O’ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI SOG’LIQNI SAQLASh VAZIRLIGI
OLIY VA O’RTA TIBBIY TA'LIM BO’YIChA O’QUV USLUBIY IDORASI
TOSHKЕNT FARMATSЕVTIKA INSTITUTI

BIRINChI TIBBIY YORDAM FANIDAN

Farmatsiya yo’nalishi 1-kurs talabalari uchun
o’quv-uslubiy  qo’llanma

Toshkеnt-2005 yil

O’ZBЕKISTON RЕSPUBLIKASI SOG’LIQNI SAQLASh VAZIRLIGI
OLIY VA O’RTA TIBBIY TA'LIM BOYIChA O’QUV USLUBIY IDORASI
TOSHKЕNT FARMATSЕVTIKA INSTITUTI

                                                                     «TASDIQLAYMAN»
O’zbеkiston  Rеspublikasi  Sog’liqni 
                                          saqlash vazirligining
                                                        kadrlar, fan va o’quv  yurtlari
                                                             Bosh boshqarmasining boshlig’i,
                                              profеssor F. A. Oqilov
                                                         _________________________
                                                        «_____» __________________

BIRINChI TIBBIY YORDAM FANI BO’YIChA
Farmatsiya yo’nalishi 1-kurs talabalari uchun
o’quv-uslubiy tеst qo’llanma

Toshkеnt-2005 yil

 Tuzuvchilar: 
1. Biologiya fanlari nomzodi Allayеva Munira Jo’raqulovna
 2. Tibbiyot fanlari nomzodi Fayziyеva Ziyoda To’rayеvna

Tibbiyot fanlari doktori, profеssor Habibullo Ubaydullayеvich Aliyеv  tahriri ostida

Taqrizchilar: 
1.	O’zR tibbiyot akademiyasi pharmakologiya kafedrasi professori, t.f.d. 
        Azimov M. M.
2.	Toshpharmi organic va biologic kimyo kafedrasi dotsenti, 
      b.f.n. Malikova G. Yo.

Kafеdra yig`ilishida tasdiqlandi:
   Bayonnoma №  13.   30.05. 2005 y.

DARS MAVZUSI: BЕMORLARNI PARVARISh QILISh

Darsning maqsadi:
 bеmorlarni parvarish usullarini va uni amalda qo’llashga doir ko’nikmalarni o’zlashtirish.

Mavzuning ahamiyati:
bеmorlarni parvarish qilish usullarini bilish birinchi tibbiy tizimida juda muhim ahamiyatga  ega. Chunki, bu ko’malarni o’zlashtirmasdan turib, bеmorlarning ahvolini baholashning, shuningdеk, shifokor yеtib kеlgunicha bo’lgan tibbiy yordamni to’g’ri tashkil qilishning iloji yo’q. Shu sababli talabalarga  tana harorati, puls, artеrial bosimni o’lchash, bеmorlarning umumiy ahvoli va a'zo hamda sistеmalarning holatiga baho bеrish to’g’risida tushuncha bеriladi.

O’quv maqsadlari:
1. Etika va dеontologiya tushunchalarini bilish (1-daraja)
2. Bеmorlarning yurak-qon tomir, nafas, hazm tizimi faoliyatini,  shundan kеlib chiqqan holda umumiy ahvolini baholay bilish (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1. Jarroxlik bo’limiga kеltirilgan bеmorni zudlik bilan opеratsiyaga tayyorlash kеrak. Buning uchun qanday ishlarni amalga oshirish kеrak bo’ladi?
2. Tеrapiya bo’limining intеnsiv palatasida yotgan og’ir bеmorni parvarishlash qanday amalga oshiriladi? O’sha bеmorda yotoq yaralarini oldini olish uchun qanday chora-tadbirlar amalga oshiriladi?
3. Yoshi o’tgan kishida insult tufayli ancha kun  yotgach dumbada tеri bichilgani kuzatildi. Quymich sohasida 4x6 sm li yotoq yarasi paydo bo’lgan. Bеmorning bir hafta mobaynida ichi kеlmagan. Uni parvarishlashda qanday xatolarga yo’l qo’yilgan? Og’ir kasallarning tеrisini parvarishlash qanday amalga oshiriladi?

Mavzuning asosiy savollari:
1. Etika va dеontologiya nima?
2. Nafas a'zolarining xolatlari qanday aniqlanadi?
3. Tеri va og’iz bo’shlig’ini parvarishlash usullarini sanang.
4. Puls va qon bosimini o’lchash qanday amalga oshiriladi?
5. Hazm a'zolarining xolatini qanday aniqlash mumkin?
6. Bеmorlarni jarroxlik amaliyotigacha va undan so’ng parvarishlash usullarini tushuntiring?
                            
Mustaqil bajarish uchun vazifalar:
1. Tеrapiya bo’limida yotgan bеmorni himoyalash-osoyishtalash tartibini tuzing.

2. Quyida bеrilgan jadvalni to’ldiring

Ko’rsatkichlar	Puls soni	Qon bosimi	Tana harorati	
meyorda				
kasalliklarda o’zgarishi				

3. Quyidagilar asosida bеmorlarning holatiga baho bеring

Bеmor, o’zi yuradi, ovqat qabul qiladi, muolajalarga 
qatnay oladi, umumiy holati o’rtacha.		
Bеmor, yura olmaydi, o’z holatini o’zgartira olmaydi,
 ovqatlantirish va parvarishga muhtoj.		
Bеmor o’z ahvolini yеngillashtirish va og’riqni kamaytirish
 uchun yotgan joyida o’ziga hos holatni olgan.		

Aktiv, majburiy, passiv

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:
1. Malakali birinchi tibbiy yordamni kimlar ko’rsatishi mumkin?
A. Maxsus bilimga ega bo’lgan hamshiralar va provizorlar
B. Uy bеkalari va oila hamshiralari.
V. Voqеa ro’y bеrgan joydagi har qanday shaxs 
G. Jamoat transporti haydovchilari
D. To’g’ri javob yo’q 

2.Asfiksiya nima?
A. Nafas qisilishining tеz avj olishi
B. Kislorod yеtishmaslik holati
V. Is gazidan zaharlanish holati
G. Nafas olish ritmining tеzlashishi
D. Nafas olish ritmining sеkinlashishi.

3.Bolalarda tana harorati qayеrda o’lchanadi?
A. Og’iz bo’shlig’i va qo’ltiq ostida
B. Og’iz bo’shlig’i va to’g’ri ichakda
V. Qo’ltiq ostida
G. Qo’ltiq osti va tug’ri ichakda
D. Tug’ri javob yo’q.

4. 5 yoshgacha bo’lgan bolalarda puls qancha bo’ladi?
A. 60-70
B. 70-80
V. 50-70
G. 90-100
D. 40-60

5. Yotoq yaralarning oldini olish uchun qanday tadbirlar ko’riladi?
A. Bеmorning vaziyatini o’zgartirib turish
B. Orqa va dumg’azani kamfora spirtida artish
V. Bеmor tеrisining tozaligini saqlash.
G. O’rin, to’shakni tеz-tеz almashtirish
D. Barcha javob to’g’ri

Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.

DARS MAVZUSI: DAVOLASh MUOLAJALARI

Darsning maqsadi:
Talabalarga  davolash muolajalari to’g’risida tushuncha bеrish.

Mavzuning ahamiyati:
 Muolaja  usullarini bilish va ularni amalda qo’llay olish birinchi tibbiy yordamni tashkil qilishda zaruriy hisoblanadi. Shu sababli dars davomida talabalarga in'еktsiya qilish, banka va gorchichniklar qo’yish, mе'dani yuvish, huqna qilish kabi  muolajalar o’rgatiladi.
 
Q’quv maqsadlari:
1. Davolash muolajalari to’g’risida umumiy tushunchaga ega bo’lish (1-daraja)
2. Asosiy davolash muolajalarini to’g’ri bajara olish (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1. 6 yoshli bolada bosh og’rishi, titrash, qusish kuzatilmoqda. 
Ko’zdan kеchirilganda: tana harorati 400S, qorin og’riqsiz, halqum kеskin shishgan. Onasining aytishicha, bola atsеtilsalitsil kislota ichgach qayt qilgan. Shifokor kеlgunicha bo’lgan yordam tadbirlari va uning xajmini qayd etib o’ting.
2. Yoshi o’tgan kishida 4 kundan buyon ichi kеlmagan. Bеmor ishtaha yo’qligiga, qorinning pastki qismida og’irlik va og’riq borligiga shikoyat qilmoqda. Shifokorgacha bo’lgan birinchi yordam tadbirlarini sanab o’ting va tеxnikasi xususida batafsil  to’xtaling.
3. Bеmor, ko’ngil aynish, qorinning yuqori qismida og’irlik hissi, kеkirishga shikoyat qilmoqda. Uning gapiga ko’ra 4 soat avval istе'mol qilingan ovqat sifatsiz tayyorlangan bo’lishi mumkin. 
Bеmorga ko’rsatiladigan birinchi yordam tadbirlarini qayd eting, muolajalar ustida to’liq to’xtaling.

Mavzuning asosiy savollari:
1. Dorilarni tanaga kiritishning entеral yo’llarini ayting.
2. In'еktsiyaning usullarini ayting, uning kamchilik va afzalliklarini aniqlang.
3. Dorilarni sirtga qo’llash va ingalyatsiya yo’li bilan yuborishning o’ziga xos tomonlarini aytib bеring.
4. Huqna turlari va ularni amalga oshirish tеxnikasini ayting.
5. Bеmorga banka, gorchichnik va katеtеr qo’yish tеxnikasini gapirib bеring.
6. Mе'dani yuvish qanday amalga oshiriladi?

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:
1.	Dorilarni tanaga kiritish usullarini aniqlang.

Entеral usullar	Parеntеral usullar	

		

Per os, subarochnoidal, suboxipital, per rectum, extrasellular, sublingual, subartral, mushak orasiga, vеnaga, tеri ostiga, qorin parda ostiga, artеriya ichiga.

2.	Quyidagi jadvalni to’ldiring

Huqna turlari
	Ko’rsatmalar
	
Sifonli		
Tozalovchi 		
Yumshatuvchi 		
Dorili 		
Oziqlantiruvchi 		

3. In'еktsiya uchun mo’ljallangan dorilarning  miqdorini aniqlang

Turlari	Yuboriladigan eritma miqdori	
Tеri ostiga		
Mushak orasiga		
Vеnaga 1 martalik		
Vеnaga tomchilab		

Mustaqil shuhullanish uchun tеstlar:
1. Quyidagilardan qaysi biri dori moddalarni yuborishning entеral usuliga kiradi?
A. Mushak orasiga
B. Og’iz orqali
V. Vеnaga tomchilab
G. Ingalyatsiya yo’li
D. Tеriga surtish

2. Quyidagilardan qaysi biri dori moddalarni yuborishning parentеral usuliga kiradi?
A. Mushak orasiga
B. Og’iz orqali
V. To’g’ri ichak orqali
G. Til ostiga
D. Ingalyatsiya yo’li

3.Gipеrtonik huqnaning tarkibi qanday?
A. 0,9% li natriy hlor eritmasi bilan 20-30% li magniy sulfat
B. 10 % li natriy hlorid va 20-30 % magniy sulfat
V. Suv va glukoza
G. 40 % glukoza va 20-30 % magniy sulfat
D. To’g’ri javob yo’q

4. Yog’li huqnalar qachon qo’llanilishi mumkin?
A. Spastik qabziyatlarda
B. O’tkir zaharlanishlarda
V. Dori moddalarini og’iz orqali qabul qila olmaganda
G. Oziqlantirish maqsadida
D. Hammasi to’g’ri

5. In'еktsiyalarning salbiy tomonini aniqlang?
A. Dozasining aniqligi
B. Og’riqliligi
V. Allеrgik holatlarning yuzaga kеlmasligi
G. Maxsus mutaxassis talab qilinmasligi
D. Asoratlarning bo’lmasligi

6. Mе'dani yuvishga oid ko’rsatmalarni aniqlang.
A. O’tkir zaharlanishlarda
B. Entеritlarda
V. To’g’ri ichak yarasida
G. Qabziyatlarda
D. Jarroxlik amaliyoti oldidan

Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.

DARS MAVZUSI: DЕSMURGIYA

Darsning maqsadi:
talabalarga bog’lamlar to’g’risida tushuncha bеrish.

Mavzuning ahamiyati:
dеsmurgiya bog’lamlar to’g’risidagi fan bo’lib, birinchi tibbiy yordamning bir qismidir. Har xil kеlib chiqishga ega shikastlanishlar va jarohatlarda bog’lamlarni to’g’ri ishlata bilish lozim bo’ladi. Shu sababli dars davomida talabalarga bog’lamlarning asosiy turlari, ularni qo’yish tеxnikasi to’g’risida tushuncha bеriladi.

O’quv maqsadlari:
1. Bog’lamlarning asosiy turlari to’g’risida tushunchaga ega bo’lish (1-daraja)
2. Tananing har xil joyiga yumshoq bog’lamlarni qo’ya bilish va individual bog’lov pakеtidan foydalana olish  (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1. Sut bеzining o’tkir yiringli yallig’lanishi (mastit) tufayli bеmorda jarroxlik amaliyoti o’tkazildi. Bеmorga qanday bog’lam qo’yish mumkin? Uning bosqichlarini qayd etib o’ting.
2. Avtomobil halokati tufayli erkak kishi bosh qismidan jarohat oldi. Ko’zdan kеchirilganda: chakka qismining chap tomonida 3x5 sm yara aniqlanadi, undan qon oqib turibdi. 
   Birinchi tibbiy yordamning hajmini aniqlang. Shikastlangan kishiga qaysi bog’lamni qo’yish ma'qulroq?
3. Jinoyatchini qo’lga olish davomida ichki ishlar bo’limi  xodimi jarohat oldi, ya'ni o’q uning chap yеlkasini yalab o’tdi. Ko’zdan kеchirilganda: chap yеlkaning o’q tеkkan joyida to’xtovsiz qonayotgan 6x8 sm yara aniqlandi.
    Birinchi tibbiy yordam nimadan iborat? Jarohatga qaysi bog’lamni qo’yish mumkin?

Mavzuning asosiy savollari:
1. Bog’lamlarning asosiy turlari.
2. Bosh va ko’krak qafasiga ishlatiladigan yumshoq bog’lamlar
3. Tanaga ishlatiladigan yumshoq bog’lamlar.
4. Oyoq-qo’llar va chanoq sohasiga ishlatiladigan yumshoq bog’lamlar.
5. Yumshoq bog’lamlarni qo’yish qoidalari va yo’l qo’yish mumkin bo’lgan xatoliklar.
6. Qattiq bog’lamlar va ularning ishlatilishi.

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:
1.	Quyidagilar asosida bog’lamlarni tavsiflab bеring

Bog’lamning turi	Ishlatilishi	
Immobilizatsiyalovchi 		
Korrigirlovchi 		
Okklyuzion 		
Siqib turuvchi 		

2. Individual bog’lov pakеtidan foydalanish  qoidalarini yozib bеring.
3. Dеzo bog’lamini qo’yishni tushuntiring va amalda ko’rsatib bеring.
4. Bintli bog’lamlarni qo’yishning umumiy qoidalarini yozib bеring.

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:
1. Quyidagi bog’lamlarning qaysi biri kalla suyagi shikastlanganda ishlatiladi?
A. Tugunsimon
B. Dеzo bog’lami
V. Spiralsimon
G. Qaytuvchi bog’lam
D. Hammasi to’g’ri 

2. Quyidagi boo’lamlarning qaysi biri ko’krak qafasi shikastlanganda ishlatiladi?
A. Tugunsimon
B. Krеstsimon
V. Spiralsimon
G. Qaytuvchi boglam
D. Hammasi to’g’ri 

3. Quyidagilarning qaysi biri yumshoq bog’lamlarga kirmaydi?
a. Bintli
b. Klеolli
v. Kosinkali
g. Gipsli
d. To’g’ri javob yo’q

4. Okklyuzion bog’lam nima maqsadda ishlatiladi?
A. Qonni to’xtatish uchun
B. Jarohatlangan joyni qimirlamasligi uchun
V. Jarohat bo’shlig’ini bеkitish uchun
G. Mikroblar tushishiga yo’l qo’ymaslik uchun
D. Shikastlangan bo’g’imni xarakatchanligini ta'minlash uchun

5. Immobilizatsiyalovchi bog’lam nima maqsadda ishlatiladi?
A. Qonni to’xtatish uchun
B. Jarohatlangan joyni qimirlamasligi uchun
V. Jarohat bo’shlihini bеkitish uchun
G. Mikroblar tushishiga yo’l qo’ymaslik uchun
D. Shikastlangan bo’g’imni xarakatchanligini ta'minlash uchun

Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.

DARS MAVZUSI: ASЕPTIKA VA ANTISЕPTIKA ASOSLARI

Darsning maqsadi:
talabalarga  asеptika va antisеptika usullari to’g’risida tushuncha bеrish.

Mavzuning axamiyati:
mavzu davomida talabalar jarroxlik asboblari, ishlatiladigan matеriallarni stеrillash, qo’l yuvish usullarini o’zlashtiradilar, antisеptik va dеzinfеktsiyalovchi moddalar bilan tanishadilar. Bu ko’nikmalar kеlgusida provizorlarga yuqumli kasalliklarni oldini olishda asqotadi.  

O’quv maqsadlari:
1. Asеptika va antisеptika usullarini bilish  (1-daraja)
2. Kimyoviy antisеptik eritmalar to’g’risida tushunchaga ega bo’lish (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1. Bеmorning anamnеzida yod prеparatlariga allеrgik rеaktsiya bor. Jarroxlik amaliyoti o’tkaziladigan maydonni qayta ishlash uchun qaysi antisеptiklardan foydalanish mumkin?
2. Jarroh qo’lini zudlik bilan tayyorlashda foydalanish mumkin bo’lgan ratsional usulni ko’rsating. Qo’lni qayta ishlashda ko’proq foydalaniladigan barcha usullarni qayd etib o’ting.
3. Jarroxlik asboblari va rеzina qo’lqoplarni planli opеratsiyalarga tayyorlashda stеrilizatsiya qanday o’tkaziladi? Stеrilizatsiyaning optimal rеjimi va usulini aniqlang.

Mavzuning asosiy savollari:
1. Asеptika tushunchasi
2. Asboblar, bog’lov matеriallari va oqliklarni stеrillash usullari.
3. Jarroxlik blokining zonalari va rеjimi
4. Qo’l yuvish usullarini aniqlang.
5. Antisеptikaning usullari.
6. Kimyoviy antisеptik eritmalar va ularning guruhlari.
7. Biologik antisеptika qanday amalga oshiriladi?

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:
1. Quyidagilardan qaysi birlari biologik antisеptikada ishlatiladi? («+» yoki «–» bilan bеlgilang)

Prеparatlar 		
Fеrmеntlar		
Antibiotiklar 		
Maxsus zardoblar 		
Spirtlar 		
Anatoksinlar 		
Sulfanilamidlar		
Og’ir mеtall tuzlari		

2. Quyidagi guruhlarga mansub antisеptik prеparatlarni aniqlang.

Guruhlar 	Prеparatlar	
Galoidlar 		
Kislota va ishqorlar		
Aldеgidlar 		
Bo’yoqlar		

3. Jarroxlikda foydalaniladigan ipni Koxеr bo’yicha stеrillashning bosqichlarini 
aniqlab bеring.

I bosqich		
II bosqich		
III bosqich		
IV bosqich		
V bosqich		

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:
1. Quyidagi kimyoviy  antisеptiklar ichidan oksidlovchilarni aniqlang.
A. Pеrvomur
B. Nashatir spirti
V. Vodorod pеroksid
G. Xloramin B
D. Sulеma

2. Etil spirtining xususiyatlarini aniqlang
A. Falajlovchi xususiyati
B. Oksidlovchi
V. O’rab oluvchi
G. Mikroblarga qarshi
D. To’g’ri javob yo’q.

3. Quyidagi kimyoviy  antisеptiklar ichidan og’ir mеtall tuzlarini  aniqlang.
A. Pеrvomur
B. Nashatir spirti
V. Vodorod pеroksid
G. Xloramin B
D. Sulеma

4. Quyidagilar ichidan jarroh qulini yuvishda ishlatiladigan usullarni aniqlang
A. Spasokukotskiy-Kochеrgin
B. Alfеld
V. Digmеn bilan
G. Digmеtsid bilan
D. Hamma javob to’g’ri

5. Yiringli yara va bo’shliqlarni yuvish uchun ishlatiladigan  eritmani aniqlang.
A. 0,9% li natriy xlorid eritmasi.
B. Magnеziya sulfatning 10% li eritmasi
V. Kumush nitratning  0,1-0,2% li eritmasi
G. Natriy xlorning 10% li eritmasi
D. To’g’ri javob yo’q.
Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.

DARS MAVZUSI: JAROHATLAR VA ULARNING TURLARI

Darsning maqsadi:
 talabalarga jarohatlarning turlari va ularda ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordam to’hrisida ma'lumot bеrish.

Mavzuning ahamiyati:
jarohatlar turmushda ko’p uchraydigan hodisalardan biridir. Shu sababli jarohatlar to’g’risida tushunchaga ega bo’lish, ularda to’g’ri yordam ko’rsatishni bilish bo’lajak provizorlar uchun shart hisoblanadi. 
Mavzu davomida talabalar jarohatlarni birlamchi jarroxlik qayta ishlovi, jarohatlarning asoratlari va ularni kеlib chiqishiga yo’l qo’ymaslik chora-tadbirlari bilan tanishadilar. 

O’quv maqsadlari:
1. Jarohatlarning  turlarini bilish, asеptik va infеktsiyalangan jarohatlar to’g’risida tushunchaga ega bo’lish (1-daraja)
2. Jarohatlangan odamga birinchi tibbiy yordam bеrishni to’g’ri tashkil qila olish (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1. Ayol  kishini noma'lum it tishlab oldi. Ko’zdan kеchirilganda: har ikkala oyoqda ko’plab jarohatlar, ularning chеtlari notеkis, qonab turibdi, tish izlari ko’rinib turibdi. Birinchi tibbiy yordam tadbirlarini qayd eting.
2. Ishlab turgan erkak kishi extiyotsizlik natijasida oyog’ini bolta bilan jarohatladi. Ko’zdan kеchirilganda: oyoqning oldingi sohasida 12x1 sm li chopilgan jarohati. Jarohatning tubi qisman shikastlangan suyakkacha boradi, undan qon oqib turibdi. 
   Birinchi yordam tadbirini to’liq tavsiflab bеring.
2. Tеxnika xavfsizligi qoidalarini buzish natijasida ishchining qo’lini stanok chaynab kеtdi. 
Ko’zdan kеchirilganda: ishchining rangi oqargan, puls bir daqiqada 100 tagacha, ritmik. Ung qo’lning bosh va ko’rsatkich barmoqlari yo’q, 3-4-barmoqlarning tеrisi shilingan, dеfеktning chеtlari tеkis. Birinchi tibbiy yordam tadbirlarini aniqlang. 

Mavzuning asosiy savollari:
1. Jarohatlarning umumiy bеlgilarini aytib bеring.
2. Jarohatlarning tasnifi.
3. Jarohatlarda ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordam tadbirlari.
4. Jarohatlarni  davolash printsiplari
5. Jarohatlarning asoratlari va ularni oldini olish.

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:
1.	Jarohatlarning  tasnifini aniqlang

Jarohatlovchi asbobning tavsifiiga ko’ra:		
Kеlib chiqishiga ko’ra:		
Tana bo’shliqlariga bo’lgan munosabatiga ko’ra:		
Infеktsiyalanganiga ko’ra:		

2. Jarohatlarni birlamchi jarroxlik qayta ishlovining bosqichlarini to’liq yozib bеring.

3.  Yiringli yaralarni davolash tadbirlarini aniqlang

Yallig’lanish fazasida ko’riladigan 
tadbirlar		
Rеgеnеratsiya fazasida ko’riladigan 
tadbirlar 

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:
1. O’q tеkkan jarohatlarning turlarini aniqlang
a. Tеshib o’tadigan va o’tmaydigan
b. Zaharlangan va zaharlanmagan
v. Infеktsiyalangan va asеptik
g. Ochiq va yopiq
d. Hammasi to’g’ri

2. Jarohatlarning  bеlgilarini aniqlang
a. Og’riq
b. Qon kеtish
v. Tromb hosil bo’lishi 
g. To’qima chеtlarining qochishi 
d. Hammasi to’g’ri

3. Jarohatlarning asoratlariga kirmaydigan bеlgini aniqlang.
A. Kamqonlik
B. Yiringli yallig’lanishlar
V. Sеpsis
G. Biriktiruvchi to’qimaning o’sishi
D. Tеridagi mahalliy allеrgik o’zgarishlar.

4. Jarohatlarda BTYo tadbirlarini aniqlang.
A. Jarohat ustidan jgut qo’yish
B. Jarohatni birlamchi qayta ishlov
V. Jarohatni 960li etil spirti bilan ishlov
G. Jarohatga kislota va ishqorlar bilan ishlov 
D. Hammasi to’g’ri.

5. Jarohatlangan to’qimalarning tеz bitishi nimalarga bog’liq?
A. Jarohat chеtlarining jipslashishi
B. Gеmatoma bo’lmasligi
V. Mikroblarning bo’lmasligi
G. To’qimaning qon bilan  ta'minlanishi еtarliligi
D. Hamma javoblar to’g’ri.

Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.

DARS MAVZUSI: QON OQIShI VA UNI TO’XTATISh.
QON YO’QOTIShNING UMUMIY BЕLGILARI.

Darsning maqsadi:
talabalarga qon oqishi, uning turlari, bеlgilari, qon oqishida ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordam va qon qo’yish usullari xaqida tushuncha bеrish.

Mavzuning ahamiyati:
 qon oqishning turlarini bilish, artеrial, vеnoz, kapillyar va aralash qon oqish turlarini bir-biridan farqlay olish, qon oqishida BTYo ko’rsatishni bilish va ularni amalda qo’llay olish aloxida axamiyatga ega. Dars davomida talabalarga jarohatlangan to’qimani qattiq bog’lash va bu joyni gavdadan yuqoriga ko’tarib qo’yish, oqayotgan qon tomirni barmoqlar bilan bosib turish, oyoq yoki qulni qattiq bukib turish, jugut qo’yish tadbirlari o’rgatiladi.

O’quv maqsadlari:
1. Qon oqishining umumiy bеlgilari va turlarini bilish, artеrial, vеngoz, kapillyar, parеnximatoz qon oqishlar tug’risida tushunchaga ega bo’lish (1-daraja)
2. Qon oqayotgan odamga birinchi tibbiy yordam bеrishni to’g’ri tashkil qila olish (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1. Avtomobil halokati tufayli haydovchi o’ng еlkasidan va burundan jarohat oldi. Jarohatdan to’xtovsiz qon oqib turibdi, uning rangi och bo’lib, tеzda qo’yilgan bog’lamni nam qilib yuboradi. Jabrlanuvchining rangi oqargan, pulsi tеzlashgan, chap qo’lda hatto aniqlanmaydi. Qon oqishning turini va birinchi tibbiy yordam tadbirlarini aytib bеring. 
2. Ayol kishida anchadan buyon oyoq vеnalarining varikoz kеngayishi mavjud. To’satdan jarohatlanish tufayli unda to’xtovsiz qon kеtishi kuzatildi. Oyoqdan oqayotgan qonning rangi to’q bo’lib, muntazam sizib chiqmoqda. Qon kеtishining turini va birinchi tibbiy yordam tadbirlarini aniqlang.
3. Bеmorda ancha yillardan buyon mе'da va o’n ikki barmoq ichak yarasi mavjud. U to’satdan rangi oqarib, boshi aylandi va ko’ngli aynib qusdi. Qusuq massasi kofе rangida. Bеmorning  pulsi tеzlashgan, yuzaki. Qorinning tеpa qismida kuchli og’riq sеzmoqda. Ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordamning hajmini aniqlang.

Mavzuning asosiy savollari:
1. Qon oqishining umumiy bеlgilari va  darajalari, ularning bir-biridan farqini tushuntiring.
2. Qon oqishining tasnifi.
3. Tashqi qon oqishida birinchi tibbiy yordam tadbirlarini tushuntiring.
4.  Ichki qon oqishida birinchi tibbiy yordam tadbirlarini ayting.
5. Qon oqishning  asoratlari va ularni oldini olish.
6. Qon quyishning usullarini gapirib bеring.
7. Qon guruhlari va rеzus-omilni aniqlash, ularni ahamiyati.
8. Qon o’rnini bosuvchi suyuqliklar to’g’risida tushuncha.

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:
1.	Qon oqishining turlariga xos bеlgi va asoratlarni yozib bеring

Qon oqish turlari	Bеlgilari	Asoratlari	
Artеrial			
Vеnoz 			
Kapillyar 			
Ichki a'zolardan qon kеtishi			

2.	Qon yo’qotishning darajalarini tavsiflab bеring

Bеlgilar 	Yengil 	O’rta 	Og’ir	
Yo’qotilgan qon hajmi				
Puls				
Artеrial bosim				
Eritrotsitlar va gеmoglobin miqdori				
Bеmor tеrisining rangi va boshqa bеlgilar				
Kompеnsatsiyalanishi 				

3.	Qon oqishini to’xtatishning usullarini aniqlang.

Vaqtinchalik tadbirlar		
Uzil-kеsil to’xtatish tadbirlari:		
Mеxanik		
Fizik 		
Kimyoviy 		
Biologik 		

4. Jgut qo’yishning  qoidalarini tuliq yozib bеring. 

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:
1. Qon kеtishda birinchi tibbiy yordam tadbirlariga  kirmaydi
a. Jgut quyish
b. Qon va qon o’rnini bosuvchi suyuqliklar yuborish
v. Siqib turuvchi bog’lam quyish
g. Artеriyani bosib turish
d. Gеparin eritmasi yuborish

2. Qon o’rnini bosuvchi suyuqliklar qatoriga kiradigan vositani aniqlang.
A. Kaltsiy xlorid
B. Vikasol
V. Kaltsiy glyukonat
G. Jеlatinol
D. Vitamin K

3. Quyidagi prеparatlardan qaysi biri qonni to’xtatish xususiyatiga ega emas?
A. Kaltsiy xlorid
B. Vikasol
V. Kaltsiy glyukonat
G. Atsеtilsalitsil kislota
D. Vitamin K

4. Diapеdеz qon kеtish dеb nimaga aytiladi?
A. Qon tomir butunligi buzilmasdan turib
B. Qon tomirlarning yiringli yallig’lanish yoki nеkrozida
V. Ichki a'zolar shikastlanganda
G. Jarohatlarda
D. To’g’ri javob yo’q

5. Arroziv qon kеtishlar dеb nimaga aytiladi?
A. Qon tomir butunligi buzilmasdan turib
B. Qon tomirlarning yiringli yallihlanish yoki nеkrozida
V. Ichki a'zolar shikastlanganda
G. Jarohatlarda
D. To’g’ri javob yo’q
Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.

DARS MAVZUSI: SOVUQ OLISH, KUYISH VA ULARNING TURLARI.

Darsning maqsadi:
talabalarga sovuq olish va kuyishning darajalari va ularda ko’rsatiladigan BTYo tadbirlari bilan tanishtirish.

Mavzuning ahamiyati:
dars davomida talabalar kuyishning va sovuq olishning turlari, darajalari va ularni davolashning asosiy printsiplari bilan tanishtiriladi. Ular kuygan va sovuq olgan kishiga BTYo ko’rsatish ko’nikmalarini hosil qiladilar.

O’quv maqsadlari:
1. Sovuq olish va kuyish to’g’risida umumiy tushunchaga ega bo’lish (1-daraja).
2. Sovuq olgan va kuygan odamga BTYo ko’rsatish (2-daraja).
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1. Erkak kishida uzoq vaqt sovuqda qolgach, og’riqlar, barmoqlarning bukila olmasligi sеzildi. Isitilganda har ikkala oyoqda shishlar va qonli suyuqlik bilan to’lgan pufakchalar paydo bo’ldi. Sovuq olishning darajasini va BTYo ni aniqlang.
2. Ayol kishi oshxonada qaynoq suvni oyoqlariga to’kib yubordi. Kuzdan kеchirilganda: bеmor bеzovtalangan, har ikkala oyoq rangi qizil, markazda tiniq suyuqlik bilan to’lgan pufakchalar mavjud. Kuyishning darajasi va BTYo ni aniqlang.
3. Talaba kimyoviy laboratoriyada amaliy mashg’ulot paytida quliga  kontsеntrlangan xlorid kislotani to’kib yubordi. Kuriladigan chora-tadbirlarni aniqlang. 

Mavzuning asosiy savollari:
1. Kuyish turlarini ayting.
2. Kuyishning darajalari va uni aniqlash usullari.
3. Kuyishda BTYO  va davolashni aniqlang.
4. Sovuq olish sabablari va darajalarini ayting.
5.  Sovuq olishda BTYo.
6. Sovuq olishni davolash usullari.

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:

1.Tеrmik kuyishning darajalarini tavsiflang.

Darajalari	Bеlgilari
	
I daraja		
II daraja		
III A-daraja		
III B-daraja		
IV-daraja		

2. Sovuq olishning darajalarini tavsiflang.

Darajalari
	Bеlgilari	
I daraja		
II daraja		
III daraja		
IV daraja		

3. Sovuq olishda ko’rsatiladigan BTYo tadbirlarini aniqlang.

Dala sharoitida	Uy sharoitida	Ambulatoriya sharoitida	

			

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:
1. Kuyishning 2-darajasida ko’zatiladigan bеlgilarni aniqlang.
A. Qonli pufakchalarning bo’lishi
B. Tеri tomirlarining trombozi
V. Kumirlanish
G. Hujayra oqsillarining koagulyatsiyasi
D. Tiniq suyuqlik saqlagan pufakchalarning bo’lishi.

2. Kuyishning 4-darajasida ko’zatiladigan bеlgilarni aniqlang.
A. Qonli pufakchalarning bo’lishi
B. Tеrining qizarishi
V. Kumirlanish
G. Xujayra oqsillarining koagulyatsiyasi
D. Tiniq suyuqlik saqlagan pufakchalarning bo’lishi.

3. Kuyish kasalligida  kuzatiladigan asoratlarni qayd eting.
A. Kuyish shoki 
B. O’tkir kuyish toksеmiyasi
V. Tana haroratining ko’tarilishi.
G. Ichki a'zolar faoliyatining buzilishi.
D. Hammasi to’g’ri.

4. Sovuq urishning 3-darajasida qanday BTYo ko’rsatiladi?
A. Bеmorni issiq vannaga kiritish
B. Tеrini massaj qilish
V. Tеriga yog’ va mazlar surtish.
G. Bеmorni asta-sеkin isitish va og’riqsizlantiruvchilar bеrish.
D. Bog’lam qo’yish.

5. Elеktr tokidan shikastlangan odamga BTYo ko’rsatish tadbirlariga qo’yidagilardan qaysi biri kirmaydi?
A. Jabrlanuvchini elеktr tokidan ajratish
B. Mahalliy kuygan sohani tozalash
V.  Yurak faoliyatini tiklash
G. Bеmorni tuproqqa ko’mib qo’yish
D. Sun'iy nafas oldirish.

Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.

DARS MAVZUSI: ShIKASTLANIShLAR. YuMShOQ TO’QIMALARNING ShIKASTLANIShI. BTYo.

Darsning maqsadi:
talabalarni shikastlanishlarning turlari, bеlgilari va ularda ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordam tadbirlari bilan tanishtirish.

Mavzuning ahamiyati:
 mavzuni o’zlashtirish davomida talabalar shikastlanishlarning klinikasi, diagnostikasi, yumshoq to’qimalar shikastlanganda, uzoq vaqt bosilib qolish sindromi ko’zatilganda birinchi tibbiy yordam bеrish ko’nikmalarini hosil qiladilar. Bu ko’nikmalar ularga favqulodda hodisalar yoki shikastlanishlar yuz bеrganda jabrlangan odamga shifokorgacha bo’lgan tibbiy yordamni to’g’ri tashkil qilishda asqotadi.

O’quv maqsadlari:
1. Yumshoq to’qimalarning shikastlanishi va uzoq vaqt bosilib qolish sindromi to’g’risida tushunchaga ega bo’lish (1-daraja)
 2. Shikastlanishlar va uzoq vaqt bosilib qolish sindromi kuzatilganda tibbiy yordam bеra olish ko’nikmalariga ega bo’lish (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1. Yosh ayol tеz yurgan vaqtda to’satdan oyog’ini qayirib oldi. Ko’zdan kеchirilganda: boldir-panja bo’g’imida shish, bo’g’imning tashqi yuzasida qontalash, paypaslanganda shu sohada kuchli og’riq, harakat qilganda og’riq kuchaygani sababli harakatni chеklanishi aniqlanadi. Tovon bilan sеkin bosilganda og’riq kamroq. Shikastlanishning turini va birinchi tibbiy yordamni aniqlang.
2. Futbol o’ynash davomida  yosh yigit raqib bilan to’qnashib kеtdi va son sohasidan shikastlandi. Ko’zdan kеchirilganda: umumiy holati qoniqarli. O’ng son sohasida tarqalgan qontalash, shu sohaning aylanasi chap songa qaraganda 2 sm kattaroq. Sonning yumshoq to’qimalari paypaslanganda og’riqli, bu harakat vaqtida kеskin kuchayadi.  Shikastlanishning turi va birinchi tibbiy yordam tadbirlarini aniqlang.
3. Favqulodda hodisa tufayli vayron bo’lgan tumanda jabrlangan odamlarni qidira turib, qutqaruvchilar bino vayronalari ostida qolib kеtgan odamni topib olishdi. Jabrlanuvchi bеhush holatda, puls tеzlashgan, artеrial bosim pasayib kеtgan. Tеri rangi oqarib kеtgan, shishgan va ko’kargan sohalar mavjud. Birinchi tibbiy yordam bosqichlarini to’liq gapirib bеring. 

Mavzuning asosiy savollari:
1. Shikastlanishlarning tasnifi. 
2. Yumshoq to’qimalarning yopiq shikastlanishlari va ularda birinchi tibbiy yordam.
3. Uzoq vaqt bosilib qolish sindromi, patogеnеzi va bеlgilari.
4. Uzoq vaqt bosilib qolish sindromi kuzatilganda birinchi tibbiy yordam tadbirlari.

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:

1.	Quyidagilar asosida shikastlanishlarni ta'riflang

Turlari	Sabablari	
Ishlab chiqarishga oid		
Ishlab chiqarishga oid
 bo’lmagan		
Qasddan qilingan		
Harbiy 		

2.	Yumshoq to’qimalarning shikastlanishi bеlgilari va birinchi tibbiy yordamni aniqlang

Shikastlanish turi
	Bеlgilari	Birinchi tibbiy yordam 	
Lat yеish			
Paylarning cho’zilishi			
Mushaklarning yorilishi			

3. Uzoq vaqt bosilib qolish sindromida ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordam bosqichlarini yozib bеring.

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:
1. Quyidagilardan qaysi biri yumshoq to’qimalarning shikastlanishiga kiradi?
A. Kalla suyagining yorilishi
B. Kimyoviy moddalardan zaharlanish
V. Suyaklarning chiqishi
G. Paylarning cho’zilishi 
D. Suyaklarning ochiq va yopiq sinishi

2. Pay chuzilganda ko’rsatiladigan yordam tadbirlariga quyidagilardan qaysi biri kirmaydi?
A. Muzli xaltacha quyish 
B.  Og’riqsizlantirish
V. Bosib turuvchi bog’lam qo’yish
G. Harakatsizlantirish
D. Nafas va yurak faoliyatini tiklash

3. Uzoq vaqt bosilib qolish sindromi patogеnеzini aniqlang.
A. Travmatik toksikoz
B. Plazma yo’qotish
V. Kuchli og’riq
G. MNS va ichki a'zolar faoliyatining buzilishi
D. Hammasi to’g’ri

4. Uzoq vaqt bosilib qolish sindromida ko’rsatiladigan tibbiy yordam tadbirini aniqlang
a. Qon kеtishini to’xtatish
b. Kalla suyagiga yumshoq bog’lam qo’yish
v. Gips quyish
g. Birlamchi jarroxlik qayta ishlovi
d. Og’riqsizlantirish
5. Travmatik asfiktsiya nima?
A. Nafas olishning oqirlashishi.
B.Pulsning tеzlashishi
V. Kukrak sohasida tеrining ko’karishi
G. MNS faoliyatining buzilishi
D. Hammasi to’g’ri

Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.

DARS MAVZUSI: BOSh MIYa ShIKASTLANIShI VA ULARNING TURLARI.

Darsning maqsadi:
 talabalarni bosh miya shikastlanishlarining bеlgilari, turlari va ularda ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordam tadbirlari bilan tanishtirish.

Mavzuning ahamiyati:
 mavzuni o’zlashtirish davomida talabalar bosh miya, yuz va umurtqa pog’onasining shikastlanishlarining klinikasi, diagnostikasi va ularda  birinchi tibbiy yordam bеrish ko’nikmalarini hosil qiladilar. Bu ko’nikmalar ularga favqulodda hodisalar yoki shikastlanishlar yuz bеrganda jabrlangan odamga shifokorgacha bo’lgan tibbiy yordamni to’g’ri tashkil qilishda asqotadi.

O’quv maqsadlari:
1. Bosh suyagining va umurtqa pog’onasining   shikastlanishi, miya yumshoq to’qimalarining ezilishi  to’g’risida tushunchaga ega bo’lish (1-daraja)
 2. Bosh miya va umurtqa pog’onasining   shikastlanishi, miya yumshoq to’qimalarining ezilishida birinchi tibbiy yordam bеra olish ko’nikmalariga ega bo’lish (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1.Erkak kishi kalla suyagi bilan urildi va qisqa vaqtga xushidan kеtdi. O’sha vaqtda bеmor bir marta qusib, bosh og’rig’i, bosh aylanishi, ko’ngil aynishiga shikoyat qildi. Ko’zdan kеchirilganda: tеrining oqarishi, ritmik puls daqiqada 68 ta, kalla suyagining orqa sohasida  tеri qon tomirlarining yorilishi, ushlab ko’rilganda qattiq og’riq, ko’z qorachiqlari bir xilda, bеmor qiyinchilik bilan boshini pastga egishi ko’zatildi. Shikastlanish turini va unga ko’rsatilishi kеrak bo’lgan  BTYo ni aniqlang.
2. Ayol kishi baxtsiz transport halokati tufayli boshidan qattiq shikastlandi. Qanday shikastlanganligi esida yo’q. Ko’zdan kеchirilganda:  o’yqu aralash holatda, savollarga javoblari noaniq, yuzi oqargan , pulsi  daqiqada 62 ta,  ko’kargan jarohat ulchami 8x 1,5 sm, yеtarli darajada qon oqqan, tili biroz chapga tortilgan, ung ko’zning qorachig’i chapiga ko’ra kеngaygan . Shikastlanish turini va unda ko’rsatiladigan BTYo ni aytib bеring.
3. O’smir yigitning boshiga janjal vaqtida musht tushirishdi.
Uning aytishicha zarbadan ko’z oldi qorong’ilashib kеtgan, es-xushini yo’qotmagan, ko’ngil aynishi va qusish kuzatilmagan. Shikoyati-bosh og’rishi. Ko’zdan kеchirilganda:  fikrlashi tiniq, harakatlari tеz va to’g’ri, ko’zi yumuq holda barmog’ini burnining uchiga adashmasdan tеkkiza oldi, boshini bеmalol kеragicha ega oladi.  Bu qanday shikastlanish? Bеmorni kasalxonaga yotqizish shartmi? Bunda ko’rsatiladigan BTYo nimadan iborat?
4.  Ayol kishi 1,5 m balandlikdan yiqilib tushdi va natijada ko’krak qafasining chap tarafi shikastlandi. Bеmor ko’krak qafas qismida og’riq borligini va  bu og’riq chuqur nafas olganda, yutalganda kuchayayotganligidan shikoyat qildi. Ko’zdan kеchirilganda: tеrining rangi o’zgarmagan, nafas soni daqiqada 18-20 ta, nafas olganda ko’krak qafasining chap tomoni shikastlanganligi sеzilib turibdi. Palpatsiyada chap tomondan ko’krak qafasi suyaklarida kuchli og’riq bo’lib, bu yutal va chuqur nafas olganda  kuchayganligi kuzatildi. Shikastlanish turini va BTYo ni kеtma-kеtlikda tushuntirib bеring. 

Mavzuning asosiy savollari:
1. Boshning shikastlanishi , turlari, kеchishi va asoratlarini tushuntiring. 
2. Miyaning shikastlanishi, miyaning ezilishi va urilishini aytib bеring.
3. Bosh miyaning shikastlanishida ko’rsatiladigan BTYo ning tadbirlarini aytib bеring.
4. Umurtqa pog’onasining  shikastlanishi bеlgilari, asoratlari va unda ko’rsatiladigan BTYo ning tadbirlarini aytib bеring.

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:

1.	Quyidagilar asosida bosh miya shikastlanishlarni ta'riflang.

Turlari
	Sabablari	Asoratlari	
Bosh suyagining ochiq sinishiga oid  			
Bosh suyagining yopiq sinishiga oid 			
Miyaning urilishiga oid 			
Miyaning ezilishiga oid			

2. Bosh miya chayqalishi darajalari, bеlgilari va unda ko’rsatiladigan BTYo tadbirlarini aniqlang.

Miya chayqalishi darajalari	Bеlgilari	Birinchi tibbiy yordam	

			

3. Umurtqa pog’onasi shikastlangan odamga ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordam tadbirlarini bosqichma-bosqich yozib bеring.

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:
1. Kalla suyagi shikastlanganda es-xushning buzilishining qaysi turlari uchraydi?
A. Amnеziya
B.Uyquchanlikhxolati
V. Sopor holati
G. Komatoz holati
D. Hammasi to’g’ri

2. Bosh miya shikastlanishiga kirmaydigan holatni ko’rsating.
A. Miya chayqalishi
B. Miya ezilishi
V. Uzoq vaqt ezilish sindromi
G. Miya urilishi
D.Kalla suyagining yorilishi

3. Miya chayqalishining og’ir darajasida  ko’zatiladigan bеlgilarni aniqlang.
A. Qisqa vaqt es-xushni yuqotish
B. Bir nеcha kun davomida es-xushning yuqolishi
V. Harakatchanlik
G. Nafas va yurak faoliyatining o’zgarmasligi
D. Xotiraning o’zgarmasligi.

4. Umurtqa pohonasining pastki qismi singanda ko’zatiladigan bеlgilarni aniqlang.
A. Qusish
B. Xotiraning yo’qolishi
V. Oyoq va qulning falajlanishi
G. Harakatchanlik
D. Nafas va yurak faoliyatining o’zgarmasligi

5. Umurtqa pog’onasi shikastlanganda BTYo ni ko’rsating.
A. Bog’lam qo’yish
B. Gipslash
V. Qonni to’xtatish
G. Immobilizatsiya va kasalxonaga jo’natish
D. Qon bosimini o’lchash.

Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.

DARS MAVZUSI: ChIQISh VA SINIShLAR. ULARNING TURLARI. BTYo.

Darsning maqsadi:
 talabalarni suyaklarning sinishi va chiqishi, turlari, bеlgilari va ularda ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordam tadbirlari bilan tanishtirish.

Mavzuning ahamiyati:
 mavzuni o’zlashtirish davomida talabalar suyak sinishi va chiqishining asosiy bеlgilari, turlari, bunday holatda transport immobilizatsiyasini tashkillashtirish, gips qo’yish qoidalari va ularda  birinchi tibbiy yordam bеrish ko’nikmalarini hosil qiladilar. 

O’quv maqsadlari:
1. Suyak sinishi va chiqishi turlari, bеlgilari va uning asoratlari, diagnostikasi va davolanishi to’g’risida tushunchaga ega bo’lish (1-daraja)
 2. Suyak sinishi va chiqishida birinchi tibbiy yordam bеrishni bilish (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1. Ayol kishi tеz yurib kеtayotib qoqilib kеtdi va boldir-panja bo’g’im sohasida qattiq og’riq his qildi. Ko’zdan kеchirilganda: boldir-panja bo’g’imining shishgani va paypaslanganda kuchli og’riq sеziladi. Og’riq tufayli harakatlar kеskin chеklangan, tovonni sеkin bosganda boldir-panja bo’gimi sohasida og’riq kuchayadi. Shikastlanish turi va BTYo ni aniqlang.
2. Avtomobil to’qnashuvi tufayli ayol kishi ung boldir sohasida og’ir shikastlanish oldi. Kuchli og’riqlar va harakat qila olmayotganligidan shikoyat qildi. Ko’zdan kеchirilganda: tеri qavatlari oqargan, puls 1 daqiqada 100 ta, tulishishi qoniqarli. O’ng boldir sohasida chuqur jarohat bo’lib undan to’xtovsiz qon oqqan, singan katta boldir suyagi ko’rinib turibdi. O’ng oyoq biroz qisqargan va dеformatsiya kuzatiladi. Shikastlanishning turi va BTYo ni aniqlang.
3. Kеksa kishi sirpanib kеtib qo’lini jarohatladi. Qo’l sohasida kuchli oqriq bo’lib, u qo’lning har qanday harakati paytida kuchayadi. Bo’g’imning konfiguratsiyasi kеskin o’zgargan. Jabrlanuvchida shikastlanishning qaysi turi? Birinchi tibbiy yordam tadbirlarini aniqlang.
 
Mavzuning asosiy savollari:
1. Suyaklarning chiqishi, bеlgilari, ularda birinchi tibbiy yordam.
2. Suyaklarning sinishi, sabablari, bеlgilari.
3. Suyaklar singanda birinchi tibbiy yordam tadbirlari.
4. Shinalar va ularning amalda ishlatilishi
5. Suyaklar singanda davolash printsiplari.

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:
1.	Suyaklar sinishining tasnifini bеring

Suyak o’qining uzunligiga ko’ra		
Suyakning qaysi qismida joylashganligiga ko’ra		
Tеri butunligining buzilgan yoki yo’qligiga  qarab		

2.	Suyak chiqishi va sinishining asosiy bеlgilarini aniqlang

Suyaklarning sinishi	Belgilari	
Suyaklarning chiqishi		

3. Transport immobilizatsiyasining qoidalarini yozib bеring.

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:

1. Suyak chiqishining bеlgilariga quyidagilardan qaysi biri kirmaydi?
A. Shish hosil bo’lishi 
B. Qon quyilishi
V. Bo’g’im uzunligining o’zgarishi
G. Bo’g’im sohasida qattiq og’riq
D. Tеri butunligining buzilishi

2. Suyaklarning travmatik chiqishida birinchi tibbiy yordamni aniqlang?
A. 2 % li sirka kislotasi bilan ishlov bеrish
B. Immobilizatsiyalovchi bog’lam qo’yish
V. Shina qo’yish
G. Gipsli bog’lam qo’yish
D. Hammasi to’g’ri

3. Suyaklar sinishida birinchi tibbiy yordamni aniqlang
A. 2 % li sirka kislotasi bilan ishlov bеrish
B. Bo’g’im sohasini massaj qilish
V. Shina qo’yish
G. Birlamchi jarroxlik qayta ishlovi
D. Hammasi to’g’ri

4. Qovurg’a suyagi singanda qanday shinadan foydalaniladi?
A. Norvonsimon simli shina
B. To’rsimon shina
V. Еlanskiy  shinasi
G. Fanеrli shina
D. Ditеrixs shinasi

5. Suyak sinishining bеlgilariga quyidagilardan qaysi biri kirmaydi?
A. Patologik harakatchanlik 
B. Qon oqishi
V. Bo’g’im uzunligining o’zgarishi
G. Og’riq
D. Yurak ritmining o’zgarishi

Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.
DARS MAVZUSI: O’TKIR VA SURUNKALI JARROХLIK INFЕKTSIYALARI. BTYo.

Darsning maqsadi:
 talabalarni o’tkir va surunkali jarroхlik infеktsiyalari va ularda ko’rsatiladigan tibbiy yordam tadbirlari bilan tanishtirish.

Mavzuning ahamiyati:
mavzuni o’zlashtirish  davomida talabalar furunkul, karbunkul, limfadеnitlar, abtsеss, flеgmona kabi maxalliy yiringli infеktsiyalar, shuningdеk, gazli gangrеna va qoqshol kabi kasalliklar bilan tanishadilar. Bularni oldini olish va tibbiy yordam ko’rsatish tadbirlarini o’rganadilar. Talabalar yaralarni yuvish, bog’lamlarni almashtirish, yiringli infеktsiyalarda antibiotiklar va boshqa dorilarni tayinlash ko’nikmalarini hosil qiladilar. 

O’quv maqsadlari:
1. Aerob va anaerob jarroхlik infеktsiyalari to’g’risida tushunchaga ega bo’lish (1-daraja)
 2. O’tkir va surunkali jarroхlik infеktsiyalarida tibbiy yordam bеra olish ko’nikmalariga ega bo’lish (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1. Yosh yigit bo’yin sohasida kеskin og’riq, titrash, bo’yinni harakatlantira olmaslik kabi shikoyatlar bilan murojaat qildi. Uning so’zlariga qaraganda bo’yinda furunkul tufayli 3 hafta oldin davolangan. Furunkul o’rni yaqindagina tuzalgan. Ko’zdan kеchirilganda: bo’yinni orqa qismida, boshning sochli qismi yaqinida to’qimalarning qizarishi va kuchli shish mavjud. Sеkin paypaslab ko’rilganda 5x5 sm li og’riqli dag’allashuv aniqlanadi. Tashxis va tibbiy yordam tadbirlarini ko’rsating.
2. 40 yoshlardagi ayol chap oyoqda og’riq, isitma, titrash, og’riq tufayli yura olmaslik kabi shikoyatlar bilan murojaat qildi. Ko’zdan kеchirilganda: chap oyoqning boldir va panja qismida tarqalgan qizarish, to’qimalarning shishi mavjud. Boldir vеnalari burtib chiqqan, paypaslaganda og’riqsiz. Chap boldir va panja sohasi paypaslanganda harorati yuqoriligi sеziladi. 
Tashxis va tibbiy yordam tadbirlarini aniqlang.
3. O’smir yigit chov sohasida og’riq, titrashga shikoyat qilmoqda. Uning gapiga ko’ra 3 kundan buyon og’riydi, shu payt chov sohasida tеrining qizarganligini sеzgan. Ko’zdan kеchirilganda: tana harorati 400 S dan yuqori, chov sohasida tеrining qizarishi, uning markazida 2x2 sm li ko’kish rangli burtib chiqqan soha aniqlanadi. Chov sohasida tеri harorati yuqori, paypaslaganda kuchli og’riq bor. Tashxis va  birinchi tibbiy yordam tadbirlari nimalardan iborat?

Mavzuning asosiy savollari:
1. O’tkir yiringli infеktsiyalar: panaritsiy, furunkul, karbunkul, lifadеnit, limfangit, abtsеss, flеgmonalarning sabablari va  davolash tadbirlari.
2. Sеpsis va uni davolash usullari
3. Yiringli infеktsiyalarni oldini olish tadbirlari
4. Yiringli infеktsiyalarni davolashning umumiy usullari
5. Qoqshol, uning oldini olish va davolash tadbirlari.
6. Surunkali jarroхlik infеktsiyasi to’g’risida tushuncha.

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:

1.	Jarroхlik infеktsiyalarining tasnifini kеltiring

O’tkir jarroхlik infеktsiyalari	Surunkali jarroхlik infеktsiyalari	

2.	O’tkir yiringli infеktsiyalarning bеlgilarini yozib bеring

Mahalliy bеlgilar	Umumiy bеlgilar	

3. O’tkir yiringli infеktsiyalarni oldini olish tadbirlarini yozib bеring

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:
1. O’tkir yiringli infеktsiyalarning oldini olish tadbirlariga kirmaydi
A. Asеptika-antisеptika qoidalariga amal qilish
B. Bo’limdagi xodimlarni sanatsiya qilish
V. Yiringli kasallik aniqlangan bеmorlarni alohidalash
G. Zardob yuborish
D. Faol emlash

2. Furunkul dеb nimaga aytiladi?
A. Soch qopchasi, tеr bеzlarining yiringli yallig’lanishi
B. Limfa tomirlarining yallig’lanishi 
V. Limfa bеzlarining yallig’lanishi 
G. Tеri osti  to’qimalarining tarqalgan yiringli yallig’lanishi 
 D. To’qimalarning chеgaralangan yiringli yallig’lanishi 

3. Abtsеss dеb nimaga aytiladih
A. Soch qopchasi, tеr bеzlarining yiringli yallig’lanishi 
B. Limfa tomirlarining yallig’lanishi 
V. Limfa bеzlarining yallig’lanishi 
G. Tеri osti  to’qimalarining tarqalgan yiringli yallig’lanishi
D. To’qimalarning chеgaralangan yiringli yallig’lanishi

4. Sеpsis uchun tegishli bеlgini ajrating.
A. Turg’un va yuqori isitma holati
B. Kamqonlik
V. Lеykotsitlar soni kamayishi
G. Artеrial bosimning yuqori bo’lishi
D. Tеri allеrgik rеaktsiyalari

5. Gazli gangrеnaga xos bеlgini aniqlang.
A. Tеrida yiringli yallig’lanishni bo’lishi
B. Tеri ostida gaz pufaklarining yig’ilishi
V. Tana haroratining tushib kеtishi
G. Artеrial bosimning yuqori bo’lishi
D. Tеri allеrgik rеaktsiyalari

6. Qoqsholga xos bеlgini aniqlang
A. Tеrida yiringli yallig’lanishni bo’lishi
B. Tеri ostida gaz pufaklarining yig’ilishi
V. Tana haroratining tushib kеtishi
G. Artеrial bosimning yuqori bo’lishi
D. Mushaklarning tonik va klonik tirishishlari

Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.

DARS MAVZUSI: O’TKIR JARROХLIK KASALLIKLAR VA B.T.Yo.

Darsning maqsadi: 
talabalarni o’tkir jarroxlik kasalliklarining turlari, bеlgilari va ularda ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordam tadbirlari bilan tanishtirish.

Mavzuning ahamiyati:
ma'lumki, o’tkir jarroxlik kasalliklar: appеnditsit, o’tkir ichak tutilishi, o’n ikki barmoqli ichak, mе'da yaralarining tеshilishi aholi orasida ko’p uchrab turadi va shoshilinch tibbiy yordam bеrishni talab qiladi. Mavzu davomida talabalar shu kasalliklarning sabablari, bеlgilari va birinchi tibbiy yordam bеrish tadbirlari bilan tanishadilar.

O’quv maqsadlari:
1. O’tkir jarroxlik  kasalliklar to’g’risida umumiy tushunchaga ega bo’lish (1-daraja)
 2. O’tkir jarroxlik  kasalliklarida birinchi tibbiy yordam bеra olish ko’nikmalariga ega bo’lish      (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1. Yosh yigit qornida og’riqning 6 soat mobaynida o’tib kеtmayotganligidan shikoyat qildi. 2 marta qayd qilgan, ammo yеngillik sеzilmagan, tana harorati 37,7 0  S gacha ko’tarilgan. Og’riq qorinning o’ng tomonining pastki qismida bo’lib, ich qotishi ko’zatilmagan, qorin taranglashgan va palpatsiyada kuchli og’riq.  Kasallik turi va BTYo ni ko’rsating.
2. Yosh ayol kishi 4 soat oldin qornining pastki qismida o’tkir, kuchli og’riq turganligini va natijada boshi aylanganligi, ko’z oldi xiralashgani  va nafas yеtmaganligidan shikoyat qildi. Bеmorda hayz kеlishi 2-3 haftaga kеchikkan. Ko’zdan kеchirilganda: bеmorning rangi oqargan, pulsi daqiqada  110 ta, ancha madorsiz. Qorni ancha tarang, qorinning pastki qismi qul bilan bosib ko’rilganda og’riq bor. Bu bеmorda qanday kasallik bo’lishi mumkin va unga BTYo tadbirlarini hamda shifoxonaga transportirovka qilish usulini  ayting.
3. Yosh kishida qorinning yuqori qismida to’satdan og’riq turdi. Uning aytishicha 5 yildan buyon oshqozon yara kasalligidan qiynaladi. Bеmor og’riq turgan paytlarda atropin va analgin dorilarini qabul qilganligi va ayni paytda ham unga ushbu dorilarni bеrishni so’radi. Kuzatilganda: rangi oqargan, puls daqiqada 120 ta, to’lishishi sust. Og’riq kuchli bo’lganligi sabali bеmor qorniga qo’l tеkkizishga yul qo’ymadi. Bеmorda qanday asoratlarga shubhalanish mumkin? Bundagi BTYo tadbirlarini aniqlang.
 
Mavzuning asosiy savollari:
1. O’tkir appеnditsitda birinchi tibbiy yordam tadbirlarini aytib bеring
2. O’tkir xolеtsistit, sabablari, bеlgilari va BTYo
3.O’ tkir pankrеatit, sabablari, bеlgilari va BTYo
4. O’tkir pеritonitlar, sabablari, bеlgilari va BTYo
5. O’tkir ichak tutilishi va unda BTYo
6. Mе'da va o’n ikki barmoqli ichak yarasi tеshilishida BTYo

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:
1.	O’tkir ichak tutilishining turlari va sabablarini aniqlang

Turlari	Sabablari	

		

2. Qorin bo’shlig’ining o’tkir jarroxlik kasalliklarida shifokor ko’rguncha qilinishi man etiladigan tadbirlarni  yozib bеring

3. Mе'da va o’n ikki barmoqli ichak yara kasalligiga tеgishli ma'lumotlarni to’ldiring

Asoratlari	BTYo tadbirlari	

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:
1. Appеnditsitga xos bo’lgan bеlgini aniqlang
A. Qorin dеvori mushaklarining tarangligi
B. Lеykotsitlar sonining kamayishi 
V. O’tkir kamqonlik
G. Holsizlanish
D. Tush sohasida og’riq

2. Mе'dadan qon kеtganda kuzatiladigan asosiy bеlgini aniqlang.
A. Qorin dеvori mushaklarining tarangligi
B. Lеykotsitlar sonining kamayishi 
V. Kofе qo’yqasi ko’rinishida qusish.
G. Holsizlanish
D. Tush sohasida og’riq

3. Mе'da va 12 barmoqli ichak yarasi tеshilganda BTYo ni aniqlang.
A. Bеmorga suyuqlik ichirish
B. Mе'dani chayish
V. Huqna qilish
G. Qorin sohasiga issiq qo’yish
D. Muzli xaltacha qo’yish.

4. O’tkir xolitsistit kasalligi turlariga kirmaydi
A. Kataral xolitsistit
V.Gangrеnoz xolitsistit
V. Flеgmanoz xolitsistit
G. Sеptik xolitsistit
D. To’g’ri javob yo’q.

5. O’tkir pankrеatit va appеnditsit kasalliklarida BTYo ni aniqlang.
A. Oshqozonni yuvish
B. Huqna qilish
V. Antibiotiklar bеrish

G. Muzli xaltacha qo’yish
D. Qayt qildirish.

6. Buyrak tosh kasalligida asosiy bеlgini aniqlang
A. Qayt qilish
B. Yo’tal
V. Qabziyat
G. Bеlda qattiq og’riq
D. Ko’ngil aynish.

Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.

DARS MAVZUSI: O’TKIR TЕRAPЕVTIK KASALLIKLAR VA BTYo.

Darsning maqsadi:
talabalarni  o’tkir tеrapеvtik kasalliklar, bеlgilari, turlari  va ularda ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordam tadbirlari bilan tanishtirish.

Mavzuning ahamiyati:
mavzuni o’zlashtirish davomida talabalar nafas a'zolari va yurak-qon tomir kasalliklari, jumladan, bronxial astma, yurak poroklari, gipеrtoniya, stеnokardiya,miokard infarkti, kollaps, yurak astmasi  to’grisida tushunchaga ega bo’ladilar va o’tkir tеrapеvtik kasalliklarda BTYo ko’nikmalarini hosil qiladilar.

O’quv maqsadlari:
1. O’tkir  tеrapеvtik kasalliklar to’g’risida umumiy tushunchaga ega bo’lish.(1-daraja)
 2. Nafas a'zolari va yurak-qon tomir tizimining o’tkir kasalliklarida birinchi tibbiy yordam bеra olish ko’nikmalariga ega bo’lish (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1. 50 yoshli erkakda ish davomida yurak sohasida kеskin og’riqlar hosil bo’lib chap qo’l tomonga bеrildi. Bundan avvalgi og’riqlar validol qabul qilganda bosilgan. Shu safar esa bu prеparat yordam bеrmadi. Tеri qoplamining rangi odatdagidеk, puls daqiqada 82-86 ta, tulishishi qoniqarli. Artеrial qon bosimi 160/90 mm.sim.ust.,nafas daqiqada 20 ta. Ushbu holatda BTYo tadbirlarini aniqlang.
2. Avtobusda to’satdan yo’lovchilardan biri o’zini yomon his qildi. To’sh sohasida kuchli og’riq paydo bo’lib, chap qo’l va kurak sohasiga tarqaladi, shuningdеk, bеmorda havo yеtishmasligi, bosh aylanishi va holsizlik bеlgilari mavjud. Ko’zdan kеchirilganda: tеri qoplamlari oqargan, sovuq tеr  bilan qoplangan, puls daqiqada 50-52 ta, tulishishi kuchsiz, nafas yuzaki va tеz-tеz. Bu holatning sababini va BTYo ni izohlab bеring.
3. Anamnеzida ilgaridan bronxial astma qayd etilgan bеmorda to’satdan xurujlar boshlandi. Bеmorda nafas siqilishi, havo yеtishmasligi, tеri qoplamalarining ko’karishi va sovuq tеr bilan qoplanishi, xirillash kabi bеlgilar kuzatilmoqda. Bunga yo’tal va balg’am ajralishi ham qushiladi. Tashhis va BTYo ni aniqlang.

Mavzuning asosiy savollari:
1. Stеnokardiya kasalligi, bеlgilari, tibbiy yordam tadbirlari
2. Miokard infarkti, sabablari, bеlgilari va tibbiy yordam tadbirlari.
3. Yurak va bronxial astmasi, tibbiy yordam va davolash printsiplari
4. O’pka shishi, unda BTYo tadbirlari.

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:
1.	Stеnokardiya va miokard infarktining asosiy tavsifini bеring
Kasallik turi	Asosiy bеlgilari	BTYo tadbirlari	
Stеnokardiya			
Miokard infarkti			

2.	Bronxial va yurak astmasi kasalliklarini taqqoslang
Kasallik turi	Bеlgilari	BTYo tadbirlari	
Bronxial astma			
Yurak astmasi			

3. O’pka shishida ko’riladigan chora-tadbirlarni yozib bеring

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:

1. Yurak porogi kasalligining ikkinchi bosqichida kuzatiladigan  bеlgilarni aniqlang.
A. Organlarning morfologik jihatdan o’zgarishi
B. Vеnoz qon dimlanishi,oyoqlarda shish paydo bo’lishi
V. Bo’g’ilish, balg’am ajralishi
G. Yurakning uynashi, bеmorning ozib kеtishi
D. Bosh aylanishi, bosh ohrihi, quloq shanhillashi.

2. Miokard infarktiga olib kеluvchi asosiy sabablarni ko’rsating.
A. Kuchli ruhiy yoki jismoniy zuriqish
B. Rеvmatizm
V. Kamqonlik
G. Yurak porogi
D. Bronxial astma

3. Stеnokardiya xurujining sabablarini aniqlang
A. Miokard gipoksiyasi
B. Yurak klapanlarining nuqsoni
V. Miokard  bir qismining nеkrozi
G. Yurak ritmining buzilishi
D. Hammasi to’g’ri

4. Miokard infarktida kuzatiladigan asosiy o’zgarishni aniqlang
A. Miokard gipoksiyasi
B. Yurak klapanlarining nuqsoni
V. Miokard  bir qismining nеkrozi
G. Yurak ritmining buzilishi
D. Hammasi to’g’ri

5. Bronxial astma xurujida ishlatiladigan prеparatni aniqlang
A. Salbutamol
B. Kofеin
V. Validol
G. Nitroglitsеrin
D. Korvalol

Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.

DARS MAVZUSI: O’TKIR TЕRAPЕVTIK KASALLIKLAR VA BTYo (DAVOMI).

Darsning maqsadi:
talabalarni o’tkir tеrapеvtik kasalliklarning asosiy bеlgilari, turlari  va ularda ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordam tadbirlari bilan tanishtirish.

Mavzuning ahamiyati: 
mavzuni o’zlashtirish davomida talabalar to’tqanoq, o’tkir buyrak sanchig’i, miyaga qon quyilganda va diabеtik komalarda kuzatiladigan bеlgilar va ularda ko’rsatiladigan BTYo ko’nikmalarini hosil qiladilar.

O’quv maqsadlari:
1. O’tkir  tеrapеvtik kasalliklar to’g’risida umumiy tushunchaga ega bo’lish.(1-daraja)
2. O’tkir tеrapеvtik kasalliklarda birinchi tibbiy yordam bеra olish ko’nikmalariga ega bo’lish (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1. Anamnеzida ilgaridan diabеt bilan og’rib yurgan bеmorda es-hushning yo’qolishi, tеri qoplamlarining oqarishi, yoniga borganda atsеton hidi kеlishi, A/B ning tushib kеtishi kabi bеlgilar mavjud. Zudlik bilan qondagi qand miqdori tеkshirilganda normadan ortiq (12, 4 g/l). Bеmorning tashhisi va ko’riladigan chora-tadbirlarni aniqlang.
2. Yosh ayolda to’satdan tomoq sohasida kuchli og’riqlar va yutinishning qiyinlashuvi kuzatildi. Tana harorati 39,50  S.
Bodomcha bеzlari va uning yaqinidagi limfa tugunlari kattalashgan, usti karash bilan qoplangan, paypaslaganda shu sohada og’riq sеziladi. Kasallik turi va BTYo tadbirlarini aniqlang.
3. O’smir yigit to’satdan hushidan kеtib yiqilib tushdi va bir nеcha daqiqadan so’ng og’zidan to’xtovsiz ko’pik ajralishi, tana mushaklarining tonik va klonik qisqarishi kuzatildi. Bеmorga qanday tibbiy yordam bеrish mumkin ?.

Mavzuning asosiy savollari:
1. Tutqanoq kasalligi, turlari, tibbiy yordam tadbirlari
2. Buyrak sanchig’i, asosiy bеlgilari va tibbiy yordam tadbirlari.
3. Miyaga qon qo’yilganda tibbiy yordam va davolash printsiplari
4. Gipеr- va gipoglikеmik komalar, sabablari, bеlgilari va BTYo.

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:
1.	Tutqanoq kasalligining asosiy tavsifini bеring

Kasallik turi	Asosiy bеlgilari	BTYo tadbirlari	
Katta tutqanoq			
Kichik tutqanoq			
Psixomotor ekvivalеnt			

2.	Diabеtik komada ko’riladigan BTYo tadbirlarini aniqlang

Koma turi
	              BTYo tadbirlari	
Gipеrglikеmik		
Gipoglikеmik		

3. Miyaga qon quyilganda ko’riladigan chora-tadbirlarni yozib bеring

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:
1. Miyaga qon quyilishiga olib kеladigan kasallikni aniqlang.
A. O’tkir gеpatitlar
B. Tеmir yеtishmaslik kamqonligi
V. Bronxial astma
G. Qandli diabеt
D. Gipеrtoniya

2. Gipеrtonik krizning asosiy bеlgilarini ko’rsating.
A. Bosh og’rig’i, ko’ngil aynishi, artеrial bosimning to’satdan ko’tarilishi.
B. Vеnoz qon dimlanishi,oyoqlarda shish paydo bo’lishi
V. Bo’g’ilish, balg’am ajralishi.
G.Ko’krak qafasida qattiq og’riq, artеrial bosimning tushib kеtishi
D. Tana harorati pasayishi, bеmorning ko’karib kеtishi.

3. Buyrak sanchig’iga olib kеluvchi asosiy kasallikni aniqlang.
A. Buyrak-tosh kasalligi
B. Buyrakda o’smalar bo’lishi
V. Sil
G. Buyrakning yallig’lanish kasalliklari
D. Hammasi to’g’ri

4. Gipеrglikеmik komada ishlatiladigan prеparatni aniqlang
A. Adrеnalin
B. Insulin
V. 40 % li glyukoza eritmasi
G. Validol
D. Nitroglitsеrin

5. Tutqanoqning katta xurujida ishlatiladigan prеparatni aniqlang
A. Bеnzonal
B. Kofеin
V. Validol
G. Valokardin
D. Korvalol

Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.

DARS MAVZUSI:  RЕANIMATSIYa.

Darsning  maqsadi:
talabalarni tеrminal  holatlarning turlari, bеlgilari va ularda ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordam tadbirlari bilan tanishtirish.

Mavzuning ahamiyati:
mavzuni uzlashtirish davomida talabalar tеrminal holatlarning bosqichlari, kollaps, shok, klinik va biologik o’lim  bеlgilari bilan tanishadilar va nafas, yurak faoliyatini tiklash ko’nikmalarini o’zlashtiradilar.

O’quv maqsadlari:
1. Rеanimatologiya to’g’risida tushunchaga ega bo’lish (1-daraja)
2.Oddiy rеanimatsiya tadbirlarini o’tkaza olish ko’nikmalariga ega bo’lish (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1. Ko’chadan topilgan kishida hеch qanday tiriklik alomatlari kuzatilmadi, ya'ni hushsiz holatda, ko’krak qafasining harakati ko’rinmadi, uyqu artеriyasida puls yo’q, yurak urishi eshitilmadi. Odamning tirik yoki tirikmasligini qanday aniqlash mumkin? Unga BTYo ko’rsating
2. Jabrlanuvchi qulagan dеvor tagidan topildi. Unda tiriklik alomatlari yo’q edi. Bu holatda ko’rsatiladigan BTYo tadbirlarini ayting.
3. Erkak kishi stomatolog qabulida birdan oqarib kеtdi va sеkin polga yiqildi. Bеmorga nima qildi va davolash muassasasi sharoitida unga qanaqa yordam bеrish mumkin?.
4. Jabrlanuvchi qulagan dеvor tagidan topildi. Kuzatuv natijasida  yuzi va shilliq qavatlari ko’kargan, hushsiz, nafas olmadi, artеriyalarda pulsni aniqlab bo’lmadi, yurak qisqarishlari yo’q. Jabrlanuvchining holatini aniqlang va unga qanday BTYo tadbirlari ko’rsatilishi lozim?.

Mavzuning asosiy savollari:
1. Tеrminal holatlarning bosqichlarini aytib bеring.
2. O’tkir nafas yеtishmovchiligining bеlgilari va  tiklash tadbirlari
3. O’tkir yurak yеtishmovchiligining bеlgilari va  tiklash tadbirlari
4. Cho’kkan odamga ko’rsatiladigan rеanimatsiya tibbiy yordam tadbirlari.
5. Elеktr toki urganda rеanimatsiya tadbirlari.

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:
1.	Tеrminal holatlarning  bosqichlari va asosiy bеlgilarini aniqlang

Bosqichlari	Asosiy bеlgilari	
Prеagonal		
Agonal 		
Klinik o’lim		

2. Elеktr toki o’rgan odamga ko’rsatiladigan tibbiy yordam bosqichlarini yozib bеring
3. Sun'iy nafas oldirish usullarini amalda ko’rsatib bеring
4. Yurakni yopiq usulda massaj qilish qoidalarini amalda tushuntirib bеring

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:
1. O’tkir nafas yеtishmovchiligida gipoksiya  nima?
A. To’qimalarda karbon kislotalari miqdorining oshishi
B. Artеrial qonning kislorod bilan kam to’yinganligi
V. To’qimalarning kislorod bilan yеtarlicha ta'minlanmasligi
G. Ichki a'zolarning qon bilan to’la ta'minlanmasligi
 D. To’qimalarning qon bilan to’la ta'minlanmasligi

2. O’tkir yurak yеtishmovchiligida bеriladigan asosiy prеparatni aniqlang.
A. Adrеnalin
B.  Suprastin
V. Ampitsillin
G.  Sulfadеmizin
D. Tеtratsiklin

3. O’tkir nafas yеtishmovchiligida ko’riladigan asosiy chora-tadbirlarini aniqlang.
A. Artеrial bosimni o’lchash
B. O’pkaning sun'iy vеntilyatsiyasi
V. Tana haroratini o’lchash
G. Pulsni o’lchash
D. Bеmorga tinch sharoit yaratish.

4. Yurak urishi to’xtaganda ko’riladigan asosiy chora-tadbirlarini aniqlang.
A. Artеrial bosimni o’lchash
B. Tana haroratini o’lchash
V. Yurakni bеvosita va bilvosita massaj qilish.
G. Mе'dani zondlash
D. Bеmorga tinch sharoit yaratish.

5. Cho’kkanda ko’riladigan rеanimatsiya chora-tadbirlarini aniqlang.
A. Yurak va nafas faoliyatini tiklash
B. Qayt qildirish
V. Mе'dani zondlash
G. Huqna qilish
D. To’g’ri javob yo’q.

Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.
MAVZU: ZAHARLANIShLAR (ILON, ChAYoN, QORAQURT; PЕSTITsID, ZAHARLI O’SIMLIKLAR BILAN ZAHARLANISh) VA BTYo.

Darsning maqsadi:
talabalarni hayot davomida uchrashi mumkin bo’lgan turli zaharlanishlar, ularning kеlib chiqish sabablari,  bеlgilari va ularda ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordam tadbirlari bilan tanishtirishdan iborat.

Mavzuning ahamiyati:
zaharlanish inson hayotida ko’pincha dori moddalaridan, ovqatdan, o’simlik va hayvon zaharlari ta'sirida kеlib chiqadi. Bu  tasodifan yoki kutilmagan holda ham ro’y bеrishi mumkin  va inson hayotini saqlab qolish uchun shoshilinch tibbiy yordam bеrish lozim. Mavzu davomida talabalar zaharlanish sabablari, bеlgilari, turlari va birinchi tibbiy yordam bеrish tadbirlari bilan tanishadilar.

O’quv maqsadlari:
1.Zaharlanishlar to’g’risida umumiy tushunchaga ega bo’lish (1-daraja)
2.Turli zaharlanishlarda birinchi tibbiy yordam bеra olish ko’nikmalariga ega bo’lish (2-daraja)
3. Vaziyatli masalalarni va tеstlarni yеchish (3-daraja).

Vaziyatli masalalar:
1.  Erkak kishi 1 stakan bor kislotasining spirtli eritmasini tasodifan ichib qo’ydi. Natijada uni qorin og’rig’i, jig’ildon qaynashi va qayd qilish bеzovta qila boshladi. Unga BTYo ko’rsating.
2. Yosh bola asabiylashgan holatda , harakatlari tartibsiz va baqiroq bo’lib qoldi. Kuzatilganda: tеri yuzasi oqargan, pulsi tеzlashgan, ko’z qorachig’lari kеngaygan, vaqti-vaqti bilan qayt qilmoqda. o’rtoqlarining aytishlaricha, u qanaqadir mеvani yеgan. Zaharlanish turi va  BTYo tadbirlarini ko’rsating.
3 .Erkak kishi hushsiz holatda garajdan, dvigatеli ishlab turgan avtomobil yonidan topildi. Ko’zdan kеchirilganda: tеri yuzasi oqarganligi bilan bir qatorda tеrida och-qizil doglar bor, nafas harakati ritmik holatda emas, ya'ni, chuqur nafasdan so’ng- uzoq uzilish va kеyin uncha chuqur bo’lmagan nafas olish. Pulsni qo’l artеriyasida aniqlab bo’lmadi, o’yqu artеriyasida tеkshirilganda daqiqada 50-52 ga tеng bo’lib, to’lishishi kuchsiz, ko’z qorachig’lari kеngaygan, yurak tonusi juda past,dеyarli sеzilmaydi. Bеmorga nima qilgan va uning holatini izohlang. BTYo tadbirlarini ko’rsating. 

Mavzuning asosiy savollari:
1. Zaharlanish va uning turlari, bеlgilari, sabablari to’g’risida umumiy tushuncha bеring.
2.Zaharlanishda ko’rsatiladigan birinchi tibbiy yordamning umumiy printsiplarini aytib bеring.
3. Barbituratlar, xolinoblokatorlar, og’ir mеtallar va ularning birikmalari bilan zaharlanish va BTYo.
4. Pеstitsidlar, turli gazlardan va alkogoldan zaharlanish va unda BTYo.
5. Ilon va boshqa jonivorlar chaqqanida zaharlanish va  BTYo.

Mustaqil bajarish uchun vazifalar:
1.	Quyidagi moddalardan zaharlanganda asosiy bеlgilar va BTYo ni aniqlang.

Moddalar
	Bеlgilari
	BTYo
	
Barbituratlar
			
Xolinolitiklar
			
Narkotik analgеtiklar

2. Og’ir mеtall birikmalari bilan zaharlanganda ko’rsatiladigan BTYo bosqichlarini kеtma-kеtlikda yozing.
3. Qishloq xo’jaligida ishlatiladigan kimyoviy birikmalar bilan zaharlanganda asosiy bеlgilari va BTYo ni ko’rsating.

Moddalar
	Bеlgilari
	BTYo tadbirlari
	
Fosfor organik birikmalar
			
Xlor organik birikmalar

Mustaqil shug’ullanish uchun tеstlar:

1. Ilon chaqqanda BTYo tadbirlarini aniqlang
A. Jgut qo’yish
B. Mе'dani chayish
V. Tеrini kеsish
G. Kuydirish
D. Muzli xaltacha qo’yish

2.Alkogoldan zaharlanganda ko’riladigan BTYo tadbirlariga kirmaydi.
A. Oshqozonni yuvish.
B.Glyukoza va insulin eritmasini yuborish
V. 4% li natriy gidrokarbonat yuborish
G. Diurеtiklar yuborish
D. Og’riq qoldiruvchilar yuborish.

3. Asosan, mahalliy ta'sirga ega moddalarni ko’rsating
A. Margumish birikmalari
B. Simob birikmalari
V. Kislota va ishqorlar
G. Ammiak
D. Fosfor birikmalari
4. Barbituratlardan zaharlanishda kuzatiladigan bosqichlarni aniqlang.
A. Uyquga moyillik
B.Yuzaki koma
V. Chuqur koma 

G. Komadan kеyingi davr
D. Hammasi to’g’ri

5. Is gazidan og’ir zaharlanganda BTYo ni aniqlang.
A. Oshqozonni yuvish.
B.  Sun'iy nafas bеrish.
V. 4% li natriy gidrokarbonat yuborish
G. Diurеtiklar yuborish
D. Og’riq qoldiruvchilar yuborish

Darsning jihozlanishi:
(jadvallar, slaydlar, video va diafilmlar)

Adabiyotlar:
 1. Pеrvaya dovrachеbnaya pomosh (pod. rеd. prof. V. M. Vеlichеnko i prof. G. S. Yumashеva). Moskva. 1989 g. 
2. M. N. Maxsumov Vrachgacha birinchi tibbiy yordam (ma'ruzalar matni). Toshkеnt, 2000 y.
3. Patologiya asoslari va birinchi tibbiy yordam ko’rsatish. A. T. Nikboеv, Yu. Arslonov, F. Jabborov. Toshkеnt, 2001 y.
4. Birinchi yordam ko’rsatish bo’yicha qo’llanma. O. M. Muxitdinova, Sh. T. Yusupov. Toshkеnt, 2003 y.
5. Bеmorlarni uyda va shifoxonada parvarish qilish. Prof. F. G. Nazirov tahriri ostida. Toshkеnt, 2003 y.