб регионнинг келажакдаги ривожланиши кўп жиҳатдан тоза сувнинг мавжудлиги билан белгиланади. Бу давлатларни сув ҳавзаларининг экотизимлари бирлаштиради. Бир давлатдаги сувдан фойдаланиш режимининг ўзгариши бошқа давлатларнинг қизиқишларига таъсир қилмай қолмайди. Марказий Осиё сув ҳавзаларини бошқаришнинг умумий схемаси табиатнинг ўзига асосланган бўлиб, ҳамкорлик механизмларини ишлаб чиқиш ва ривожлантиришни талаб қилади.
Моддий манбаларниниг етишмовчилиги қатъий бошқариш тизимининг киритилишига қарши муаммолар тўғдирмоқда. Омма ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи, айни пайтда ўзлуксиз қайта ташкиллаштириш ва штатлар қисқаришини бошидан кечираётган вазирликларнинг чекланган имкониятлари, ҳамда маҳаллий уюшмалар фикрларини ҳимоя қилувчи фуқаролик жамиятлари ва нодавлат нотижорат ташкилотларининг сустлиги, бошқарув буйича кўрсатмаларини амалиётда қўллашга қаршилик қилмоқда. 
Атроф-муҳитни ҳимоя қилиш муаммолари буйича ўтказилаётган Халқаро конференциялар, учрашувларда ҳал қилиниш  жараёнлари ҳамкорликсиз битмаслигини кўрсамоқда. Ҳамкорлик ўз маъноси билан давлатлараро, ижтимоий, Халқаро ташкилотлар, бизнес, инвестор ва ижрочилар ўртасидаги қарорларнинг янги шакли бўлиб ҳисобланади. Маълумки, ҳамкорлик асоси бўлиб, умумий мақсадлар хизмат қилиши керак. Бу мақсадлар миллий ва суб регионал устунликка эга бўлиши ҳамда, экология, сув ва мукаммал ривожланиш буйича Марказий Осиёда аввалдан қабул қилинган мажбуриятларга тўғри келиши керак. Бундан ташқари бу мақсадлар миқдорий индикаторлар ва уларга етишиш асносида вақтинчалик чегараларга эга бўлиши керак.
Экологик муаммоларни ҳал қилиш ва ҳамкорликни ривожлантириш йўлида Орхус конвенцияси муҳим рол уйнаши мумкин. Ўзбекистон Республикаси ҳам бу конвенцияга қўшилиб, Марказий Осиё давлатлари орасида 5-тенг ҳуқуқли аъзоси бўлишигагина умид қилиниши қолди. Шу билан бирга ижтимоий ташкилотлар роли ва уларнинг амалга ошираётган экологик программаларида иштирок этишлари сустлигича колмокда. Бу ҳолат нодавлат нотижорат ташкилотларнинг етарли бўлмаган моддий манбалар, молиявий ва техник баъзаларининг барқарор эмаслиги, ҳамда давлат органларининг бу ташкилотларни тенг ҳуқуқли ҳамкорлик сифатида қабул қилишга тайёр эмаслиги туфайли келиб чиқмоқда.
Халқаро экспертларнинг таъкидлашича, Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги муносабатларнинг ҳуқуқий чегараланиши ҳамда, бу чегараланишнинг субрегион ва жаҳон оммаси ўртасида бўлиши, ҳам ўзининг, ҳам жаҳон оммасининг имкониятларини максимал ишлатиш учун тусқинлик қилиб турибди. Табиий ресурсларни самарали ишлатишда, атроф-муҳитни ҳимоя қилишда ва экологик хавфсизликни таъминлашда қатнашувчи ҳар бир давлат ва суб регион муаммоларни ҳал қилиш учун, давлатлараро ва суб регионал ҳамкорликнинг янги чегаравий доираларини ишлаб чиқиш керак. Бунга асос бўлиб, кўп томонлама келишувлар ва умумий мақсадларни ёритиб берувчи, ҳамда уларга етишиш механизмларини ишлаб чиқиш учун рағбатлантириш, мониторинг ва жавобгарликни ўз ичига олган жараёнларнинг ҳамма қатнашчилари-давлатлар, донорлар, бизнес ва фуқаролик секторлари ўртасидаги умумий дастур хизмат қилиши мумкин. 
Бутунжаҳон мукаммал ривожланиш саммитга тайёргарлик доирасида қабул қилинган карорлар (Минг йиллик саммити, Монтеррей, Доха, Йоҳаннесбург декларацияси, ҳамда Европа сув бошқаруви) давлатлар ва регонлар ўртасида амалдаги бошқарув ва ҳамкорлик ҳамда, давлатлар, Халқаро ташкилотлар, донорлар, асосий гуруҳлар, қийин ва кўп факторли муаммоларни ҳал қилиш учун маъмурий ва секторал барьер чегараларидан чиқиш ҳуқуқини берувчи система тамойилларига асосланган янги муносабатларга асос солди. Монтеррейда (ривожланган ва ривожланаётган давлатларни ўз ичига олувчи глобал шартнома) тузилиши таклиф қилинган. Охирги ун йилликда Марказий Осиё давлатлари ўртасида маълум сиёсий, иқтисодий ва экологик имкониятлар яратилди. Бу йуналишда муҳим ролни Ўзбекистон Республикаси уйнаган ва уйнамоқда. Давлат бошлиқлари ўртасида бир қатор муҳим қарорлар қабул қилинган, суб регионал ташкилотлар яратилган, ҳамда ҳамкорликда яратилган дастур ва чизмалар бошлаб юборилган. Субрегион давлатлари регионал ва Халқаро дастурлар буйича ҳамкорликни актив ривожлантирмоқда, ҳамда Халқаро ва регионал ташкилотлар, асосий кўп томонлама экологик келишув аъзолари бўлиб ҳисобланади. 
2.Халқаро сув ҳуқуқи манбалари.
Халқаро сув ҳуқуқи ҳудди Халқаро ҳуқуқ сингари нормалар кўринишига эга. Юридик асос буйича эса нормалар юриш-туриш қоидалари бўлиб ҳисобланади. Шундай қилиб агар нормалар ўзида Халқаро ҳуқуқнинг керак бўлган ички кўринишини акс эттирса, унинг ташқи кўриниши бўлиб шартнома, одат ҳамда бошқа давлатлар учун муҳим бўлган Халқаро ташкилотларнинг қарорлари ҳисобланади. Шунга асосланиб айтиш мумкинки, Халқаро сув ҳуқуқи ва Халқаро ҳуқуқ манбалари бўлиб, Халқаро ҳуқуқ нормаларининг расмий юридик шакллари ҳисобланади. Бундан ташқари (манба) тушунчаси ўз ичига Халқаро ҳуқуқ нормаларини яратиш функциясини ҳам олади. 
Халқаро сув ҳуқуқи манбалари масалалари ўрганилишида дифференциал ёндашиш керак бўлади. МДҲ ва асосан Россия юридик адабиётлари муаллифларининг талқинига асосланадиган бўлсак, Халқаро сув ҳуқуқи манбаларига ҳудди Халқаро экологик ҳуқуқ каби Халқаро шартномалар, келишувлар, конвенциялар ҳамда тавсиявий ҳарактерга эга бўлган конференциялар, маслаҳатлар, хартия ва қарорлари киради.
Халқаро суд Низомига кўра (38-модда) Халқаро ҳуқуқ ва Халқаро сув ҳуқуқи манбалари бўлиб: 
•	қатнашувчи давлатлар томонидан тан олинадиган ва Халқаро конвенциялар томонидан белгиланадиган умумий ва алоҳида қонунлар;
•	Умумий амалиётнинг исботи сифатида қонун бўлиб қабул қилинган Халқаро одатлар;
•	Ривожланган халқлар томонидан тан олинадиган умумий ҳуқуқ тамойиллари;
•	Ҳуқуқ ҳолатини аниқлашга ёрдам беришга қаратилган хар хил давлатларнинг юқори малакали мутахассисларини ўқитиш ва суд қарорлари.
М.М.Лукашукнинг фикрига кўра манбалар нормаларнинг амалга оширилишнинг доираси халқаро ҳуқуқнинг ўзи билан ўрнатилиши керак. Шартнома ва одатлар умум тан олган манба  бўлиб ҳисобланади.
Мазкур нуқтаи назарга таяниб халқаро сув ҳуқуқининг манбаси бўлган халқаро (давлатларарро) шарномалар, келушувлар, конвенцияларни кўриб чиқамиз.
Иттифоқ тарқалгунига қадар Марказий Осиёнинг ҳозирги мустақил давлатлари сувдан фойдаланиш ва трансчегаравий сувларни муҳофаза қилишда ягона умум иттифоқ қонунчилигидан фойдаланишган, ҳозир трансчегаравий сувлар дейилаётган сувлар эса умумдавлат сувлари ҳисобланган. 
1946 йил 13 июндаги  Совет Иттифоқи ва Афғонистон  келишувга кўра улар ўртасида имзоланган ҳуқуқий акт ва шунингдек, 1958 йил 18 январда, 1958 йил 25 июнда  имзоланган ҳудди шундай актлар алоҳида аҳамиятга лойиқ. Афғонистон  Амударёнинг юқори оқимида жойлашган ҳудуднинг қирғоқ бўйи қисмига эгалик қилади. 
1958 йил 18 январ шартномасига кўра Совет Иттифоқи ва Афғанистон чегара чизиғига қадар сувлардан эркин фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлишган эди (2-модда). Икки давлат:
-чагара сувлари (дарё, сой, канал) йўналиш ўзгаришига ёки улардан сувнинг эркин оқишга бўлган ҳар қандай тўсқинликни биргаликда бартараф этиш, шунингдек агар бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, шу мақсадда кетган сарф ҳаражатларни тенг бўлиш;
- чегара дарё, сой, каналларнинг ўзанини ўзгариб кетишига йўл қўймаслик мақсадида уларнинг ёнбағирларини яъни қирғоқ қисмини мустаҳкамлаш;
- табиат ҳодисалари натижасида ўзгарган чигара дарёлари ўзанини текислаш; каби мақсадларда ўзаро ҳамкорлик қилиш белгиланган эди (9-модда).
Икки давлат келгусида сув ифлосланишига қарши ҳамма чоралардан фойдаланиш, метереологик маълумотларни алмашиш чегара дарёларидаги сувлар ҳажми даражаси маълумотларини етказиш шунингдек, сув босишдан огоҳлантириш тизимини ўрнатиш мажбуриятини олишди (17-модда).
Шартномада асосий диққат эътибор чегара комиссияга (26-43 моддалар) унинг баҳсли масалаларни ҳал этиш мажбуриятларига қаратилади (36-модда).
1958 йил 25 июн баённомаси Амударё чегара қисмидаги сув ресурсларидан бирлашган ҳолда ҳамкорликда фойдаланиш масалаларига қаратилди. Айни, шу баённома қисман сувдан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишни ҳам тартибга солади.
Бугунги кунда Амударё, Туркистон, Афғанистон ва Ўзбекистон орасидаги чегара дарёга айланди. Агар юқорида келтирилган ҳалқаро-ҳуқуқий актлар айни бир ҳудудга тегишлилиги ҳисобга олинса, улар ҳалқаро ҳуқуқ бўйича ҳуқуқий ворислик орқали унинг предмети бўлиб ҳисобланади. Мазкур принципга таяниб мустақилликни қўлга киритган давлатлар Совет Иттифоқидан юқоридан битимга амал қилиш мажбуриятини мерос қилиб оладилар.
Сув тақсимотига бўлган муносабат совет иттифоқи тарқалганидан сўнг муайян вақтга қадар давом этди. Мустақилликни эълон қилган 5 та Марказий Осиё давлатлари сув хўжаликлари вазирлари чегара сувларидан фойдаланиш тартиби илгаридек шароитда бўлиш тўғрисида Декларацияга имзо қўйдилар. Декларация 1991 йил 12 октябр куни имзоланган эди. Бу 1992 йил 18 феврал 5 та давлат сув хўжаликлари вазирларининг «Давлатлараро манбалардаги сув ресурслдаридан фойдаланиш ва муҳофаза қилишни бошқаришда ўзаро ҳамкорлик тўғрисидаги Битим»ни имзолашларида яна бир карра тасдиқланди, унда сувлардан фойдаланиш уни муҳофаза қилиш шунингдек, бу билан боғлиқ ҳуқуқ ва мажбуриятлар тенг эканлиги қайд қилиб қўйилди (1-модда). Шундай бўлсада профессор Д.А.Капонер бу актни таҳлил қилаётиб, унинг барча сув ресурларига тегишлиги масаласи очиқ қолгани, унга ер ости сувлари ҳам тегишлиги белгиланмаганлигини ёзган эди. Мазкур битимнинг 2-моддасига кўра Республикалар «Сув ресурсларидан фойдаланиш муҳофаза қилиш тартибига» риоя этиш борасида жиддий саъй-ҳаракатлар олиб боришади.
Бундан ташқари, улар яна ўзларига сувдан фойдаланиш борасида уни ифлосланишига ёки қоидада кўрсатилган бошқа номоқбул ҳаракатларга олиб келувчи, томонлар манфаатига зарар етказувчи харакатлардан тийилиш мажбуриятини ҳам олишди(3-модда). Бу халқаро ҳуқуқининг «ўз мулкинидан шундай фойдалангинки, бошқанинг манфаатига зарар етмасин» деган принципига мос келади. Буларга қўшимча тарзда улар пахта етиштириш майдонларини кенгайтиришда биргаликда ҳаракат қиладиган бўлдилар. Бироқ бир қатор сабабларга кўра бу сувлардан самарасиз фойдаланишга, тупроқ ҳосилдорлигини пасайиб кетишига орол денгизи ҳажми кечрайишига олиб келди.
Пахтадан максимал даражада мўл ҳосил олишга интилиш ўзида агрохимикатлар соқлайдиган қишлоқ хўжалиги заҳлаш сувлари сифати муаммосини келтириб чиқарди. Бу эса Амударё, Сирдарё бошқа сув ҳовузлари ва охирида орол денгизи сувлари сифатининг жиддий ёмонлашувига олиб келди.
Мазкур битимда давлатлараро сув хўжалиги координация комиссиясини тузушни ва унга минтақадаги сувлардан фойдаланишни бошқариш вазифасини юклашни белгилаб қўйишди. Комиссия ҳар бир Республика қанча сув олишнинг йиллик лимитини белгилайди, Шунингдек, сув амборларини эксплуатация қилиш графигини уларда қанча сув борлиги прогнозлари асосида тасдиқлайди (7-8 моддалар). Барча сувдан фойдаланувчилар учун мажбурий бўлган қарорлар чиқаради (11-модда).
Бу қарорлар ДСКК мажлисининг баённомасига ёзилади. Иккита Амударё ва Сирдарё ҳавзалари сув хўжалиги бирлашмалари (БСБ) 1986 йилда ташкил этилди ва дарёлардаги қўрилмалар, гидротехник иншоотлар бошқаруви бўйича ижро вазифаларини бажариш юклатилди. Давлатлар ҳудудидаги иншоотлар ва қурилмалар ўз ҳудудлари доирасида ҳар иккала БСБ ларга вақтинча фойдаланиш учун бириктириб қўйилди (9-модда). 
Ҳар иккала БСБ фақат асосий инфраструктура бўйича маъсулиятга эга бўлиб, қолган иншоотлар эксплуатациясига бошқа давлат органлари ихтиёрида бўлиб, унинг учун тегишли жавобгарлик белгилаб қўйилди. Битимнинг 10-моддасига кўра ДСКК ва ҳар икки БСБ сувдан фойдаланиш лимити ва Орол денгизи дельтасига етказилиб бериладиган йиллик сув ҳажми бўйича мослаштириш вазифасини ҳам амалга ошириши керак эди. Бироқ Д.А.Капонер фикрича ДСКК га қўшимча ижро органлари ташкил этиш ваколати мазкур битимга киритилмаган. Шунга қарамасдан ДСКК 1993 йил 10 октябр ва 20 апрелда ташкил этилган ўз хати билан ва илмий – маълумот марказига эга.
Мазкур Битимнинг сезиларли камчилиги бу республикаларининг ўзаро сув ресурслари тўғрисида маълумотлар ва информацияларни алмашиш мажбуриятини ўзига киритмаганидир. 5-моддага кўра ўзаро информация айрбошлар сув ресурсларини бошқарувини илмий – техникавий ривожланишиш доираси билан чегараланади. Бундан ташқари Битимга томонлар бир ўзлари сувдан фойдаланганларида бошқаларни манфаатларига зарур етказмаслиги билан боғлиқ мажбуриятлар киритилмади. Яъни битимга муайян бир ҳавзанга кирадиган давлатнинг шундай ҳаракатларни қилиш тўғрисида бошқа томонни албатта огоҳлантириш зарурлиги мажбурий кирилмаган эди. Битимнинг 13-моддасида баҳсли масалаларни ҳал этиш сувларни бошқариш бўйича Республика ташкилотлари раҳбарлакига юкланиши, яъни сув хўжалиги вазирларига юклатилиши белгиланиб қўйилди.
Орол ва орол бўйи минтақаси муаммоларини ҳал этиш бўйича битимлар орасида Орол денгизи ва Орол бўйи минтақаси муамоларини бирганликда бартараф этишга қаратилган 1992 йил 15 майда Тошкент шаҳрида имзоланган Азарбойжон, Арманистон, Белоруссия, қозоғистон, Молдавия, Россия Тожикистон, Туркманистон, Ўзбекистон, қирғизстон, Украина раҳбарлари тасдиқланган келишув ҳам ўз ўрнига эга. Мазкур Битим орқали сув муаммоларини ҳал этишда манфаатдор бўлган субъектлар доираси анча кенгайди.
5 та давлат қозоғистон, қирғистон, Тожикистон, Туркманистон ва Ўзбекистон раҳбарлари томонидан 1993 йил 26 мартда қизил Ўрдада имзоланган Битим Орол денгизи ва орол бўйи муаммоларини биргаликда ҳал этиш Орол денгизи минтақаси атроф-муҳити ҳолатини яхшилаш социал ва иқтисодий ривожланишини таъминлаш борасидаги саъй-ҳаракатларни бирлаштиришга қаратилди. Мазкур битим 5 та давлат раҳбарлари даражасида сув муаммоларини Орол денгизи ҳавзаси доирасида биргаликда бошқариш ва юзага келган инқирозни биргаликда бартараф этишни кўрсатиб беради. Бошқа масалалар қаторида юқоридаги давлат раҳбарлари Орол денгизи сувидан рационал тарзда фойдаланиш ундаги сувнинг сифатини сақлаб қолиш ва унга белгиланган минимал даражадаги сувнинг оқишни таъминлашни ҳам муҳокама қилдилар. Буларга қўшимча тарзда улар келгусида маиший ва саноат оқова сувларини катта сув ҳавзаларига оқишининг олдини олишни ҳам келишиб олишди (1-модда).
1992 йил 18 феврал ва 1993 йил 16 март битимлари трансчегаравий сувлардан қарама-қаршиликларсиз ва уларни ифлосланишдан муҳофаза қилган таризда фойдаланишнинг асосий принциплари ёзилган тузилмавий битимлар бўлиб ҳисобланади.
1993 йил 26 март куни имзоланган Битим ҳавза сув ресурслардан фойдаланишни бошқариш соҳасида 5 та давлат алоқаларининг ривожлантирилишини кўрсатди. Мазкур битим сув ресурсларини комплекс бошқариш учун маъсул бўлган минтақавий ташкилотларни шакллантирди.
1994 йил 19 июлдаги Битимга биноан яна бир ижтимоий иқтисодий ривожланиш ва илмий техникавий ва экологик ҳамкорлик давлатлараро комиссияси тузилди, кейинчалик унинг номи Барқарор ривожланиш комиссияси (БРК) деб ўзгартирилди. Мазкур орган ОДДК доирасида унинг мазкур сув ҳавзасида атроф муҳитни ҳимоялаш ва ижтимоий иқтисодий ривожланиш борасидаги таклифларини кўриб чиқишда ҳам ўз вазифасини амалга оширади. Кейин 5 та марказий осиё давлатлари раҳбарлари Нукус (1995 йил 20 сентябр) Олма-ота (1997 йил 28 феврал) Декларация трансчегаравий сувлардан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишга қаратилган бир қатор қарорларни имзоладилар. 1997 йил феврал ойида давлат раҳбарлари ОДДК ва ОқХФ фаолиятларини муҳокама қилаётиб уларни янги тузилган Оқ ХФ га бирлаштириб юбордилар Оқ ХФ ижро қўмитаси эндиликда 5 та вазир ўринбосарларидан иборат бўлиб уларнинг ҳар бири атроф муҳит ва сув ресурсларини бошқариш, қишлоқ хўжалиги учун масъул бўлган ўз давлати органи номидан иш юритади. Оқ ХФ ижро кенгаши олдида ҳисобдор бўлган ижро қўмитаси ўзига раис, унинг ўринбосари 2 та вакил ва бошқа техник ходимларини олади. 
Кейинги йилларда турли даражадаги мутахассисларининг ўзаро  ҳамкорлиги ва бошқарув органларини шакллантириш жараёни давом этмоқда. 1997 йил 28 февралдаги Олма–Ота декларациясида 5 та давлат раҳбарлари чегаравий дарёларнинг сув ресурсларидан фойдаланишни бошқариш экотизим йўналишида бўлмоғи кераклигини, ўзаро зарар етказмайдиган тарзда оқилона ва адолатли бўлишини, илгариги давлатлараро ва халқаро даражада қабул қилинган кенг доирали ҳамкорлик бўйича қабул қилинган мажбуриятларга мос бўлишини тан олдилар.
Олимлар ва мутахассисларини фикрича экотизмли ёндашувда Марказий Осиё сув ресурслари аҳамияти ва ролини, шунингдек минтақанинг Орол денгизи каби йирик сув объектларининг аҳамиятини баҳолашда мутлақо ўзгача бўлишни қайд этадилар.
қирғизистон, Тожикистон, Ўзбекистон, Афғонистон ва бошқа давлатлар музликлари нафақат Марказий Осиё балки бошқа чегарадаги ҳудудлардаги глобал мувозанат, хавфсизлик ва барқарор ривожланиш учун муҳимдир.
Ҳозирги вақтга келиб 5 та Марказий Осиё давлатлари ўртасида трансчегаравий сувлардан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш борасида 20 дан ортиқ давлатлараро ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилинди. Давлат раҳбарлари доирасида бир қатор муҳим қарорлар қабул қилинди, субминтақавий ташкилотлар тузилди, биргаликдаги дастурлар ва лойиҳаларни амалга ошириш бошланди. Суб минтақанинг давлатлари минтақавий ва ҳалқаро дастурларни фаол равишда амалга оширишда ҳамкорлик қиляптилар, кўпгина халқаро ташкилотлар, асосий кўп томонлама экологик битимларнинг тарафлари бўлиб ҳисобланадилар.
Кўп сонли ҳал этилмаган ва ўз ичимни топмаган муаммоларга қарамасдан давлат ташкилотларин тузиш орқали 12 йил мобайнида Марказий Осиёда сув ресурслардан фойдаланиш борасида йирик муаммолар ёки қарама-қаршиликлар келиб чиқмади. 
Мазкур мавзу юзасидан ўтказилган турли тоифадаги учрашувлар, конференциялар, семинарлар, тренинглар ва бошқа  ўтказилган тадбирлар халқаро ташкилотлар ва фондлар томонидан молиявий  маблағлар билан таъминланди.
Барча бундай саъй-ҳаракатларнинг энг маҳсулдор жиҳати деб юзага келиши мумкин бўлган давлатлараро келишмовчилик ҳолатларининг олди олинганлигини эътироф этиш мумкин.

3. Давлатлараро сув низоларини ҳал этишда 
ҳалқаро сув ҳуқуқининг роли

Марказий Осиё давлатлари мустақилликка эришганларидан кейин трансчегаравий сувлардан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш бўйича ҳамкорлик соҳасининг давлатлараро ҳуқуқий ва иснтитуционал базасини яратиш билан тўғридан-тўғри равишда аста-секин ўзларининг иқтисодий–ижтимоий ривожланиш дастурларига мос равишда сувдан фойдаланиш билан боғлиқ ўз манфаатларига таяна бошладилар. Ўзбекистон асосан сув ресурсларидан суғориш мақсадларида фойдаланишда манфаатдор бўлса, қирғизистон эса ўз энергия ресурсларини сув орқали таъминлаш мақсадларига асосий эътиборини қаратади. қозоғистон маиший сув таъминоти учун зарур бўлган Сирдарё дельтаси сувининг сифати тўғрисида қайғуради. Сирдарё ва Амударё  турли давлатларнинг ўз манфаалари доирасида ёндошишлари вақт ўтиш билан давлатлараро низоли ҳолатларнинг юзага келишга олиб келди. 
Бундай низо масалан қирғизистон ҳудудидаги Сирдарёнинг юқори оқили бўлган Норин дарёсида жойлашган Тўхтагул сув омборига нисбатан юзага келган.
Марказий Осиёда трансчегаравий сувлардан фойдаланишни таҳлил қилиб ёзган ҳисоботида профессор Д.А.Капонера Ўзбекистондаги Бухоро ва қарши сувларини Амударёга қайта оқизиш ирригация техникасида ҳам низоли ҳолатга ўхшаш вазият юзага келишни қайд этган эди. Бу сувлар ўз оқими бўйича пастроқда жойлашган Туркманистон ва Ўзбекистонннинг бошқа ҳудудларига яъни сувдан фойдаланишга зарар етказмоқда.
Трансчегаравий сувлардан фойдаланиш борасидаги низоли ҳолатлар юзага келишини унчалик чуқур боғлиқ қилмай туриб ҳам асосий сабаби сифатида сувнинг етишмаслиги билан боғлаш мумкин.
Сув етишмаслиги юзага келишининг 2 та асосий шаклини фарқлашимиз мумкин:
А) сув объектларидан фойдаланиш билан боғлиқ, Сув объектларидан сиёсий чегаралар ўтган жойда жамоалар, минтақалар ва давлатлар ўртасида низоли ҳолатлар юзага келиши;
Б) табиий – иқлим шароитлари ўзгариши натижасида сув ресурсларини секин-аста қисқариши билан боғлиқ. Етишмасликнинг бу шакли жамоат томонидан унчалик жиддий қабул қилинаётгани йўқ. 
қишлоқ хўжалигида сувдан фойдаланишнинг самарасини ошириш – бу замонавий техника боғлиқ бўлиб, мавжуд вазифани жиддий тарзда янада яхшилайди. Бутун дунёдаги чучук сувларининг 87 % қишлоқ хўжалигида суғориш мақсадлари учун кетмоқда ва бу истеъмолга яроқли маҳсулотларнинг 40% беради. Масалан: донли маҳсулотларнинг етишиш учун 1000 баравар сув кетади яъни бир килограмм донни тайёрлашгача 1000 литр сув ишлатилади. 
Сувдан фойдаланиш ҳалқаро институтининг ўтказган тадқиқоти натижаларига кўра 2025 йилга қадар сувга бўлган қўшимча эхтиёжнинг 50% қишлоқ хўжалигида суғориш мақсадлари учун замонавий технологияни қўллаш орқали қопланиш мумкин экан. Самарали технологияларни қўллашга томчилаб суғориш усули, суғориш шаклларининг қопланиши, сепувчи воситаларни мукаммаллаштириш шунга суғориш ва фойдаланилган сувни компьютерда ҳисоблаш кабилар киради. 
Исроил давлати замонавий суғориш техника соҳасидаги ўз ютуқларига таяниб бир гектар ерни суғориш учун кетадиган 10000 куб метр сувни 6000 куб метргача қисқартиришга яъни  бу билан 40% сувни тежаб қолишга эришди.
Табиий йўл билан келадиган сувни тўплашнинг энг қадимий усули бу тўғонлар қуришдир. Тўғонлар ёрдамида ёғингарчилик пайтида оқиб кетадиган ортиқча сув қурғоқчилик мавсуми учун сақлаб қолинади қўпгина кичик ва 40000га яқин катта (15 метр ва ундан баланд) тўғонлар бутун дунёда суғориш ва электэнергияси ишлаб чиқариш мақсадларига хизмат қилмоқда. Яқинлашиб келаётган 30 йиллик муддат ичида сув омборларининг ҳажми 10% ўсиши кутилмоқда. Бироқ айни шу вақт ичида ер шари аҳолисини яна 45% га ўсиши, сув омборларининг бу таризда ошиши ҳам сувга бўлган талабни тўлиқ қондирилмаслиги фақат қисман эҳтиёжларни қондиришга хизмат қилишини кўрсатади.
Сувнинг мавжуд заҳираларини бошқариш мақсадида уни бошқа жойга оқизиш амалиёти қадимги римликлар давридаёқ қўлланилган эди. Бу борадаги ХХ асрнинг йирик лойиҳалари қисман экологик аммо асосан иқтисодий ва сиёсий сабабларга кўра амалга оширилмади. Сувларни бошқа жойларга оқизиш йўли билан кўчиришнинг бир қанча йирик лойиҳалари мавжуд. Сибир дарёларини Ўрта Осиёга бўриш лойиҳаси барчамизга яхши маълум. 
Бир вақтнинг ўзида Лесота, Туркия, Канада, АКШ ва Хитойда шунга ўхшаш лойиҳалар устида изланишлар давом этмоқда.
Бу борадаги энг йирик ва қиммат баҳо лойиҳа Ливиядаги «Буюк қўл билан қўрилган дарё»дир у Равия илқилобий йўлбошчиси Муаммор Коддафийнинг лойиҳаси бўлиб, Шимолий Африкадаги энг йирик ер ости сув резервуарларидан фойдаланишни кўзда тутади. Чуқурликдан олинган сув Ливиянинг қирғоқ бўйи минтақасига йвналтирилади. Судия Арабистони ҳам янгиланмайдиган грунт сувларидан фойдаланишга 80% боғланган. 
Сув балансини яхшилашнинг яна бир усули ишлатилган сувдан яна бир марта қайта фойдаланиш бўлиб ҳисобланади. 50-йиллардан бошлаб сувни тозалаш технологияси ишлаб чиқила бошланди. Илгарилари саноат чиқиндилари шунингдек, ҳайвонлар ва инсонларнинг иши фаолиятлари мобайнида ифлосланган сувлар ўзлари тозаланиш учун оқова сувлар тарзида дарё қул ва денгизларга чиқарилгани, ҳозирда юқоридагидек ифлосланган сувларни жуда кўп жойларда саноат орқали тозалаб улардан иккинчи марта қайта фойдаланишга йўл қўйилмоқда.
Денгиз сувларини чучуклаштариш–чучук сув заҳираларини кўпайтиришнинг яни бир усулидир. Ердаги мавжуд барча сув заҳираларининг 97% ичишига ёки суғориш мақсадларига ярамайдиган сувлар тоифасига киради. Айни вақтда денгиз сувларидаги туз ионларини ажратиш агар ҳал этилса сув тан қислиги муаммоси буткул ҳал этилган бўлар эди. 60-йилларда кўпгина экспертлар буни арзон ядро энергияси орқали ҳал этиш мумкин деб ҳисоблар эди. Аммо бу умидлар ўзини оқланмади. Ҳозирга вақтда 1000 литр денгиз сувини чучук сувга айлантириш 1,80 немис маркасидан 3,00 га қадар туради. Бугунги кунда фақат Саудия Арабистони, АКШ, Бирлашган Араб амирликлари ва қувайтда кунига чучук сув йўли орқали миллион кубметрдан кўпроқ сув олинмоқда. Юқори ишлаб чиқариш ҳаражатлари чучуклаштирувчи мосламаларни бевосита денгизнинг яқинга ўрнатиш ва бундай сувни истеъмолчиларгача етказиб беришнинг қиммат туриши, сувни чучуклаштириш фақат бой мамалакатлар қўлидан қелишини ва минтақаларни сув билан таъминлаш глобал масштабда–Ернинг тез ўсиб бораётган аҳолиси талабларидан келиб чиқиб- улар ҳам сув танқислиги муаммосини радикал тарзда ечиш имконини бермайди. 
Агар биргина техник воситалардан фойдаланиш ёрдамида сувсизлик муаммосини очиб бўлмас экан, уни ечишни чекланган сув ресурсларини оқилона тақсимлаш ва бу борада ўзаро келишиб ишлаш орқали ҳал этиш мумкин. Бу ерда иқтисод қилишсиз, ресурсларни бўлар бўлмасга сарфлаш ва қайта тақсимлаш рад этмасдан туриб бир нарсага эришиш жуда қийин. Мураккаб муаммоларни ҳал этишда фақат техникага таянишнинг ўзи ҳам хатодир сув ресурсларини қайта тақсимлаш масаласи сиёсий даражада кўриб чиқилиши ва ҳал этилиш зарур. Бу билан боғлиқ муаммоларни келишув орқали ечиш мумкинми ёки бу куч шикоят қилишига олиб келадими деган саволга, бу муаммони ечишга жалб қилинган мутахассислар ва сиёсатчиликларни сийсий етуклигига қараб жавоб беришимиз мумкин.
Марказий Осиёдаги  қозиғистон, қирғизистон, Туркманистон, Тожикистон ва Ўзбекистон Амударё ва Сирдарё сувга бўлган талаблари моҳиятидан қарамдирлар. Илгарилари бу икки дарё Орол денгизига қўйиларди. Бироқ охир-оқибатда уларнинг сувлари йирик пахта плантацияларини суғориш мақсадларига қаратилди. 
Аммо олий даражадаги муаммолар ва низолар масалан Араб-Исроил низоларнинг доирасида сув билан боғлиқ низоларни кўрадиган бўлсак улардан кейингиси охирги пайтларда жуда дахшатли низоларга олиб келиш мумкинлигини ҳаётини ўзи кўрсатмоқда. Бунда низо келиб чиқишга сув манбасининг масалан, дарёнинг юқори оқимига мансуб давлатлар у оқиб ўтган ҳудудни ўз маъмурий ҳудудлари доирасида деб ҳисоблаб бошқа қўйироқда жойлашган давлатларга қараганда кучлироқ маъқега эга бўлишлари ва албаттаки сувдан ўз ҳоҳишимизча фойдаланишимиз мумкин деган даъволари асосий сабаб бўлиб ҳисобланади. Буни Туркия ва шу ҳудуддаги бошқа давлатлар Ироқ ва Сурия ўртасидаги сув билан боғлиқ низоларда бемалол кўришимиз мумкин. Шунинг учун сув билан боғлиқ муаммоларни кенг тарздаги айтиб иқтисодий, ижтимоий ва экологик комплекслар билан ечиш мавжуд ассимметрикни камайтиради ва масалани ҳамкорликда ечишга ижобий таъсирини ўтказади. Бу билан шунингдек низоли вазиятлар юзага келишининг олдини олишга қаратилган ҳалқаро ташкилотлар ва ўзаро боғлиқликни аҳамиятини ҳам баҳолаш мумкин дейиди, ҳимоя қилиш ҳалқаро комиссияси каби минтақавий ташкилотлар бу борада умумжаҳон ҳаракати халқаро конвенциясидан ўз аҳамиятлилиги билан анча устун туради.
Шунга қарамасдан БМТ нинг 1997 йилдаги ҳалқаро сув оқимларидан кема қатнайдиган тарзда фойдаланиш конвенцияси имзоланишини катта ютуқ деб баҳолашимиз мумкин. 
Бу ўзаро манфаатлари минимал даражада ҳурмат қилинишини таъминлашга чақирилган нормаларда муҳим тадбирлар белгиланган. Агар жаҳон ҳам жамияти ва қирғоқ бўйи давлатларнинг гуруҳлари сув танқислиги муайян бир низолга олиб келгунига қадар бу нормаларни ҳаётга татбиқ этсалар келажак авлодларнинг сув билан боғлиқ низоларга олиб келиши мумкин бўлган турли урушларга берилиб кетишишнинг олди олинган бўлади. Бунинг учун макон ва минтақавий даражадаги тажрибанинг халқаро масштабда қўлланилишига эришиш зарур. Бунинг учун яна ўзаро ахборот айрбошлашни мукаммаллаштириш, оқилона келишув ҳамкорликда режалаштириш қисқа ва ўзоқ муддатли манфаатларни мослаштириш ҳам зарур.
Профессор Аарон Т.Вольф кўп йиллар давомида давлатлараро низоли ҳолатлар юзага келишишнинг сабабларини ўрганиб чиқиб шу вақтга қадар давлатлараро низога сув танқислиги сабаб бўлмаганлигини қайд этган эди. Сув ресурслари юзасидан давлатлараро урушлар келиб чиқишини эҳтимоли ҳозирда жуда кам. Келиб чиққан низоларни эса уруш очиш даражасига очиб бормасдан туриб тури мунозара ва муҳокамалар ўтказиш ва қарорлар қабул килган ҳолда ҳал этилиши мумкин. 
Вольфнинг ёзишича сувлар таҳсимланашишининг ўрнатилган режими жуда мувоффақиятли ва ишончли бўлиб чиқди: улар ҳатто битта дарё қирғоқларида яшовчи душманлик кайфиятида бўлган халқ орасида ҳам, шунингдек бошқа уруш ҳолатида бўлган халқлар орасида ҳам амал қилган эди. Кунга 1957 йилги Ветнам урушга қарамасдан Меконг ҳавзасида сув тақсимлаш режимига қарамасдан меконг ҳавзасида сув тақсимлаш режимига риоя этилди.
Марказий Осиёдаги сув билан боғлиқ низоларнинг олдини олишда бизнингча бу ердаги давлатларнинг 1992 йил 17 мартдаги трансчегаравий сув оқимлари ва қўллардан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш БМТнинг Хельсинк ва шунингдек халқаро дарёлар сувларидан фойдаланиш қоидалари тўғрисида (1996 йилги)ги қоидалар, халқаро сув ҳуқуқи асосида бошқариладиган сув муносабатлари бўйича бошқа ҳалқаро ҳуқуқий актларга қўшилиши муҳим ўрин тутади.
Трансчегаравий сувлардан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш борасидаги давлатлараро низоларнинг олдини олишда  муайян давлатнинг ўз миллий қонунчилигидан бошқа халқаро – ҳуқуқий актлар муҳим ўринни эгаллайди. Агардадавлат бошқа халқаро ҳуқуқий актларни имзолаган бўлса, унинг нормалари мазкур давлатнинг ўз миллий қонунчилини ишлаб чиқишда ёки уни мукаммаллаштиришда бевосита ўз ифодасини тонмоғи зарур.
Амалиёт кўрсатишича ҳозирда сувлардан фойдаланиш бўйича юзага келаётган низоларнинг асосий сабаби давлатларнинг ўзлари имзолаган халқаро шартномалар ва битимларга амал қилмаётганликларидир. Давлатлараро ва халқаро шартномалар ва битимларга амал қилишнинг муҳим чораларидан бири, бизнингча шартнома шартларига ва мажбуриятларига риоя этмаганлиги учун давлатлар етказилган зарар ва бошқа ҳуқуқий оқибатларни тўла қоплаши механизмини ишлаб чиқишдан иборат. Бу механизмдан фойдаланиб суд органи ҳуқуқбузарларга қарши жиддий чораларни кўриш лозим. 
Бунга боғлиқ равишда халқаро «сув ҳуқуқининг» мутлоқ ҳуддий суверенитет назариясига (Харман Доктринасига) мурожаат қилиш мумкин. Бу назарияни XIX асрда дарёлар юқори оқимида жойлашган давлатлар таклиф қилган эдилар. Унинг тарафдорлари давлатлар ўз ҳудудининг мутлоқ суверети деб ва ўз худудидаги сувлардан эркин фойдаланишлари мункинлигини эътироф этган эдилар. Биринчи марта бу амалда 1895 йил АқШ Бош прокуратураси  томонидан Мексика билан Рио Гранде, дарёсининг сувидан фойдаланилганда суғориш мақсадларида АқШ мазкур дарёнинг юқори оқими ўзига тегишли эканлигини кўрсатиб беришида қўлланилганди. Муқобил вазият Ҳинд дарёсидан фойдаланиш юзасидан Покистон ва Ҳиндистон ўртасида кузатилган эди. Аммо масалани оқилона тарзда ечиш тўйғуси бу мамлакатларда ўзаро келишувга эришишга ундади (1906 йилги Мексика ва АқШ ўртасида, Ҳиндистон ва Покистон ўртасидаги 1960 йилги битимлар).
Давлатларнинг ҳалқаро конвенциялар ва трансчегаравий сувлардан фойдаланиш қоидаларига қўшилмаётганликларининг асосий сабаби нимада?
Ўйлашимизча бунга асосий сабаб қилиб қўйидагиларни киритишимиз мумкин:
А) 1992 йилги Хелсинки Конвенциясида «Трансчегаравий сувларга аниқлик киритилиш билан биргаликда, Преамбула қисмидан сув бўйича муаммоларни фақат мустаҳкам ҳамкорлик орқали ечиш мумкинлиги таъкидланади. Бу бу ҳамкорликни жадаллаштира бориш керак»;
Б) 1996 йилги Хельсинки қоидаларида юқорида келтирилган «Трансчегаравий сувлар» билан бир қаторда Преамбула қисмида ва 7-моддада давлатларнинг бир ҳавзага тегишли сувдан ўз қўшнилари фойдаланиши ҳисобига сув ҳуқуқлари чеклашишига йўл қўйилмайди дейилади. Мазкур қоида кўпчилик давлатларни қаноатлантирмаяпти. 
Марказий Осиё минтақасида фақатгина Орол денгизининг ўзи сув билан боғлиқ муаммоларнинг бир қисмини келтириб чиқаради деб айтишимиз мумкин. Яна 10-15 йиллардан сўнг Сарез кўли–Панж дарёси оқими бўйлаб ҳалокатли сув оқимини вужудга келтириши мумкин. Зарар етказиладиган майдонлар доираси Ўзбекистон, Туркманистон, Тожикистон, Афғонистон орқали ўтади. Бу доирада эса 5 миллиондан кўп одамлар истиқомат қилади. 
Тахминларга кўра энг кўп инсон қўрбон бўладиган жойлар Афғонистон ва Тожикистон ҳудудларида максимал даражадаги моддий зарар эса Туркманистон ва Ўзбекистон етказилади. Бундай ҳолатнинг оқибатларини бартараф этишга эса Марказий Осиё давлатлари учун бир неча ўн йилликлар керак бўлади.
Сарез қўли муаммосини бартараф этишга қаратилган имкониятларни эса бугунги кунда реал ҳаётга татбиқ этишнинг имконияти йўқ. 

М У Н Д А Р И Ж А:

КИРИШ
I БОБ. Сув ҳуқуқининг предмети ва тизими
1. Сув ҳуқуқи тушунчаси ва предмети
2. Сув ҳуқуқининг тамойиллари, усуллари ва тизими
3. Сув ҳуқуқининг бошқа ҳуқуқ соҳалари билан ўзаро боғлиқлиги

II БОБ. Сув ҳуқуқи муносабатлари
1. Сув ҳуқуқи муносабатлари тушунчаси ва ўзига хос хусусиятлари
2. Сув ҳуқуқи муносабатларининг вужудга келиш ва бекор бўлиш асослари 
3. Сув ҳуқуқи муносабатларининг объектлари ва субъектлари
4. Сув ҳуқуқи муносабатларининг мазмуни
5. Сув ҳуқуқи муносабатларининг вужудга келиши ва бекор қилиш асослари

III БОБ. Ўзбекистонда сув ҳуқуқининг вужудга келиши ва ривожланиши
1. Сув муносабатларининг мозийда тартибга солиниши
2. Собиқ иттифоқ дарида Ўзбекистонда сув қонунчилигининг тутган ўрни
3. Ўзбекистон Республикаси мустақиллиги йилларида сув қонунчилигининг ривожланиши

IV БОБ. Сув ҳуқуқининг манбалари
1. Сув ҳуқуқи манбаларининг тушунчаси, хусусиятлари ва тизими
2. Сув ҳуқуқининг конституциявий асослари
3. Ўзбекистон Республикаси қонунлари - сув ҳуқуқининг махсус манбаси сифатида
4. қонун ости меъёрий ҳужжатларида сув ҳуқуқининг тутган ўрни ва аҳамияти

V БОБ. Сувга нисбатан мулк ҳуқуқи
1. Сувга нисбатан мулк ҳуқуқи тушунчаси ва унинг хусусиятлари
2. Сувга нисбатан мулк ҳуқуқининг объектлари ва субъектлари
3. Сувга нисбатан мулк ҳуқуқининг мазмуни

VI БОБ. Сув фондидан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви
1. Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқарувининг умумий тавсифи
2. Сувдан фондидан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви органлари тизими
3. Сувдан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш соҳасида давлат бошқаруви органларининг вақолатлари

VII-БОБ. Давлат сув кадастри
1.	Давлат сув кадастринниг тушунчаси
2.	Давлат сув кадастрининг мазмуни
3.	Давлат сув кадастрини ишлаб чиқиш ва юритишни ташкил этиш тартиби
4.	Давлат сув кадастрини юритувчи давлат органлари ва уларнинг функциялари

VIII БОБ. Сув ресурсларини муҳофаза қилишнинг ҳуқуқий асослари.
1. Сувдан фойдаланиш ва муҳофаза қилишнинг асосий муаммолари
2. Сув ресурсларини ҳуқуқий муҳофаза қилиш нинг ўзига хос хусусиятлари
3. Сув ресурсларини ҳуқуқий муҳофаза қилиш мақсади ва вазифалари
4. Сув ресурсларини муҳофаза қилишни рағбатлантириш.

IX БОБ. Сув ресурсларидан фойдаланиш ҳуқуқи
1. Сув ресурсларидан фойдаланиш хуқуқи тушунчаси ва унинг ўзига хос хусусиятлари
2. Сув объектларини фойдаланишга бериш тартиби ва шартлари
3. Сувдан фойдаланиш турлари
4. Сувдан фойдаланиш ҳуқуқининг мазмуни
5. Сувдан фойдаланиш ҳуқуқини бекор қилиш асослари

X БОБ. Сув қонунчилигини бузганлик учун юридик жавобгарлик
1. Сув қонунчилигини бузганлик учун юридик жавобгарлик тушунчаси ва унинг ўзига хос хусусиятлари
2. Сув қонунчилигини бузганлик учун маъмурий ва интизомий жавобгарлик
3. Сув қонунчилигини бузганлик учун фуқаролик ҳуқуқий жавобгарлик
4. Сув қонунчилигини бузганлик учун жиноий жавобгарлик

XI БОБ. Ижтимоий-маиший ва соғломлаштириш мақсадларида сувдан фойдаланиш ҳуқуқи
1. Аҳолини ижтимоий-маиший заруратини қондиришда сувдан фойдаланиш ҳуқуқи
2. Даъволаш, соғломлаштидриш ва курорт мақсадларида сув объектларидан фойдаланиш

XII БОБ. Сувдан қишлоқ хўжалигида фойдаланиш ҳуқуқи
1. қишлоқ хўжалигида сувдан фойдаланиш тушунчаси, гидромодул районлаштириш ва уни сувни меъёрлашдаги аҳамияти
2. қишлоқ хўжалигида сувдан фойдаланишни режалаштириш ва унинг ўзига хос хусусиятлари
3. қишлоқ хўжалигида сувдаги фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари
4. қишлоқ хўжалиги ер фондида ёрдамчи ерларни суғориш тартиби

XIII БОБ. Сув объектларидан саноат мақсадлари ва энергетика эҳтиёжлари учун фойдаланишнинг ҳуқуқий ҳолати
1. Сув объектларидан саноат мақсадларида фойдаланиш ҳуқуқи тушунчаси
2. Сув объетларидан саноат мақсадаларида фойдаланиш ҳуқуқи мазмуни
3.Сув объектларидан энергетика ва гидроэнергетика соҳасида фойдаланиш
4. Сув объектларидан сув транспорти эҳтиёжлари учун фойдаланиш

XIV БОБ. Ўзбекистон Республикасида сув объектларидан балиқчилик ва овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш ҳуқуқи
1. Ўзбекистон Республикасида сув объектларидан балиқчили ва овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш ҳуқуқи тушунчаси
2. Сув объектларидан балиқчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш ҳуқуқи

XV БОБ. Сув омборлари, гидроузаллар ва бошқа гидротехника иншоатларининг хавфсизлигини таъминлашнинг ҳуқуқий асослари
1. Гидротехника иншоатлари ва уларнинг хавфсизлигини ҳуқуқий таъминлаш зарурати
2. Гидротехник иншоатларнинг хавфсизлигини бошқариш ва уларни баҳолаш
3. Гидротехник иншоатларнинг хавфсизлигини таъминлашга доир талабалар
4. Сув хўжалиги ташкилотларининг гидротехник иншоотлардан фойдаланиш қоидалари

XVI БОБ. Хорижий мамлакатларда сув ҳуқуқи.
1. Бозор иқтисодиётига ўтиб бораётган давлатларда сув ҳуқуқи
2. Хорижий мамлакатларда сув ҳуқуқи

XVII БОБ Халқаро сув ҳуқуқи
1. Халқаро сув ҳуқуқи тушунчаси ва тамойиллари
2. Халқаро сув ҳуқуқи манбалари
3. Давлатлараро сув низоларини ҳал этишда ҳалқаро сув ҳуқуқининг роли

СУВ ҲУқУқИ

Олий ўқув юртларининг ҳуқуқшунослик мутахассислиги бўйича таълим олаётган талабалари учун дарслик

Муҳаррир: С. Мўминов

Техник муҳаррир: М. Мирзалиев

Компьютерда саҳифаловчи: Б. Йўлдошев 

Босишга рухсат этилди____ . Ҳажми: 12,0 б.т. қоғоз бичими 60х84% Адади: 500 Буюртма:№
ТДЮИ кичик босмахонасида босилди.

 Тошкент Давлат юридик институти, 2004 й.
Тошкент шаҳар, Сайилгоҳ кўча, 35.