Ўзбекистон Республикаси 
қишлоқ ва сув хўжалик вазирлиги

САМАРҚАНД ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИК ИНСТИТУТИ

Клиник диагностика ва рентгенология фанидан амалий машғулотлар ва лаборатория дарслари бўйича услубий 

Қ Ў Л Л А Н М А

САМАРҚАНД - 2006
Муаллиф: Рахмонов А.Ж., Ҳайвонлар касалликлари ва  паразитология кафедраси доценти

	

	Тақризчи:- Бакиров Б.Б., Ҳайвонлар касалликлари ва паразитология кафедраси доценти.    

Ветеринария, зоотехния ва қоракўлчилик факультети Ҳайвонлар касалликлари ва паразитология кафедраси (4.12.2004 йил 4-баённома) факультет услубий комиссияси (12.01.2005 йил 2-баённома), факультет олимлар кенгаши (31.01.2005 йил 5-баённома), СамҚХИ, Марказий аттестация ва услубий кенгаши (26.04.2005 йил 3-баённома), Cамарқанд ҚХИ олимлар кенгаши (29.04.2005 йил 9- баённома) томонидан маъқулланган.

Профессор Норбоев Қ.Н, Ҳайвон касалликлари ва паразитология кафедраси мудири ҳамда шу кафедра доценти М.Б.Сафаровларнинг умумий таҳрири остида.                                    

Услубий қўлланма ветеринария, зоотехния ва қоракўлчилик факультетининг ветеринария ва ветпедагогика йўналишлари кундузги ва сиртқи бўлим 3-4 босқич талабалари  учун мўлжалланган. 

МУҚАДДИМА 
Клиник диагностика - бу ветеринария врачини тайёрлаш тизимининг асосий таркибий қимсларидан биридир. У қишлоқ хўжалик ҳайвонлари ички юқумсиз касаллиги, акушерлик ва гинекология, жарроҳлик, эпизоотология каби бошқа клиник фанларнинг таянч негизи ҳисобланади. Ветеринария врачининг барча клиник ишлари  эса, ана шу фанга асосланади.
Клиник диагностика - клиник ветеринариянинг методологик асосини ташкил этиб, ветеринария врачларини тайёрлашда муҳим пропедевтик фан ҳисобланади. Ветеринария ва илғор амалиёт чорвачиликда илм-техника прогрессини мустаҳкамлашда катта ҳисса қўшмоқда. Клиник диагностика курси бўйича ўрганиладиган клиник лаборатория ва рентгенологик усулларни маҳорат билан пухта эгаллаш, бўлажак ветеринария врачларига касалликка ўз вақтида диагноз қўйиш, илмий асосда даволаш ва профилактика ўтказишда ёрдам беради.
Клиника муаллимининг вазифаси шундан иборатки, талабаларга касалликларни аниқлаш тажрибасини, патологик жараёнларнинг ҳар хил босқичларида касаллик белгиларини (симптомларни) усталик билан йиғиш ва тахлил қилишдан иборат моҳирликни ўргатишдир.
Ҳар бир талаба максимал мустақиллик ҳолда, методик кўргазмалар ёрдамида ҳар хил турдаги ҳайвонларни умумий ва маҳсус усуллар ёрдамида клиник текширишни, лабораторияда қонни, сийдикни, ошқозон (меъда), ошқозон олди бўлмаларида сақланадиган суюқлик моддаларни ва тезакни текширишни бажаради. Бундан ташқари рентгеноскопия ва рентгенография усулларини ўзлаштирадилар.
Комплекс текширишларни бажаришда энг муҳим ва ажратиб бўлмас қисми, олинган натижаларни расмийлаштиришдир. Бунда клиник диагностика фани амалий машғулотлари бўйича ўқув услубий қўлланмаси талабаларга катта ёрдам беради. Натижаларни ёзганда ҳайвоннинг клиник ҳолати, қонни лабораторияда текшириш кўрсатгичлари, лейкоцитлар формуласи ва гематологик профили, ошқозон, ошқозон олди бўлмаларида сақланадиган суюқлик моддаларини ва сийдикни таҳлил қилиш асосида баённома билан расмийлаштиришдан иборат. Талаба ҳар бир дарснинг оҳирида якунлаб хулоса ёзади. Олинган натижаларга қараб, диагнозни асослаши керак. 
Олинган натижалар асосида таҳлил ёзиб ва текширилаётган ҳайвон соғломлиги ҳақида якуний хулосалаш клиник диагностикани чуқур ўрганишга имконият туғдиради, бу эса ветеринария врачларини бакалавр йўналишда ва магистр тайёрлашни  яхшилаш йўлида алоҳида аҳамият касб этади.
Клиник диогностика фани ўқитилишида, фан дарғаларининг фикрича амалий малакага эга бўлиш - касалликни аниқлаш учун, симптомлар клиник намоён бўлганида адашмаслик учун муҳим ўрин эгаллайди. Бу фан бўйича Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган фан арбоби, ветеринария фанлари доктори, устозимиз профессор Х.З. Ибрагимов сўзларига кўра 1930-40 йиллар қишлоқ хўжалик ҳайвонлари ички юқумсиз касалликлари таркибида клиник диагностика ўқитилган. Кейинчалик профессорлар Р.П.Пушкарев, Р.М.Васканян, клиник диагностика фанининг айрим бўлимлари бўйича профессор Н.И. Исамов, сўнгра эса доцентлар А.А.Покудин, қисман М.С. Ҳабиевлар дарс беришган.
Ҳозирда эса ушбу улуғ мактабни ўтаган доцентлар: - М.Б.Сафаров, А.Ж. Рахмонов, шунингдек А.О.Рахмоновлар дарс бериб келмоқдалар.   

I. УМУМИЙ ДИАГНОСТИКА.
I. Машғулот. Кириш. Клиник диагностика нимани ўрганади. Норма ва патология нима? Симптом, синдром, диагноз ва прогноз ҳақида тушунча.
I. Машғулот ўтказиш жойи - клиника, кафедра.
II. Дарс жиҳозлари: ўқув қуроллари, намойиш этиладиган материал, ҳайвонлар.
1) Симптом, диагноз ва прогноз жадваллари.
	2) Соғлом ва касал ҳайвонлар: - йирик шохли ҳайвон, қўй ва эчки, от ва эшак.
III. Дарснинг мақсади: Клиник диагностика нимани ўрганишини, унинг босқичлари, бошқа фанлар билан алоқасини тушунтириш. Норма ва патология тўғрисида эслатиш. Симптом, синдром таснифланиши, диагноз, прогноз моҳиятларини уқтириб олишдан иборат.
Клиник диагностика (грекча diagnosticon -  аниқлашга қодир) ҳар хил клиник ва лаборатория текшириш усулларини ўрганиб, унинг мақсади касалликни тўғри аниқлаб, диагноз қўйишдан иборат.
Клиник диагностика предмети диалектик материализм услубиятига асосланган ва ўрганилиши 3 босқичдан иборат. 
I. Текшириш босқичи - бунга барча клиник ва лаборатор усуллар киради, яъни врачлик техникаси.
II. Кузатиш босқичи - бунда касаллик белгилари ва (симптомлар) ўрганилади. Семиология - касаллик белгилари ва моҳиятини ўрганадиган фан. 
III. Босқич - врачлик мантиқи юқоридаги текшириш натижалари кўрсаткичлари таҳлили асосида якуний ҳулосалаб, касалликни аниқлаш ва диагноз қўйишдан иборат.
Ветеринария диагностикаси энг клиник ва максимал амалий фан ҳисобланилади. У қуйидаги умумий маълумот берувчи ва клиник фанлар билан бирга яқиндан боғланган. Буларга анорганик кимё, биологик кимё, нормал ва патологик физиология, анатомия, терапия (ички юқумсиз касалликлар), эпизоотология, паразитология, ветеринария акушерлиги, жарроҳлик ва бошқа фанлар киради. 
Норма-организм кўрсатгичларининг маьлум географик кенгликда, кўпроқ такрорланадиган ҳолатидир. Мисол МДҲ шароитида йирик шохли ҳайвонларда тана ҳарорати чегараси 37,5 дан 39,50С гача, пульс эса 50 дан 80 гача бўлади.
Патология - касаллик, бу организм ва ташқи муҳит ўртасидаги муносабатнинг бузилишидир, айни ҳолатда бир томондан емирилиш, айниш кетса, иккинчи томондан ҳимояланиш, курашиш, қайта тикланиш кетади ва бу жараёнларнинг қай бири енгишига қараб организм ҳолати ўзгаради. Бузилиш жараёнлари устин келса, касаллик келиб чиқади, ҳимояланиш жараёнлари устин келса, касаллик келиб чиқмайди, яъни организмнинг мустаҳкамлигидан далолат беради.
Касаллик келтириб чиқарувчи омилларга физикавий (механик, термик, жароҳатлар, лат ейиш), кимёвий (ишқор, кислота таъсири), биологик (микроблар, вируслар, рекетсиялар, бактериялар, споралар, токсинлар, гельминтлар, замбуруғлар).
Симптом (грекча symptoma - воқеа, дуч келиш) патологик омилларнинг орган ва системаларга таъсирида функционал ва анатомик ўзгаришлар ҳосил бўлиб, клиник текширишлар ёрдамида аниқланиб, касал ҳайвоннинг соғломдан фарқ этишга касаллик белгиси ёки симптом дейилади.
Симптом аҳамиятига қараб:    
1. Компенсатор (тўлдирувчи) ёки физиологик белгилар (бўғозлик, куйга келиш). 
2. Патоген, касалликларда намоён бўладиган белгилар - сифатсиз озуқалар қабул қилганда (меъда яллиғланишида қайт қилиш).
Келиб чиқишига қараб:     
1. Субъектив белгилар, тиббиётда одамларнинг ўзи айтади, ветеринарияда ҳайвон санчиқ тутган жойга қараб туриши.
2. Объектив - врачнинг текшириши натижасида аниқланадиган белгилар.
Клиник жиҳатдан намоён бўлишига қараб:
1. Доимий (касалликнинг ибтидосидан интиҳосигача кузатиладиган белгилар. Ўткир ринитда доимий суюқлик оқиш, ўткир гастроэнтритда ич кетиш) ва доимий бўлмаган (касалликнинг бошидан оҳиригача намоён бўлмайдиган белгилар. Гайморитда бурундан суюқликнинг даврий оқиши).
2. Муҳим (муайян касалликдаги муҳим белги. Катта қорин тимпаниясида чап оч биқиннинг бўртиб чиқиши) ва муҳим бўлмаган (муайян касалликка хос бўлмаган белги. Пневманияда иштаҳанинг пасайиши).
3. Типик (ҳарактерли шу касаллика хос белги. Ринитда акса уриш) ва нотипик (ҳарактерсиз шу касаллика хос бўлмаган белги. Ринитда эснаш).
4. Маҳсус (патогномоник) ва тасодифий
Маҳсус (патогномоник) бу айнан ўша касалликка хос белги ҳисобланади. Сакровчи пульс-аорта ярим ойсимон клапани етишмовчилигида, шўлқиллаш-чайқалиш шовқини - экссудатив перикардитда. 
Тасодифий - касалликга алоқаси бўлмаган белгилар. Бронхо-пневманияда ҳайвоннинг оқсаши.
Жойлашишига (чегараланишига) қараб: 
1. Умумий (организмнинг умумий реакцияси натижасидаги белгилар: - тана ҳароратининг ошиши, нафас ва пульснинг тезлашиши, иштаҳанинг пасайиши).
2. Маҳаллий (патологик жараённинг маълум бир жойда чегараланишидан ҳосил бўлган белгилар. Ўпка кавернасидаги тимпаник товуш).  
       Прогнозтик (олдиндан айтиб бериш) оқибатига қараб:
1. Ижобий - оқибати яхши (иштаҳанинг пайдо бўлиши, тана ҳароратининг нормага тушиши, умумий ҳолатнинг яхшиланиши).  
2. Салбий - оқибати ёмон (ҳайвон умумий аҳволининг ёмонлашиш белгилари. Тана ҳароратининг доимий ошиши ёки пасайиши, ўпка касалликларида нафас билан чиқаётган сассиқ ҳаво).
3. Ҳаётига таҳдид солувчи (катта қорин тимпаниясидаги белгилар. Қорин ҳажмини тобора ортиши билан ёрилишигача бўлган давр).
4. Умидсизлик, тузалмаслик (травматик перикардитда, юрак тампонадасидаги чайқалиш товуши белгилари).
Синдром - бир касалликнинг симптомлари (белгилари) йиғиндисидир (ринитдаги суюқлик оқиши, аксириш, шиллиқ парданинг қизариши, шишиши ва ҳоказолар). Меъда касаллигидаги симптомлар йиғиндисига гастрит синдроми, буйрак касаллигидаги симптомларга нефрит синдроми, жигар касаллигидаги симптомларга гепатит синдроми дейилади. 
Симптомокомплекс - бир неча касалликлар синдромининг намоён бўлишидир (уремик, юрак қон-томир, шиш синдромлари).
Диагноз (грекча diagnosis аниқлаш) врачнинг ҳайвон ҳолати ва касаллик моҳияти тўғрисидаги қисқача ҳулосаси бўлиб, нозологик атамаларда ифодаланишидир. 
Тарихий тараққиёт босқичларида диагноз қуйидагича бўлган:
1. Симптоматик. Клиник белгиларига қараб қўйилган диагноз (ич кетиш, йўтал, иситма).
2. Анатомик. Патологик жараённинг жойига қараб қўйилган диагноз (гастрит, ринит, пневмония).
3. Функционал. Органлар функциясининг бузилишига қараб қўйиладиган диагноз (фаолият, пульс ва нафас сонларининг ўзгариши, яъни қўл ёки оёқнинг ишламаслиги).
4. Патогенетик. Юқоридаги учта нотўлиқ бўлиб, патогенетик диагноз эса тўлиқ (мукаммал) ҳисобланиб, ҳайвоннинг индивидуал ҳолати, ҳамда специфик характерини таркибига олади. 
Диагноз қўйиш учун врач - текшириш усулларини, кўрсаткичларни таҳлил ва ҳулоса қилиш, хусусий патологияни ва яна қуйидагиларни билиши лозим:
1. Касаллик жойлашган жойни (меъда, ичак, буйрак, ўпка).
2. Касаллик жараёни характерини, функциясини бузилганлигини (серозли, шиллиқли, шиллиқли-серозли, катарал, йирингли, чирикли (ихороз), қонли (геморагик)).
3. Касалликнинг кечиши, ривожланиш механизми (патогенез). 
а) эфимер (яшин тезлигида) бир неча соатдан бир-икки кунгача давом этади. 
б) ўткир икки ҳафтагача давом этади. 
в) ярим ўткир бир-бир ярим ойгача давом этади. 
г) сурункали бир неча ой ва йиллаб давом этади. (сил ва бруцеллёз)
4. Касалликни келтириб чиқарувчи сабабларини (этиология).
5. Касал ҳайвоннинг индивидуал ҳолатини, яъни патоген омилларга ва даволаш моддаларига нисбатан организмнинг индивидуал қобилияти аниқланади. Мисол учун ҳайвон мижози, шунингдек антибиотикларга нисбатан сезувчанлиги аниқланади.
Мисол: Аммиак газининг ортишидан микроиқлим бузилиб, ўткир серозли – ринит келиб чиқади. Бунда ҳайвон ҳолати маъюс, ён атрофга бефарқ. Пенициллинга нисбатан организм сезувчанлиги кузатилмади.
Диагноз қўйилишига қараб: 
1. Тўғридан - тўғри.  
2. Дифференциал - қиёслаш (ўҳшаш белгилар солиштирилиб, касаллик аниқланади).
3. Кузатиш асосида 
4. Даволаш самарадорлиги (эффекти) асосида 
5. Секцион ўлган ҳайвон мурдасини ёриб кўриш асосида органлардаги ўзгаришларга қараб диагноз қўйилади.
Диагноз қўйиш вақтига қараб:
1. Эртаги, бу дастлабки диагноз.   
2. Кечки, бу якуний диагноз. 
3. Секцион, бу ёриб кўриш асосида диагноз.  
4. Ретроспектив бу врачнинг хужжатлари, эпизоотологик вазият асосида диагноз.
Диагноз асосланганлигига (ишончлилигига) қараб: 
1. Дастлабки (тўлиқ аниқланмаган)
2. Якуний (аниқ)
3. Гумон (ноаниқ)
Прогноз- (грекча prognosis олдиндан айтиш, башорат) касаллик нима билан тугашини олдиндан хабар беришга айтилади. 
Диагноз ҳозирдаги хулоса бўлса, прогноз эса келажак хулосасидир.
Прогноз уч хил бўлади:
1. Ижобий бунда ҳайвон соғайиши, махсулдорлиги ва ишга қобилиятининг тикланиши кутилади. 
2. Салбий (хатарли) даволаб бўлмайдиган касалликларга, оқибати салбий деб прогноз қўйилади. 
3. Гумон касалликларнинг оқибати нима билан тугашини аниқлаш мумкин бўлмаганда, гумон прогноз қўйилади.  
Врачлар диагноз қўйгандан кейин, ҳайвон эгасига қуйидагиларни айтиши шарт. 
1. Касаллик қанча вақт давом этади.
2. Даволаш қанча муддат давом этади.
3. Тузалиш, тузалмаслиги. 
4. Тузалгандан сўнг, маҳсулдорлик тикланадими, йўқми?
5. Даволаш давомида иқтисодий самарадорлик ёки зарар.
Якуний хулоса.

2. Машғулот. a) ҲАЙВОНЛАР БИЛАН ТЕКШИРИШ ВАҚТИДАГИ МУОМАЛА, ЁНДАШИШ, ФИКСАЦИЯ ВА ИШЛАШ ҚОИДАЛАРИ.
б) АСОСИЙ ВЕТЕРИНАРИЯ АСБОБ, УСКУНА ВА АППАРАТЛАРИ БИЛАН ТАНИШИШ, УЛАРДАН КАСАЛ ҲАЙВОННИ ТЕКШИРИШДА  ФОЙДАЛАНИШ.
Машғулотни ўтказиш жойи - клиника, ферма.			
Дарс жиҳозлари: бурамалар, бурун қисқичи, арқон, дока ўрамаси (бинт), бурун ҳалқаси, чўчқалар бурун қисқичи, ит тумшуғбоғи.  
Ҳайвонлар: йирик шохли ҳайвон, от, туя, эшак, қўй, чўчқа, ит, йиртқич ҳайвонлар, товуқ.
I. Дарснинг мақсади: 
а). Ҳайвонга ёндашиш ва уларнинг фиксация этишни ўзлаштириш     
б). Меҳнатни муҳофаза қилиш қоидалари билан танишиш. 
в). Асосий ветеринария асбоб, ускуна ва аппаратлари билан танишиш ҳамда қўлланилишини ўрганиш.            
1. Ҳайвонларни текшираётганда шахсий гигиенанинг қайси қоидалари бажарилиши шарт?
2. Чорвачиликдаги меҳнатни муҳофаза этиш қоидалари?
Ҳайвонлар билан ишлаш қоидаси. Ҳайвонлар билан ишлаган вақтда қуйдагилар лозим: 
-	халат ва қалпоқда бўлиш. 
-	қўл ва асбоблар тозалигини таьминлаш.
-	ҳайвонга ёндашиш қоидалари ва фиксация усулларини билиш. 
-	иш вақтида интизом ва тинчликка (жимликка) риоя қилиш. 
-	касал ҳайвонларни муайян режа асосида текшириш.
Ҳайвонлар билан муомала. 
Ҳайвонлар билан муомала ҳотиржам бўлиши шарт. Уруш  қичқириш, қўпол ва илдам ҳаракатлар мутлақо йўл қўйилмаслиги керак. Танаси катта ҳайвонларнинг ёнида ўтириш тавсия этилмайди, чунки ҳайвонлар куйга келган пайтида ёки отларда санчиқ тутганда ҳайвон одам устига ташланиши, ерга ўтириб ағанаши мумкин. Тананинг қайси жойига бўлмасин тўсатдан тегиш мумкин эмас.
Ҳайвонлар билан ишлаганда «Чорвачиликда техника хафсизлиги қоидалари» йўриқномасига риоя қилиш керак. Бундан ташқари шахсий гигиена ва ветеринария уставидаги ветеринария - санитария қоидаларини бажариш талаб қилинади.
Ҳайвонларга ёндашиш ва фиксация. 
Йирик шохли ҳайвонларга ён томонидан ёндашилади, яхшиси фиксатор ёки эгаси ушлаб турган томондан.
Асосий фиксация усуллари: 
Бурун тўсиғидан бармоқ билан қисиб, Гармс қисқичи, бурун ҳалқаси билан, ҳайвонни шохидан ушлаб, шохи ва бурун тўсиғидан ушлаб, олдинги оёғининг биттасини буккан ҳолда кўтариб, орқа оёғини ҳайвон думи билан тортиб, арқонли сиртмоқни орқа оёқларига ўтказиб, орқа оёқларни бўйнидан ташлаб, икки олдинги оёқлар орасидан олинган арқон учлари билан тортиб боғлаш, йиқитиб ва станокда фиксация қилиш.
Қўй ва эчкилар шохи ёки бўйнидан ушлаш йўли билан фиксация қилинади. Керак бўлганда столга ётқазилиб, бошидан, танасидан, оёқларидан ушлайдилар.
Отларга олдиндан, бироз ён томондан ёндашилади, албатта товуш чиқарган ҳолда, ҳайвон врач яқинлашаётганини сезиши лозим, яхшиси чап томондан, чунки ундан фойдаланиш эволюциясида ўрганган. Чап қўл билан нўхтасидан (юганидан) ушлаб, ўнг қўл билан бўйнидан силаб, шаппотлаб ҳайвонни тинчлантирадилар.
Лабларига ёки қулоқ супрасига тахтадан ясалган (дала)  дастали бурагич ёки металл қисқич қўйиб, 10-15 минут давомида қисиб сақлаш, ювош отларни нўхтасидан ушлаб туриш, иккала қулоғидан ушлаб туриш, битта олдинги оёғини буккан ҳолда кўтариб туриш, орқа оёқларига 5 метрдан кам бўлмаган арқондан сиртмоқ қуйиш, ҳамда фиксация станогидан фойдаланилади.
Туяларга ён томондан ёндашилади, яъни яқинлашиш олдинги оёқларининг ёнидан бўлиши керак. Бошқа томондан яқинлашилганда у боши ёки орқа оёқлари билан кучли уриши, тишлаши, пишқириб бурин ва оғиз кўпикларини сачратиб юбориши мумкин, сийпалаб ва аста шаппотлаб тинчлантирилади. Лабига бурагич қўйиб, орқа оёқларига арқондан сиртмоқ қўйиш, Сёмушкин тавсиясига биноан туяни чўктириб олдинги ва орқа оёқларини бу - қилган жойига арқон боғлаш, бошини дарахт ёки устунга тортиб боғлаш, ётқизиб фиксация қилинади.    
Чўчқалар фиксацияси. Эмизикли чўчқа болалари ва чўчқаларни қулоқлари ва орқа оёқларидан ушлайдилар. Катта ёшли ҳайвонларни тинчлантиришда ҳар ҳил қисқичлар ва бурагичлар ишлатилади, юқори тумшуғидан узун дасталик қисқич қўйиб қисиш, бурагич қўйиб қисиш, қулоғидан ушлаб фиксация қилиш, кейинги оёқларини ушлаб туриш, чўчқа болаларини икки орқа оёғидан кўтариб боши ва олдинги оёқларини фиксатор оёқлари орасига қисиб туриб фиксация қилиш, станокда фиксация қилиш, маҳсус столга қўйиб фиксация қилиш.   
Итлар оғиз ёпғичи, яъни тумшуғбоғ ва бинт билан фиксация қилинади. Бинт билан юқори ва пастки жағлари қўшиб боғланилиб, бинт учлари пастки жағ орқали бўйнининг юқорисига боғланади.      
Товуқлар бир қўл билан оёқларини ва иккинчи қўл билан қанотларини қўшиб ушлаш орқали фиксация қилинади.  
Қуёнларнинг қулоғидан ушлаб, чалқанчасига ётқазилиб қўлтиққа қистириб, ҳамда бирор материалга ўраб фиксация қилинади.
Мушуклар клёнка билан бекитилиб, олдинги оёғи тирноқлари билан маҳкам ушланади. 
Йиртқич ҳайвонларни фиксация қилиш: 
1. Махсус темир қафасларда, бундай қафасларнинг девори икки қаватли бўлиб, бир қавати харакатсиз, иккинчи қавати ҳаракат қиладиган бўлиши керак. Йиртқич ҳайвон қафасга қамалиб бир томонга қисилади. 
2. Ҳаракатсизлантирувчи транквилизатор ёки кураресимон дорилар ёрдамида (кураре, дителин, кондельфин, метилликаконитин, теркуранин, тубокурарин, диплацин, квалидил) ҳайвон харакатсизлантирилади. Кўпинча ушбу чора-тадбирлар ҳайвонларда ўтказиладиган клиник текширишлар олдидан ўтказилади. 
Асосий ветеринария асбоб, ускуна ва аппаратларига қуйидагилар киради. 
I. Зондлар. Диагноз қўйиш ва даволаш мақсадида қўлланилиб овқат ҳазм қилиш органларини текширишда ишлатилади.  
1. Хохлов зонди - оғиз қизилўнгач зонди бўлиб, қизилўнгачдан тиқилган нарсаларни олишда қўлланилади. 
2. Йирик шохли ҳайвонлар оғиз қизилўнгач зонди. 
3. Майда шохли ҳайвонлар оғиз қизилўнгач зонди. 
4. Биртуёқли ҳайвонлар бурун қизилўнгач зонди.
5. Меликсетяннинг магнитли бурун қизилўнгач зонди. 
6. Каробовнинг магнитли оғиз қизилўнгач зонди. 
7. Черкасовнинг катта қоринни ювиш зонди.
II. Зевниклар - оғиз очғичлар (кергичлар). 
1. Йирик шохли ҳайвонлар учун зевник. 
2. Отлар учун зевник. 
3. Йирик шохли ҳайвонлар учун Байер понаси. 
4. Майда ҳайвонлар учун Байер понаси. 
III. Ҳайвонлар фиксацияси учун бурагич ва қисқичлар.  
1. Дала бурагичи.          
2. Металл бурагич.
3. Гармс қисқичи. 
4. Чўчқалар фиксацияси қисқичи.
5. Буқалар учун бурун тўсиғи ҳалқаси. 
IV. Катетрлар. Диагноз қўйиш ва даволаш мақсадида қўлланилиб, сийдик йўлларини текширишда ишлатилади. 
1. Эркак ҳайвонлар учун узун катетрлар. 
2. Урғочи ҳайвонлар учун калта катетрлар. 
3. Икки йўлакли металл катетрлар. 
V. Аппарат ва асбоблар. 
       1. Сали аппарати ёки гемометри. 
2. ФЭК - фотоэлектроколориметр.
3. Камосовнинг сўрғичли насоси. 
4. Арман 1 - рентген аппарати.                   
5. ЭКГ аппарати.
6. Векторкардиограф. 
7. Руминограф - (З.С. Гаряинов - муаллиф)
8. Тонометр (симобли ёки пуржинали)
9. Электротонометр (АҚШ)
10. Флебометр 
11. Термометр (симобли максимал)
12. Электротермометр 
13. Микроскоп 
14. Центрифуга 
15. Панченков аппарати.
16. Неводов пробиркаси 
17. Меланжирлар 
18. Горяев камераси 
19. Қон олиш игнаси 
20. Инъекция игнаси 
21. Рекорд шприци 
22. Жанэ шприци 
23. Стерилизатор 
24. Йирик ва майда шохли ҳайвонлар шпатели (қошиқча)
25. Ёритқич шпатель 
26. Тиш текислаш эгови 
27. Болюс ичиргич 
28. Эйсмерх кружкаси 
29. Драмтампонатр 
30. Резинли қисқич 
31. Ёпғич шишача 
32. Буюм ойначаси 
33. Стетоскоп 
34. Фонендоскоп 
35. Электрофонендоскоп 
36. Плессиметр 
37. Перкуссия болғачаси 
38. Тумшуғбоғ 
39. Пипетка 
40. Арқон. 
                         
                        Якуний хулоса  

3 - 4 Машғулот. ТЕКШИРИШ УСУЛЛАРИ.
Дарсни ўтказиш жойи клиника. 
Дарс жихозлари: жадваллар, плессиметр, перкуссион болғача, стетоскоп, фонендоскоп, стетофонендоскоп. 
Ҳайвонлар: йирик шохли ҳайвон, қўй, от, эшак. 
I. Дарснинг мақсади: текшириш усуллари моҳиятини тушинтириб ҳайвонда фойдаланиш техникасининг ўрганишдан иборат. 
1. Текшириш усуллари клиник диагностика фанида қандай роль ўйнайди.
2. Умумий текшириш усуллари дейилишига сабаб ва қайси усуллар киради.
3. Махсус текшириш усулларига нималар киради.
4. Лаборатория текшириш усуллари. 
Текшириш усуллари клиник диагностика асосини ташкил этиб қуйдагиларга бўлинади. 
1. Умумий текшириш усуллари: кўриш (кузатиш), пайпаслаш (пальпация), тақиллатиш (перкуссия), эшитиш (аускультация) ва тана ҳароратини ўлчаш (термометрия) киради. 
2. Махсус текшириш усуллари: 
Эндоскопия, рентгеноскопия, ректоскопия, цистоскопия, рентгенография, флюрография, руминнография, электрокардиография.
3. Лаборатория текшириш усуллари:
Қонни, сутни, ошқозон ва катта қоринда сақланадиган суюқлик моддаларни, сийдикни, тезакни, балғамни текширишлар кира ди.
Умумий текшириш усуллари. Бундай ном билан айтилишига сабаб, турли ҳайвонларда ва ҳар ҳил касалликларда қўлланилишидир. 
                           КЎРИШ - Inspectio
Кўриш усули энг қадимий, энг оддий текшириш усули бўлиб, кўз ёрдамида ўтказилади. Унинг асосий шарти ёруғликдир. Кўришда ҳайвон тури, жинси, зоти, туси, ёши, тана тузилиши, ҳолати (позаси), ҳаракати, касаллик белгилари (бўшлиқлардан суюқлик оқиши, ич кетиш, нафас сони) аниқланади ва қуйдаги турлари бор.  
1. Умумий кўришда (кўпинча эрта тонгда чорва фермасида ўтказилиб ҳайвоннинг индивидуал хусусиятлари: - тури, ёши, жинси, зоти, туси, семизлиги аниқланади).
2. Махсус ёки махаллий кўришга (туберкулинизация, бруцеллинизация ҳамда ҳайвоннинг айрим органлари, тананинг айрим қисмлари кўрилади).       
3. Подани (ҳайвон гуруҳларини) кўриш, кузатиш. Подалар сурувлар, отарлар ва парранда галалари ўрганилиб ҳайвонларнинг тури, ёши, жинси, зоти ва подадаги касал ҳайвонлар аниқланади. Касал ҳайвонлар аксарият ҳолларда пода орқасига қоладилар. 
4. Индивидуал кўриш (шошилмасдан, астойдил ҳайвон бошининг ўнг томонидан бошланиб, бутун танаси, қисмлари синчиклаб кузатилиб, чап томони билан тугалланади). Шунингдек позаси семизлиги, тери ва тери қопламаси, ҳосилалари, шиллиқ пардалар лимфа тугунлардаги ўзгаришлар аниқланади.      
                      ПАЙПАСЛАШ - Palpatio
Пайпаслаш - орган ёки тери соҳаларини пайпаслаб текширишга айтилади ва қўл, бармоқларнинг сезишига асосланади ҳамда қуйидаги кўрсатгичлар аниқланади: катталиги, юза хусусияти, маҳаллий ҳарорати, сезувчанлиги, оғриқ сезиши, консистенцияси, ҳаракатчанлиги, ҳолати, артерия пульси, катта қорин ҳаракати сони, суякларнинг бутунлиги. Пальпациянинг турлари:
1. Юзаки пайпаслаш (кафт орқали) бунда битта ёки иккита қўлнинг бармоқлари ва кафти текшириладиган орган юзасига секин қуйилиб, босим бермасдан, сийпалаш йўли билан ўтказилади ва юрак турткисининг кучи, кўкрак қафасининг ҳаракати терининг намлиги, маҳаллий ҳарорати, сезувчанлиги, оғриқ сезиш аниқланади.           
2. Чуқур пайпаслаш: - текшириладиган юзага босим бериш йўли билан текширилади. Чуқур пайпаслаш усулининг ўзи 3 га бўлинади: 
1. Ботувчи (проникующая) пальпасия - бунда 2 – 3 бармоқнинг учи билан текширилаётган орган босиб кўрилади ва асосан оғриқ бор йўқлиги аниқланади. 
2. Биманануал пальпасия - бунда органлар икки қўл ёрдамида пайпасланади, яъни чап қўл билан орган ушлаб турилади, ўнг қўл билан пайпасланади. Бу усул билан органларнинг катталиги, консистенцияси, жойлашиши ва бошқа кўрсаткичлар аниқланади. 
3. Мушт ёрдамида туртиб пайпаслаш - бу қўл мушти ёрдамида ўтказилиб, катта қорин ва ичакларнинг консистенцияси ҳамда тўр қориннинг оғриқ сезиши аниқланади (травматик ретикулитда).       
3. Чуқур ички пайпаслаш (тўғри ичак орқали)
4. Чуқур ташқи пайпаслаш (бармоқ учлари ва мушт орқали босимни ошириш билан ўтказилади).
5. Ботувчи пайпаслаш.	
6. Бимонуал пайпаслаш.
7. Турткисимон пайпаслаш (мушт ёрдамида)
ТАҚҚИЛАТИШ - Percussio
Таққиллатиш усули-физик қонунларга асосланган бўлиб таққиллатиш ассосида товуш чиқиш ҳарактери бўйича фикрланади. Унинг мақсади текширилаётган орган чегарасини аниқлаш ва физиологик ҳолатига баҳо беришдир. Таққиллатиш турлари:
1. Дигитал - бармоқлар ёрдамида уриб кўриш усули. 
2. Инструментал (асбоблар ёрдамида, плессиметр, перкуссия болғачаси).    
3. Бевосита - бунда текширилаётган орган юзасига бармоқ ёки плессиметр қўйилиб, кейин бармоқ ёки болғача билан урилади.    
4. Билвосита (воситали) бунда бармоқ ёки болғача билан текширилаётган орган юзасига бевосита урилиб кўрилади.
5. Юзаки (кучсиз) - тўқималар 4 см гача тебранади. Текширилаётган юзага бармоқ ёки болғача билан секин урилади.
6. Чуқур (кучли) - тўқималар 7 см гача тебранади.
7. Стаккатто (сакратиб ўтказилади, ўпкадаги яллиғланиш ўчоқлари аниқланади). 
8. Легатто (секин тўхтатиб ўтказилади, ўпкадаги яллиғланиш орган чегараси аниқланади).
Юкоридаги перкуссия турларини қўллаганда ҳайвонларнинг нозик ёки қўполлиги, ориқ семизлиги, тери ва жунларининг қалин ёки сийраклиги, ёши, органларнинг жойлашганлиги, чегараси ёки физик холати аникланаётганлиги хисобга олинади. Кичкина ҳайвонлар ва мушукларда бевосита дигитал перкуссия қўлланилади. 
Нормада: ҳар хил органларни уриб кўрганимизда қўйидаги товушлар эшитилади. 
1. Ичида ҳаво ёки газлар бўладиган органлар катта қорин, кўричак, ҳаво халтасидан тимпаник товуш келади.   
2. Суяк бўшлиқларидан (пешона ва юқори жағ бўшлиғи) қутича товушга ёки ўзига хос тимпаник товуш эшитилади.
3. Суякдан баланд жарангдор товуш эшитилади.
4. Ўпкадан атимпаник ёки ўпкага хос товуш эшитилади. 
5. Мускулли органлардан ўтмас (бўғиқ) товуш эшитилади. 
6. Юракни ўпка қоплаган қисмидан ўтмасроқ (бўғиқроқ) товуш эшитилади.
Плессиметр ва перкуссион болғача ёрдамида перкуссия қилганда қуйидаги услубга риоя қилиш шарт. Плессиметр текшириладиган жой юзасига зич тегизиб ушланади. Кўкрак қафаси текширилаётган бўлса, қовурғалар орасига қуйилади. Болғача ўнг қўлга олинади. Бунда болғачани бармоқлар билан қаттиқ қисиб ушламаслик керак, болғача бармоқлар орасида эркин кат қилиши керак. Шунда тўғри перкуссия ўтказиш имкониятига эга бўлинади. Болғача билан урганда тўғри уриш керак, плессиметр юзасига болғачаннинг ёстиқчаси тегиши керак. Болғачани қийшиқ ушлаб урсангиз темир-темирга тегиб нотўғри товуш ҳосил қилади. Болғача билан урганда кетма кет 2 марта уриб пауза берилади ва уриш яна давом эттирилади. Бир жойга шундай 1-2 марта урилиб плассиметр жойи ўзгартирилади. Битта органни текшираётганда уриш кучи бир хил бўлиши керак. Гоҳ секин, гоҳ кучли уриш мумкин эмас. Болғачани уриш кучи органларнинг жойлашишига ва кўкрак қориндеворларининг қалинлигига боғлиқ. Уриб текшир ганда врачнинг қулоғи плессиметр билан бир баландликка бўлиши керак.
                                ЭШИТИШ - Auscultatio
Эшитиш (қулоқ солиш) усули организм органларидаги ҳосил бўладиган табиий товушларни эшитишга айтилади. У ёки бу орган ишлаб турганида чиқадиган товушларнинг ҳоссаларига қараб, ўша органнинг функционал ва морфологик ҳолати тўғрисида фикр юритиш мумкин. Аускультациянинг бевосита ва билвосита методлари бор. 
1. Бевосита эшитишга ҳайвоннинг танасига қулоқни зич тақаб эшитиб кўрилади. Бунда эшитиладиган орган чойшаб ёки сочиқ билан беркитилиб қулоқни зич қўйган ҳолда эшитилади.  
2. Билвосита эшитишга стетоскоп, фонендоскоп ёки стетофонендоскоп ёрдамида ўтказилади. 
Эшитиш, яъни аускультация ўтказиладиган жой тинч ва қўшимча шовқинларсиз, қулоқ ёки фонендоскоп терига зич қўйилади, оралиқ жой бўлмаслиги керак.
Бир жойни эшитганда камида органнинг икки-уч иш жараёнини эшитилади, кейин эшитиладиган жой ўзгартирилади, жуфт органлар эса, аввал бир томони, кейин иккинчи томони эшитилади.
Термометрия тана хароратини ўлчаш.
Текшириш асбоблари: 
          1. Термометрлар
          2. Вазелин 
          3. Пахта 
4. Ҳар ҳил ҳайвонларнинг тана ҳарорати жадвали.
Ўлчаш техникаси.
         Ҳайвонларнинг тана ҳароратини ўлчаш термометр билан ўтказилади. Максимал термометрга вазелин суркалиб, айланма ҳаракат қилдириб тўғри ичакка киргизилади. Қушларда қанот остига ёки клоакага қўйилади. Термометр 5 - 7 минут тўғри ичакка ва клоакага қўйилади. Қўйилиш вақти, электрон термометр билан ўлчанганда анча қисқаради.         	
Максимал термомерт қўлга олиниб, 1-2 марта пастга силкитилади, бунда симоб устуни пастга тушади. Сўнгра термометр учи вазелинланади. Ҳайвоннинг ёнидан (отларда) ёки орқасидан (бошқа ҳайвонларда) келиб, сийпалаб секинлик билан чап қўл ёрдамида думи ушланиб ён томонга олинади ва ўнг қўл билан секин, айланма ҳаракат билан термометр тўғри ичакка киргизилади. Катта ҳайвонларда тармометр 3-5 см тиқилса, кичик ҳайвонлар ва паррандаларда фақат учки қисми киритилади. Ерга тушиб кетмаслиги учун термометрни ип билан уланган қисқич ёрдамида думи ёки терисига қистирилади. Термометрни тўғри ичакка киритганда, тўғри ичакдаги тезак ичига кирмасдан, тўғри ичакнинг шиллиқ пардасига тегиб туриши керак. Термометр тезак орасига тушиб қолса, иссиклик йўқлиги учун симоб устини кўтарилмайди. 5-7 минутдан кейин секинлик билан термометр тўғри ичакдан олиниб, пахта билан артилиб, симоб устини қайси сонни кўрсатса (ҳар бир чизиғи 0,10С га тенг) бу ўша ҳайвоннинг тана ҳарорати ҳисобланади. 
	Текшириш тугагач, термометр ювилиб, дезинфекцияловчи эритмалар бўлган идишларга солиб қўйилади. Бундай эритмалар 1 % феноль, лизол, марганцовкалар бўлиши мумкин. 
	Касал ҳайвонларда тана ҳарорати 2 марта эрталаб соат 7 дан 9 гача ва кечқурун соат 17 00 дан 19 00 гача аниқланади. Ҳайвон жуда оғир ҳолатда бўлса ҳарорат ҳар икки соатда ўлчанади. 
	Тана ҳарорати кўрсаткичлари турли ҳайвонларда турлича.  Тана ҳароратига жуда кўп факторлар таъсир қилади: ҳайвон ту-ри, ёши, жинси, йил фасли, кун вақти, бўғозлик, экспулуатация қилиш, касалликлар ва хоказолар. Масалан: ёш ҳайвонларда қарри ҳайвонларга қараганда ҳарорат 0,50 С гача юқори, урғочиларда эркак ҳайвонларга қараганда юқори, семиз ҳайвонларда орриқларига нисбатан юқори бўлади. Эрта тонгда ҳарорат минимал бўлса, кечқурун максимал, бўғозликнинг охирги ойларида ҳам баланд бўлади. 
                    Тана ҳарорати кўрсатгичлари.  
                                                                           Жадвал №1
Ҳайвон тури
	Тана ҳарорати
(градусларда)	Ҳайвон тури
	Тана ҳарорати (градусда)	
От	37,5 - 38,5	Мушук	38,0 - 39,5	
Туя	36,0 - 38,5	Қуён	38,5 - 39,5	
Йирик шохли ҳайвон	37,5 - 39,5	Парранда	40,0 - 42,0	
Хўкиз	37,0 -  38,5	Тулки	38,7 -  40,7	
Шимол буғиси	37,6 -  38,6	Норка	39,5 -  40,5	
Кўй	38,5 -  40,0	Кўк песец	39,4 -  41,1	
Эчки	38,5 -  40,5	Усурий ёноти	37,1 -  39,1	
Чўчқа	38,0 -  40,0	Эшак	37,5 -  39,0	
Ит	37,5 -  39,0	Фил	36,5 -  38,0	
Арслон	37,0 -  38,6	Денгиз чўчқаси	37,5 - 39,5	
Маймун 	37,5 - 38,5	Ўрдак, ғоз, курка	40,0 - 41,5	
Буйвол 	37,5 - 39,0	Кабутар	41,0 - 44,0	

	Касалликлар пайтида тана ҳарорати қуйидагича ўзгаради:
	1. Тана ҳароратининг кўтарилиши - гепертермия дейилади. Бу деярли ҳамма касалликлар пайтида кузатилади. Келиб чиқишига қараб: 
а) септик гипертермия - юқумли касалликларда намоён бўлади: 
б) асептик гепертермия суяк синишида, ҳайвон туққанда кузатилади                                 
	2. Тана ҳароратининг пасайиши - гипотермия дейилади. Бу туғишдан кейинги парез касаллигида, узоқ муддатда оч қолганда, кўп қон йўқотганда кузатилади. 
	Касал ҳайвонларнинг тана ҳарорати ўлчаниб, махсус қоғозга график усилида ҳам чизилади. 
					ИСИТМА - Febris 
	Иситма - бу организмнинг ҳимоя вазифаси бўлиб, патоген омиллар таъсирида тана ҳароратининг ошиши, нафас, юрак қон томир, ошқозон ичак, таносил ва нерв системалари функциялари ва модда алмашинуви бузилиши билан характерланади. 
	Иситма бу организмнинг ҳимоя жавоб реакцияси бўлиб, организм учун зарарли бўлмасдан, касалликдан тузалишини  тезлаштиради, иммун ҳолатини яхшилайди, юқумли касалликларни чақи рувчи сабаблар таъсирини пасайтиради. 
	Иситмада тана ҳарорати кўтарилиб, ҳамма орган ва системаларнинг иши ўзгаради. Оқсил парчаланиши, углевод ва ёғларнинг оксидланиши тезлашиб, электролитлар ва сув организмда кўп сақланиб қолади. Тана ҳароратини тез ва кучли кўтарилиши бадан увиши, титраш ва қалтирашга олиб келади. Бундай пайтларда тери оқариб, совуқ бўлади. Қулоқ, шох ва оёқлардаги ҳарорат бир ҳил бўлмайди, жунлар хурпайиб, ялтироқлиги йўқолади, терида доғ ва тошмалар пайдо бўлади. Агар тана харорати секинлик билан кўтарилса, титраш ва қалтираш унча сезилмайди, лекин бунда мускулларнинг ихтиёрсиз ҳаракати жуда яхши билинади. Кучли ва юқори иситмада иштаҳа пасаяди ёки умуман бўлмайди, сўлак ажралиши, ошқозон ва ичак безларининг секрацияси камаяди, ҳаракати сусаяди, тана ҳароратининг кўтарилишига, айниқса кавшовчи ҳайвонлар жуда сезгир бўлади. Чунки иситмада қат қорин қотиб қолиб, ҳайвон ҳалок бўлиши мумкин.                                                                                

12-расм. Доимий иситма.

ИСИТМАНИНГ ТАСНИФЛАНИШИ ҚУЙИДАГИЧА.
Келиб чиқишига қараб иккига бœлинади:
	1 Септик иситма - бу микроб, вирус, бактерия ва замбуруғларнинг таъсири натижасида келиб чиқади. 
2. Асептик иситма - бу

 

суякларнинг синиши, эгилиши, лат ейишларида кузатилади. 
	Тана ҳароратининг кўтарилишига қараб 5 га бўлинади:
	1. Субфебрил иситма - нормага нисбатан тана ҳарорати 10 С га ошади (плеврит, энтерит, микробронхит ва фарангитда). 
	2. Фебрил иситма- нормадан 20 С ошади (гриппда, манқада, крупоз пневманияда). 
	3. Пиретик иситма- 30С гача ошади (юқумли касалликларда). 
	4. Гиперпиретик иситма- 30С дан ошади (оғир ўтадиган ўткир юқумли касалликларда). 
5. Адинамик иситма - бунда иситма белгилари бору, лекин тана ҳарорати кўтарилмайди. 
Давомийлигига қараб тўртга бўлинади. 
1. Эфимер иситма - бир неча соатдан бир сутгагача давом этади (эмланганда, ўлат касаллигида). 
2. Ўткир иситма - бир неча кундан бир неча хафтагача (ўткир юқумли касалликларда) давом этади. 
3. Ярим ўткир иситма - бир, бир ярим ой давом этади. 
4. Суринкали иситма - бир неча ойдан бир неча йилгача давом этади (сурункали юқумли касалликларда силда, бурцеллёзда). 
Кундузги, эрталабки ва кечқурунги ҳароратнинг энг юқори кўтарилган ва тушган фарқига қараб иситма бешта турга бўлинади: 
1. Доимий иситма- (Febris continua) ҳарорат бир ҳил юқори бўлиб, тана ҳароратининг бир суткадаги ўзгариши 1 0С дан ошмайди. Крупоз пневмания ва бузоқлар паратифида кузатилади.  

2. Бўшаштирувчи иситма- (Febris remittens) ҳароратнинг суткали фарқи 1-20С бўлади, лекин нормагача тушмайди. Ҳолдан тойдирадиган (гегтик-febris hectica) иситма мазкур иситманинг бир туридир. Бу ҳолдан тойдирадиган иситма температуранинг анча юқори кўтарилиб норма ва ундан ҳам пастроқ даражагача кўп пасайиб

12-расм. Бушаштирувчи иситма. 

кетиши билан характерланади ва аъзойи баданни ҳолдан тойдирадиган даражада титраб-қақшаши, ҳамда тер чиқиши билан бирга давом этади, йирингли касалликлар, сепсислар, сил касаллигининг оғир шаклларида учрайди. 

11 расм Доимий иситма 

3. Қайтувчи (рецидивланадиган) иситма-(Febris recurrens) бунда бир неча кун тана ҳарорати кўтарилиб бир неча кун нормада бўлади ва бу ҳолат такрорланиб туради. Иситманинг бу хили отлар юқумли (инфекцион) анемиясининг ўткир бу ҳолат

 бу ҳолат такрорланиб туради. Иситманинг бу хили отлар юқумли (инфекцион) анемиясининг ўткир ва суринкали шаклларида учрайди.  

4. Вақти вақти билан кузатиладиган - ўзгариб турадиган иситма- (Febris intermittens) бунда суткада бир неча соат тана ҳарорати нормадан 1 0С юқори кўтарилиб, 1-3 кун давомида нормагача тушади. Бундай истма юқумли анемия ва суаури касалликларида кузатилади.

12 расм. Узгарувчан иситма  

5. Атипик истма- тана ҳароратининг ўзгариши тартибсиз бўлади. 
Кечишига қараб иситма уч даврга бўлинади. 
1. Тана ҳароратининг кўтарилиши ёки бошланғич даври - тана ҳарорати кўтарилиб. Максимумга чиққунча бўлган даврни ўз ичига олади. 
2. Ҳароратнинг бир - ҳилда туриши ёки касалликнинг энг юқори ривожланган даври тана ҳарорати энг юқори, бир ҳилда турган вақтни ўз ичига олади ва асосий патологик ўзгаришлар ривожланади. 
3. Ҳароратнинг пасайиши ва касалликнинг тузалиш даври - бунда тана ҳарорати нормагача тушади. 
Касалликлар пайтида ҳайвонлар тана ҳароратининг бирданига тушушига кризис-crisis дейилади. Аста секинлик билан тушуши га лезис-lysis дейилади ва ҳайвонлар соғайишидан далолат беради.              

Якуний хулоса     
             
5. Машғулот. КЛИНИК ТЕКШИРИШ РЕЖАСИ. ҲАЙВОНЛАР БИЛАН ДАСТЛАБКИ ТАНИШИШ. ҲАЙВОНЛАР РЕГИСТРАЦИЯСИ,  АНАМНЕЗНИ ТЎПЛАШ.

Дарс ўтказиш жойи  - клиника, ферма. 
Дарс жиҳозлари: жадваллар, ҳайвонлар: сигир, қўй, эшак. 
I. Дарснинг мақсади:
1. Клиник текшириш схемаси билан танишиш.
2. Ҳайвонларни регистрацияси ва анамнез тўплашни ўзлаштириш.
Ҳайвонларни тартиб асосида текширишнинг моҳияти шундан иборатки, биринчидан текширишни тўлиқ ва мукаммал якунлаш, иккинчидан диагноз қўйиш учун зарур, керакли ва муҳим бўлган касаллик белгиларининг тушиб қолмаслигини таъминлаш, учинчидан кетадиган вақтни тежашдан иборат.    
Ҳайвонларни текшириш қуйдаги схема асосида  олиб борилади.    
I. Касал ҳайвон билан дастлабки танишиш:  
1. Ҳайвонни регистрацияси - registrum.
2. Анамнезни тўплаш- anamnesis.
II. Ҳайвонни клиник текшириш ёки врачнинг ҳайвонни шахсан текшириши- status praesens. 
А). Умумий текшириш.
1. Ҳайвон габитусини аниқлаш.
2. Тери қопламаси ва ҳосилаларини текшириш. 
3. Терини текшириш.
4. Кўринадиган шиллиқ пардаларни текшириш. 
5. Лимфа безларини текшириш. 
6. Тана ҳароратини ўлчаш. 
Б).  Махсус, системалар (тизимлар) бўйича текшириш.
1. Юрак қон томир тизими. 
2. Нафас олиш тизими. 
3. Овқат ҳазим қилиш тизими. 
4. Сийдик ажратиш тизими.                
5. Нерв (асаб) тизими.
6. Қон ва қон ҳосил қилиш тизимини текшириш. 
В). Қўшимча текшириш.  
1. Махсус аппаратларда:- рентгенологик (рентгеноскопия, рентгенография, флюорография, рентгенофотометрия), электро - кардиография, эндоскопия, руминография, ректоскопия, цистоскопия, риноскопия, гастрография, пневмография, сфигмография, ультра товуш ташхис, катетеризация, офтолмоскопия ва бошқалар.
            Г). Лабораторияда текшириш. 
1. Микроскопик.           2. Бактериологик.     3. Серологик. 
  
Қон, сут, сийдик, тезак, балғам, ошқозон (меъда) ва ошқозон олди бўлмаларидаги моддалар суюқликларини текшириш ва бошқалар. 
I. Касал ҳайвон билан дастлабки танишиш.
             
      1. ҲАЙВОН РЕГИСТРАЦИЯСИ. 
Касал ҳайвонни рўйхатдан ўтказиш.
Ҳайвонни индивидуал хусусиятларини умумий кўриш усули билан аниқланиб, ҳайвонни эгасидан ёки унга қаровчи кишидан сўраб, берилган хужжатга қараб тўлдириб ёзишга регистрация дейилади. Даволаш муассасига келтирилган ҳар қандай ҳайвон энг аввало рўйхатга олиниши керак. Ҳайвон регистрацияси клиникада касал ҳайвонларни қайд этиш журналига тўлдирилади ва қуйидаги саволларга жавоб берилади:
Ҳайвон эгаси 
   Эгасининг манзили 
   Ҳайвон тури (илова №1)
   Жинси 
   Ёши ( илова №2) 
   Зоти 
   Туси (илова №3)
   Алоҳида белгилари 
   Лақаб ва ҳалка номери  
   Семизлиги (массаси)
   Клиникага келган вақти             
   Касалланган куни 
   Клиникадан чиққан вақти 
   Дастлабки диагноз 
   Якуний диагноз 
	
Хайвонни клиникага келган куни, эгаси ҳақида маълумот.   
Ушбу сўровлар ветеринария врачи иш ҳисоботи учун, ҳамда талаб этилганда маълумотнома бериш учун фойдаланилади. 
	Ҳайвон тури.    
	Айрим касалликлар фақат муайян ҳайвон турларида учрайди  Чунончи қорамолда қорасон, ёмон сифатли каторал иситма, ўпканинг ёппасига яллиғланиши, от ва эшакларда - манқа, сақов, чўчқаларда сарамас. Дориларга нисбатан тур сезувчанлиги, даволаш учун муҳим роль ўйнайди. Масалан қорамол симоб препаратларига, мушук фенолга сезувчанлиги юқори ва ҳоказо. 
	Зот. Ветеринария амалиётида маълумки, тоза зотли ҳайвонлар зотсиз ҳайвонларга нисбатан касаллика чидамсиздир. Масалан метис итлар ўлат касаллигини енгил ўтказади, зотли итлар эса оғир шаклда, асоратлар билан ўтказиб, кўпинча ўлим билан тугайди. Зотига хос касалликлар ҳам мавжуд. Алжир зотли қуйлар куйдирги касаллигига чалинмайди. 
	Жинси. Жинсга хос касалликлар тафовут этилади. Текшириш ва даволашда жинсий фарқлар инобатга олинади. 
	Ёши. Ёшига қараб касаллик турлари учраши инобатга олинади. Масалан диспепсия - биринчи кунларда, рахит - дастлабки ёшида ва хоказо. Ёши фармокологкик дориларни белгилаганда ҳамда касаллик оқибатини прагноз этилганда ҳисобга олинади. 
	Семизлик (масса). Дори воситалари дозасини белгилашда, шунингдек озиқалантириш ҳақида ҳулоса чиқарилади. 
	Туси ва белгилари. Қора тусли ҳайвонлар, оқ тусга нисбатан касалликка чидамли. Меланосаркоматоз билан кўк тусли отлар, экзантема билан пигментлашмаган тери жойлари касалланади. 
	Лақаби, ҳалқа номери. Бу маълумотлар ҳайвонлар гуруҳли сақланганида, айниқса муҳимдир.                                             
Ҳайвонларни қайд қилиш, яъни регистрация муҳим аҳамиятга эга ва қуйидагиларга фойдаланилади.
	1. Юридик хужжат ҳисобланади. 
	2. Ойлик, квартал, йиллик ҳисобот тайёрлашда фойдаланилади.
	3. Қайд қилиш маълумотлари диагноз қўйиш вақтида ҳисобга олинади. 
	4. Дори моддаларини танлаш ва дозасини белгилашда инобат га олинади.  
              2. АНАМНЕЗНИ ТЎПЛАШ. ANAMNESIS  
Анамнез бу ҳайвоннинг клиникага келгунча бўлган хаёти ва касалликлари тўғрисида ҳайвон эгасининг ёки унга қаровчи кишининг эслаб айтган маълумотларидир. Анамнезда врач ҳайвон эгаси ёки унга қаровчи кишига саволлар беради, улар эслаб жавоб беради. 
Анамнез ўзи иккига бўлинади:
1. Ҳайвоннинг хаёти ҳақида анамнез. 
2. Ҳайвоннинг касаллиги тўғрисида анамнез. 
1. Ҳайвон ҳаёти тўғрисидаги анамнез- Anamnesis  Vitae.
Ҳайвоннинг ҳаёти тўғрисидаги анамнез бу ҳайвон туғилганидан, то клиникага келгунга қадар тўпланган маълумотга айтилади. 
Бунда қуйидаги саволлар сўралади. 
Ҳайвоннинг келиб чиқиши: - сотиб олинганми, уйда ўстирилганми?  Сотиб олинган бўлса, қачон ва қаердан сотиб олинган? 
Ҳайвонни сақлаш: - хонадами, айвон остидами, очиқ жойдами. Хонада бўлса: хона ёруғми, қоронғуми, қуруқми, намми, поли нимадан, вентиляция, канализация ҳолати, тезак ва сийдик кунига неча марта чиқарилади, Механизациялаштирилганми, қўл биланми, ҳайвон индивидуал сақланадими, группа биланми, боғлиқлими, боғлиқсизми. Актив моцион оладими. 
Озиқлантириш: - қанақа озиқалар билан озиқлантирилади. Кунига неча марта. Бериладиган озиқаларнинг миқдори ва сифати,  заҳарли ўтлар борми. Охирдан озиқлантириладими, ерданми. Индивидуал озиқлантириладими, группа биланми. Минерал тузлар ва витаминлар қўшиб бериладими.
Суғориш - сув қаердан берилади, қудуқ, ариқ, дарё, кўл, зовур, водопровод, цестирнадан. Кунига неча марта суғорилади. 
Бериладиган сувнинг миқдори ва сифати: ихтиёрий, етарли эмас, тоза, янги, сифатсиз, ҳар ҳил аралашмали. Бериладиган сув-нинг ҳарорати: совуқ, илиқ, муздай. Индивидуал суғориладими, группа биланми. 
Фойдаланиш - ўстиришга, насл олишга, бўрдоқига, сут йўналишида, ишқибозликка, кўпкарига, спорт мусобоқаларига, аравага, фойтунга, омочга, тухум йўналишида, чегарада исковчиликка, қоровулликка, уй ити, мушук.
2. Касаллиги тўғрисидаги анамнез- Anamnesis morbi. 
Ҳайвон касаллиги тўғрисидаги анамнез бу- ҳайвон касалланган кундан, то клиникага келгунга қадар бўлган маълумотга айтилади.   
Ҳайвон касаллиги тўғрисидаги анамнезда қуйидаги саволлар сўралади.  
Ҳайвон қачон касал бўлган.
Нима сабабдан ва қандай ҳолатда касалланган.                                                             
Касалликни қайси белгилари билан намоён бўлади. 
Ҳайвон илгари ҳам касал бўлганми? Қачон ва қайси касаллик билан.
Ҳайвон илгари даволанганми (ким томонидан, қачон, қандай дорилар билан).
Шунга ўхшаш касал ҳайвонлар хўжаликда яна борми? 
Яқин кунларда ҳайвон вакцинация (эмлаш) қилинганми? 

    Регистрацияда фойдаланиш мумкин бўлган ҳайвонлар тури ва жинси  ҳақида маьлумот. Илова №1
       Ҳайвонлар тури ва жинси             
1 Тури: йирик шохли ҳайвон                     4 Тури: Чўчқа                   
   жинси: сигир                                        Жинси: Хук  (эркак чўчқа)              
          буққа, қўтос (эркак, урғочи)            она чўчқа 
          буққача (новос)                              тўнғиз (ёввойи чўчқа)
          ғуножин                                        чўчқа боласи (эркак, урғочи)
          тана (эркак, урғочи)                        ахталанган чўчқа 
          бузоқ (эркак, урғочи)                      5 Тури: итлар
          хўкиз (ахталанган буққа)                 Жинси: кўппак отлан (эркак) 
2 Тури: майда шохли ҳайвон                      қанжик (урғочи) 
   Жинси: а. совлиқ (она қўй)                     ит боласи (эркак, урғочи)
          қўчкор                                            6 Тури: Паррандалар 
          қўзи (эркак, урғочи)                        Жинси: хўроз 
          тўқли (урғочи)                                 товуқ 
          шишак (эркак 1-2)                           жўжа 
          чори (эркак 2-4)                              7 Тури: қуён (товушқон)
          панжи (эркак 4-5)                            Жинси: қуён (урғочи, эркак)
          ахта  қўчқор                                    қуён боласи (эркак, урғочи)
     б.  она эчки                                          8  Тури: туя  
          така                                                Жинси: нор туя 
          улоқ (эркак, урғочи)                         моя (урғочи туя)
          сарка (ахталанган)                           бўталоқ (эркак, урғочи)                                       
 3 Тури: бир туёқлилар                             9  Тури: мушук (эркак, урғочи)
Жинси: а) айгир (эркак)                         Жинси: мушук боласи (эр, ур) 
          бия   (она)                                      10  Тури: каптар    
          байтал    (урғочи)                         Жинси: каптар (эр, ур). жўжаси 
          ахталанган от                                  11  Тури: Цесарка   
          қулун 6 - 8 ойлик                             Жинси: цесарка (эркак)
          той 8 ой - 1,5 ёш                              мокиён (ур). цесарка жўжаси 
          ғунан 1,5 - 2,5                                  12  Тури: ўрдак 
          дунан 2,5 - 3,5                               Жинси: ўрдак (эр, ур). жўжаси.
          оси 3,5 - 5                             13  Тури: курка. Жинси: хўроз курка    
          ўрта ёш 5 - 12                                 мокиён курка. курка жўжаси                                             
          катта ёшли 12 - 18                          14 Тури: ғоз                       
          қарри от 18 ёшдан юқори               Жинси: ғоз (эркак, урғочи)
     б)  эшак (эркак, урғочи)                      ғоз жўжаси.  
          хачир (эркак, урғочи)        

 										Илова №2
Ҳайвонлар ёшини аниқлаш.
1. Қўйлар ёшини тиши бўйича аниқлаш.
Наслли хўжаликларда қўйлар ёши насл ҳисоби маълумотлари бўйича олиб борилади. Махсулот хўжаликларида қўйлар ёши тиши бўйича, ўзгаришларни изини ва тишларнинг едирилиши ҳисобга олинади. Қўйларда  32 тиш мавжуд, шулардан 8 таси кесувчи - курак тиш пастки жағда, ўрта жуфтлик кесувчи курак тишлар марказда жойлашади. Бу омбур - ушловчи тишлар дейилади. Қўшнилари 2- жуфтлик ички ўрта, 3 - жуфтлик  ташқи ўрта ва 4 - жуфтлик четки тишларидир. 1 ёшгача бўлган қўйларда сут тишлари бўлади. 1 - 1,2 ёшда сут омбур ушловчи тишлар доимийларига алмашади. 2 - 2,5 ёшда - ички ўрта, 3 - 3,5 ёшда - ташқи ўрта ва 4 - 4,5 ёшда - четки доимий тишлар ўсади. Қўйларда 5 ёшдан ўтганда  кесувчи курак тишларнинг едирилиши бўйича аниқланади. 7 - 8 ёшдан катта ҳайвонларни брак қилинади. Булар тиш бўйича яроқсиз ҳисобланиб ўзини иқтисодий оқламайди.
	
2. Қорамоллар ёшини аниқлаш усуллари.
	Ҳайвонларнинг ёшини ташқи кўринишига қараб тахминан аниқлаш мумкин. Ёшининг аниқлашнинг энг тўғри ва бехато усули туғилган вақтини ёзиб боришдир. Мана шундай ёзувлар бўлмаса, қорамолнинг ёшини шохларига ва тиш тизимининг ҳолатига қараб аниқланади. 
	Масалан, бузоқларни шохига қараб ёшини аниқлаш учун шохи асосидан то учигача ташқи катта эгиклиги бўйлаб ўлчаб кўрилади. Икки ойлик бузоқлар шохининг узунлиги 1 см бўлади, сўнгра улар 20 ойлик бўлгунча ой сари тахминан 1 см дан ўсиб боради. Шундан кейин шохлари жуда секин ўсади, шунинг учун бу даврда шохларининг узунлигига қараб ёшини аниқлашнинг имкони бўлмайди.
	Сигир нормал шароитда биринчи марта, одатда, 26- 28 ойли-гида туғади:
 Уларнинг йил ҳисобидаги ёшини аниқлаш учун шохидаги ҳалқалар сонига иккини қўшиш керак. Сигир бўғозлигининг 4- 5 ойида бола ташлаган бўлса, шохи ҳалқасининг ўртача кенглиги 0,5 см, бўғозлигининг 8- ойида бола ташлаган бўлса, бу ҳалқасининг кенглиги тахминан 1,2 см бўлади.             
	Қорамолнинг ёшини шохларига қараб аниқлаш усули унча аниқ эмас. Ёшини билиб олишга имкон берадиган анча аниқ белги тиш тизими, асосан, курак тишларидир. Ёшининг аниқлашнинг бу усули тишларнинг ўсиши, алмашиниши ва ейилишида қонуният борлигига асосланган. Шу усулдан фойдалана олиш учун қорамолнинг «тиш формуласи» ни билиш зарур. Бу формула қуйдагича ифодаланади: 
Юқориги жаг: 6 жаг (илдизли) тиш, 0 курак тиш, 6 жаг (илдизли) тиш пастги жаг: 6 жаг (илдизли) тиш, 8 курак тиш, 6 жаг (илдизли) тиш курак тишларнинг ўртадаги бир жуфти тутувчи (омбур) тишлар (уларни З харфи билан белгилайлик), ундан кейинги жуфт (тутувчи тишларнинг икки томонидагиси) ўртадаги ички тишлар (Св), учинчи жуфти ўртадаги ташқи тишлар (Сн), тўртинчи жуфти четки тишлар (Ок) деб аталади. Қорамолнинг пастки жағидаги курак тишларининг жойлашиш тартиби қуйдагича: 
		Ок - Сн - Св - З - З - Св - Сн - Ок

	Ҳайвон ўсиб ривожланиб борган сайин тиш равоғи қуйидаги тартибда ўзгаради. 
	1. Сут тишлар чиқади, ейилади ва доимий тишлар билан алмашинади. 
	2. Доимй тишлар ейилади ва юзасининг шакли ўзгариб боради. 
	Бир ойлик бўлганида бузоқлар сут тишларнинг ҳаммаси (курак тишлар) чиқиб бўлади. 3 ойлик гача сут тишларда ўзгариш бўлмайди 4 ойдан бошлаб тутувчи (омбур) тишлар билан ички ўрта курак тишларнинг устки қирралари ейила бошлайди. 12 ойлик бўлганда тутувчи (омбур) тишлари, 14 ойлигида ички ўрта тишлари, 18 ойлигида эса ташқи ўрта тишлари билан энг четдаги тишларнинг тил томондан ҳисоблаганда ярмидан кўра кўпроқ юзаси едирилиб кетади. 
	1 ёш 8 ойликдан то 1 ёш 10 ойликгача даврда тутувчи (омбур) сут тишлари тушуб ўрнига доимий тишлар чиқади. 2 ёши 6 ойликда ўртадаги ички сут тишлари доимий тишларга алмаши-нади, 3 ёш 3 ойликда эса ўртадаги ташқи курак тишлари доимий тишларга алмашинади. 3 ёш 6 ойлик - 4 ёш 6 ойлик бўлганда эса энг четдаги тишлари ривожланган доимий тишларга алмашинади.         
	Мол 6 ёшга етганида тутувчи омбур тишлар билан ўртадаги ички тишларнинг тик томондаги юзаси ярмигача едирилади. 
	7 ёшли молда тутувчи омбур тишларнинг тил томонидаги эмали деярли едирилиб кетган бўлади. Кичик - кичик ўткир бурчаклари қолади, 7,5 ёшга бу бурчаклар ҳам йўқолиб кетади. 
	8 ёшга келиб тутувчи (омбур) тишларнинг тил томондаги юзаси тўрт бурчак шаклга киради энг четдаги ва ташқи томондаги ўрта курак тишларнинг юзаси ярмигача едирилган бўлади. 
	9 ёшга ўртадаги ички ва ўртадаги тишларнинг тил томондаги юзаси тўртбурчак шаклга киради.  
	10 ёшга энг четдаги тишларнинг тил томондаги юзасида эмаль едирилиб кетган бўлади ва лаб томонидаги юзаси хам едирилиши натижасида тишлар шакли квадрат кўринишига киради. 
	11 ёшга эса курак тишлар сийрак бўлиб қолади энг четдагиларни ҳисобга олмаганда курак тишларнинг ҳаммаси юмалоқ ёки оваль шаклга киради. 
	14-15 ёшга барча тишларнинг эмали бутунлай едирилади, 17-18 ёшга борганда курак тишлар ўрнида фақат юмалоқ ёки тескари оваль шаклдаги чўғиртак - тиш илдизлари қолади. 
Қорамолларнинг ёшига қараб курак тишларида
содир бўладиган ўзгаришларнинг ўртача муддати.

Ўзгаришлар	Тутувчи тишлар	Ўртадаги ички курак тишлар	Ўртадаги ташқи курак тишлар	Энг четки курак тишлар	
Сут тишлари (курак тишлар) нинг чиқиши. 
Туғилган ёки 2-3 хафталигида чиққан бўлади.
Сут тишлар (курак тишлар) нинг едирилиши. 
Энг четдаги тишларнинг кичрайиши ва курак тишлар (сут тишлар) нинг едирилиши.
10 ойлигидан 1 ёш 6 ойлик бўлгунча.
Сут тишларнинг тушиб кетиши ва доимий курак тиш-лар чиқиши.   
Доимий курак тишлар тил томондаги четининг едирили-ши. 
Доимий курак тишлари бутун юзасининг едирилиши. 
Курак тишларнинг тўртбурчак шаклда бўлиб қолиши. 
Курак тишларнинг тескари овал шаклда бўлиб қолиши.	1-1,5 ойда

1,5-2 ёшда

2-2,5 ёшда

7 ёшда

8 ёшда 

12 ёшда	2 ойда

2,5-3 ёшда

3-3,5 ёшда

8 ёшда

9 ёшда

13 ёшда 	2,5 ойда 

3-3,5 ёшда

3,5-4 ёшда

9 ёшда

10 ёшда

14 ёшда 	3 ойда

3,5-4 ёшда

4,5-5 ёшда

10 ёшда

11 ёшда

15 ёшда	
	Қорамол ёшини тишларига қараб аниқлашда олинган маълумотларни шохидаги ҳалқалар сони билан солиштириб кўриш билан ўрганиш янада аниқроқ маълумотларни беради.

3. Отларнинг ёшини тиши бўйича аниқлаш.
Қоида бўйича, отлар ёши  аниқ хужжат бўйича аниқланиши керак. Агар хужжатлар йўқотилганда  отлар ёшни тиши бўйича  тиш тизимининг  ёшини ўзгариши асосида аниқланади.
Вояга етган айғирларда 40 та,  байталларда эса 36 та,  шундан 12 таси курак кесувчи, тўрт қозиқ тиш (фақат айғирларда) ва 24 жағ тишлардан иборат.
От тишлари 2 марта яъни сут ва доимий тишларга алмашинади. Туғилган тойчоқларда  фақат олдинги  жағ тишлари- премолярлар бўлади. Сут курак- кесувчи ва қозиқ тишлар сут билан озиқланиши даврида пайдо бўлади. 
	Кейинчалик сут тишларнинг алмашиниши ва орқа жағ тишлари- молярлар пайдо бўлади.
Ёшни аниқлаш учун  асосан курак кесувчи тишлардан фойдаланилади, бунда уларнинг кўришга қулайлиги ва бу тишларда  ёш алмашиш ўзгаришлари аниқ кўринади. 
10 ёшгача тишлар шакли  кўнгдаланг овал, 15 ёшгача  айланароқ, 20 ёшгача - учбурчак, 20 ёшдан юқорисида  узунчоқ овал бўлади. 

Отларнинг тиш тизимида ёш ўзгаришлари
(курак- кесувчи).
Тиш тизимидаги ўзгаришлар	
Пастки жағ
	
Юқорги жағ

	Омбур	Ўрта	Четги	Омбур	Ўрта	Четги	
Курак сут тишларининг чиқиши	0-14 кун	14-60 кун	0,5 йил	0-14 кун	14-60 кун	0,5 йил	
Сут тишлари косачалари  едирилиши	1ёш	1,5 ёш	2 ёш	1 ёш	1,5 ёш	2 ёш	
Доимий курак тишларнинг чиқиши	2,5 ёш	3,5 ёш	4,5 ёш	2,5 ёш	3,5 ёш	
4,5 ёш
	
Курак тишларнинг бир ҳил ҳолатга келиши	3 ёш	4 ёш	5 ёш	
3 ёш
	4 ёш	5 ёш	
Доимий курак тишлар косачаларнинг едирилиши	6 ёш	7 ёш	8 ёш	9 ёш	10 ёш	11 ёш	
Курак тишлар косачаларнинг изини едирилиши	13 ёш	14 ёш	15 ёш	16 ёш	17 ёш	
18 ёш

						
										Илова №3
Ҳайвонларнинг қоплаб турган жунларнинг ва терининг рангига тус деб айтилади.
Белгилари-белгиларни туслардан фарқ қилмоқ керак, белгилар доғ ёки парча ҳолда ҳайвонларнинг боши ва оёқларида бўлиб, асосий тусдан ўзининг ранги билан фарқ қилади.

ОТЛАР ТУСИ

Туси	Бўлиши мумкин	Характеристикаси	
Жийрон	Очиқ, тилла ранги-да
Қорамтир (бўғиқ)	Бутун танаси очиқ пишиқ ғишт рангида, думи ва ёли эса танасининг асосий тусида. 
Танаси, ёли ва думлари қорамтир жийрон   	
Қўнғир	Очиқ қўнғир, бўғиқ қўнғир	Танаси тўқ майдаланган кофега ўхшайди, ёли ва думи гавдасига қараганда қорароқ, қисман қора жунлар аралашган	
Оқ ёл жи-гар ранг	Бўғиқ (қорамтир)

Очиқ	Шоколад рангида, айрим ҳолларда «олма»- шоколад рангида. Ёли ва думи оқ ёки оқ ва қора жунлар аралашмасидан иборат.
Танаси тўриққа ўхшаш, ёли ва думи оқ ёки оқ ва қора жунлар аралашмасидан иборат.      	
Тим қора		Танаси, ёли, думи ва оёқлари тим қора	
Куюқсимон қора		Танасидаги қора жунларнинг учи сарғиш, қўнғирсимон товланиб туради, боши, оёқлари ва думи қора 	
Қора қуюқ		Танаси қора, боши ва оёғида, тумшуғида, кўзи атрофида, қорнида ва човларидаги куйганга ўхшаш сарғиш жунлар жигарранг товланади. 	
Тўриқ	Қорамтир (бўғиқ)	Танаси ва боши қизғиш жигарранг жунлардан, ёли, думи қўнғир ва қора жунлар аралашмасидан  иборат. Оёқларнинг сакраш бўғимидан пастки қисми қора рангда.	
	Очиқ	Танаси, боши, думи ва ёли юқоридагидек бўлиб, оёқларнинг сакраш бўғимидан пастки қисми қора рангда.	
Қора ёл саман	Бўғиқ,
Очиқ	Танаси қора  ёл саманникидек, боши ва оёқлари, ёли ва думи танасининг  асосий тусида ёки ундан очроқ (оқ) бўлиши мумкин.
Гавдасининг ҳамма қисми бир ҳил сарғиш сут рангида. Баъзан бундай отларнинг  кўзи чағир (сорочьи) бўлади. 	
Кул ранг (сичқон рангида)	Қорамтир	Танаси кулранг, боши, ёли, думи ва оёқларининг сакраш бўғимидан пасти қора. Қарчиғайидан сағриси томон кетган тасмаси бор. 	
	Оч кул ранг	Танаси ва боши кулранг, тумшуғи ва қорин ости очроқ. Оёқ пастлари қора -қўнгир, қарчигидай сағриси томон кетган тасмаси бор.      	
Тўриқ жий-рон саман (саврасая)	Оқиш тўриқ	Танаси тўриқ-оқиш ва баъзи жойлари жигарранг сарғиш. Ёли ва думи қора-қўнғир, тумшуғи, кўз атрофи, кўкрак ва қорин ости оқиш рангда., Қарчиғайидан сағриси томон кетган тасмаси бор. Оёқлари қора-қўнғир, баъзан зебрасимон (тарғил) рангда. Курагида қорамтир доғлари бўлиши мумкин.	
Қора ёл саман		Танаси  очиқ сарғиш тусда бўлиб, қолган қисмлари очиқ, тўриқникига ўхшайди. 	
Оқиш жийрон (каурая)		Танаси очиқ ёки оқиш жийрон, кокили, ёли ва думи қизғиш жийрон. Орқа бел тасмасининг қисми хам қизғиш жийрон. Баъзи жойлари қизғиш жийрон. Баъзи жойлари оқиш тўриқникига ўхшайди. 	
Кўк	Тўқ ва оч кўк

Жийрон кўк	Танаси оқ ва қора рангдаги жунлардан иборат. Ёши  ўтиши билан оч кўк ка айланиб, кейин оч кўк тусли  отларнинг туси оқариб кетади.
Танаси  ва бошқа қисмлари  тўқ ва оч кўк, кўк рангли ва жийрон жунлар аралашган.	
	Сепкил кўк	Катта ёшдаги, кўк тусли отлар танасининг  хамма  қисмида  қора ёки жийрон сепкиллари бўлади. 	
Бурил	Жийрон-бурил
(оқ)
қора бурил	Танаси, боши ва оёқлари жийрон, оқ жунлар аралашган.
Боши, ёли, думи ва оёқлари қора.
Танаси баравар  миқдорда оқ, қизғиш ва жигарранг жунлар билан қопланган 	
Чавкар	Жийрон қора,  тўриқ саман чавкар	Кўпинча оқ танада  қора ва жигарранг доғлар, баъзан қорамтир  танада оқ доғлар кўзга ташланади.	
Ола	Жийрон-тўриқ,
Ўра кўк
	Танаси жийрон, тўриқ, қора, кўк йирик оқ доғлари бор. Оёқлари қисман ёки бутунлай оқ бўлиши мумкин.	
Бўз	Қорамтир (териси қорамтир)
Қизил (териси қизил)	Танаси, ёли, думи ва оёқлари  туғилганда оқ, туёғи қорамтир.
Танаси  оқ ёки сарғиш оқ, туёғи, кўзи, думи, ёли, оқ «ойначағир» ёки қизғиш. 	

ЙИРИК ШОХЛИ ҲАЙВОНЛАР ТУСИ. 
			Қорамол ранги (туси)
	1. Қора тусли                               
	2. Қизил тусли                           
	3. Кулранг тусли                                   
	4. Малла ранг                                         
	5. Оқ тусли                                     
	6. Ола ранг 
	7. Қора ола
	8. Қизил ола                                          
	9. Малла ола
	10. Сарғиш 
    11. Қўнғир ранг
	12. Тарғил мол 
		
			ҚЎЙЛАР ТУСИ. 
Оқ, қора, кулранг, тўқ кулранг кўкимтир ранг билан, жигар ранг тўқ қўнғир, малла, оч қўнғир. 
Қоракўл қўйларда: қора (араби), кул ранг (шерози), жигар (қам бар), рангдор (пушти ранг- гули газ), сур.
			ЧЎЧҚА ТУСИ. 
Оқ, қора ола. 

			ЭШАК, ИТ, МУШУК ВА ЙИРТҚИЧЛАР ТУСИ. 
       
	Ушбу ҳайвонлар туси қандай рангда бўлса шундай ёзилади. 

			ҚУШЛАР ТУСИ. 

Оқ, қора, қизил, сариқ, алангали, осмон ранг, кул ранг, тўқ кул ранг (каптарларда), бронза ранглар (қора бронза ранги билан куркаларда), ола. 
		
	                             Якуний хулоса

6. Машғулот. ТУРЛИ ҲИЛ ҲАЙВОНЛАРДА ГАБИТУСНИ АНИҚЛАШ.
           
        Дарс ўтказиладиган жой - клиника, ферма.
     I.  Дарс жиҳозлари: кўргазмали материаллар ва ҳайвон. 
        Ҳайвонлар: йирик шохли ҳайвон, от, қўй, эшак.
     II. Дарснинг мақсади: 1. Турли хил ҳайвонларда габитусни аниқлашни ўрганиш.
	1. Ҳайвон габитусини аниқлаш. 

Габитус - текширилаётган пайтдаги ҳайвоннинг ташқи кўриниши белгилари йиғиндисидан иборат бўлиб, ҳайвон жуссаси, семизлиги, тана ҳолати (позаси), темпераменти мижози ва конституцияси- тана тузилиши (илова №4) билан ҳарактерланади. 
      Габитус кўриш усули билан текширилиб, асосан жуссасига, семизликка, тананинг муҳитдаги ҳолатига ҳамда темперамети (мижози) ва конституцияси (тана тузилиши) эътибор берилади. 
           				ЖУССАСИ.

Жуссаси - ҳайвон скелети ривожланиш даражаси. 
Ҳайвонларнинг жуссаси уч хил бўлади:
                   1. Кучли (баққуват)
                   2. Ўрта 
                   3. Кучсиз  (заиф)
	Кучли жуссали - ҳайвонларнинг суяклари ва мускуллари жуда яхши ривожланган бўлиб, бошининг катта ва вазминдорлиги, бўйнининг йўғон ва калталиги, кўкрак қафасининг кенг ва ривожланганлиги оёқларнинг калта, кучли ва бўғинларнинг кенглиги, бел ва орқасининг кенглиги билан характерланади. Бундай ҳайвонлар касалликка чидамли ва енгил ўтказувчан бўлади. Аммо айрим касалликларга (маслан: кетоз, миоглобинурия, туғишдан кейинги парез) тез чалинади. 
	Ўртача жуссали - ҳайвонларнинг тана суяклари ва мускуллари ўртача ривожланган бўлиб, бундай ҳайвонлар сермаҳсул ва касалликларга етарли чидамли бўладилар. Одатда 90 - 95% ҳайвон лар ўртача жуссали бўлади. 
	Кучсиз жуссали - Ҳайвонларнинг тана суяклари ва мускуллари яхши ривожланмаган бўлиб, бошининг кичкина, енгил ва серҳаракатлиги, бўйнининг ингичка ва узунлиги, кўкрак қафасининг тор ва ривожланмаганлиги, бел ва орқасининг узунлиги ва оёқларнинг ингичка, узунлиги билан характерланади. 
	Бундай ҳайвонлар касалликка тез чалинувчи бўлади. Бунга ёш бузоқларда рахит, сигирларда остеодистрофия, отларда сурункали ўпка эмфиземаси, чўчқаларда бўғим ревматизми, итларда ўлат касаллигини оғир кечишини мисол келтириш мумкин.
					СЕМИЗЛИК 
 Семизлик - мускул (мушак) ва тери ости ёғларнинг ривожланиш даражасидир. Ўз навбатида семизлик модда алмашиниши даражаси ва озиқа ҳазмланиш миқдорини кўрсатади. 
                   1. Ўртадан юқори (олий) 
                   2. Ўрта (қониқарли)
                   3. Ўртадан паст (қониқарсиз)
                   4. Ориқлик
                   5. Кахексия - суяк устихон озғинлик. Организмнинг ориқланиши бўлиб, анемия ва моддалар алмашинувининг бузилиши билан ҳарактерланади.
       Хайвонларнинг семизлиги қуйдаги усулларда аникланади:
	1. Тарозида тортиб кўриш усули билан. 
	2. Зоотехник параметрларга қараб. 
 	3. Қўл ва кўз ёрдамида кузатиш ва пайпаслаш усуллари билан. 
	4. Махсус асболар ёрдамида (чўчқалар семизлигини аниқлашда ультротовуш мослама ТУК-2 ва ДОН-1 лардан фойдаланилади). 
	1. Тарозида тортиб кўришлик усули билан семизлик аниқланади. 
2. Ҳайвоннинг тирик вазни зоотехник параметрларга қараб ўлчаниб, ГОСТ бўйича семизлиги аниқланади. 
	Иккинчи усул билан аниқланганда ҳайвоннинг кўкрак айланаси ва тананинг қийшиқ узунлиги (маклокдан елка бўғинигача) см ҳисобида ўлчанади ва махсус жадвалдан шу ҳайвонинг тирик вазни топилиб, ГОСТ бўйича унинг семизлиги аниқланади. 
	Биринчи ва иккинчи усуллар билан ҳайвон семизлиги аниқ топилади. Бу усуллар билан семизликни аниқлаш иложи бўлмаса, учинчи усул қўлланилади. 
	Органолептик усул билан қорамол ва отларда кўриш усули билан қўй, эчки, қуёнларда пайпаслаш усули билан семизлиги аниқланади.              
	Кўриш усули билан аниқланганда қуйидагиларга эътибор берилади:
	1. Юкори семизлик- тери ости тўқимасида кўп миқдорда ёғ тўпланиши, мускулларнинг кучли ривожланганлиги, қовурғалари, кўкрак суяги, сағрин суягининг биланмаслиги ва ҳайвонларнинг юмалоқ бўлиши билан характерланади. Юқори семизликнинг патологик кўриниши, ўта ёғ босганлик семириш (ожирения) дейилади. 
	2. Ўртача семизлик - тери ости тўқимасида ўртача миқдорда ёғ тўпланиб териси эластик, юмшоқ ва ҳаракатчан, қовурғалари, сағрин бўртиклари бироз билинади. Бундай семизлик кўпинча маҳсулдор ҳайвонларга хос бўлади (масалан: соғиладиган сигирлар, ишчи отлар, эмизиладиган она чўчқалар, хизматдаги ва қўриқчи итлар). 
	3. Ўртадан паст семизликка қовурғалар, умуртқа пағонаси канотлари, бош суяк бўртиқлари яхши кўринади, тери ости тўқимасида ёғ бўлмайди. Қовурғалар орасида чуқурчалар бўлади. Бу сақлаш ва озиқлантириш шароити бузилганда, узоқ вақт оч қолганида ҳамда касаллик пайтида кузатилади. 
	4. Ориқликда ҳайвоннинг ҳамма суяклари яхши билинади, чуқур жойлар аниқ кўринади, тери остида ёғ бўлмайди. 
	5. Кахексия - кучли ориқлик, кам қонлик билан кузатилса кахексия дейилади. Бу ҳайвонларнинг яхши озиқлантирилмаслиги ва суринкали касалликлар натижасида кузатилади. 
Пайпаслаш усули билан текширганда қовурғалар устидаги, сағриндаги ёғ ва мускуллар ривожланишига эътибор берилади.  
				ПОЗА - ТАНА ҲОЛАТИ.       
Тана ҳолати - бу тананинг муҳитдаги тутган ҳолатидир. Тана ҳолати:
            I. Табиий физиологик                 II.  Мажбурий патологик   
               1. Турган                                               1. Турган  
               2. Ўтирган                                              2. Ўтирган
               3. Ётган                                                  3. Ётган 
   	     4. Ҳаракатда                                          4. Ҳаракатда

       Поза- ҳайвоннинг ташқи муҳитда тутган ўрни (тананинг муҳитдаги ҳолати). 
	Барча тирик ҳайвонларнинг муҳитдаги ҳолати активдир.  Ҳайвонларнинг ҳолати қуйидагича бўлади:
	1. Табиий ёки физиологик ҳолат- бу соғлом ҳайвонларга хос бўлиб, бундай ҳайвон ўз хоҳиши билан ҳолатини ўзгартира олади.
	2. Мажбурий ёки патологик ҳолат- касалликларда кузатилиб, бундай ҳайвон ўз хоҳиши билан ҳолатини ўзгартира олмайди. 
	Табиий ҳолат ҳайвонни юргизиб ҳаракатлантирилиб аниқланади. 
	Мажбурий ҳолат ҳам 4 ҳил бўлиб қуйидагиларни мисол келтириш мумкин:
а) мажбурий тик турган ҳолат - травматик перикардитда, қоқшол, плеврит, пневмония, мияда сув тўпланганда, яъни мия истисқосида; 
б) мажбурий ўтирган ҳолат- санчиқларда, орқа оёқ фалажланса, чўчқаларда гастрит касаллигида кузатилади; 
в) мажбурий ётган ҳолат- фалажда, туққандан кейинги парезда, кетоз, миоглоби-нурия, энцефаломиелит касалликларида кузатилади; 
г) мажбурий ҳаракатдаги ҳолат- марказий нерв системаси жароҳатланганда, қу тиришда, ценурозда, ауескида ва бошқа касалликларда кузатилади.  
			ТЕМПЕРАМЕНТ - МИЖОЗ
Темперамент (мижоз) - ташқи таъсиротларга жавоб бериш реакциясининг тезлик даражасидир. И.П. Павлов ва Гиппократ бўйича: 
         1. Кучли, мувозанатлашган ҳаракатчан тип (сангвиник)
         2. Кучли, мувозанатлашган ювош тип (инертлик, флегматик)
         3. Кучли, мувозанатлашмаган тип (холерик) 
         4. Кучсиз тип (мелангхолик)
                    Клиник амалиётда:
         1. Ҳаракатчан
         2. Ювош типлар қўлланилади.
       Ҳаракатчан темпераментли ҳайвонлар ташқи таъсиротларга ўта қўзғалган ҳолда жавоб беради, бундай ҳайвонлар қулоқлари тик, юрганда оёқларини кўтариб босади, қўрқадиган, хуркадиган бўлади. Бирор таъсирот бўлса отлар пишқиради. Тинч темпраментли хайвонлар ташқи таъсиротларга бамайлихотир, қўзғалмас жавоб беради. Серҳаракат темпраментли ҳайвонлар касалликларга чидамли, енгил ўтказадиган бўлади. Тинч темпраментли ҳайвонлар касалликка чидамсиз, тез чалинувчи бўлади ва касаллик оғир кечади.
			КОНСТИТУЦИЯ - ТАНА ТУЗИЛИШИ.
Конституция (тана тузилиши) - мол экстерьер ва интерьер, яъни анатомо-физиологик хусусиятларнинг мажмуаси бўлиб, организм резистетнлиги ва махсулдорлиги, ташқи муҳитнинг муайян таьсири ҳамда ҳайвонларни маьлум мақсадга қараб танлаб олиш туфайли ирсий асосда қарор топади. 
        Олимлар ҳайвонларнинг ташқи кўринишига қараб белгиланадиган анатомо - физиологик кўрсатгичларни конституция типларининг классификацияси учун асос қилиб оладилар.
         Суяги, териси, тери ости бириктирувчи тўқимасининг ривожланишига қараб П.И. Кулешев ҳайвонларни тўртта конституция типига бўлади: 1 миқти (қуруқ), 2 қўпол,  3 нозик ва  4 бўш  (хўл) типлар.
                        Дюрст бўйича қорамолларда: 
                       1. Ҳазмланиш типига. 
                       2. Нафас типига.
                       Зайцев бўйича отларда: 
                       1. Енгил (астеник) тип.
                       2. Оғир (пикник) тип 
                       3. Мускуляр (мушакли) тип. 
                                            
ИЛОВА №4
ҲАЙВОНЛАР КОНСТИТУЦИЯСИ.
	Организмнинг насл қолдирувчанлик ва индивидуал ривожланишига сабаб бўладиган анатомик ва физиологик ҳусусиятлари йиғиндиси конституция деб аталади.
ЙИРИК ШОХЛИ ҲАЙВОНЛАР КОНСТИТУЦИЯ ТИПЛАРИ.
Кулешов айрим тўқималар ва ички органларнинг тузилиши ҳамда ривожланишидаги тафовутларга асосланиб, шунингдек, ҳар ҳил маҳсулот йўналишида боқиладиган ҳайвонлар тана тузилишининг ҳусусиятларини ҳисобга олиб, қуйидаги тўртта конституция типини: қўпол, нозик, пишиқ, ва бўш конституцияни тафовут қилади. 
Кулешов томонидан белгиланган конституция типларига Иванов бақувват конституция типини хам қўшади.      
1. Пишиқ (мустаҳкам) конституция - гармоник ва яхши тана тузилиши билан ҳарактерланади. Бу типдаги ҳайвонлар, яхши ривожланган суякга эга; етарлича зич мускулатурага эга. Улар ажойиб нафас олиш, қон айланиши ва ҳазм қилиш системаларига эга (сут ва сут гўшт йўналишидаги ҳайвон). 
2. Қўпол (дағал) конституция - катта дағал бош массив шох ва дағал массив суяклар билан ҳарактерланади, зич мускулатураси билан ва кам ривожланган бириктирувчи тўқимаси ва мустаҳкам пайга, йўғон, унча эластик бўлмаган терига эга (ишчи мол). 
3. Нозик конституция - енгил, лекин мустаҳкам суякка эгалиги билан ҳарактерланади улар енгил боши унча катта бўлмаган ва ингичка шохга эга тор ва ясси кўкрак мавжуд зич ва етарлича ривожланган мускулатурага, юпқа тери ва сийрак тери қопламига эга (сут йўналишидаги моллар).
4. Бақувват (зич) конституция - мустаҳкам, суяклари асоси бақувват, териси пишиқ ўртача қалинликда, соғлом ва жуда чидамли ва ҳамма турдаги маҳсулдорлик учун кўнгилдагидек яхши ривожланиши билан ҳарактерланади. 
5. Бўш (юмшоқ) конституция - тери ости ёғ тўқимаси кучли ривожланган, мускул билан ички органлар орасида ёғ қатлами бўлиши териси қалин, енгил, ҳамирсимон, жуни анча нозик, жингалак бўлишга мойиллиги билан ҳарактерланади. 
 Профессор Дьюрст қорамоллар учун 2 та конституция типини ишлаб чиққан:
1. Овқат ҳазм қилиш типидаги конституция - бундай ҳайвонларда нафас олиш системасига нисбатан овқат ҳазм қилиш системаси яхши ривожланган, моддалар алмашиниши жараёни паст бўлади. Қабул қилинган озиқаларнинг асосий қисми заҳира ҳолда сақланади. Гўшт берадиган қорамоллар (сантагертруда, қозоқ оқбоши зотлар) шу типга мансуб бўлади. 
2. Нафас олиш типидаги конституция - бундай типдаги ҳайвонларда овқат ҳазм қилиш системасига нисбатан нафас олиш системаси жуда яхши ривожланган бўлади, моддалар алмашиниш жараёни интенсив равишда кечади. Қабул қилинган озиқаларнинг кўп қисми бўғоз ҳайвонларда болани ривожланишига ёки махсулдор молларда сут маҳсулоти ҳосил бўлишига сарф бўлади. Бу типга сут берадиган ҳайвонлар киради (қора-ола, қизил чўл зотлар).            
       		ЧЎЧҚАЛАР КОНСТИТУЦИЯСИ ТИПИ. 
1. Мустаҳкам конституция - яхши ривожланган ва пропорционал тузилиши билан ҳарактерланади. Ҳайвон мустаҳкам лекин  солиштирганда енгил суяк, зич жуда яхши ривожланган мускулатурага эга.
2. Дағал зич конституция - бу типдаги конституцияга дағал шаклли тана тузилишига ва етарлича оғир, лекин мустаҳкам скилетли. Улар мустаҳкам,  кучли ривожланган, қуруқ, тиниқ ҳошияли мускулатурага, нисбатан катта оғир бош билан қалин ва дағал қулоққа, мустаҳкам ва қуруқ оёқларга, дағал ва ёғон терига- кучсиз ривожланган тери ости бириктирувчи  тўқимага,  дағал зич  сочга эга.
3. Дағал бўш конституция - ҳайвонлар дағал тана тузилишига, лекин бўш гавда суякларига, қалин юмшоқ терига, номустаҳкам, кўпинча ғирчилайдиган туёқлари билан ҳарактерланади.
4. Нозик зич коституция - нисбатан ингичка, лекин мустахкам скилет, зич мускултура, боши енгил юпқа тиниқ қулоқлари билан ҳарактерланади. Териси зич ва нозик, тери қоплами қалин, юмшоқ ва ингичка сочларга эга. Оёқлари мустаҳкам қуруқ териси бурмаларсиз.
5. Нозик бўш конституция - юпқа, кучсиз скелетли, бўш мускулли, хаддан зиёд юпқа териси билан ҳарактерланади.  
ҚЎЙЛАР КОНСТИТУЦИЯСИ ТИПИ. 
1. Мустаҳкам конституция - гармоник яхши ривожланган тана тузилишига эга лекин оғир бўлмаган суяк ва бой мускулатура билан ҳарактерланади. Ҳайвонлар унча катта бўлмаган бошқа қўчқорларда шохлари яхши ривожланган, танаси пропорционал ривожланган, зич унча қалин терига эга бўлмаган ва ўртача тери ости ва ёғ тўқималарига эга. 
2. Дағал конституция - дағал оғир гавда суяги, ҳажмли, озроқ юмшоқ мускули, кучли ривожланган қалин тери, кучсиз ривожланган бириктирувчи ва ёғ тўқималари билан ҳарактерланади. Бу типдаги ҳайвонлар кўпинча массив бесўнақай ташқи кўринишга эга. Бундай ҳайвонларда бош суяги яхши ривожланган ва аниқ букрилик мавжуд. 
3. Нозик конституция - юпқа, енгил гавда суяклари билан етарлича тананинг ривожланганлиги бой бўлмаган зич мускулатураси ингичка юмшоқ тери билан ҳарактерланади. 
4. Зич мустахкам конституция - кўп ҳоллари билан мустахкамга ўхшаш. Ўртача ривожланган мустахкам гавда суяк, кучсиз бириктирувчи тўқимаси билан фарқланади. Мускуллар зич териси ҳам қаттиқ. 
5. Юмшоқ  бўш конституция - кучли ривожланган териости клетчаткасига эга. Мускуллар тана қисмларини яхши тўлдиради, шунинг учун бундай қўйлар бадани айлана, суяги ўртача ёки яхши ривожланган. Териси қалин, бўш,  хамирсимон. 
ҚОРАКЎЛ ҚЎЙЛАР КОНСТИТУЦИЯСИ ТИПИ. 
1. Мустаҳкам тип (ғўза мой) - бу типдаги қўйлар гармоник тузилган, мустаҳкам яхши ривожланган скилетга эга. Боши сал дўнг тумшуқ. Териси ўртача қалинликда. Қўзилар танаси ўртача катталикда, гармоник тузилган. Тана  суяги мустаҳкам. Жингалак жуни кўз чизиғигача қоплаган, оёқларида эса  тиза ва сакровчи бўғимларгача тушган. 
2. Дағал тип- (оқ гул)- массив дағал тана суяклари, дўнг тумшуқ бошли энг йирик қўйлардир.  Териси қалин. Қўзилари катталиги бўйича энг йирик. Тана суяклари дағал ва оғир. Боши ва оёқлари унчалик сержун эмас. 
3. Нозик тип - (нозик) - бу тип ҳайвонлар энг майда. Суяги ингичка, енгил, боши текис, озроқ узунчоқ, териси юпқа. Боши ва оёқлари яхшигина, ўртача сержун. Жуни эластик буралган ва кокилчалар ташкил этади.  
4. Ўта нозиклашган тип (қирриқ)- бу қўйларнинг суяги ва боши енгил бўлади. Жуни сертивитлиги билан фарқ қилади, толаси калта кучли даражада буралган, қорни, боши ва оёқлари калта қуруқ жун билан қопланган. 
ОТЛАРДА КОНСТИТУЦИЯ ТИПЛАРИ.
1. Мустаҳкам конституция- гармоник тана тузилишига, мустаҳкам лекин дағал тана суягига, яхши ривожланган мускулатурага, қалин ялтироқ соч  билан зич терига эга. 
2. Дағал консистенция- оғир тана суягига, яхши ривожланган лекин кўпинча етарли зич бўлмаган мускулатурага, нисбатан қалин терига, кўп ва қалин сочга эга. Дағал зич ва дағал бўш конституциялар фарқланади. Шулардан 1-си араби зотли отларда, 2-си эса оғир юк ташувчи отларда учрайди. 
3. Нозик конституция - енгил, лекин етарлича мустаҳкам тана суягига, ўртача ривожланган мускулатурага, сийрак соч қопламаси билан, юпқа  эластик тери билан ҳарактерланади. 
4. Зич конституция - яхши мустаҳкам ривожланган тана суяклари ва зич мускулатураси хамда суст ривожланган тери осғи ёғ тўқимаси билан ҳарактерланади. 
5. Бўш конституция- мускулатуранинг яхши ривожланганлиги ва айниқса тери ости бириктирувчи тўқмалари, ҳамда кўзга ташланадиган ёғ тўпланиши билан ҳарактерланади. 
Профессор В.И. Зайцев отларни 3 та конституцияга ажратади.
	1. Енгил конституция - бундай отларнинг кўкрак қафаси узун ва яхши ривожланган, боши енгил, чайновчи мускуллари кучсиз ривожланган, бўйни узун, қорни юқорига тортилган бўлади. Бундай ҳайвонларда нафас олиш кучли бўлиб, организмида газ алмашиниши юқори даражада кечади. 
	2. Оғир конституция - бундай отларнинг боши катта, чайновчи мускуллари яхши ривожланган, бўйни калта, кўкрак қафаси тор, сағрини кенг ва ривожланган, қорни катта бўлади. Бундай ҳайвонлар тез семиради, кучи кўп бўлиб, секин юради. 
3. Мускулли конституция- бундай отларнинг мускуллари жуда яхши ривожланган, кўкрак қафаси кенг ва яхши шаклланган бўлади. Бундай ҳайвонлар жуда кучли ва ҳаракатчан бўлиб ўпкаси яхши ривожланган бўлади.
ҚУШЛАР КОНСТИТУЦИЯСИ ТИПЛАРИ.
 1. Мустаҳкам тип-қуш пропорционал тана тузилишига, яхши ривожланган мустаҳкам тана суягига, хажмли мускулатурага, Кам миқдордаги ёғ тўпланиши, яхши ривожланган кўкраги ва зич патларига эга. 
2. Нозик зич тип- кўпроқ тухум қўювчи қушларга мос. У унча кўп бўлмаган тирик вазни, тез ўсувчи, тез жинсий етилиши ваюкори тухум қўювчанлиги билан фарқланади. Мускуллари ва териси юпқа ва зич, тана суяги ингичка,  мустаҳкам. Бу конституцияга леггорен, рус оқ товуқлари зотлари эга.
 3. Нозик бўш тип - бу гўшт ва гўшт тухум қуйувчи зотли қушларга ҳарактерли. Бу типдаги қушлар йирик, мускулатураси бўш, териси йўғон. Бундай конституцияга  қорниш зотли товуқлар эга.
4. Дағал конституция - қушга кам хосдир. Бундай қуш массив танага ва дағал суякга эга.  
Текшириш натижси:
                       1. Габитус 
                        жуссаси 
                        семизлиги 
                        тананинг муҳитдаги ҳолати 
                        темпераменти
                        конституцияси
VI  Якуний хулоса.

7. Машғулот.  ТЕРИ ҚОПЛАМАСИ, ҲОСИЛАЛАРИ, ШОХ, ТУЁҚ, ТИРНОҚ ПАРРАНДАЛАР ПАТИ, ТЕРИ ФИЗИОЛОГИК ВА ПАТОЛОГИК КЎРСАТКИЧЛАРНИ ТЕКШИРИШ.
          
Машғулот ўтказиладиган жой - клиника, ферма.
I.    Дарс жиҳозлари: кўргазмали ўқув қуроллари, ҳайвон.
 Ҳайвонлар: йирик шохли ҳайвон, от, қўй, товуқ. 
II.  дарснинг мақсади:
          1. Жун (соч), шох, туёқ, тирноқларни ҳайвонларда текшириш усулларини ўрганиш.
          2. Паррандалар патининг текшириш усулларини ўрганиш.
	   3. Терининг физиологик ва патологик кўрсаткичларини текшириш усулларини ўрганиш. 	
               
 ТЕРИ ҚОПЛАМАСИНИ ТЕКШИРИШ. 

	Тери қопламаси ва ҳосилаларини кўриш ва пайпаслаш усуллари билан текширилади.  
	Тери қопламасига соч, жун, чўчқаларнинг туки, пат, тивит киради. Буларни текшириш ҳам касалликларни аниқлашда катта аҳамиятга эга. Тери қопламасини кўриш ва пайпаслаш усуллари билан текширилади. Бунда жунларнинг бир текислиги, қалинлиги, терига ётиб туриши, ялтироқлиги, эгилувчанлиги-эласатиклиги  ва тушиши аниқланади. 
	Соғлом яхши боқилган ҳайвонларда жунлар бир текисда, қалин терига ётиб турган, ялтироқ, эгилувчан - эласатик ва тушмайди ган бўлади. Фақат ҳайвонлар тулаганда жунлар тушади. Нормада чўчқаларнинг туки дағал ва сийрак бўлади. Лекин жунлар қиш пайтида узун ва қалин, ёзда калта ва сийрак бўлади. 
	Озиқлантириш ва сақлаш шароитлари ёмон бўлса, касалликлар пайтида тери қопламаси хурпайган, бир текисда эмас, айрим жойларда қалин, бошқа жойларда сийрак, айрим жойларда узун, бошқа жойларда калта бўлади, ялтирамайди, бир-бирига ёпишган бўлади. Механик таъсиротлар натижасида, тери касалликларда, замбуруғли касалликларда, модда алмашиниши бузилса айрим жойларда жун тушган бўлади. Терида эктопаразитлар (кана, бурга, бит) бўлса жунлар сийрак бўлади. 
	Соғлом ҳайвонларда баҳорда ва кузда физиологик тулаш пайтида жунлар тушади. Бу пайтда ҳам касал, қари ва ориқ ҳайвонларда тулаш вақтинча чўзилади. Касалликларда патологик жун ларнинг тушиши кузатилади. Жуннинг тушишини аниқлаш учун бир тутам жун қўл бармоқлари билан ушланиб, тортиб кўрилади. Агарда ушланган жуннинг ҳаммаси юлинса, жун тушяпти деб хулоса қилинади. Жуннинг патологик тушиши тери яллиғланганда, қўрғошин, симоб, маргумуш билан заҳарланганда, бўғозликнинг охирги ойларида, манқа, ўлат, грипп касалликларида кузатилади. Жуннинг секин тушиши фасциолёз, диктокоулёз, аскаридоз, финноз касалликларида бўлади.
1. Ҳайвонларда: 
а) жун, соч қопламаси ва қушлар пати.
қалинлиги 
бир текислиги 
   терига ётиб туриши (жойлашиши) 
   ялтироқлиги 
   терида мустахкам ўтириш - яьни соч илдизларида 
   эгилувчанлиги-эластиклиги  
Паталогик ўзгаришлар: 
   каллик (соч тушиши)
ТЕРИ ХОСИЛАЛАРИНИ ТЕКШИРИШ.
	Тери ҳосилаларига шох, туёқ, тирноқ киради. Бу ҳосилалар кўриш ва пайпаслаш усуллари билан текширилиб, юзаси, бутунлиги, шакли, ривожланиши, ялтироқлиги, оғриқ сезиши ва қимирлаши аниқланади. 
	Соғлом ҳайвонларда шоҳ, туёқ ва тирноқларнинг юзаси силлиқ, бутун, шакли ўзига хос, яхши ривожланган, ялтироқ, оғриқ сезмайдиган ва қимирламайдиган бўлади. 
Ҳайвонларни сақлаш ва озиқлантириш шароитлари ёмон бўлса, касалликларда шох, туёқ ва тирноқларнинг юзаси гадир-будур ёрилган ёки синган, шакли ўзгарган, ривожланишдан қолган, ялтирамайдиган бўлиб, ушлаб кўрганда қимирлайди ва оғриқ сезади.
а) шох, туёқ ва тирноқ ҳолати. 
    шакли
    мустаҳкалиги  
           текислиги  
           ялтироқлиги 
           ривожланганлиги 
           патологик ўзгаришлари 
           ёрилиши 

8. Машғулот. ТЕРИНИ ТЕКШИРИШ

Машғулот ўтказиладиган жой - клиника, ферма.
I.    Дарс жиҳозлари: кўргазмали ўқув қуроллари, ҳайвон.
 Ҳайвонлар: йирик шохли ҳайвон, от, қўй, товуқ. 
II.  Дарснинг мақсади:
          Терининг физиологик ва патологик кўрсаткичларини текшириш усулларини ўрганиш. 	
	Ҳар хил касалликларни аниқлашда терини текшириш катта аҳамиятга эга. Терини кўриш, пайпаслаш, ҳидлаш ва пункция қилиш усуллари билан текшири-либ, уни физиологик кўрсаткичлари ва патологик ўзгаришлари аниқланади. 
	Терининг физиологик кўрсаткичларини текширганда қуйидагилар аниқланади. 
1.	Терининг махалий харорати. 
2.	Терининг ранги 
3.	Терининг хиди. 
4.	Намлиги. 
5.	Эластиклиги. 
6.	Юза ҳарактери. 
7.	Оғрик сезиши. 
8.	Сезувчанлиги. 
Текшириш услуби- терининг маҳалий ҳарорати, намлиги, юза ҳарактери ва оғрик сезиши, юзаки пайпаслаш усули билан аниқланади. Ҳидини ҳидлаш йўли билан, рангини кўриш услуби билан оқ ҳайвонларда ёки ҳайвоннинг оқ жойида аниқланади, бошқа ҳайвонларда тери пигментлашганлиги сабабли рангини аниқлашнинг иложи йўқ. Эластиклигини аниқлаш учун бўйин областидан ёки оҳирги қовурға орқасидан тери бармоқлар билан ушланиб, тортиб, қўйиб юборилади. Қўйиб юборилгандан кейин тери дарҳол ўз жойига борса эластиклиги яхши сақланган дейилади. Секин жойига борса эластиклиги пасайган дейилади. Умуман ўз жойига бормаса эластиклиги йўқолган дейилади. 
Терининг ҳароратини аниқлаш учун бармоқ ва кафтлар текшириладиган юзага зич тегизилиб пайпасланади ва қўлга иссиқликни сезилишига қараб тери ҳарорати тўғрисида хулоса чиқарилади. Бунда жуфт органлар, танани икки томони бирданига, икки қўл ёрдамида текширилиб, ҳарорати таққосланади. Олинган маълумотларни таҳлил қилганда, соғлом ҳайвонларда тананинг ҳар жойида ҳарорат ҳар хил эканлиги назарда тутилади. Чунки танада энг юқори ҳарорат қулоқ супралари асосида, жинсий аъзолар атрофида, кўкрак ва қориннинг икки ёнида, чўчқаларда бурун атрофида, ит ва мушукларда буруннинг учида, паррандаларда тожитда бўлади (34,2-35,0 0С), энг паст ҳарорат товонда ва сонда (30,0-32,0 0С) бўлади. 
Терининг намлигини аниқлаганда одатда қорамолларда бурун ойнасига, чўчқаларда - бурун тешиги атрофида, итларда - бурун учига, отларда - елиннинг остига эътибор берилади. Соғлом ҳайвонларда ерлар доимо нам бўлади, тери томчилари кўриниб туради. 
Нормада - терининг ҳарорати, сезувчанлиги ва намлиги ўртача, ошмаган, хиди ўзига хос, эластиклиги яхши, ранги оч бинафша, юза ҳарактекри силлиқ бўлиб, оғрик сезмайди. 
Касалликларда қуйидаги ўзгаришлар бўлиши мумкин. 
1. Тери ҳароратининг умумий ёки маҳаллий кўтарилиши ёки пасайиши, ҳамда тери ҳар хил жойда ҳароратнинг ҳар хил бўлиши. Тери ҳароратининг умумий пасайиши иситма босилганда, туғишдан кейинга парез, кетоз ва бошқа касалликларда кузатилса, махаллий пасайиши юрак иши сусайганда ва фалажланишларда кузатилади. Тери ҳароратини умумий кўтарилиши деярли барча касалликлардаги иситмада, ҳайвон ишлаганда ва юрганда, қўзғалганда кузатилса, айрим жойдаги тери ҳароратининг ошиши яллиғланишларда (дерматит, чипқон) ёки айрим органлар яллиғ-ланганда (фарингит, ларингит, плевирит, ва бошқаларда) кузатилади.
Анемия ва юрак иши сусайганда қон томирларининг маҳаллий қисилиши (спазим) натижасида терининг ҳар жойида ҳарорат ҳар хил бўлади. 
2. Терининг намлигини умумий ошиши ёки умумий терлаш  юқори ҳарорат бирдан пастга тушганда, кучли оғриқ бўлганда, нафас олиш жуда қийинлашганда, юрак иши сусайганда ва бошқа пайтларда кузатилади. Совуқ ва ёпишқоқ терининг ажралиши ҳайвон аҳволи оғирлигидан дарак бериб. Ошқозон ёрилганда кузатилади. Терининг паразитар касалликларида ва периферик нерв жароҳатланганда терининг айрим жойларида тери томчилари пайдо бўлади. 
Терининг қуриб қолиши организм сувсизланганда, кучли иситмада, кекса ва орик ҳайвонларда кузатилади. Бунда қорамол, чўчқа ва итларнинг бурун атрофлари қуриб қолади. 
3. Терининг эластиклиги кекса ва ориқ ҳайвонларда қисман пасаяди. Гастроэнтерит, ич кетиш, паратуберклёз ва тери касалликларида терининг эластиклиги пасаяди ёки умуман бўлмайди. 
4. Терининг ранги анемияда ва қон томирларида қон кам кел са оқаради. Тери яллиғланса - тери қизаради. Юрак қон томири ва нафас олиш системаларидаги касалликларда кўкаради. Жигар касалликларида, лептоспериоз, қон-паразитар, ошқозон - ичак касалликларида, захарланишларда сарғаяди. 
5. Терининг ҳиди- кетоз касаллигида ацетон ҳиди, уремияда сийдик ҳиди келади. терида чириш жараёни кетаётган бўлса сассиқ, ўлимтик ҳиди келади.
 
ТЕРИДАГИ ПАТОЛОГИК ЎЗГАРИШЛАРНИ АНИКЛАШ. 
Ҳар хил касалликлар пайтида терида қуйидаги патологик ўзгаришлар бўлиши мумкин. 
1. Тери ҳажмининг каттариши- бунга қуйидагилар киради. 
Тери ости шиши - тер остида суюқлик тўпланиши натижасида тери ҳажми каттаради. Бу буйрак, юрак касалликларида, қон томирлари қисилиб қолса, ориқлик пайтида ёки бирор нарса чиқса, тери яллиғланганда пайдо бўлади. 
Белгилари- тери хажми катталашади, бармоқлар билан босганда чуқурча қолади, буйрак юрак касалликлари пайтида ҳосил бўлган шиш совуқ, оғриқсиз бўлса, яллиғланиш натижасида ёки бирор нарса чаққанда ҳосил бўладиган шиш оғриқли ва иссиқ бўлади. 
2. Тери ости эмфиземаси- бунда тери ости газ ёки ҳаво тўпланиши натижасида терининг ҳажми каттаради. 
Тери ости эмфиземаси икки ҳил бўлади: 
1. Септик эмфизема- бунда тери остида анаэроб микроблар ривожланиш натижасида газ тўпланади (гангрена, қорасон касал-ликларида) бу пайтда ўша жой иссиқ ва оғриқли бўлади. 
2. Асептик ёки аспирацион эмфизема- бу пайтда ташқи муҳитдаги ҳаво жароҳатланган қизил ўнгач, кекирдак ёки ўпка орқали тери остига тушади, бундай эмфизема совуқ ва оғриқсиз бўлади. 
Белгилари: - терининг хажми каттаради, пайрпаслаганда шиқирлаган товуш эшитилади, уриб кўрганда ноғорасимон товуш беради, бармоқ билан босганда чуқурча қолмайди. 
3. Тери ости бириктирувчи тўқимасининг ўсиб кетиши ёки лимфанинг тўхтаб қолиши натижасида терининг ҳажмини каттариши элефантиёз - бу тери касалликларида, дерматитда, актино-микозда,  стахиботриоксиказда, лимфангоит касаллигида кузатилади. Бунда терининг катта - катта қисмларида кўпинча оёқларда ва бош қисмида ҳажми катталашади. Бундай жойни пайпаслаганда зич ва оғриқсиз бўлиб, ҳарорати нормада бўлади.
II Теридаги доғ ва тошмалар. Терида гиперемия ёки геморрагия бўлса қизил доначалар ва доғлар ҳосил бўлади. 
1. Гиперемия натижасида қуйидагилар ҳосил бўлади. 
а) резеола - бу майда- майда қизил доғлар:
б) эритема - қизил доғлар буларни бармоқ билан босганда қизиллиги йўқолиб, оқаради. 
2. Геморрагия натижасида қуйидагилар ҳосил бўлади:
а) петехия - қизил доначалар 
б) экхимоз - қизил доғлар. Буларни бармоқ билан босганда қизиллиги йўқолмайди. 
III. Тери бўртмалари. 
Тери бўртмалари уч ҳил бўлиши мумкин. 
1. Папула- тери буртиб чикади, ичида хеч нарса булмайди. 
2. Везикула- тери бўртиб чиқади, ичида транссудат бўлади (сувсимон тиниқ суюқлик). 
3. Пустула- тери бўртиб чиқади, ичида экссудат бўлади (йирингли, оқ қуйқалик суюқлик). 
IV. Тери бутунлигининг бузилиши.
1. Тирналиш (царапина ёки ссадина)- бунда терининг устки қаватининг бутунлиги бузилади, қон оқиш ва оғриқ бўлмайди. 
2. Кесилиш ёки жароҳат (рана)- тери ва тери ости тўқималарининг бутунлиги бузилиб, қон оқиш ва оғриқ кузатилади. Кесилишда кесилган жой деворлари текис бўлиб, бир - бировига тегиб туради. 
3. Яралар (язвы) - бу тери ва тери ости тўқималарининг некрози бўлиб, бўшлиқ пайдо бўлади. Яранинг атрофи эгри бугри нотекис, деворлари бир-бировига тегиб турмайди, ости оқариб туради ва у ердан қонли ёки йирингли экссудат оқиб туради. яра битганда ўша жойда чандиқ ҳосил бўлади. 
4. Терининг ёрилиши (трешина)- тери қуруқ бўлса ҳамда терининг айрим касалликларида терининг ёрилиши кузатилади. Бунда тери бутунлигини бузилган жойи эгри - бугри бўлади. 
5. Ҳайвоннинг бир томонга муддатда ётишдан тери ва бошқа тўқималарнинг уюшиб, жонсиз булиб ўлиши (пролежни)- ҳайвон гавдасининг босиб қолиши натижасида маълум жойдаги хужайраларнинг ўлиши, бу пайтда терининг ва ҳайвон танасининг маълум бир бўлаги қизарган, қорайган ва ёрилган бўлади. 
6. Терининг емирилиши - кўп жойдаги тўқималар ёки органлар никрозга учрайди. Артерия қонининг келиши бузилиши натижасида қуруқ гангрена, вена қонининг кетиши бузилиши натижасида хўл гангрена ривожланади (чечак, сарамоз). 
V. Эктопаразитлар таъсири натижасида тери бутунлигининг бузилиши. Терида эктопаразитлардан бит, бурга кана ва тери ости сўнаси бўлиши мумкин. Бу эктопаразитлар терининг бутунлигини бузади, терида қизил доначалар пайдо бўлади, тери бўртиб чиқади. Агарда тери бўртмасини кесиб кўрганда капалаги бўлса эктопаразит, суюқлик чиқса бўртма ҳисобланади. 
VI. Терида замбуруғлар ривожланиши натижасида тери бутунлигини бузилиши - дерматомикоз дейилади. 
Темиратки пайтида терида патоген замбуруғлар ривожланиб, тери яллиғланади, ёрилади, бутунлиги бузилади. 
VII. Тери қичимаси - организм сийдик билан заҳарланганда, қутириш касаллигида ауески касаллигида, нерв системаси касаллигида терида жуда кучли қичима пайдо бўлади. Бунда ҳайвонларнинг тинчи бузилади, безовталанади атрофдаги нарсаларга ишқаланади ва тишлари билан тишлайди. Натижада терининг бутунлиги бузилади.                                       
2. Тери: 
             - бутунлиги 
             - ранги 
             - эгилувчанлиги 
             - ҳарорати 
             - намлиги 
             - ҳиди 
             - юза ҳарактери 
             - оғриқ сезиши 
        Паталогик ўзгаришлар: 
         А) Бўртиб қавариб чиқиш
             шиш (тери остига суюқлик тўпланиши)
             Эмфизема (тери остига ҳаво ёки газ тўпланиши) 
         Б)  Сўгал (тошма ва караш қоплаш). 
         В)  Бутунлигининг бузилиши (тирналиш, жароҳат, яра)      
         VII  Якуний хулоса.

9. Машғулот. КЎРИНАДИГАН ШИЛЛИК ПАРДАЛАР ВА ЛИМФА ТУГУНЛАРИНИ ТЕКШИРИШ.
Машғулот ўтказиладиган жой - клиника, ферма.
I.    Дарс жиҳозлари: кўргазмали ўқув қуроллари, ҳайвон.
 Ҳайвонлар: йирик шохли ҳайвон, от, қўй, товуқ. 
II.  Дарснинг мақсади:
1. Кўринадиган шиллиқ пардаларни текшириш усулларини маҳорат билан эгаллаш, соғлом ва касал ҳайвонларда ўзгаришларни ўрганиш.
2. Лимфа тугунларини текшириш усулларини эгаллаш, норма ва патологиядаги ўзгаришлари.  
Кўринадиган шиллиқ (қўз, оғиз, бурун, қин) пардаларни текширганда унинг бутунлиги, ранги, намлиги, патологик ўзгаришлари аниқланади. 
	Кўринадиган шиллиқ пардаларнинг текшириш ҳайвоннинг умумий ҳолатини ва касалликларни аниқлашда жуда катта аҳамиятга эга. Одатда оғиз, бурун ва қин шиллиқ пардалари ўша тегишли системаларнинг ишига бахо берганда текширилади. Ҳайвонни умумий текширганда эса фақат кўз коньюнктивалари кўрилади. Шиллиқ пардалар кўриш ва пайпаслаш усуллари билан текширилади. Текширилаётган жой албатта ёруғ бўлиши керак.
Кўз шиллиқ пардаси яъни конъюнктивни текширганда суюқлик оқаётганлигига, рангига, намлигига, ҳар хил жароҳатлар борлигига эътибор берилади. Соғлом ҳайвонларда кўздан суюқлик оқмайди. Касалликларда ҳар-хил миқдордаги ва характердаги суюқликлар оқиши мумкин. Оқаётган суюқликка баҳо берганда унинг миқдорига (кўп, ўртача ёки кам), сифатига (ранги, хусусия-ти ва консистенциясига) эътибор берилади. Масалан: катораль кўз конъюнктивда оз миқдордаги тиниқ, сувсимон суюқлик оқса, йиринглида суюқлик оқимтир- кўкимтир ва шиллиқ бўлади. Суюқлик оқиши бир томонлама ёки икки томонлама бўлади. Кўз конъюнктиванинг рангни аниқлаш учун бармоқлар ёрдамида шиллиқ пардани очиш керак. 
	Бунинг учун икки хил усул ишлатилади. 
	1. Битта қўлнинг бош бармоғи билан остки қовоқ киприклари, бошқа бармоқлар билан устки қовоқ киприклари қайтарилиб, кўз косасига босилса, кўз конъюнктивни кўрилади. 
2. Бир қўл бармоқлари билан устки қовоқ киприклари, иккинчи қўл бармоқлари билан остки қовоқ киприклари қайтарилиб кўз косасига босиб текширилади. 
Соғлом ҳайвонларда кўз конъюнктиви оқимтир қизғиш рангда бўлади. 
Касалликларда кўз конъюнктив ранги қўйидагича ўзгариши мумкин: оқариш - қоннинг организмда тақсимланиши бузилса ва анемияда. Қизариш- яллиғланишларда. Сарғайиш - гепатит, қон паразитар касалликларида ва захарланишларда. Кўкариш - нафас олиш ва юрак-қон томирлари системалари касалликларида. 
Кўз яллиғланганда, яъни конъюнктивитда, ўлат касаллигида кўз шишиб, ялтираб туради, шунингдек кўзда яралар, кесилишлар, доғ ва доначалар бўлиши мумкин. 
                        Коньюнктива - кўз шиллиқ пардаси  
                        - Кўзнинг ички бурчагидан суюқлик оқиш 
                        - миқдори
                        - ранги                                
                        - ҳарактери 
                        -симметриялиги
                        - учинчи қавоқнинг ҳажми ва ҳолати 
             - караш қоплаш ва ёт нарсалар
Бурун шиллиқ пардасини текшириш учун ҳайвоннинг пастки жағидан ушлаб, сал юқорига кўтарилиб, бурун тешиклари ёруғликка қаратилади ва текширилади. бир туёқли ҳайвонларнинг бурун қанотларини иики қўл бармоқлари билан ушлаб, тортиб бурун бўшлиғи очилади ва текширилади. 
Оғиз шиллиқ пардасини текшириш учун оғизнинг тишсиз жойидан қўлни тиқиб, тилни кафтга олиб, ташқарига ёки ёнга олинади ва оғиз очилиб текширилади. От ва эшакларнинг оғиз бўшлиғини очиш учун жағни икки томонидан тишсиз жойидан бармоқлар киритиб жағлар юқорига ва пастга кўтарилиб босилади. Чўчқа, ит ва мушукларнинг иккита тасма ёрдамида очилади. Оғизни очиш учун махсус асбоблар ҳам ишлатилади. 
Қиннинг шиллиқ пардасини текшириш учун ҳайвоннинг думини врач ёрдамчиси кўтариб туради. Врач эса икки қўл бармоқлари билан қиннинг икки уят лабларидан ушлаб, тортиб, шиллиқ пардани текширилади. Қин шиллиқ пардасидаги патологик ўзгаришлар бошқа шиллиқ пардалар патологик ўзгаришларига ўхшаш бўлади. 
Кўринадиган шиллиқ пардалар: 
                    - бутунлиги 
                    - ранги
                    - намлиги 
          - патологик ўзгаришлар

Лимфа тугунларини текшириш.

Отларда ташқи лимфа тугунларидан асосан жағ ости ва тизза бурмаси лимфа тугунлари пайпасланади.
        Йирик ва майда шохли ҳайвонларда энг осон пайпасланадиган жағ ости, курак олди, тизза бурмаси ва елин усти лимфа тугунлари киради. 
        Туяларда жағ ости, пастки жағ лимфа тугуни, курак олди тизза усти ва юза чов лимфа тугуни текширилади. 
	Чўчқаларда лимфа тугунларини пайпаслаш тери ости клечаткасида ёғ тўпланганлиги туфайли қийин. Аммо лимфа тугунлари катарганида ҳалқум орти ва чов лимфа тугунларини текшириш мумкин. Ориқ ва ёш чўчқаларда жағ ости лимфа тугунини текширса бўлади.    
        Итларда фақат чов лимфа тугуни ва паррандаларда бўйин ости лимфа тугунлари текширилади: 
       Лимфа тугунларини текширишда уларни катталиги, шакли, ҳажми, юза характери, тугунни қоплаган тери ҳароратига, сезгирлигига, тугун ва терининг ҳаракатчанлиги, консистенцияси, оғриқлилигига аҳамият берилади.              
  Соғлом ҳайвонларнинг лимфа тугунлари кўриш усули билан текширганда кўринмайди, пайпаслаганда эса каттармаган бўлади,  шакли ясси ёки думалоқ, зич, ҳаракатчан, оғриқсиз, юзаси силлиқ, маҳаллий ҳарорати ўртача бўлади. 
Касалликларда лимфа тугунлари каттаради, шишади ва кўрганда теридан бўртиб чиқиб, жуда яхши кўринади. Агарда касаллик айрим жойларда бўлса, фақатгина ўша жойдаги лимфа тугуни каттариб, бошқалари нормада бўлади. Айрим касалликларда организмнинг умумий жавоб бериш реакцияси кузатилса, ҳамма лимфа тугунлари баробар каттаради. Бу лейкоз, қон паразитар ва бошқа касалликларда кузатилади. Лимфа тугунлари йирингли яллиғланса, улар каттарган ва думалоқ бўлади. Пайпаслаганда билқиллайди, иссиқ ва оғриқли бўлади. Касаллик тузалгандан кейин атрофдаги тўқималари билан бирикиб кетиши натижасида ҳаракатчанлиги йўқолади.     
Текшириш натижаси.
 1. Лимфа тугунлари: 
         - катталиги 
         шакли 
         консистенцияси 
         ҳаракатчанлиги 
         ҳарорати 
         сезувчанлиги
  оғриқлиги   
Якуний хулоса 

                                

10. ДАРС. КЛИНИК ДИАГНОСТИКА ФАНИНИНГ УМУМИЙ ҚИСМИ БЎЙИЧА МУСТАҚИЛ ТЕКШИРИШ.
	
Дарс ўтказиш жойи - клиника, ферма, факультет виварийси. 
	Дарс жиҳозлари - ветеринария асбоб - ускуналари, ҳайвон.
	Ҳайвонлар: Сигир, қўй, от, эшак.
			 Перкуссия болғачаси
			 Фонендоскоп
			 Термометр
	I. Дарснинг мақсади:	
	1. Клиник диагностика фанининг  умумий қисми:- ҳайвонлар билан текшириш вақтидаги муомала ва фиксация  усуллари, текшириш усуллари, габи-тус, кўринадиган шиллиқ пардалар, тери қопламаси, ҳосилалари, тери ва лимфа тугунларини текшириш.
2	Текшириш усулларини моҳирона эгаллаб,  кўрсатгичлар, бўйича аниқ натижалар олишга эришиш.
II.  Толиб ва талабалар томонидан ишни бажариш.
Ҳайвон регистрацияси.
Ҳайвон эгаси.
Эгасининг яшаш манзили.
Ҳайвон тури.
Жинси.
Ёши.
Зоти.
Туси.
Алоҳида белгилари.
Лақаб ва ҳалқа №.
Клиникага келган вақти.
Касалланган куни. 
Клиникадан чиққан вақти.
Дастлабки диагноз.
Якуний диагноз.

Ҳайвон ҳаёти тўғрисида анамнез.
Ҳайвоннинг келиб чиқиши. 
Ҳайвонни сақлаш.
Озиқлантириш.
Суғориш.
Фойдаланиш.

Касаллик тўғрисидаги анамнез.
Қачон касал бўлган?
Нимадан ва қандай ҳолатда касалланган?
Касаллик қайси белгилари билан номоён бўлган?
Ҳайвон илгари касал бўлганми?
Илгари даволанганми?
Ушбу  касаллик хўжаликда яна борми?
Яқин кунларда эмланганми?
Габитусни аниқлаш
Жуссаси
Семизлиги
Тана ҳолати
Мижози (темпераменти)
Тана тузилиши (конститутцияси) 

Кўринадиган шиллиқ пардалар (кўз, оғиз, бурун, қин).
Бутунлиги.
Ранги.
Намлиги.
Патологик ўзгаришлар.
Тери қопламаси.
Қалинлиги.
Бир текислиги.
Терига ёпишиб туриши.
Ялтироқлиги.
Эгилувчанлиги (эластиглиги).
Тушиши.
Тери ҳосилалар (шох, туёқ, тирноқ, ҳолати).
Шакли.
Мустаҳкамлиги.
Текислиги. 
Ялтироқлиги
Ривожланганлиги.
Тери.
Бутунлиги.
Ранги.
Эластиклиги.
Ҳарорати.
Намлиги.
Ҳиди.
Юза ҳарактери. 
Оғриқ сезиши.

Лимфа тугунлари.
Шакли.
Катталиги.
Ҳажми.
Ҳаракати.
Сезувчанлиги.
Қоплаган тери ҳаракатчанлиги.
Оғриқлилиги
Консистенцияси

Термометрия
Текширилган ҳайвон тана ҳарорати
Олинган натижалар бўйича таҳлилий хулоса  

  
II. ЮРАК ҚОН - ТОМИР ТИЗИМИ.
11. ДАРС. ҲАЙВОНЛАРДА ЮРАК СОҲАСИНИ КЎРИШ ВА  ПАЙПАСЛАШ. ЮРАК СОҲАСИНИ ПЕРКУССИЯ ҚИЛИШ.

       Дарс ўтказиш жойи - клиника, ферма.
       Дарс жиҳозлари - ўқув қуроллари, намойиш этиладиган.
          материаллар, ҳайвон
          Ҳайвонлар - сигир, қўй, эшак.
                      перкуссион  болғачаси    
                      плессиметр 
                      юрак топографияси ифодаланган плакат.
          I Дарснинг Мақсади.
          1 Турли уй ҳайвонларида юрак турткисининг сифатини аниқлаш усулларини ўзлаштириш.
          2 Перкуссия техникасини эгаллаш ва юрак чегарасини аниқлаш.
          II Студентлардан 10 минут тема бўйича сўраш:
           1 Юрак турткиси ҳақида тушунча.
           2 Юракдаги мутлоқ ва нисбий бўғиқ (ўтмас) товуш чиқадиган жой тушунчаси.
           3 Ҳар ҳил турдаги уй ҳайвонларида юрак чегараси. 
           III Муаллим томонидан бажариладиган ишни 10 давомида тушунтириш.                                       
          IV Студентлар томонидан ишнинг бажарилиши. 
           Юрак соҳасини ҳайвонларда қўриш усули билан чап кўкрак қафаси текширилади сўнгра турткиси пайпаслаш билан текширилиб, оғриқ бор йўқлиги аниқланади ва шу зайлда ўнг кўкрак қафаси давом эттирилади.
           Пайпаслаш чап қўл билан бажарилади ва ўнг қўл эса қарчигайга ёки ҳай-воннинг орқасига қўйилади.
           Отларда юрак турткиси чапдан 5 қовурғалар, ўнгдан 4 қовурғалараро бўшлиқ соҳасида, кўкрак елка буғимидан 8 см пастда ва майдони 4 - 5  см жойни эгаллайди.
            Кавш қайтарувчилар юрак турткиси 4 қовурғаларда, итларда 3 - 4 қовур-ғалар сохасида бўлади. 
            Юрак турткисини текширганда унинг ҳарактери ва кучига эътибор берилади. Нормада ҳайвонларда итлардан ташқари юрак турткиси кучи ўртача, ҳарактери тарқалган (диффузияли).
            Юрак сохаси перкуссияси
            Юракдан мутлоқ ўтмас товуш берадиган соха чегарасини кучсиз перкуссия билан 4 қовургалар аро курак елка чизиғидан 8 см пастда, ўпканинг юрак соҳасида тугаган жойда ва ташқи кўкрак венаси чизиғи бўйича аниқланади. Вертикал катетнинг узунлиги отларда 10 - 13 см, горизан тал эса 6 - 8 см.
Юракни нисбий ўтмасроқ соҳасини аниқлаш учун кучли перкуссия қўлланилади. Нормада нисбий ўтмасроқ майдони олдиндан анконеус мускуллари чизиғи билан орадан 6 қовурғанинг олдинги қирраси билан чегараланиди; юракни нисбий ўтмаслигининг юқори чегараси курак елка чизиғидан  4 см пастда бўлади. 
Юракни нисбий ўтмасроқ соҳасини аниқлаш учун кучли областини перкуссия қилиш учун ҳайвоннинг чап олдинги оёғи илгарига сурилади. Юракни перкуссия этганда унинг нисбий катталигини аниқланади. Бу нисбий ўтмасликни аниқлаш билан бирга амалга оширилади. Бунда вертикал чизиғ бўйлаб перкуссияда: ўпка товуши, ўтмасроқ ва ўтмас товуш келади. Ўпка товушининг ўтмасроқ товушга ўтган жойи, юқори чегарасидир. Гаризантал (маклок) чизиғ бўйича ўтмас, ўтмасроқ ва ўпка товушини беради. Ўтмасроқ товушуни аниқ ўпка товушига ўтган жойи юракни орқа чегараси ҳисобланади. 
              Йирик шохли ҳайвонларда юракнинг юқори перкутор чегараси то курак елка чизиғигача, орқа чегараси 5 қовурғагача етади. 
           Отларда юқори перкутор чегараси курак елка бўғими чизиғидан 4 см пастда бўлади. Чапдан орқа чегараси 6 гача, ўнгдан 5 қовурғагача етади.
              Қўй ва эчкиларда юракни учта чегараси: олдинги учунчи қовурғалар бўшлиғида, орқа олтинчи қовурғагача, юқори курак елка бўғими чизиғидан 1 - 2 см пастда бўлади.
              V Кўриш, пайпаслаш ва перкуссия натижаси. 
               1 Юрак турткиси сезиладими.
               2 Юрак сохасидаги патологик ўзгаришлар.
               3 Юрак турткиси. 
                  кучи 
                  жойи 
                  ритми 
                  частотаси 
                  ҳарактери 
               4 Юрак чегаралари:
                  юқори 
                  орқа 
                  олдинги 
               5 Оғрик сезувчанлиги 
                    VI Якуний хулоса.

II ДАРС. ЮРАК АУСКУЛЬТАЦИЯСИ.

          Дарс ўтказиш жойи - клиника, ферма.
          Дарс жиҳозлари - намойиш этиладиган материаллар, ҳайвон. 
                 Фонендоскоплар 
                 Стетоскоплар
                 Сочиқ 
                 Юрак расми (от, кучук, йирик шохли ҳайвон)
                 Ҳайвонлар: от, йирик шохли ҳайвон, эшак, қўй.
              I Дарснинг мақсади: 
           1 Воситасиз ва воситали аускултация усулларини ўзлашти риш. 
           2 Ҳар ҳил ҳайвонларда норма ва касалликларда юрак тонларини             
           аниқлашнинг ўрганиш.
           3 Юрак тонлари ўзгаришларига алохида ахамият бериш. Юрак           шовқинлари билан танишиш. 
              II Студентлардан 10 минут тема бўйича қуйдаги саволларни сўраш: 
           1 Юрак тонларининг келиб чиқиши. 
           2 Юрак тонлари ҳар ҳил ҳайвонлардаги фарқи.
           3 Юрак тонларининг ҳарактери ва кучини ўзгариши. 
           4 Юрак шовқинлари ҳақида тушунча. 
              III Муалллим томонидан ишни бажариш усулларини 10 давомида тушунтириш. 
              IV  Студентларнинг ишни бажариши.
            Юрак аусльтациясининг шартлари: 
            1 Чап олдинги оёқнинг олдинга силжитиш. 
            2 Юрак сохасида асбобларни (фонендоскоп, стетоскоп) жипислаштириб тутиш. 

                                               ЖАДВАЛ № 2

Ҳар ҳил ҳайвонларда юрак тонларини яхшироқ эшитадиган пунктлари.

Ҳайвон
тури	Клапанлар номи	
	Икки табақали	Аорта	Ўпка артерияси	Уч табақали	
1	2 чапдан	3	4 ўнгдан	5	
От            

Кавшовчи ҳайвон  

Чўчқа

Итлар 	5 ковурғалараро кўкрак елка чи-зиғи пастида.

4қовурғалар аро кўкрак қафасини нг пастги учдан бирини ўр танги қисми.
4 қовурғалараро.
5қовурғалар аро     	4қовурғалараро
тўғридан тўғри
курак елка бўғи-
ми чизиғи остида.

4қовурғалараро елка буғими чизи ғидан озгина паст роқда.

3 қовурғалараро.

4қовурғалараро.       	3 қовурғалар 
аро кўкрак ел ка чизиғидан 6 см пастда. 

3 қовурғалараро кўкрак қафасини пастки учдан бир қисми.   

2қовурғалар аро. 
4қовурғалар аро.   	3 ёки 4 қовур
ғалараро ку-рак елка чизи ғидан 5см паст 

3 ёки 4 қовур- ғалараро.

3қовурғалар аро. 
4қовурғалар аро.    	

                        V. Юрак аускультация натижаси.

1	Юрак тонлари 
кучи
    ҳарактери 
    ритми
    тиниқлиги
    патологик  ўзгариши
2	Юрак шовқинлари. 
эндикардиал
    перикардиал
    кардиопулманал

           VI Якуний хулоса.

12 ДАРС. ҚОН - ТОМИРЛАРНИ ТЕКШИРИШ

Дарс ўтказиш жойи - клиника, ферма.
          Дарс жиҳозлари - намойиш этиладиган материаллар, ҳай-вонлар.
          бир минутлик қум соат.
          ҳар ҳил ҳайвонларнинг пульс сони жадвали 
          отларнинг юрак ва қон айланиш доираси схемаси, расми 
          Ҳайвонлар: От, йирик шохли ҳайвон, қўй, чўчқа боласи.
          I Дарснинг мақсади:
         1 Артерия пульси частотаси ва сифатини аниқлашни ўрганиш ва ритмига алоҳида аҳамият бериш.
         2 Периферик вена қон томирларини (бўйинтуриқ венасини кўк томирнинг тебраниши ҳаракатлари)
         II Студентлардан тема бўйича 10 минут давомида қуйидаги саволларни сўраш.  
           1 Ҳар ҳил ҳайвонларда пульс сони (частотаси) 
           2 Пульс сони ва сифатини ўзгариши. 
           3 Вена пульсининг ҳар ҳил турлари.
           III Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган иш усулларини тушунтириш.
          VI Студенларнинг ишни бажариши.
       1 Пульсни  текшириш артерия қон томирларида ўтказилади: 
       Отларда ташқи жағ артерияси, йирик шохли ҳайвонларда дум артерияси. майда ҳайвонларда сон ва елка артериясида текширилади.
       2 Вена пульси турлари, бўйинтурук венасида текширилади.
                                        
 Ж А Д В А Л № 3 
                                 Пульс кўрсатгичлари
Ҳайвон тури	1 минутда томир уриш сони	Ҳайвон тури 	1 минутда томир уриш сони 	
От	24-42	Мушук	110-130	
Йирик шохли 	50-80	Қора кумишси- 
мон тулки	80-140	
Хўкиз	36-60	Песец	90-130	
Туя	32-52	Норка	120-200	
Буғи	36-48	Қуён	90-180	
Қўй ва эчки	70-80	Парранда	150-200	
Чўчқа	60-90	Эшак	42-50	
Ит	70-80	Фил	25-36	
Арслон	40-50			

          V Қон томирларини текшириш натижаси.
       1 Артерия пульси 
          частотаси (сони) - (тахикардия, бракардия, стенокардия) 
           сифати (яхши, сакровчи, ипсимон, билинар - билинмас) 
           тўлиши (кўп миқдорда, ўртача - яхши, кам миқдорда)
           пульс тўлқинининг катталиги - (кучли, ўртача, кучсиз)
           ритми (бир маромда, аретмик) 
           пульс тўлқинининг ҳарактери - (яхши, сакровчи, ипсимон)
        2 Веналар 
            тўлиши (кучли, ўртача, кучсиз)
            вена пульси:
            салбий 
            ижобий 
            вена ундуляцияси
                    VI Якуний хулоса.

      
13 ДАРС. АРТЕРИЯ ВА ВЕНА ҚОН БОСИМИНИ ЎЛЧАШ
             
    Дарс ўтказиш жойи - кафедра ва ферма.
             Дарс жиҳозлари - намойиш этиладиган материаллар, ҳай вонлар.
                   флеботонометр
                   сфегмотометр,  (симобли ва пружинали тонометр)
                   электрон тонометр
                   ҳар ҳил ҳайвонларда артерия ва вена қон босими 
                   кўрсатгичлари жадвали
           Ҳайвонлар: От, йирик шохли ҳайвон, қўй.
        I Дарснинг мақсади - ҳайвонларда артерия ва вена қон босимини текшириш методларини эгаллаш.  
        II Студентлардан 10 минут давомида сўраш:
               1 Қон босими ҳақида тушунча 
               2 Артерия ва вена қон босимини аниқлашнинг асосий фарқлари.
               3 Артерия ва вена қон босими ҳолатига боғлик факторлар.
               4 Ҳайвонларда артерия ва вена қон босимининг аниқлашнинг асосий фарқлари.
        III Муаллим томонидан бажариладиган иш усулларни 15 минут давомида тушунтириш.
        IV Студентларнинг ишни бажариши.
             А. Артерия қон босимини аниқлаш (пальпатор асбобли усул билан)
              Манжетка, отлар, йирик шохли ҳайвонларда дум асосига, итлар, қўй ва эчкиларда орқа оёқ сонига ёки олдинги оёқ ел ка суягига ўралиб, аппаратга боғланади. Боғлангандан сўнг системага артериад пульс тўхтаганига қадар (то 170 - 180 мм. симоб устунигача ҳаво юборилади. Дам берувчи трайник бинтини очиб мантежкадаги босим камайтирилади.) Биринчи пульс уришининг пайдо бўлиш дақиқасини манометр кўрсатгичларида белгиланади. Бу эса ҳайвоннинг максимал артерия қон босимига тенгдир. Монометрдаги пульс кўрсатгичининг кучсиз-ланиши дақиқаси минимал қон босимига тенг.
               Б. вена қон босимини ўлчаш. (И.Г. Шарабрин бўйича тўғри қонли усул билан). Венага игнани юбориш учун одатдаи усул билан жой таёрланади. Игна қайтариш билан стерилланади. Қон ивиб қолмаслиги учун резина трубка ва игнадан 4 % ли лимон кислотасининг натрийли эритмаси ўтказилиб чайқалади.
               Игна бўйинтурук венасининг юқорисидан ёки бўйиннинг учдан бир қисми ўртасидан юборилади. Игна флеботанометр билан уланади. Монометрнинг ноль кўрсатгичи ҳолати игна баландлиги ва бўлмачаларнинг юқори чегараси билан тенглаштирилади. (керак бўлса игна ва бўлмачанинг юқори чегарасини бир тексликда сақлаш учун ҳайвон бўйни пастга энгаштирилади) 
                Қон игнани тўлдиради ва ҳаво орқали сув устунига босим берилади. Бир неча секунддан (5-6) кейин сув устунидан вена босими кўрсатгичлари белги-ланади. 

                         Ж А Д В А Л № 4 
                        Ҳайвонларда артерия ва вена қон босимлари 

Ҳайвон тури	Артериал босим мм.  сим. уст	Веноз боси-
ми мм.сим.уст	
	минимал	максимал	Пульс босими		
От	110-120	35-50	65-70	80-130	
Й.Ш.Ҳ	110-140	30-50	90	80-130	
Туя	130-155	50-75	80	220-286	
Қўй ва эчки	100-120	50-65	50-55	90-115	
Чўчқа	135-155	45-55	50-55	90-110	
Ит	120-140	30-40	90-100	80-110	
Қора кумиш-
симон тулки 	100-110	30-45	65-70	60-100	

                  V Қон босимини ўлчаш натижалари.
                      Артерия босими кўрсатгичлари: 
                        максимал (Мк) 
                        минимал (Мн)
                   Вена босими кўрсатгичлари 
                   VI Якуний хулоса.

                      

14. ДАРС.  ЭЛЕКТРОКАРДИОГРАФИЯ.

                 Дарс ўтказиш жойи - кафедра ва ферма.
                 Дарс жиҳозлари  намойиш этиладиган материаллар,  ҳайвонлар.
                   Электрокардиография маркаси маркаси эксперт- 4 (модель)
                   5 - 10 % ли натрий хлор эритмаси.            
                   матодан салфетка (халтача)
                   ЭКГ тасвири.
                   Векторкардиограф
                   Ҳайвонлар - йирик шохли ҳайвон, от 
              I Дарснинг мақсади - электрокардиография усулини ўзлаштириш. 
              II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш: 
            1 Элуктрокардиография ҳақида тушунча 
            2  Тишчалар ўзгаришининг клиник маьноси 
              III Муаллим томонидан 15 минут давомида ишнинг бажарилишининг усулларини тушунтириш 
              IV Студентларнинг ишни бажариши.
                   ЭКПСРТ -  4 (модель 0,61) маркали электрокардиограф асбоби билан электрокардиограммани ёзиб олиш усули. 
                     Электрокардиографни ишга таёрлаш. Бошқаргич винтини иш ҳолатига келтириш. Приборни улаш билан тумблерни пастки ҳолатига келтириш керак. Тармоқлар улагичи «0» ҳолатида. Кучайиш улагичи 1: 1 ҳолатида, кучайтириш бурчаги ноль ҳолатида. Перо ҳолати ўзгартириш бурчаги ўртача ҳолатда. Лента тортув механизмининг бурчаги «3» ҳолатида. Асбобни ерга улаш. Ерга уланган тармоқни клеммага улаш. Электор шнурни ажратиш уясига киритиш керак. Тармоқ кабелларини ажратиш уясига қўйиш. Электор шнурни электор разедкага қўйиш. Асбоб тумблери бураганда, ундан индикатор лампочкаси ёниши керак. 10 минут давомида қизишдан кейин асбоб бурагичи билан перони қоғоз лента ўтрасига тўғриланади.  Калибрик сигнал сигнал бўйича 10мм (мв сезгирлик) холати ўрнатилиб, лента тортиш ричаги қўшилади ва уни «Р» холатига келтирилади. Аста секин кучайиш дастачасини бураб соат стрелкаси бўйича бир вақтда колибратор тугмасини тушириб ва босиб, перосини силжиш чегараси 10 мм ўзгарганича кузатилади. Лента тортиш механизми ишлатиб ричаг «К» холатига келтирилади. Шундан кейин асбоб ишга тайёр хисобланади.
              Электрокардиограф Г.И. Домрачев ва Р.И. Васканян бўйича +- 3 тармоқли усул.
1	Тармоқ. Ток ўнг ва чап олдинги оёқ панжа ўзагига тармоққа уланади.
2	Тармоқ. Ток ўнг олдинги оёқ панжа ўзаги ва чап орқа оёқ кафтига тармоқланади. 
3	Тармоқ. Чап олдинги оёқ панжа ўзаги ва чап орқа оёқ кафтига тармоқланади. 
             
ЭЛЕКТРОКАРДИОГРАФИЯ 7 

           Рашевский бўйича. 
Электродлар қориннинг пастки қисмига, қарчигайга, кўкрак ости хамда 
ўнг тирсак орқасига уланади. Уланган электродларга тармоқларни кабели учлари уланади (яшил, сариқ, қизил, қора ранг тегишли электродларга мувофиқ уланади)
               Электрокардиограмма ёзилиши. Тармоқ улагичини (переключатель) «1» ҳолатига келтирилади. Тинчлантириш тугмасини  босиб перо тебраниш текши-рилади. Перо силжиш бурчагини шундай қўйиш керакки, перо ҳаракатланганда қоғоз лента эффектив (самарадорлик) чегарасидан чиқиб кетмасин. Тинчлантириш тугмаси туширилади. Электрокардиограммани ёзиш учун лента тортувчи механизмни ричаг билан қўшамиз. Кантроль (текширув) ва бошқа тармоқлар билан ёзиб олиш ана шу зайлда олиб борилади. Электрокардиограммани ёзиб олиш охирида ўлчагич тармоқлар ҳолати «0» га келтирилади ва ҳайвондан электродлар ечилади. Прибор электр тармоғидан ажратилади. Прибор ўлчагичлар олдинги ҳолатга келтирилади. Прибор тумблери ажратилади. Электр манбаидан шнур вилкаси сугирилади. Сунгра тармоқ кабеллари прибордаги уялардан ажратилади. 
               V электрокардиография натижалари. Кардиограмма расшифронкаси. Тишчалар баландлиги. мм. 

               Интерваллар давомийлиги. сек.
               Тишчалар деформацияси.
               Тишчалар йуналиши.
               
                Интерваллар давомийлигини аниқлашда тишчалар орасидаги масофани яьни мм ни 0,02 сек. га кўпайтириш керак. Чунки қоғоз лента тортиш механизми ҳаракат тезлиги 50мм/сек +- 5 фоизни ташкил этади. (Бу пайтда 1мм 0,02 секундга тенг)

                VI Якуний хулоса. 

15 ДАРС. ЮРАК ҚОН ТОМИР ТИЗИМИНИ ФУНКЦИОНАЛ ДИАГНОСТИКА  УСУЛЛАРИ.

                   Дарс ўтказиш жойи - кафедра.
                   Дарс жихозлари - намойиш этиладиган материаллар, ҳайвонлар.
                              Фендоскоплар
                          Ҳайвонлар: от, йирик шохли ҳайвон.
        I Дарснинг мақсади. Юрак қон томир системасини функционал аниқлаш методикасини ўзлаштириш.
                II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш. 
          1 Г.В. Домрачев бўйича енгил йўртиш-чоптириш,хайдаш усули ва Опперман - Синев бўйича қўзғалиш усуллари фарқи. 
           2 Қўзғалиш индекси бўйича тушунча.
           3 Апноэ (И.Г. Шарабрин) эшитиб кўриш моҳияти. 
                III Студентларнинг ишни бажариши. 
           Г.В. Домбрачев бўйича функционал синовлар (миокард, дистрофиясида)
           Ҳайвонни озгина юргазиш (ҳайдаш) билан 100 - 200 метрга ҳаракатлантирилади, пульс уриш сони аниқланади. Пульс тезлашиши кузатилади, қайсики ҳайвон ҳаракати тўхтагандан кейин пульс секинлашиши билан алмаши-нади. Сўнгра ҳайвон 10 минут давомида. 2 - 3 км ҳаракатланиш имконияти туғди-рилади. Ҳамда пульс ва нафас олиш сони саналади. Бу ҳолда пульснинг тезлаши-шига эмас, балки секинлашиб аввалги ҳолатига қайтишига эьтибор берилади. 
           Миокардит дистрофиясида пульс ва нафас олишнинг бошланғич кўр-сатгичлари 10 - 15 минут эмас, балки 20 - 30 - 50 ва ундан кўпроқ минутлардан кейин қайтади. 
           (Ўткир миокардитда) 
           Тинч ҳолатида пульс частотаси аниқланади. Сўнгра ҳайвон 5 минут даво-мида юргандан кейин саналади ёки (жараён оғирлигини ҳисобга олиб) ҳайвонни бир неча қадам олдинга ва орқага юритиш мажбурланади. Шу вақтда пульс 10 - 15 тага тезлашади. 
           Юрак яллигланиши ҳолати бўлмаганда пульс дастлабки ҳолатига ҳаракат тўхтагани билан қайтади. 
           Қўзғатиш билан синаб кўриш. 
           (Опперман ва Синев бўйича)
           Отларда у тинч ҳолатда 30 сек. давомида пульс саналади. Кейин ҳайвон 100 метрга юритиш билан ҳаракатлантирилади. Сўнг бирдан пульс частотаси 30 секундда ҳар бир 5 сек. интервал асосида пульснии аниқлайдилар. 
           Соғлом ҳайвонларда пульс сони сезилар - сезилмас  ўзгаради. Отларнинг инфекцион анемия касаллигига чолдиргандан сўнг дастлабки 5 - 20 секундда пульс тезлашади. 
           Cоғлом ҳайвонларда қўзғолиш индекси 1,3 - 1,5 инфекцион анемия билан касалланган отларда 2 ва ундан юқори бўлади. 
           Апноэ (И.Г. Шарабрин бўйича) эшитиб кўриш синовлари. 
Ҳайвон тинч ҳолатида пульс уриш сони аниқланади ва аускультация билан икки тоннинг кучайишининг аорта ўпка артериясида кузатилади. Сўнгра - суний  35- 40 сек. нафас олиш тўхтатилади. Дарҳол апноз синовдан сўнг юрак эшитилиб пульс саналади. Соғлом ҳайвонларда сезилар сезилмас тезланиш кузатилади. 
                Юрак етишмовчиликларида ҳайвонларда ўткир тахикардия ва аорта тонларнинг сусайиши кузатилади. 
                V Юрак қон томир системасини функционал усуллар билан текшириш натижаси.
                 Г.В. Домрачев бўйича. 
                 Опперман Синев бўйича.
                 И.Г. Шарабрин бўйича. 
               VI Якуний хулоса.

16 ДАРС. МАШИНАСИЗ ПРОГРАММАНИ ЎЗЛАШТИРИБ ОЛИШ БИЛИМИНИ ЁЗМА РАВИШДА ХИСОБГА ОЛИШ.
                Дарс ўтказиш жойи - лаборатория.
                Ўқув жиҳозлари: вариантлар ва тоза қоғоз.
               I Дарснинг мақсади. Юрак қон томир тизимини ўзлаштириш даражасини аниқлаш. Шунинг билан 6 та вариант ишлаб чиқиб, ҳар қайсиси 10 та саволдан иборат. 
               II Муаллим томонидан саволларни 5 минут давомида тушунтириш. 
               III Студентнинг ишни бажариши. 
ВАРИАНТЛАР.
                      Вариант №1
	1. Юрак турткиси нима ва қайси усул билан текширилади. 
2. Юрак турткиси жойи қайси усул билан текширилади. 
	3. Соғлом ҳайвонларда юракнинг юқори ва орқа чегараси. 
	4. Юрак тонлари систолик ва диастолик кандай ҳосил бўлади ва қайердан эшитилади.
	5. Юрак шовқинлари. 
	6. Пункт оптимум нима. 
	7. Артерия пульси нима ва қайси томирларда аниқланади. 
	8. Вена пульси 
	9. Артерия ва вена қон босими 
	10. Электрокардиография 
	11. Аритмиялар 
	12. Юрак қон томир тизимини функционал текшириш.
               IV Якуний хулоса

                                III НАФАС ОЛИН СИСТЕМАСИ.
17- ДАРС. ЮҚОРИ НАФАС ОЛИШ ЙЎЛЛАРИНИ ТЕКШИРИШ.

               Дарс ўтказиш жойи - кафедра ва ферма.
               Дарс жиҳзлари - намойиш этиладиган материаллар, ҳйвонлар.
                 фонендоскоплар 
                 сочиқ
                 перкуссия болғачаси 
             Ҳайвонлар - от, йирик шохли ҳайвон, қўй.
             I Дарснинг мақсади - бурун бўшлиғи шиллиқ пардалари, бурундан оқаётган суюқлик, чиқарилаётган ҳаво, қўшимча бўшлиқлар, хиқилдоқ, кекирдак, қалқонсимон без ва йўтални текширишни усулларини ўзлаштириш.
             II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш:
             1 Соғлом ҳайвонларнинг шиллиқ пардалари ранги ва унинг ҳар ҳил касал-ликларда ўзгариши. 
             2 Бурундан оқаётган суюқлик ва чиқарилаётган ҳавонинг хусусиятлари ва ҳар ҳил касалликларда ўзгаришлари. 
             3 Қўшимча бўшлиқлар (юқори жағ ва пешона бўшлиғи ва ҳаво халтаси) Перкутор товушлар товушларининг патологик ҳолатдаги ўзгаришлари. 
             4 Ларинго - трахеал нафас олишнинг патологик ўзгаришлари. 
             III Муаллим томонидан 10 давомида ишни бажариш усулларини ту-шунтириш.
              IV Студентларнинг ишни бажариши.
      1 Шиллиқ пардани текшириш - кўриш усули билан текширилиб қуйдагиларга эътибор берилади.
      2 Бурундан оқаётган суюқликни текшириш - кўриш усули билан текширилиб қуйдаги нарсаларга эьтибор берилади.             
               оқаётган суюқлик миқдори
               унинг характери 
               ажралиш вақти 
               бир ёки икки томонлама суюқликнинг оқиши
               ранги 
               констетенцияси 
               ҳиди
               ёт нарсалар 
             3 Чиқарилаётган ҳавони текшириш - ҳид билиш анализатори орқали аниқланади.
             4 Қўшимча бўшлиқларни текшириш - кўриш, пайпаслаш ва перкуссия усули билан ўтказилади.
             5 Ҳиқилдоқ ва кекирдак аускультациясидан соғлом ва касал ҳайвон-ларнинг нафас шовқинларига эьтибор берилади.
                V Текшириш натижаси.
               1 Бурун бўшлиғи шиллиқ пардасининг ранги.
                      намлиги
                      бутунлиги 
                      ўзгаришлари
               2 Бурундан суюқлик оқиши 
                      миқдори 
                      ажралиш вақти 
                      бир ёки икки томонлама оқиш 
                   Оқаётган суюқлик хусусияти:
                       ранги 
                       ҳарактери 
                       консистецияси 
                       ҳиди 
                       ёт нарсалар 
               3 Чиқариладиган ҳаво 
                        ҳарорати 
                        кучи 
                        ҳиди
               4 Қўшимча бўшлиқлар:
                        контур линиялари, чизиқлари. 
                        ҳарорати 
                        оғрик сезиши 
                        суяк мустаҳкамлиги 
                        перкуссия товуши 
               5 Ҳиқилдоқ ва кекирдак 
                        кекирдак тоғайи ва ҳалқалар шакли 
                        бўртганлиги 
                        сезувчанлиги 
                        ҳарорати 
                        нафас шовқинлари 
               6 Йўтал 
                        частотаси 
                        кучи 
                        йўтал турткиси давомийлиги 
                        оғирлиги 
                        намойиш бўлган вақти 
               VI Якуний хулоса. 

18 ДАРС. НАФАС ҲАРАКАТЛАРИ ВА УНИНГ ТУЗИЛИШИ. КЎКРАК  ҚАФАСИНИ КЎРИШ ВА ПАЙПАСЛАШ БИЛАН ТЕКШИРИШ.
               Дарс ўтказиш жойи - кафедра ва ферма.
               Дарс жиҳозлари - намойиш этиладиган материаллар, ҳайвонлар.
               Ҳайвонлар: йирик шохли ҳайвон, от, қўй, чўчқа боласи.
             I Дарснинг мақсади:      
         1 Ҳаво хароратини текшириш усулларини ўрганиш 
         2 Кўкрак қафасини кўриш ва пайпаслаш усулларини ўрганиш.
             II Студентлардан 10 минут давомида қуйидаги саволлар бўйича сўраш.
         1 Ҳар ҳил ҳайвонларда нафас ҳаракатлар сони.
         2 Хансираш ҳақида тушунча.
         3 Соғлом ҳайвонларнинг кўкрак қафас шакли. Айрим нафас олиш органлари касалликларда кўкрак қафасининг шакли. 
             III Муаллим томонидан 10 минут давомида ишни бажариш тартибини тушунтириш.
             IV Студентларнинг ишни бажариши.
    Кўриш усули билан нафас ҳаракатини текшириш, бунда қуйдагиларга эьтибор берилади: нафас частотасига, ритмига, тилига, кучи ва симметриялигига. 
             Нафас ҳаракатининг сони чиқарилаётган ҳавога қараб ёки кўкрак, қорин девори ҳаракатига қараб бир минутда ҳисобланади. Кўриш усули билан кўкрак қафаси формаси ҳажми ва ҳаракатчанлиги пальпацияда кўкрак девори ҳарорати ва сезувчанлиги аниқланади. 
                              НАФАС ҲАРАКАТИНИНГ СОНИ.
Ҳайвон тури	Нафас сони
1 минутда    	Ҳайвон тури	Нафас сони
1 минутда   	
От                               	8 - 16                 	Денгиз чўчқаси                   	100 - 150  	
Йирик шохли ҳайвон   	12 - 25           	Қора кумушсимон тулки       	14 - 30    	
Хўкиз                         	10 - 20              	Кўк песец                            	18 - 48  	
Туя    	                         5 - 12                	Норка	40 - 70         	
Шимол бўғиси             	8 - 16            	Уссурий ёноти                      	16 - 32  	
Қўй ва эчки                	15 - 30          	Товуқ	         12 - 30	
Чўчқа  	15 - 20           	Каптар                                	16 - 40   	
Ит	14 - 24	Ғоз	16 - 20   	
Мушук	20 - 30	Ўрдак	16 - 30	
Қуён	50 - 60	Эшак	12 - 28  	
Фил	10 - 18	Шер	10 - 25       	

                   V Текшириш натижаси.
                        Нафас ҳаракати   
                   1 минутдаги частотаси (сони)     
                   2 сифати
                   А) типи    
                   Б) ритми 
                   В)кучи  
                   Г) симметриялиги    
                        Кўкрак қафаси  
                     шакли                     
                     ҳажми     
                     ҳаракатчанлиги 
                     ҳарорати 
                     оғриқ сезиши 
                     қовурғалар ҳолати
                        VI Якуний хулоса      

19 ДАРС. КЎКРАК ҚАФАСИНИНГ ПЕРКУССИЯСИ.

               Дарс ўтказиш жойи - кафедра ва ферма.
               Дарс жиҳозлари - намойиш этиладиган материаллар, ҳайвонлар.
               перкуссия болғачаси  
               плессиметрлар 
               ҳар ҳил ҳайвонларда ўпка чегарасининг расмлари, ўпка ва плевра касалликларида перкуссия товушунинг ўзгариши.
               Ҳайвонлар: от, йирик шохли ҳайвон, қўй, ит, чўчқа (клиник соғлом ва нафас олиш органлари касалланган) 
               I Дарснинг мақсади. Норма ва касалликларда кўкрак қафасида таққослаш ва топографик перкуссияни ўтказишни ўрганиш.
               II 10 минут давомида студентлардан сўраш.
               1 Отларда, йирик ва майда шохли ҳайвонларда чўчқалар ва итларда перкуссия майдони.
               2 Ҳар ҳил ҳайвонларда ўпканинг нормал перкуссион товушлари. 
               3 Перкуссион товушларнинг ўпка ва плевра касалликларида ўзгариши.
                III Муаллим томонидан 10 минут довамида иш бажариш усулларини тушунтириш. 
                IV Студентларнинг ишни бажариши.
               Отларда кўкрак қафасида перкуссия 3 та линия бўйича ўтказилади: Маклок чизиғи бўйича - умуртқасиз пағонасидан ҳайвон семизлигига қараб 2 - 3 бармоқ ёки кафт кенглигида пастроқдан ўтказилади. Отлар ўпкасининг орқа чега-раси маклок чизиғи бўйича - 15 қовурғада, ўтиргич тўпиғи бўйича - 14 қовурғада, юракнинг мутлок товуш борадиган жойига тугайди. 
               Йирик шохли ҳайвонлар кўкрак қафаси перкуссияси икки чизиқда:  мак-лок ва кўкрак елка бўғини чизиқлари орқали ўтказилади. Йирик шохли ҳайвон-ларда ўпка чегараси маклок чизиғида - 12 қовурғада, кўрак елка бўғини чегарасида  8 қовурғада ва 4 қовурға орасида тугайди. Семиз бўлмаган ҳайвонларда перкуссия биринчи уч қовурғаларда (курак олди перкуссия жойи) ўтказилади.
               Чўчқаларда ўпка чегараси маклок чизиғида 12 қовурғагача, ўтирғич тўпиги чизиғида-10, курак елка бўғини чегарасида, 8 ва 4 қовурға орасида тугайди. 
               Итларда ўпка чегараси ёнбош маклок чизиғида - 11, ўтирғич бўртлиги чегарасида - 10, курак елка бўғини чегарасида 8 - 6 қовурғалар орасида тугайди.
               Ўпка чегараларини аниқлаш перкуссияси кучсиз ўтказилади. 
               Ўпкадаги патологик ўзгаришларни аниқлайдиган перкуссия кучли ўтказилади. 
               Ўзгарган перкуссион товушлардан қуйдагилар - ўтмасроқ, ўтмас, тимпаник, металл товушига хос (жарангдор) ва сопол идишнинг синишига хос товушлар кузатилиши мумкин.
               V Текшириш натижаси. 
               1 Ўпканинг чизиқлари бўйича орқа чегараси: 
                         маклол (ёнбош тўпиги)
                         ўтирғич суяги бўртиғи 
                         елка бўғини 
               2 Перкутор товуш ўзгарганида унинг характери ва кўкрак қафасидаги жойини кўрсатиш.
                         ўтмасрок 
                         ўтмас 
                         тимпаник 
                         металга хос товуш 
                         сопол идишнинг синишига хос товуш. 
                VI Якуний хулоса.

20- ДАРС. ЎПКАНИНГ АУСКУЛЬТАЦИЯСИ. КЕКИРДАК ПЕРКУССИЯСИ. (плегафония)
               Дарс ўтказиш жойи - кафедра ва ферма.
               Дарс жиҳозлари - намойиш этиладиган материаллар, ҳайвонлар.
                         фонендоскоплар  
                         плессиметр ва перкуссия болғачаси 
                         сочиқ 
               Ҳайвонлар: от, йирик шохли ҳайвон, қўй, чўчқа боласи (клиник соғлом ва нафас олиш органлари касалланган) 
                   I Дарснинг мақсади: 
               1 ҳар ҳил хайвонларда аускултация қилиш усулини ўзлаштириш 
               2 Нафас шовқинлариниг келиб чиқиши. 
               Нафас шовқинлари норма ва патологияда аниқлашни ўрганиш  
                         2 нафас шовқинлари классификацияси.
                         3 қўшимча нафас шовқинлари. 
                         4 кекирдак перкуссияси ҳақида тушунча. 
                   III Муаллим томонидан ишни бажариш усулларини 10 минут давомида тушунтириш.
                   IV Студентларнинг ишни бажариши. 
               Воситасиз аускультация ҳайвонни кўкрак қафаси сочиқ билан ёпилиб қулоқни ҳар жойга зич қўйиб эшитилади. Кўкрак қафасини чап томонини ўнг қулоқ билан, ўнг томонни чап қулоқ билан эшитамиз. Шунга мувофиқ қўлимизни қарчиғайга ва ҳайвон орқасига қўйиб текшириш, оҳиригача давом эттирилади. 
               Ўпканинг аускультацияси кўкрак қафасини ҳамма жойига ўтказилиши шарт, лекин биринчи навбатда кўкрак қафасининг олдинги ва пастки бўлимларида ўтказилади. 
Йирик шохли ҳайвонларда возикуляр нафас олиш кучли ва қўпол. У нафас олиш фазасида ва нафас чиқарилиш бошланишида, кўкрак  қафасининг 
учдан бир қисми ўртасида, курак мускуллари орқасида топилади. Йирик шохли ҳайвонлар аускультациясида ўпканинг курак олди областини текшириш зарур (ориқ ҳайвонларда).
               Отларда везикуляр нафас олиш мулойим ва кучсиз, фақат нафас олишда кўрак мускули орқасидан яхшироқ эшитилади. 
               Қўй ва эчкиларда визикуляр нафас олиш ўпканинг бутун юзасига, хатто курак олдидан хам эшитилади. 
               Агар нафас шовқинлари кучсиз ёки умуман эшитилмаса ҳайвон нафас олишни суний кучайтиришга тўғри келади. Шу мақсадда ҳайвонни чоптириш ёки бурун тешигини ёпиш керак бўлади.           
               Аускультация пайтида нафас шовқинларининг кучи ва унинг ҳусусиятларига эьтибор берилади. Ҳайвонлар ўпкасининг аускультациясида асосий ва қўшимча нафас шовқинлари эшитиш мумкин. 
               Асосий нафас шовқинларига возикуляр ва физиологик бронхиал шовқинлар киради. 
               Қўшимча патологик нафас шовқинларига - хириллашлар, крепитация, патологик бронхиал нафас, шулхиллаш шовқини, қайнагансимон шовқинлар, плевранинг ишқалаш шовқинлари киради. 
               Кекирдак перкуссион (плегафония). Текшириш мазмуни шундан иборат-ки, бир студент кекирдакда перкуссия ўтказади, иккинчиси эса бу вақтда чойшаб орқали кўкрак қафасини эшитади. Соғлом ҳайвонларда ўпка соҳасида бўғиқ ва узоқдан келаётган товушга ўхшайди. Крупоз пневмания товушлар кучаяди, эксудатив плевритда товушлар сусаяди ёки умуман эшитилмайди. 
                   V Текшириш натижалари.
                   Нафас шовқинлари.
               1 Чап ўпкада 
                         ўртанчи соха 
                         юқориги соха
                         пастги соха 
                         кўрак олди сохаси 
               2 Ўнг ўпкада 
                         ўртанчи соха 
                         юқориги соха
                         пастги соха 
                         кўкрак олди сохаси 
               3 Нафас шовқинлари ўзгариши бўлса, унинг ҳарактери ва локализацияси кўрсатилади.
               Кекирдак перкуссияси 
                         Перкутор товушнинг ўтказиш даражаси.
                         узоқдан эшитиладиган товушдек 
                         сусаяди ёки эшитилмайди.
                         кучаяди    
                   VI Якуний хулоса.

21- ДАРС. НАФАС ОЛИШ ОРГАНЛАРИНИ МУСТАҚИЛ ТЕКШИРИШ.
	Дарс ўтказиш жойи- клиника, ферма,факультет виварийси.
	Дарс жиҳозлари- ветеринария асбоб-ускуналари, ҳайвон		
	Ҳайвонлар:- Сигир, қўй, от, эшак
			   Перкуси болғачаси
			   Фонендоскоп
			   Риноскоп
			   Бўр
			   Чойшаб
			   Сочиқ
I  Дарснинг мақсади:
1 Нафас олиш органлари текшириш усулларини мустақил моҳирона эгаллаш.
2 Олинган кўрсатгичлар натижаларини ҳаққоний аниқлаб, таҳлил этишдан иборат.
II Студентлар томонидан ишнинг бажарилиши 
Бурундан оқаётган суюқликни текшириш.
Мавжудлиги.
Миқдори.
Ҳарактери.
Ажралиш вақти
Симметриялиги
Ранги
Консистенцияси
Ёт нарсалар 
Чиқарилаётган ҳавони текшириш.
Ҳарорати
Кучи
Ҳиди
Бурун бўшлиғи шиллик пардасини текшириш.
Бутунлиги 
Ранги
Намлиги
Патологик ўзгаришлар
Қўшимча бўшлиқлар (юқори жағ, пешона ва отларда ҳаво халтаси);
Контур чизиқлари 
Ҳарорати
Оғриқлилиги
Суяк мустаҳкамлиги
Юза характери 
Перкуссия товуши 
Ҳиқилдоқ ва кекирдакни текшириш 
Кекирдак тоғай ва ҳалқалар шакли
Бўртганлиги
Катталашганлиги 
Сезувчанлиги
Ҳарорати
Оғриқлилиги
Нафас шовқинлари (ларингеал, трахеал)
Йўтал
Частотаси (сони)
Кучи
Йуўал турткиси 
Оғриклиги
Намойиш бўлган вақти
Кўкрак қафаси
Шакли
Ҳажми
Типи 
Оғрик сезиши
Қовурғалар ҳолати
Нафас ҳаракати кучи 
Симметриялиги 
Дақиқадаги сони
Ритми (маромдалиги)
Хансираши
Ўпканинг чизиқлар бўйича орқа чегараси.
Маклок-ёнбош бўртиғи
Ўтирғич -суяги бўртиғи
Елка бўғини
Перкутор товуш ўзгарганда,  унинг характери  ва кўкрак қафасидаги жойини  кўрсатиш.
Ўтмасроқ- буғиқроқ
Ўтмас- бўғиқ
Тимпаник
Металлга ҳос товуш (жарангдор)
Сопол идишнинг синишига хос товуш
Нафас шовқинлари 
Чап, ўнгда
Ўртанги соха
Юқориги соха
Пастки соха
Курак олди сохаси
Кекирдак перкуссияси- плегофания
Перкутор товушнинг узгариш даражаси
Узокдан эшитиладиган товушдек
Сусаяди ёки эшитилмайди
Кучаяди
Олинган барча кўрсаткичлар натижалари бўйича якуний мустақил таҳлилий ҳулосалар.  

         IV Овқат хазм қилиш системасини текшириш. 

22 ДАРС. ИШТАХА, ЧАНҚОҚЛИК, ОЗИҚА, ВА СУВ ҚАБУЛ ҚИЛИШ, ЧАЙНАШ, ЮТИШ, КАВШ ҚАЙТАРИШ, КЕКИРИШ, ҚУСИШ, ОҒИЗ БЎШЛИҒИ, ТАМОҚ, ҚИЗИЛ ЎНГАЧ, ҚУШЛАРДА ЖИҒИЛДОННИ
ТЕКШИРИШ.
Дарс ўтказиш жойи - кафедра ва ферма.
Дарс жиҳозлари - намойиш этиладиган материаллар, ҳайвонлар.
                         кергичлар 
                         ёритувчи шпатель 
                         оғиз қизил ўнгач зонди 
                         бурун қизил ўнгач зонди 
                         хохлов зонди 
                         сув ва озиқа 
Ҳайвонлар: От, йирик шохли ҳайвон, қўй, чўчқа боласи, товуқлар. 
                   I Дарснинг мақсади.
1 Озиқа ва сув қабул қилиш оғиз бўшлиғи, томоқ, қизилўнгач ва товуқларда жиғилдонни текшириш усулларни текшириш. 
2  Кавш қайтариш ҳарактери ва кекиришни аниқлаш. 
       II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш.
               1 Иштаха ва унинг бузилишлари. 
               2 Чайқаш ва унинг бузилишлари. 
               3 Овқат ва сув қабул қилишнинг ҳиллари.             
               4 Кавш қайтариш кекириш 
               5 Оғиз шиллиқ пардасининг ўзгаришлари 
               6 Ҳалқум ва қизилўнгачни ташқи текшириш усуллари. 
III Муаллим томонидан 10 минут давомида ишни бажариш усулларини тушунтириш.
IV Студентларнинг ишни бажариши. 
       Озиқа қабул қилишни текширганда иштаха, озиқа ва сув қабул қилишга, чайнаш ва ютиш бузилишларига, кекириш, кавш қайтариш ва қусишга эьтибор берилади. 
Озиқа ва сув қабул қилишни текширганда шу ҳайвон рационига киритилган озиқа бериб текширилади, бунда тез қабул қилишга, озиқани ютиш сонига, лаблар ҳаракатига, тил ва пастки жағга, чайнаш харакатига ва шу вақтда хосил бўлаётган товушларга эьтибор берилади. 
Кавш қайтаришни текширганда, озиқа қабул қилгандан кейин, қанча вақтдан кейин қавш қайтариш юзага келиши (нормадаги 20-30- 60-90  минутдан кейин) кавш қайтариш даврининг давомийлиги, битта озиқа луқмаси тайёр бўлиши учун неча марта чайнаш ҳаракати бўлганлигини аниқланади. 
       Кекиришнинг частотаси (сони) ва кучи текширилади. 
       Кекириш актлари 1 соат мобайнида қорамолларда 17-20, қўй ларда 10 марта. 
Кекиришнинг бузилиши - унинг кучайиши, сусайиши ва тўхташи билан характерланади. 
Оғиз бўшлиғини текшириш - кекиргичларни қўллаган ҳолда асосан кўриш усули билан текширилади. 
       Оғиз бўшлиғи кўрилганда - тишлар қирраси холатига, лаб ва лунж шиллиқ пардасиниг ранги, намлиги, сезувчанлигига эьтибор берилади. 
       Ҳалқумни текшириш кўриш ва пайпаслаш билан ўтказилади. 
       Ҳалқумни оддий кўз билан ички кўриш кушларда, тумшуғи калта ит ва мушукларда енгил ўтказилади. Буларда ҳалқум бўшлиғини, унинг орқа ва ён деворларини ҳамда бодомсимон безини кўриш мумкин. 
Отларда халқумни астойдил кўриш ёритгувчи асбоблар ёрдамида ўтказилади. 
Керак бўлганда ҳалқумда ички пальпация ўтказилади. Қизилўнгач кўриш ва пайпаслаш усуллари билан текширилади. 
       Паррандаларда жиғилдонни текшириш - кўриш ва пайпаслаш усулида ўткази-лади. 
                   V Текшириш натижаси. 
1 Иштаха (сақланган, яхши, булимия, полифагия ошиши, камайиши, анорек-ция йўқолиши, парорексия айниши) 
2 Чанқаш (сақланган, полидопсия-ошиши, камайиши  
       3 Озиқа қабул қилиш 
                      Ҳайвон турига ҳос
       4 Сув қабул қилиш 
                      Ҳайвон турига ҳос
       5 Чайнаш (хохлар - хохламас, оғриқли, механик жихатдан бўлмаслиги) Ҳайвон турига хос
       6 Ютиш (оғриқли, регургитация, бўлмаслиги) 
                   Ҳайвон турига хос  
       7 Тишлар 
       8 Оғиз бўшлиғи  
Шиллиқ пардалар 
                   бутунлиги 
                   ранги 
                   намлиги 
                   патологик ўзгаришлари 
Тишлар 
             мавжудлиги  
             ейилиши
            ўзгаришлари (кориес, синиш, айрим тишлар ўсиши) сони
Тил 
                   Қараш, босиш  
                   тошмалар 
                   консистенцияси 
                   сўрғичлар холати 
                   ранги 
                   бутунлигининг бузилиши 
9 Халқум 
                   оғриқ сезиши 
                   ҳарорати 
                   бўртганлиги 
                   тиқилган ёт нарсалар 
       10 Қизил ўнгач 
                   ўтказувчанлиги 
                   бўйин сохасидаги ёт нарсалар 
                   оғриқ сезиш 
       11 Жиғилдон      
                   катталиги 
                   консистенцияси 
                   оғриқ сезиш 
       12 Кавш қайтариш 
                   озиқлангандан кейин қачон бошланади даври 
                   бир луқма ҳосил бўлиши учун чайнаш ҳаракати сони 
Қанақа ўзгаришлар кузатилади: 
                   хохлар - хохламас 
                   сийраклашиши 
                   қисқа кавш қайтариш 
                   оғриқли кавш қайтариш 
                   кавш қайтаришнинг бўлмаслиги 
                   узлуксиз кавш қайтариш 
       13 Кекириш 
                   частотаси 
                   кучи 
                   ўзгаришлари: 
                   кучайиши 
                   сусайиши 
                   тўхташи. 
       14 Қусиш (қайт қилиш) 
                   миқдори 
                   сони 
                   ранги 
                   хиди 
                   консистенцияси 
                   даврийлиги 
                   ёт нарсалар 
               VI Якуний хулоса 

23 ДАРС. КАВШОВЧИ ҲАЙВОНЛАРДА ҚОРИН ОЛДИ БЎЛМАЛАРИ   ВА МИҚДОРНИ ТЕКШИРИШ.
Дарс ўтказиш жойи - кафедра ва ферма.
       Дарс жихозлари - намойиш этиладиган материаллар, ҳайвон-лар.
2 - 5 минутлик қум соатлар 
       Фонендоскоплар 
       перкуссия болғачаси билан плессиметр 
       сочиқ 
       руминограф 
       сиёх, миллиметрли қоғоз 
       йирик шохли ҳайвонларни ҳазм органлари акс эттирилган расмлар  
       Хайвонлар: йирик шохли ҳайвон ва қўй. 
       I Дарснинг мақсади - кавш қайтарувчиларда қорин олди бўлмалари ва ширдони клиник текширишнинг умумий ва махсус усулларини ўрганишдан иборат. 
II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш. 
       1 Хазмланиш жараёнида қорин олди бўлмаларининг роли. 
       2 Қорин олди бўлмаларининг топографияси 
       3 Катта қорин қисқаришининг сони ва сифати. 
       4 Руминография тўғрисида тушунча 
       III Студентларнинг ишни бажариши 
       1 Кавшовчиларда катта қорин текшириш. Чап томон ён биқин соҳасида кўриш, пайпаслаш, перкуссия ва аускультация усулларини қўллаш. 
Кўриш ҳайвоннинг олдинги ёки орқа қисмидан ўтказилиб чап қорин девори ўнг қорин (қисмидан ўтказилиб) деворига таққосланади. Нормада овқат қабул қилингандан сўнг чап томон ўнг томонга нисбатан каттароқ бўлади. Касалликлар пайтида катта қорин тимпаниниясида чап оч биқин юқорига бўртиб чиқади, катта қорин тўлиб қолишида эса пастга осилади. 
       Пайпаслаш ёрдамида катта қорин қисқаришининг сони ва кучини, сақланадигин озуқа хусусияти, хақда сезувчанлигини аниқлаш мумкин. 
       Нормада 2 минут давомида катта қорин қисқариш сони- йирик шохли ҳайвонларда 2 - 5, эчкиларда 2 - 4, қўйларда 3 - 6, марта.
Катта қорин консистенцияси хамирсимон.
       Йирик шохли ҳайвонларда, катта қорин соҳасида эшитиладиган лозкинлар руминация шовқинлари дейилади ва катта қорин девори мускуллари қисқариши, озиқа массалари ҳаракатланиши хисобига пайдо бўлади. Руминиция шовқинлар-нинг сони пайпаслаш натижасида аниқланадиган катта қорин ҳаракатига тенг. 
Соғлом ҳайвонларда перкуссия ва чап оч биқин тимпаник товуш беради. Ўрта қисми ўтмасроқ, пастки қисми ўтмас товуш беради. Касалликларда катта қорин тимпониясида ҳар уччала жой тимпаник товуш беради. 
Р У М И Н О Г Р А Ф И Я
Йирик шохли ҳайвонларда катта қорининг даврий қисқаришларини ёзиб олиш учун З.С. Горяинованинг руминография аппарати қўлланилади. 
Приборнинг барабанига миллиметрли қоғоз ўрнатилади. Шунингдек ёзадиган қурилма (перо) ўрнатилиб 1 - 2 томчи сиёх томи зилади ва соат механиз-ми ишга тушурилади. Таянч фиксаторлардан фигурали шохчалари ҳайвоннинг оҳирги қовурғасига тиркалади, ҳаракатланувчи майдон эса маклолга беркитилади. Руминографиянинг таянч майдончаси оч биқин сохасида жойлашади. 
Катта қорининг бўшаши даврида руминограф ўқи оч биқин чуқурлигига нисбатан 1 - 1,5 см чуқурлашгани ҳолида винт билан қисқартирилади. Қисқаришни ёзиб олиш 5 минут давомида олиб борилади. 
       Руминограммада қуйидаги кўрсатгичлар аниқланади. 
       1 Қисқариш частотаси, қисқариш частотаси деганда 5 минут давомида пересталтик ва антипересталтик тўлқинлар тушунилади. 100 мм даги тўлқинлар сони катта қориннинг қисқариш сонини кўрсатади. 
       2 Тўлқинннинг баландлиги катта қориннинг қисқариш кучи хақида нисбий тасавур беради. Тўлқиннинг баландлиги миллиметрда ўлчаниб, бу тўлқиннинг бошланишидан, то тўлқиннинг чўққисигача давом этади. Ҳамма ёзиб олинган тишчаларнинг ўртача арифметик ифодаси ҳисобланади. 
3 Тўлқин давамойлиги секундларда ўлчанади. Тўлқинларнинг кўтарилиш бошланишдан то охиригача бўлган масофа олинади. Миллиметрларда сони учга кўпайтирилади, чунки руминограммадаги 1 мм 3 секундга тўғри келади. Кейин хамма ҳисобга олинган тўлқинларнинг ўртача арифметик ифодаси хисобланади. 
4 Катта қориннинг ритмиклиги қуйдагилар билан харакатланади
а. Пересталтик ва антипересталтик тўлқин тишчалари чўққиларининг орасидаги нисбатан тенг масофаллар сони. 
б Тўлқин баландлигининг бараварлиги. 
       Соғлом сигирларда риминограф кўрсатгичлари.  
       1 Қисқариш частотаси 5 минут давомида 7 - 15 марта. 
       2 Тўлқин баландлиги 11 - 14,8 мм 
       3 Қисқариш давомийлиги 10 - 18 сек. 
       Тўр қоринни текшириш: Ковшовчилар қиличсимон тоғай сохасида пальпация (босим билан) ўтказилади. Текширишни чап ва ўнг томондан ўтказиш мумкин. Травматик ретекулит бўлган ҳолларда ўша сохада кучли оғриқ сезилади. Баьзи ҳолларда диафрагманинг бириккан чизиғи бўйича перкуссия натижа беради. Коро-бовнинг металл индикаторидан ҳамда қон текшириш кўрсатгичларини (лейконци-тоиитрофилия, ядронинг чап силжиши, эритроцит ларни чўкиш тезлигини) аниқ-лаш муҳим диагностик аҳамиятга эга. 

Қат қоринни текшириш: 
       Кат қоринни текшириш усули аускультациядир. Ўнг  томон 8  11 қовурға со-хаси елка бўғини чизиғидан эшитганда соғлом ҳайвонларда аниқ, кучсиз крепи-тация шовқинлари эшитилади. 
Айрим пайтларда ботувчи пальпация ёрдамида қат қоринда оғриқ борлиги аниқлади. 
       Ширдонни текшириш: 8 - 12 қовурғалар остидан ўнг томондан ўтказилади. Аускультацияда суюқлик қуйишни эслатадиган шилдираш шовқинлари эшитила-ди. Пальпания қовурға ёки остида бармоқ учлари ёрдамида кучли босим бериш билан ўтказилади. 
V Текшириш натижалари. 
       1 Катта қорин 
       Концистенцияси 
       Руминация (қисқаришлари сони) 
       Перкуссия товуши 
       Руминация шовқинлари. 
Р У М И Н О Г Р А М М А
       Қисқариш сони 
       Тўлқин баландлиги 
       Қисқариш ритмиклиги 
       2 Тўр қорин 
       Оғриқлиги 
    	А. Ҳайвон қарчиғайи ва (яғрисига) терисини йиғиши. 
    	Б. Бошини максимал юқорига кўтариш 
    	В. Тўр қорин сохасига ён томондан мушт орқали босим бериш. 
    	Г. Қиличсимон ўсимта остидан юқорига тизза ёки таёқ ёрдамида кўтариш.     
    	Д. Ҳайвонни қиялик жойдан тушириш.
    	Е. Диотермия усулидан фойдаланиш.
       Ёт нарсалар санчилганлиги.
       3 Қат қорин 
       Оғриқлилиги. 
       Шовқинлар кучи. 
       4 Ширдон. 
       Оғриқлилиги 
       Перкуссия товуши 
       Перестальтик шовқин 
                   VI Якуний хулоса 

24 ДАРС. ЙИРИК ШОХЛИ ҲАЙВОНЛАР ҚИЗИЛЎНГАЧИГА,
КАТТА  ҚОРИНГА, ОТЛАР, ЧЎЧҚАЛАР, ИТЛАР ОШҚОЗОНИГА ВА ҚУШЛАР ЖИҒИЛДОНИГА ЗОНД ЮБОРИШ.
Дарс ўтказиш жойи - кафедра ва ферма.
       Дарс жиҳозлари - намойиш этиладиган материаллар, ҳайвонлар.
Зондлар 
       Кергичлар 
       Вазелин ёғи 
       Спринцовка 
       Ҳайвонлар: От, йирик шохли ҳайвон, чўчқа, ит, товуқлар.    
       I Дарснинг мақсади - йирик шоҳли ҳайвонлар, қизил ўнгачи ва катта қорнига, отлар, чўчқалар, итлар ва итларнинг ошқозонига, қушларнинг жиғилдонига зонд юбориш техникасини ўрганиш.
       II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш. 
1 Ҳар ҳил ҳайвонлар қизил ўнгачига зонд юбориш усули. 
       2 Зонд юбориш бўйича ижобий ва салбий кўрсатгичлар            
       3 Зонднинг ошқозон ёки кекирдакда бўлганлиги белгилари. 
       III Муаллим томонидан бажариладиган ишни 10 минут давомида тушунтириш.
IV Студентларнинг ишни бажариши. 
       Ветеринарияда зонд юборишнинг икки усули бор - оғиз бўшлиғи ва бурун йўллари орқали.
Зондни оғиз бўшлиғи орқали юбориш. Ювош ҳайвонларга зонд юбориш вақ-тида фиксация талаб этилмайди. Ҳайвонни сўлак сачратишидан сақлаш учун, бир неча қаватли докани аввал дезинфекция эритмасида хўллаб, кейин сиқиб ҳайвон бурун тешигига ёпилади. 
Чайқаб учлари юган ва лаблар остидан ўтказилиб, икки тугун билан боғла-нади. Ҳайвон боши тортиб турилади. 
Ёрдамчи кергични ушлаб туради, имконият борича ҳайвон боши юқорига кўтарилади, кейин пастга тортилади, чайнаш тишлари орасига кергич қуйилади, ва тили ён томонга тортилади. Шу вақт вазелин, балиқ мойи ёки ҳар ҳил ўсимлик мойлари билан ишлов берилган зонд, эхтиёткорлик билан хиқилдоқнинг қаттиқ танглайи бўйлаб тез юборилади. Шундан сўнг зонд қизил ўнгач ва ошкозонга йўналтирилади.
Бурун йўллари орқали зонд юбориш.
       Зонднинг юбориладиган учи вазиленланиб, ўнг қўл билан ушлаб турилади, кейин ўнг ёки чап бурун тешиги орқали юборилади.                         
Ёрдамчи ўнг томондан туриб, чап қўли билан ҳайвоннинг ўнг қулоқ супра-сидан ушлаб туради, отларда эса ўнг қўли билан юганидан тортиб турилади. Йирик шохли ҳайвонларни шохидан бурун тўсиғидан бармоқлар ва қистиргичлар билан ушланади.
Текширувчи ҳайвоннинг ўнг томонидан тургани маьқул, шундан сўнг чап қўл кафти билан бурин чети босилади. Шу қўлни ўр та бармоқ билан ҳайвоннинг бурун тешигини дока билан кўтариб, кўрсатгич бармоқ билан зонд учини пастга бурун тешигига йўналтирилади. Зонд хайвон бошининг узунлигини билдирадиган биринчи белгиланган чегарагача охиста юборилади, ҳаво халтаси чиқиб турганлиги сабабли, ҳиқилдоқдан зонд қаршилик билан ўтади. Ютиш акти зонднинг қизилўнгачга ўтишига ёрдам беради.             
Зонднинг энг қулай ўтиш ҳолати ҳайвон бошининг бўйнига нисбатан учбур-чак ҳосил қилишидир, бунинг асоси бўлиб ҳалқум соҳасидаги таянч чўққиси ва бурун елка чизиғи хизмат қилади. Бошнинг тўғри холати тўғри чизиқ ҳосил қилади. Бу халқум эмас, балки хиққилдоқ ва кекирдакка қараб йўналган бўлади. Бундай ҳолда зонд кекирдакка тушади. 
       Зонд қизил ўнгачга тушгандан кейин ҳайвон боши тўғриланади. Қизилўнгач спазмада хиққилдоқ соҳасида чап қўл билан енгил пайпаслаш ўтказилади ёки тил эхтиёткорлик билан тортилади. Бундай ҳаракатлар ютиш ҳаракатларини ва қизилўнгач перисталь тикасини юзага чиқаради, бу эса ўнг қўл билан зондни олдинга йўналтиришга имконият беради.      
Зонднинг кекирдакда бўлиш белгилари. Зонднинг кекирдакда бўлганлигини қуйдаги тартибда аниқланади: 
А) Зонднинг бўш томонига спринцовка учи кийдирилади. Агар зонд кекир-дак бўлса, спринцовка ҳаво билан тўлади, ва тикланади. (Г.В. Домрачев) 
         Б) Зондниг бўш томонини қулоққа яқинлаштирса чиқарилаётган нафас овозлари аниқ эшитилади. 
В) Зонднинг ташқи учи сув солинган стаканга тиқилади. Сувда ҳаво пуфакчаларининг ҳосил бўлиши зонднинг кекирдакдалигидан далолат беради. 
Г) Қизилўнгачнинг ташқи юза томонидан пайпаслаганда резина найи сезилмайди.     
       Д) Ҳайвон трахеяси қўл билан силкитилади. Бу вақтда зонднинг трахея девор-ларига урилишдан ўтмас товушлар эшитилади. 
       Зонднинг қизилўнгачда бўлганлигининг сабаблари. 
       А) Отларда зонднинг қизилўнгачга тўғри юборилганлигини, чап томондан ютиш харакатлари пайтида бўйинтириқ тарнов сохасида кўриш мумкин.
Б) Қизилўнгачни бўйитириқ тарнови сохасида пайпасланганда зонд борлиги сезилади.
В) Зонднинг бўш учини қулоққа яқинлаштирилганда пуфаклар ёрилиши ва қулдираш шовқинлари эшитиш мумкин.       
Зонднинг ошқозонда бўлиш белгилари. 
       Зонд қизилўнгачда бўлганлигида ишонч ҳосил қилингандан сўнг, зонд ичка-рига қараб оҳиста йўналтирилади. Ошқозон бўшлиғигача зонд йўлининг узунлиги ҳайвон гавдаси катталиги билан аниқланади. Бир туёқли ҳайвонларда бу масофа бурун тешиклардан то 14 - 15 чи қовурғалар оралиғида бўлган масофага тенг. 
Зонднинг ошқозонда бўлганлигини, қуйидаги белгилардан билиш мумкин Зонднинг бўш томонини қулоқга яқинлаштирилганда тўлқинланган урилган қуйи-лиш ва ҳар ҳил ошқозон маторикасига ҳос товушлар эшитилади.  
Зондни орқага чиқариш. Зондни эркин ва силкитмасдан чиқарилади. Зонд-нинг стерилизацияси, дезинфекцияси ва сақланиши: 
Зонд ишдан олдин ва ишлатилгандан кейин оддий сув билан ички ва ташқи томони ювилади, сўнгра каттароқ идишларда 5 - 10 минут давомида сувни қайна-тиш билан стерилизация қилинади. Ҳайвоннинг қизилўнгачи ёки ошқозонида зонд юборилгандан сўнг, агар ҳайвон юқумли касалликларга шубха қилинса, зонд 3 - 5 % ли карбол кислотасида ёки лизолда 30 минут давомида қайнатилади. 
       Зондни стерилизация ёки дезинфекция қилингандан кейин, уни бирон ҳил ўсимлик мойи билан суркалади. 
       Зондларни яхшиси осилган ҳолда сақлаш керак. Резинадан қилинган зондлар-ни қоронғи, салқин ва шамоллатиладиган хоналарда сақлаш лозим. 
       Чўчқа ва итлар ошқозонига зонд юбориш оғиз орқали И.Г. Шарабрин керги-чини қўллаш билан олиб борилади. 
       Қушлар жиғилдонига зонд юбориш 4 - 6 мм диаметрдаги, 50 см узунликдаги резина найлар билан олиб борилади. Зонд юборишда қушлар фиксация қилинади, тумшуғини очиб хиқилдоқ бўшлиғигача, кейин қизилўнгачдан то жиғилдонгача юборилади. 
       Текшириш натижалари:            
       Зонднинг кекирдак ёки ошқозонда бўлганлиги куйидаги белгилар билан аниқ-ланади. 
Зонддан чиқаётган ҳидига қараб (Ошқозондан ачигансимон ҳид, ўпкадан на-фас ҳиди)
       Ютиш актига қараб 
       Зонд юборилганда ўтишига қараб кекирдакдан қаршиликсиз қизилўнгачдан қаршилик билан ўтади.
       Чап томондан қизилўнгачни пайпаслаш билан.   
                            V Якуний хулоса. 

25-ДАРС. ОШҚОЗОН (МЕЬДА) ВА КАТТА ҚОРИНДАГИ 
МОДДАЛАРНИ  ТЕКШИРИШ.
Дарс ўтказиш жойи - кафедра.
       Дарс жиҳозлари - намойиш этиладиган материаллар, ҳайвонлар.   
От, йирик шохли ҳайвон, чўчқа ва итлар учун ошқозон зондлари. 
Йирик шохли ҳайвон, чўчқа ва итлар кергичлари.  
       Жанэ шприци 
       Синаладиган таъсиротчилар.  
       Микроскоплар. 
       Лейкоцитлар учун меланжир.  
       Розентал ҳисоб камераси 
       Даражаланган пипетка, цилиндрлар, химиявий идишлар,  предмед ва ёпқич ой началар, воронка, кўз пипеткаси.
       Фильтрли қоғоз.  
       Универсал индикатор қоғози. 
       Морозов столчаси 
       Иссиқ сув. 
Реактивлар: 1% ли фенолфталеиннинг спиртли эритмаси, 0,5 % ли Диме-тилимидсазобензолнинг спиртдаги эритмаси, 1 % ли ализаринротнинг сувдаги эритмаси, 0,1 Н ўювчи натрий эритмаси  физиологик эритма. 
       Ҳайвонлар: От, йирик шохли ҳайвон, чўчқа боласи, ит.     
I Дарснинг мақсади: 
       1 Ҳар ҳил ҳайвонларда ошқозон ва катта қориндаги моддаларини олиш ва текшириш усулларини ўзлаштириш.     
II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш. 
       1 Ҳар ҳил ҳайвонлар ошқозонидаги моддаларнинг умумий, боғланган ва эркин хлорид кислота кўрсатгичлари.         
       2 Отларда патологик секреция турлари.   
       3 Йирик шохли ҳайвонлар катта қорин моддаларининг умумий кислоталик кўрсатгичлари ва норма ҳамда патологияда инфузориялар сони.       
III Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушунтириш.  
       IV Студентларнинг ишни бажариши.  
       Ошқозондаги моддларни текшириш. Отларни 12 - 16 соат, ит ва чўчқани 6 - 8 оч қолдирилгандан кейин «синаладиган эрталабки озиқа» берилади. Шу муноса-бат билан медицина ва ветеринарияда ҳар ҳил «синаладиган эрталабки озиқа» деб номланган таьсиротчилар қўлланилади. 
1 5 % ли алкоголь эритмаси 
       2 0,2 % ли кофеин эритмаси 
       3 Пичан қайнатмаси 
       4 Қарам қайнатмаси
       5 Картошка бўтқаси 
       6 1 - 2 кг ун аталаси (буғдой) 
       7 Сут 
       45 минутдан кейин, ошқозонда ҳазмланиш кучайган пайтда зонд орқали Ош-қозон моддалардан олинади (насос ёки шприц ёрдамида) Ошқозондаги сақлана-диган моддалар миқдори - бир неча мл дан то 2 литргача бўлади. 
Ошқозонда сақланадиган моддаларнинг физик хусусиятларидан рангига, ҳи-дига, шиллиқлигига, эпителия хужайраларига ва лейкоцитларга эьтибор берилади.
       Кимёвий текширишда қуйдагилар аниқланади.   
       А. Ошқозон моддаларнинг реакцияси.  
       Б. Умумий, боғланган ва эркин хлорид кислотаси.  
       В. Органик ёғ кислоталар (сут, мой, уксус) 
       Умумий кислоталикни аниқлаш. 5 мл фильтрланган ошқозон моддаларига 2 - томчи 1 % фенолфталеин эритмаси қўшилади ва 0,1 Н ўювчи натрий эритмаси билан оч қизил ранга киргунга қадар титрланади. Натижа, сарфланган ишқор ҳажмини 20 га кўпай тириш билан топилади.
Олинган натижа 100 мл ошқозон моддаларининг умумий кислоталигини билдиради. (УК 12 - 30 отларда) 
       Эркин хлорид кислоталикни аниқлаш. 5 - 10 мл фильтрланган эритмаси томизилади. Ошқозон моддасида эркин хлорид кислотаси бўлса шу модда оч Сар-ғиш рангга киради. Кейин суюқлик 0,1 Н уювчи натрий эритмаси билан то йўқол-майдиган кучсиз сариқ рангга киргунча титрланади. 
Натижа: ишлатилган ишқор мл сони 10 ёки 20 га кўпайтирилади (5 ёки 10 мл ли фильтратнинг олинганига боғлиқ).
Отларда эркин хлорид кислотасининг миқдори оз нишоналидан то 16 бирликгача.           
       Боғланган хлорид кислотасини аниқлаш. 5 - 10 мл фильтрланган ошқозон моддасига 1 томчи ализаринрот томизилади ва 0,1 Н уювчи натрий эритмаси билан то кучсиз бинафша рангга киргунча титрланади. Бу вақтда боғланган хлорид кислотадан ташқари ҳамма кислотага сезувчан моддалар аниқланади. Уни сон жиҳатдан аниқлаш учун умумий кислоталик миқдоридан ализаринрот билан титрлаш натижаси айрилади. 
Мисол: УК - 60 эркин хлорид кислота - 20. Ализоринрот билан титрлашга 3 мл 0,1 Н уювчи натрий сарф бўлган (3 х 10 = 30, 60 - 30 = 30) 
      Отларда боғланган хлорид кислотаси миқдори 5 дан то 16 бир ликгача. 
Катта қориндаги моддаларни текшириш.         
       Физикавий - кимёвий хусусиятларини аниқлаш.   
       Пичан, силос ва концентрат билан озиқлантирилганда катта қорин мода-сининг ранги оч яшил - қўнғир, ўт билан озиқлантирилганда оч ёки тўқ яшил ранг-да бўлади. Қон аралашмаси катта қорин моддасига кофесимон ёки жигар ранг ҳам-да тўқ ранг беради. Ҳиди соғлом ҳайвонларда ачингансимон, қорин олди бўлмала-ри атониясида - чирикли ҳид беради. Консистенция суюқ, бўтқасимон, қуюқ бўлиши мумкин. 
Катта қорин - микрофлораси активлигини аниқлаш учун Дирексен ва Хофирекнинг метилен кўки пробаси билан ўтказилади. 
Реакция ўтказиш. 20 мл катта қорин суюқлигига 1 мл 0,03 % ли метилен кў-ки эритмаси қўшилади. Агар микрофлора активлиги нормада бўлса, метилен кўки-нинг рангсизланишига атиги 3 минут сарфланади. Катта қорин микрофлорасининг активлиги сусайганда эса метилен кўкининг рангсизланишига 15 - 17 минут ва ундан ортиқ вақт сарфланади. 
Микроскопик текшириш.                
       Инфузориялар ҳаракатчанлигини аниқлаш учун, катта қорин моддаларидан бир неча томчи олиб, ўша вақтнинг ўзида буюм ойначасига суркалади. 
Инфузорияларни ҳисоблашда Розентал ҳисоблаш камерасидан фойдаланиш мақсадга мувофиқдир. Сақланадиган моддалардан лейкоцит меланжерининг бир (I) белгисигача тўлдирилади. Физиологик эритма билан II белгисигача аралаштирадилар. 
Инфузорияларни бутун сетка бўйлаб ҳисобланади. Ҳисобланган сон 3200 (коэффициент)га кўпайтирилади ва 1 қутб мл суюқликдаги инфузориалар сони аниқланади. Катта ёшли йирик шохли ҳайвонларда инфузориалар сони 1 мл да 300 - 600 минг. 
                   V текшириш натижаси.             
1 Ошқозон моддаларнинг текшириш натижалари протоколга киритилади.
   	2 Катта қоринда сақланадиган моддалар 
                         ранги  
                         ҳиди
                         консистенцияси  
                         РН
                         УК  
                         инфузориялар 
                         ҳаракати   
                         катта қориндаги микрофлоранинг активлиги 
               VI Якуний хулоса.

П Р О Т О К О Л
               
Ошқозон ширасини олиш ва анализ қилиш. 
             
               От............................ лақаби............. 
               Туғилган йили ......жинси.............
               Туси..........................сорти...............
               Диагноз....................
                        Синаладиган таьсиротчи.  
               Таркиби....................... Сони............ 
               Бериш вақти. 
   
	Оч қо ринга	Синаладиган таьсиротчи берилгандан кейин	
		45 мин	1 соат 0,5 мин	1 соат 25 мин	1 соат 45 мин	2 соат 0,5 мин	
Сони 							
Ранги							
Консистенцияси							
Ҳиди							
Тузлар 							
Умумий кислоталик 							
Эркин HCl							
Боғланган HCl							
Сут кислотаси 							
Ўт пигменти							
Қон пигментлари 							
Оч қориндаги порция микроскопияси							

               «____»  _________  200 __ йил. 

26- ДАРС. ҲАЙВОНЛАРИНИ РЕКТАЛ ТЕКШИРИШ, ДЕФЕКАЦИЯ, ТЕЗАКНИНГ ФИЗИКАВИЙ ВА ХИМИЯВИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ.

Дарс ўтказиш жойи - ферма, гўшт комбинати.
       Дарс жиҳозлари-намойиш этиладиган материаллар ҳайвонлар   
Отларни ректал текширишнинг сурати 
       		Фартуклар, қўлқоплар, остинчалар, қайчи, совун     
       		Микроскоплар 
       		Лаборатория идиши  
       		Буюм ва ёпқич ойначалар 
       		Шиша таёқчалар   
              Анатомик пинцетлар 
Реактивлар: Люголь эритмаси, Судан - III эритмаси, Геллер реактиви, 2% ли уксус кислота эритмаси, бензидин, музли уксус кислотаси, 3 % ли водород пероксиди. 
Дистилланган сув            
Ҳайвонлар: От, йирик шохли ҳайвон.   
       I Дарснинг мақсади  
       1 Ҳайвонларни ректаль текшириш, дефикация актини ва тезакни текшириш усулларини ўрганиш.       
2 Ректаль текширишни ўтказиш дефекация ва тезакнинг физик ҳусусиятини ҳар ҳил ҳайвонларда текшириш.    
II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш:    
       1 Ректаль текширишнинг клиник аҳамияти.  
       2 Йирик шохли ҳайвонларда ва отларда қорин бўшлиғи органлари топо-графияси  
       3 Ҳайвонларда дефекация актининг сони ва тезак миқдори.   
       III Муаллим томонидан бажариладиган ишни 10 минут давомида тушунтириш      
       IV Студентларнинг ишни бажариши. 
       Йирик шохли ҳайвонларда ректаль текширишининг мақсади, патологик жара-ённи аниқлаш ва унинг тарқалиши, ҳарактерини билишдир. Ректаль текшириш ёрдамида қорин ва тос бўшлиғидаги органлар ҳолати, катталиги, шакли, жойла-шишуви ва сезувчанлиги, ичакларнинг тўлиш даражасини, катта қориндаги ичакдаги моддалар ҳусусиятини аниқланади.          
          Текширишдан олдин ҳайвон фиксация қилинади, анус атрофи, думи, жун-лари совун ва иссиқ сув билан ювилади, кейин қўллар тайёрланади: тирноқларни калта қирқадилар. Ўнг қўлни то елка бўшлиғигача илиқ сув билан ювиб вазилен суркалади ёки махсус резинали ёки полиэтилиндан ясалган қўлқоплар кийилади. Қўл бармоқларини конус шаклига келтириб, айланма ҳаракат билан оҳиста тўғри ичакка юборилади. Ҳайвон кучанганда, безоталанганда қўлни мажбуран юбормаслик керак, айтилган белгилар йўқолгунча кутиш керак.
               Ректаль текшириш 2 усулда олиб борилади. Унчалик чуқур бўлмаган рек-таль текширишда, анус сфиктрларининг таранглиги, тўғри ичакнинг ампуласимон кенгайиш жойининг тезак билан тўлганлиги унинг шиллиқ пардалар ҳолатини (бутунлиги, намлиги, ҳарорати), сийдик пуфаги, бачадон бўйни ва қарамол бачадонини, ёнбош артерияси ҳамда тос суяклари бутунлиги аниқланади. Шундан кейин қўл билан тезакнинг бир қисмини ташқарига чиқариб, унинг ҳусусияти аниқланади. Кейин чуқур текшириш ўтказилади, бунда аввал тўғри ичак тезакдан тозаланади. Текширишни 1 та усул билан ҳам ўтказиш мумкин.           
Чуқур текшириш ўтказилганда, қорин бўшлиғининг чап томондан катта қорин ва газлар билан тўлган дорсал халта сезилади, катта қориннинг пастки қисмида - озиқа консистенцияси хамирсимон бўлганлиги аниқланади. Агар қўлни қорин бўшлиғининг ўнг томонигача ҳаракатлан-тирилса, юқориги томонда диск шаклида ётган йўғон ичаклар, ён пастга йўналтирсак ингичка ичаклар борлиги сезилади. 3 - 5 чи бел умуртқалари остида чап буйрак пайпасланади, умуртқалар остида эса қорин аортаси пайпасланади.    
Ичакларни ректал текширганда кўп ўзгаришлар ичида муҳим диагностик аҳамиятга эга бўлгани: ичак инвагинацияси, чалкашгани, кесилгани, ичаклар қиси-лиши натижасида лимфа тугинларнинг каттаргани, ичакларнинг йирингланиши, деворининг қалинлашиши ҳисобига ичак ички бўшлиғи торайиши, шиллиқ пардаларининг шишидан ҳосил бўлган зич консистенцияли ҳаракатчан тўплама. Ундан ташқари муҳим клиник аҳамиятга эга бўлган ўзгаришлардан - маҳаллий ва умумий метиоризм, тезак массасининг тиқилиб қолиши (қабзият), ичак учларининг бошқа органлар билан чалкашиши, қорин бўшлиғидаги суюқлик миқдори, катта қорининг тўлиб қолиши ҳамда ошқозон ва ичакларнинг қўшилиб кетишидир. 
Отларлда ректал текшириш анус сфинктерларининг таранглигини аниқлаш билан бошланади, бунда туғри ичак тўлганлиги, унда сақланадиган моддалар хусусияти ичаклар деворининг холати ва шиллиқ пардалар холати аниқланади. Кейин кичик чамбар ичак пайпасланади, унинг тугунчалари ҳаракатчан бўлади, бунда бир - биридан маьлум бир оралиқда жойлашган тезак бўлаклари сезилади. Катта чамбар ичакнинг пастки ва юқориги тиззачалари чап ёнбош сохасида, тос суяги орқали ўтувчи горизонтал чизиқдан пастроқда палпация қилинади. Орқа букулган жойни эса ёйсимон эгриликдан, унинг тиззачаси пастрогида чўнтакларида ва узунчоқ йўлакчада аниқланади. Соғлом отларда катта чамбар ичак пайпасланганда, ундаги моддалар хамирсимонлиги сезилади. Катта чамбар ичакнинг ошқозонсимон кенгайишини, олдинроқдан ва кўр ичакдан чапроқда пайпасланади. Кўр ичакни қорин бўшлиғининг ўнг томонида, уни жойлашиш жойига ва орқага йўналган учи билан қайсики юқори орқа томондан олдинга қараб йўналтирилганлигига қараб билиш мумкин. Кўр ичакдаги моддалар консистенция хамирсимон, ичак бошчаси эса доимо газ билан тўлган бўлади. Ингичка ичаклар кўп сонли тугунлар шаклида кўр ичак ва катта чамбар орасида ётади, хамда қорин бўшлиғини юқориги ва ўртанги учдан бир қисмини эгаллаб, қайсики улар қисман кичик чамбар ичак тугунчалари билан аралашади. Ингичка ичакларнинг хажми каттарганда ва оғриқ реакциялар пайдо бўлганда уларни яхши пальпация қилиш мумкин. Унчалик катта бўлмаган отларда ректал текшириш билан ошқозоннинг кенгайиш холатини пальпация қилиш ва бундан ташқари қорин, бўйрак ва олдинги чарви артерияси холатини ҳам билиш мумкин. Ректал текширишда қорин касалликларни, ҳар хил санчиқ турларини, айрим касалликларнинг бошланиш фазасини, лимфа тугунлари каттарганини, олдинги чарви артерияларнинг аневризмини диагностикалаш (аниқлаш) мумкин.                             
               Дефекация актини текширганда ҳайвон позасига дефекация акти сонига ва оғрик сезишига эьтибор берилади.
                         ТЕЗАКНИ МИКРОСКОПИК ТЕКШИРИШ.  
               Текширилаётганда унинг ранги, ҳиди, консистенцияси, ҳар хил қўшим-чалар, ёт нарсалар, хаво пуфакчалари, шиллиқ аралашмаси, йиринг, тери бўлакла-рига эьтибор берилади.        
               Тезакнинг ранги озиқа таркибига боғлик: далада боқилган ўтхўр ҳайвон-ларда тезак ранги яшил, концентрат билан боқилганда сариқ қўнғир рангли бўлади. Касалликлар пайтида тезак ранги кескин ўзгаради: оч- қўнғир (бузоқ-ларнинг ич кетиши касаллигида), тўқ яшил (юқумли энцефаломиелитда), тупроқ-симон (гастроэнтеритда).       
               Ҳиди нормада табиий ўзига хос. Касалликларда ачиган ва чириқли хид беради. 
               Аралашмалар ичак тошлари, оқсил аралашмаси, йиринг ва бошқа моддалар бўлиши мумкин.    
               Консистенцияси соғлом ҳайвонларда ҳар ҳил, лекин қарийб барча ҳайвонларда тезак шаклланган.   
               Ўзгаришлар - ич кетишларда суюқ, кабзиятда эса қаттиқ консистенцияга эга бўлади. (кўпинча шиллиқ билан қопланган бўлади)
               Тезакни микроскопик текшириш. Озгина текшириладиган тезак предмет ойначасига суртилиб дистрланган сув билан аралаштирилади. (катта бўлаклари ажратилади) ёпқич ойнача билан ёпилади. Ёки ёпқич ойначани ёпмасдан хам микроскоп остида кўриш мумкин. Крахмал доначалари люголь эритмаси билан бўялган, тўқ  кўк рангга киради.    
               Ёғ томчилари Судан - III эритмаси билан бўялганда сарғиш рангга киради. 
                         Тезакни химиявий текшириш.  
                         Оқсилни аниқлаш.     
                         Тезакни текширганда дистрланган сув билан бир неча марта ара-лаштирилади, бир неча марта фильтрланади, уксус кислота билан енгил ачитилади ва фильтрлангандан кейин Геллер пробаси  ўтказилади.     
               Геллер пробаси. 5 мл Геллер реактивига пипетка ёрдамида 5 мл текшири-ладиган фильтрат қўйилади. Агар оқсил бўлса фильтрат қўйилган чизиқ бўйлаб оқ булутсимон халқа хосил бўлади.       
               Қонни аниқлаш.    
               Бензин пробаси. Буюм ойначасига қалин қатламда тезак суркалади, янги таёрланган бензидин эритмасидан 2 - 3 томчи уксус кислотага (пичоқ учига озгина бензидин олинади ва 5 мл музли уксис кислотаси билан аралаштирилади) ва шунча 3 % ли водород переоксиди қўшилади. Шиша таёқча билан аралаштири-лади. Ижобий реакцияда биринчи 2 минутда тезакда кўк - яшил ранг пайдо бўлади. 2 минутдан кейин пайдо бўлган ранг ўзгармайди. Бу проба ёрдамида тезакда (0,24) қон бўлганлиги аниқланади. 
               V Текшириш натижалари.  
               1 Тўгри ичак
                         Сақланадиган модда 
                         Шиллиқ парданинг харорати 
                         Оғриқлилиги 
                         Намлиги  
                         Ўсмалар, ёт нарсалар  
                         Бутунлигининг бузилиши 
               2 Ичак  
                         Жойланиши 
                         Тўлиқлиги 
                         Оғриқлилиги 
                         Сақланадиган моддалар тури 
                         Сақланадиган моддалар консистенцияси.  
               3 Дефекация  
                         Частотаси   
                         ҳолати (позаси) 
               4 Тезак 
                         Тезак миқдори  
                         Шакли 
                         Ранги  
                         Консистенцияси 
                         Ҳиди 
                         Аралашмалар, қопламалар  
                         Крахмал доначалари   
                         Оқсил 
                         Қон    
                         Ёғ томчилари 
                         Шиллиқ 
                         Йиринг   
                         Ёт нарсалар 
               VI Якуний хулоса.    

27- ДАРС. ОШҚОЗОН, ИЧАК ВА ЖИГАРНИ КЛИНИК ТЕКШИРИШ
               Дарс ўтказиш жойи - клиника ва ферма.
               Дарс жиҳозлари - намойиш этиладиган материаллар, ҳайвонлар.     
               Отлар, йирик шохли ҳайвон, чўчқа, итлар қорин бўшлиғи органлар тапо-графияси тасвир этилган расм.   
               Фонендоскоплар   
               Перкуссион болғача билан плессиметр 
               Ҳайвонлар: Йирик шохли ҳайвон, от, чўчқа, ит,      
               I Дарснинг мақсади - ҳар хил ҳайвонларда ошқозон, ичак ва жигарни кли-ник текширишни ўрганиш.   
               II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш. 
               1 Ҳар хил ҳайвонларда ошқозон, ичак ва жигарнинг тапографияси.
               2 Отларда норма ва патологиядаги перестальтик шовқинлар 
               3 Жигар касаллигидаги клиник белгилар.    
               III Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушун-тириш 
               IV Студентларнинг ишни бажариши
               Отлар ошқозонини текшириш ташқи кўриш, ички пальпация ва зонд юбо-риш усуллари ёрдамида ўтказилади. Кўриш усулида ошқозон шиллиқ пардалари шикастланишини кўриш билан биргаликда, ҳайвонда лоқайдлик, уйқусираш, лабини чўчайтириш, иштаҳанинг камайиши ёки йўқолиши, қисман сариқликни кузатиш мумкин. Ошқозон ўткир кенгайишида ҳайвонда - безовталаниш, мажбурий поза, ҳансираш айрим пайтларда эса чап томондан маклок чизиғи бўйича 14 - 16 қовурға оралиғи бўртиб чиққанлиги кузатилади (Мишкин, Форсель) унчалик катта бўлмаган отлар ректаль текширилганда, чап бўйракнинг олдинги томонидан ошқозон деворини пайпаслаб билиш мумкин. Зонд қўллаш усули билан текширилганда муҳим натижалар аниқланади.        
               Чўчқаларда ошқозонни текшириш. Чўчқаларда ошқозон чап қовурғалар остида, пастки қорин деворида жойлашади.  Текшириш, кўриш, пальпация, зонд қўллаш ва рентгенологикметодлардан фойдаланиб ўтказилади. Кўриш усулида   агар ошқозон кенгайган бўлса чап қовурғалар сохаси каттирганни кўриш мумкин. Пайпаслаш билан ошқозонннинг газ ва қаттиқ модда билан тўлганини хамда оғрик реакцияларни билиш мумкин.                               
               Йиртқичларда ошқозонни текшириш. Ит, мушук ва йиртқичларда ошқо-зонни текширганда, чўчқалар ошқозонни текширгандаги усуллар қўлланилади.      
               Ичакни текшириш. Ичакларни ташқи томондан текширганда йирик ҳай-вонларда аускультация ва перкуссия қўлланади. Майда ҳайвонларда ташқи паль-пация қўлланилади. Аусльтацияни фонендоскоп ёрдамида ўтказиш қулай. Йўғон ичакларда ҳосил бўладиган шовқинлар қўлдириш, хириллаш товушлари эслатади, бу товушлар бўғик бўлади. Ингичка ичаклар бўлимидан эшитиладиган шовқинлар шилдираган, чайқалган товушларни эслатади.  
               Ичакларни аускультация қилганда перестальтик шовқинлар характерига эьтибор берилади. Бу шовқинлар ўзларининг характерлари бўйича - баланд ва кучсиз, даврий ва қисқа, тез - тез ва сийрак бўлади.  
               Соғлом отларда 1 минут давомида ингичка ичаклар бўлимидан 8 - 12, йўғон ичаклардан 4 - 6 марта перестальтик қисқаришлар эшитилади.   
               Патологик ўзгаришлар ўрнига: шовқинларнинг кучайиши ёки пасайиши, перестальтиканинг ва томчи томиши товушларнинг (метеоризм ва ичаклар тиқил-ганда) бутунлай йўқолишини кузатиш мумкин. 
               Ичаклар перкуссия қилинганда ўтмасроқ товуш беради, кўр ичакнинг бош сохасида тимпаник товуш беради. 
                         Жигарни клиник текшириш. 
               Жигар перкуссия усули билан текширилади, бунда жигарнинг ўтмасроқ соҳаси аниқланади. Йирик шохли ҳайвонларда жигарнинг ўтмасроқ соҳаси ўнг томон 10, 11 ва 12 қовурғалар оралиғининг юқориги қисмида, нотўғри тўтр бурчак шаклида жойлашади. Кўриш усули шиллиқ пардалар ва кўз халтаси рангига эьтибор берилади. 
               V Текшириш натижалари.  
               1 Ошқозон 
                         Ошқозон  соҳасидаги бўртганлик.
                         Оғриқлилиги
                         Габитус белгилари 
                         Иштаханинг пасайиши
                         Уйқусираш 
                         Эснаш
                         Юқори лабини чўгатириши
                         Тил юзасини оқимтир, кўкимтир караш босиш        
               2 Ичак  
                         Қориннинг шакли                               
                         Қорин деворининг бўртиши 
                         Оғриқлилик  
                         Перкуссия товушлари      
                         Перестальтик шовқинлар 
               3 Жигар 
                        шиллиқ пардалар ранги 
                         Оғриқлилиги   
                       Жигар ўтмас- бўғиқ товуш соҳасининг катталиги
               VI Якуний хулоса.          

28 -ДАРС. ОВҚАТ ҲАЗМ ҚИЛИШ ТИЗИМИ ОРГАНЛАРИНИ  
МУСТАҚИЛ ТЕКШИРИШ.
	Дарс  ўтказиш жойи- клиника, ферма, факультет виварийси. 
	Дарс жиҳозлари- ветеринария асбоб-ускуналари ҳайвон.
	Ҳайвонлар- сигир, қўй, от, эшак.
			Перкуссия болғачаси
			Плессиметр
			Фонендоскоп
			Зондлар
			Зевниклар
			Ректоскоп
			Чойшаб
			Сочиқ
			Руминограф
			Ёритувчи шпател
	I Дарснинг мақсади:
	1 Овқат ҳазм қилиш органлари текшириш усулларини мустақил моҳирона эгаллаш.
2 Текшириш пайтидаги врачлик кўникмаларини пухта эгаллаш.
3	Олинган натижалар бўйича тахлилий хулоса.
II  Студетлар томонидан ишнинг бажарилиши 
Иштаҳа
Яхши
Сақланган
Ошиши (булимия, полифагия)
Камайиши
Йўқолиши (анорексия)
Айниши (парорексия)
Чанқаш
Сақланган
Ошиши (полидипсия)
Камайиши
Озиқ қабул қилиш
Ҳайвон турига хос
Сув қабул қилиш
Чайнаш
Ҳайвон турига хос
Ҳоҳлар ҳоҳламас
Оғриқли
Механик жихатдан бўлмаслиги
Ютиш
Ҳайвон турига хос
Оғриқли
Регургитация
Бўлмаслиги
Оғиз бўшлиғи:
Шиллиқ пардалар
Бутунлиги
Ранги
Намлиги
Паталогик ўзгаришлар
тишлар
Мавжудлиги
ейилиши
Ўзгаришлари (кориес, синиши, айрим тишлар ўсиши)
Сони
Ранги
Тил.
Қараш босиш (оқиш, кўкиш, сарғиш, парда қоплаш) 
Тошмалар
Консистенцияси
Сўрғичлар холати
Ранги
Бутунлигини бузилиши
Ҳалқум
Оғриқлилиги
Ҳарорати 
Бўртганлиги
Тиқилган ёт нарсалар
Қизилўнгач.
Ўтказувчанлиги 
Бўйин соҳасидаги ёт нарсалар 
Сезувчанлиги  
Фарингит ва эзофагитдаги бўйин, бош ҳолати  
Жиғилдон 
Катталиги 
Консистенция
Оғриқлилиги 
Кавш қайтариш 
Озиқлангандан сўнг қачон бошланди 
Даври 
Давомийлиги 
Бир луқма ҳосил бўлиши учун чайнаш харакати сони.
Қанақа ўзгаришлар кузатилади.
Ҳоҳлар ҳоҳламас кавш қайтариш 
Сийрак кавш қайтариш
Қиска кавш қайтариш 
Оғриқли кавш қайтариш 
Кавш қайтаришнинг бўлмаслиги 
Узлуксиз қавш қайтариш 
КЕКИРИШ. 
сони (частотаси) 
Кучи 
Ҳиди
Кучайиши
Сусайиши
Тўхташи 
Қайт қилиш (қусиш)
Миқдори 
Сони
Ранги
Ҳиди
Консистенцияси 
Даврийлиги 
Ёт нарсалар
   Катта қорин 
Консистенцияси 
Руминация қисқаришлари сони 
Перкуссия товуши 
Руминация шовқинлари 
	Руминограмма 
Қисқариш сони 
Тўлқин баландлиги 
Тўлқин давомийлиги 
Қискариш ритмиклиги 
	Тўр қорин 
Оғриклилиги 
Қарчиғай, Елка, яғринга терини йиғиш 
Бошини максимал юкорига кўтариш 
Тўр қорин соҳасига ён томондан босим бериш 
Қиличсимон ўсимта остидан тизза ёки таёқ ёрдамида кўтариш 
Қияликдан ҳайвонни тушуриш 
Диатермия
Ёт нарсалар санчилганлигини металл искович ёрдамида текшириш 
Қат қорин 
Оғриқлилиги 
Шовқинлар кучи 
Ширдон
Перкуссия товуши 
Перестальтик шовқинлар
Қизилўнгач, катта қорин, меъдага, қушларда жиғилдонга зонд юбориш.
Зонднинг қизилўнгач ёки кекирдакда эканлиги белгилари. 
Зонддан чиқаётган ҳидига қараб (меъда ошқозондан ачиган ҳид) ўпкадан нафас ҳиди. 
Ютиш актига қараб 
Зонд юборилганда ўтишига қараб кекирдакдан қаршиликсиз, қизилўнгач-дан қаршилик билан ўтади. 
Чап томондан қизилўнгачни пайпаслаш билан 
1 ошқозон моддаларини текшириш натижалари баённомага (протокол) киритилади. 
2 катта қоринда сақланадиган моддалар. 
Ранги 
Ҳиди
Консистенцияси
ph 
Инфузариялар сони 
Ҳаракати 
Катта қориндаги микрофлоралар активлиги 
Ректал текшириш 
Тўғри ичак 
Сакланадиган модда 
Шиллиқ парда ҳарорати 
Оғриқлилиги 
Намлиги 
Ўсмалар
Бутунлиги бузилиши 
Ёт нарсалар
	  Ичаклар 
	  Жойлашиши
	  Туликлиги 
  	  Оғриқлиги 
	  Намлиги 		 
	  Сақланадиган моддалар тури 
Консистенцияси      
Дефекация
Сони (частотаси)
	  Ҳолати (позаси)  	
	  Тезак 
	  Миқдори 
          Шакли 
	  Ранги 	
	  Консистенцияси 
	  Ҳиди 
	  Аралашмалар, қопламалар
	  Крахмал доначалари 
	  Оқсил
	  Қон
	  Ёғ томчилари 
	  Шиллиқ 
	  Йиринг 
	  Ёт нарсалар (гельминт тухумлари, бўлаклар)
	  Ошқозон, меъда 
	  Ошқозон соҳасидаги бўртганлик  
	  Оғриқлилиги 
	  Гасприт белгилари
	  Иштаханинг пасайиши 
	  Уйқусираш 
	  Эснаш 
	  Ланжлик 
  Юқори лабини чучайтириш 
	  Тил юзасини караш босиши (оқимтир, кўкимтир)
	  Шиллиқ пардалар сарғайиши 
          Ичаклар
	  Қорин шакли 
	  Қорин деворининг бўртиши 
	  Оғриқлилик 
	  Ҳарорат
	  Қорин деворининг таранглашиши 
	  Перкуссия товушлари 
	  Пересталтик шовқинлар
	  Жигар 
	  Шиллиқ пардалар ранги 
	  Оғриқлиги 
	  Жигар ўтмас- бўғик товуш соҳасининг катталиги 
         Олинган натижалар бўйича таҳлилий якуний хулосалар. 
                V Сийдик айириш тизими.     

29-ДАРС. ҲАЙВОНЛАРДА СИЙДИК ЧИҚАРИШНИ ВА СИЙДИК АЙИРИШ ОРГАНЛАРИНИ ТЕКШИРИШ (ТАШҚИ ПАЛЬПАЦИЯ ВА РЕКТАЛ ТЕКШИРИШ БИЛАН) ОТ ВА СИГИРЛАРДА СИЙДИК ПУФАГИНИ КАТАТЕРИЗАЦИЯ ҚИЛИШ.
               Дарс ўтказиш жойи - клиника ва ферма.
               Дарс жиҳозлари - намойиш этиладиган материаллар, ҳайвонлар.         
                         Халат, фартук ва остинчалар.  
                         Совун, сочиқ, вазилен    
                         Перкуссион болғача 
                         Бир нечта кататер 
                         Дизенфекцияловчи материал 
                         Қин ойнаси 
                         Спиртли тампонлар   
                         Дока материаллар  
               Ҳайвонлар: От, сигир, ит. 
               I Дарснинг мақсади - сийдик чиқаришни текшириш усулини, бўйракни  кўриш, пальпация, перкуссия усуллари билан текширишни, сийдик пуфагини текшириш усулларини ўрганиш. От ва сигирларда катетеризация усулларини қўлланишни ўрганиш.       
               II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш.      
               1 Буйрак ва сийдик пуфаги топографияси  
               2 Сийдик пуфагини катетеризация қилишдаги кўрсатмалар           
               3 Сийдик айириш системасини текшириш усуллари  
               4 Ҳайвонларда сийдик ажратиш актининг сони.    
               III Муаллим томонидан 10 - 15 минут давомида бажариладиган ишни тушунтириш.    
               IV Студентларнинг ишни бажариши
               Сийдик чиқаришни текшириш.       
               Сийдик чиқаришни текширганда ҳайвон ҳолатига (позасига) частотасига ва вақтига эьтибор берилади. Сийдик чиқариш частотаси ҳайвон турига боғлиқ. Йирик шохли ҳайвон суткада 10 - 12 марта, қўй, эчки, итлар 3 - 4 марта, чўчқалар 5 - 6 марта, от 5 - 8 марта сийдик ажратади. Соғлом ҳайвонларда сийдик чиқариш кечқуринга нисбатан кундузи кўп содир бўлади. Касал ҳайвонларда тез - тез сийдик чиқариш - поллакиурия, сийрак сийдик чиқариш - олигакиурия, сийдикнинг сийдик пуфагига туриб қолиши ишурия, сийдикни сақлаб билмаслик - энурезис, оғриқли сийдик чиқариш - странгурия.  
               Буйракни текшириш. Кўриш, пайпаслаш ва перкуссия билан ўтказилади.   
               а. Буйрак касалига шубҳа қилинган ҳолда ҳайвонни умумий текшириш. Ҳайвон буйраги оғир касалланган бўлса ҳайвоннинг секин юриши, мажбурий поза (букилиш) орқа оёқларини орқага кенг қўйиш, мажбурий ётиш, уйқусираш, титраш белгиларини кўриш мумкин. Кўриш ўтказилганда ҳайвон терисига, тери ости клечаткасига эьтибор берилади, бунга сабаб буйрак касалликларида истисқо (сув тўпланиши) бўлиши мумкин.
               б. Буйрак пальпацияси. Пальпацияни ўтказиш методлари, текширила-диган ҳайвон турига боғлиқ. Ташқи пальпация фақат кам озиқлантирилган ҳайвон-ларда ўтказилади. Пальпация ёрдамида буйрак ҳолати, шакли, катталиги, консис-тенцияси ва босган вақтидаги сезувчанлиги аниқланади.    
               Йирик шохли ҳайвонларда буйракни ички ва ташқи пальпаия қилинади.  Ўнг бурчакнинг ташқи турткисимон пальпацияси 1, 2 ва 3 - бел умуртқаларининг кўндаланг ўсимталар остида олиб борилади.    
               Катта ёшдаги йирик шохли ҳайвонлар буйрагини ички пайпалаганда, ўнг буйракнинг оҳирги четини пайпаслаш бундан ташқари 
           2 - 3 бел умуртқалари остида буйракнинг ловиясимон тузилишидагини ҳам сезиш мумкин. Чап буйрак олдинги йўналишда чап ва ўнг томонга енгил силжиб туради. Шунинг учун клиницист олимлар чап буйракни «дайди» буйрак деб хам атайдилар.   
               Отларда ташқи томондан пальпация ўтказиб бўлмайди. Ректаль усул би-лан 3 - 4 бел умуртқаларининг кўндаланг ўсимталари остида чап буйракни пайпас-лаш мумкин. Ўнг томондан 2 - 3 бел умуртқа соҳасида ўнг буйрак пайпасланади. Соғлом отларда буйракнинг устки қисми юмшоқ, букилган, оғриқсиз, кам хара-катчан бўлади.  
               Ректаль текшириш ўтказилаётганда шахсий гигиенага риоя қилиш керак ва ҳайвонларни олдиндан тайёрлаш керак.   
               Чўчқа, қўй, эчки, итларда ташқи пельпация ўтказилади. Агар ҳайвон буйраги жароҳатланган бўлса, бунда қуйдагилар кузатилади.  
                         а. Кичрайиши 
                         б. Устки қисмининг ўзгариши
                         в. Ҳаракатчанлигининг чегараланиши 
                         г. Оғриқ сезиш 
               Йирик шохли ҳайвонларда перкуссия ўтказиш учун, чап қўл кафти буйрак жойлашган соҳага қўйилади, ўнг қўл билан эса қисқа, кучсиз урилади. Бу усул ёрдамида буйрак жомчаси шамоллашини ва тош - сийдик  касаллиги натижа-сида юзага чиққан оғрик белгиларни аниқлаш мумкин. Ичак орқали юборилиши-нинг мақсади сийдик пуфагининг жойлашувини, хажмини, қонсистенциясини, қисқарувчанлигини ҳамда ўсма ва тош борлигини билишдан иборат.      
               Соғлом от, сигир ва буқаларда кучсиз тўлган сийдик пуфаги тез тос суяги ораси соҳасида унинг ички қисми қорин бўшлиғида жойлашади. Қари ҳайвонлар ҳамда урғочи ҳайвонларнинг туғишдан олдин ва туғишдан кейинги даврларида сийдик пуфагикорин бўшлиғига сурилади, шунинг учун текшириш кийинчилик билан ўтади.  
               Қўйларда, эчки, бузоқ, чўчқа, итларнинг сийдик пуфагини кўриш, пайпас-лаш ва перкуссия усуллари билан текширилади.     
               Майда ҳайвонлар сийдик пуфагини кўриш усули билан текширилганда, уларни ён томондан, чалқанчасига ёки турган ҳолатда фиксация қилинади. Шунда ҳайвон контурларига эьтибор берилади. Сийдик пуфаги кучли тўлишида қорин деворининг осилганлиги, қориннинг каттаришини кўриш усули билан текширилганда кузатилади.      
               Майда ҳайвонлар сийдик пуфагини қорин деворидан пальпация қили-нади. Шунда сийдик пуфаги тос суяги соҳасида бармоқ учлари билан, ноксимон - эластик ҳолатдалиги сезилади, қайсики унинг катталиги тўлиш даражасига боғлиқ. Сийдик пуфагининг каттариши ишурияда кузатилади. Сийдик пуфагида сийдик бўлмаслик анурияда ва унинг деворлари ёрилишида кузатилади.   
               Сийдик пуфаги деворининг қисқариши ҳусусиятини унинг бўшашидан билиш мумкин. Соғлом ҳайвонларда сийдик оқиши маьлум босим остида бўлади. Сийдик пуфагининг қисқариши ҳусусияти сусайганда, унинг деворлари бўшашиб, бунда сийдик оқиши сусайиб, секин оқадиган бўлиб қолади.     
               Сийдик пуфагни перкуссия қилиш билан ундаги газ миқдорни аниқлаш мумкин.   
               Катетерни сийдик пуфагига сийдик йўли орқали юборишдан мақсад унинг тўлганлигини билиш, сийдикдан намуна олиш ва даволаш учундир.        
               Ҳайвонларни катетеризация қилиш учун, махсус ва ҳар ҳил ўлчовдаги катетерлар қўлланилади. Сийдик пуфагини катетеризация қилиш асептика ва антисептика қоидаларига риоя қилган ҳолда олиб борилади. Ҳайвонларга катетер қўллаётган пайтда, албатта тик турган ҳолда фиксация қилиш керак.   
               Сигир сийдик пуфагини катетеризация қилишда қин ойначасидан фойда-ланиш мумкин. 
Қинда сийдик йўлини топиш учун қин ойначаси юбориб кенгайтирилади, ва сийдик йўли топилади, катетер билан бурушган жой кўтарилади ва сийдик чиқариш каналининг юқориги девори бўйлаб катетерни сийдик пуфагига оҳиста юборилади. Сийдик йўлини қин ойначасисиз аниқлашда пальпация қўлланилади. Шунда чап қўл қинга 10-12 см чуқурликда юборилади, дивертикула (кўр халта) топилади ва кўрсатгич бармоқ билан ёпилади. Ўнг қўл билан катетер шундай юбориш керакки, у бармоқлар устидан ўтиб, дивертикулага тушиб сийдик чиқариш канали тешигига тушсин. Катетерни олдинга қараб аста - секин ҳаракатлантирилади. Бияда ҳам худди сигирлардагидек.  Сийдик йўлининг тешигини қўлни қинга юбориш билан ва қин ойначаси билан аниқлаш мумкин. Қолган ҳамма техникаси сигирлардагидек.
               Ургочи чўчқалар сийдик пуфагини катетеризация қилиш қийин, худди сигирларникидек сийдик чиқариш канали олдиндаги девертикуллар тўплами бор. Йирик она чўчқаларда сийдик йўли тешигини пальпация ва қин ойначаси билан аниқлаш мумкинлиги учун, буларда катетер қўллаш мумкин. Қолган техникаси сигирлардагидек.  
Айгирларда катетеризация тик турган холатда олиб борилади. Салфетка би-лан ўралган ўнг қўл прикуцияга юборилади ва жинсий азо боши ушланиб, эхтиёт-корлик билан ташқарига чиқарилади. Жинсий аьзони тампон билан артилиб, катетер юборилади. Аввалига катетер эркин боради, аммо ўтирғич кемаси соха-сидан бошлаб, унинг девори сийдик йўлининг тос бўшлигида ўтиши сохасида қи-силишидан қаршилик билан ўтади. Қаршиликни йўқотиш учун катетер учи пайпасланади ва сийдик пуфаги томонига йўналтирилиб, хамда олдинга харакат-лантириш керак, токи сийдик оқмагунча. Соғлом ҳайвонлар сийдик пуфагига кате-тер қўлланганда ундан жилгаланиб сийдик оқади. Айрим холларда касал ҳайвон-лардан катетер ёрдамида озгина сийдик олиш мумкин (анурия ёки сийдик пуфаги деворининнг ёрилиши).   
               V Сийдик чиқариш ва сийдик айириш органларини текшириш натижа-лари. Сийдик пуфагини    катетеризация қилиш.
	               VI. Якуний хулоса.

30-ДАРС. СИЙДИКНИНГ ФИЗИК ХУСУСИЯТЛАРИНИ АНИҚЛАШ. ОҚСИЛНИНГ МИҚДОРИ ВА СИФАТИНИ АНИҚЛАШ.

               Дарс ўтказиш жойи - кафедра лабораторияси.
               Дарс жихозлари, намойиш материаллари.
1.	ўлчов мензуркалари, цилиндрлар.
2.	стаканлар, штативлар, пробиркалар.
3.	термометр, урометр, спиртовка.
4.	дистилланган сув.
5.	от, сигир сийдиги.
6.	азот кислотасининг 10% ли эритмаси.
7.	геллер реактиви.
8.	Ош тузининг тўйинган эритмаси.

               I Дарснинг мақсади - сийдик физик хусусиятларини ва оқсилнинг миқдори ва сифатини аниқлаш, усулларини амалий қўллашни ўрганиш.
               II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш.
               1 Сийдикнинг физик хусусиятлари (миқдори, ранги, хиди, тиниқлиги, консистенцияси, солиштирма огирлиги)
               2 Протеинуриянинг клиник ахамияти.
               III Муаллим томонидан иш бажариш усулларини 10 минут тушунтириш.
               IV Студентларнинг ишни бажариши.
               Сийдикнинг физик хусусиятлари аниқланади.
               Миқдори. Соғлом ҳайвонлар бир кунда қуйидаги миқдорда сийдик чиқа-ради: от - 3-6 л, қорамол - 6-12 л, бериладиган озуқага қараб сийдик миқдори ўзга-риши мумкин, қўй, эчкилар - 0,5 л, чўчқалар - 2-4 л, итлар - 0,5 л. Ажратиладиган сийдик миқдори мензурка билан ўлчанади.
               Сийдик хосил бўлишининг бузилиши қуйидагича:
   1 Бир кунлик миқдорининг кўпайиши - полиурия.
               2 Сийдик бўлишининг тўхташи  анурия.
               3 Сийдик миқдорининг камайиши - олигурия.
               Ранги. Нормада сийдик ранги урохром пигментининг сийдикда сақлани-шига боглиқ.
               Кавшовчи ҳайвонларда ва отларда сийдикнинг ранги - оч-сариқ.
               Сийдикнинг рангини цилиндрда кундузи аниқлаш маъқулроқ.
               Касалликларда сийдик бўлиши мумкин:
                         рангсиз - нефросклерозда, кетозда.
                         қонли - қизил - гемурияда, миоглобинурияда ва хоказо.
               Тиниқлиги - соғлом ҳайвонлардан янги олинган сийдик тиник бўлади (бир туёқлиларникидан ташқари).
               Янги олинган сийдикнинг хиралашуви ундаги маълум миқдордаги эрит-роцитлар, бактериялар, шиллиқлар, эпителия хужайралари, мой томчилари ва ҳо-казолар сақлаши туфайлидир. Сийдикнинг тиниклиги тиник идишда аниқланади. Яхшиси кундузи бажариш маъқулроқ.
               Сийдик консистецияси. Хамма соғлом ҳайвонларда (бир туёқлилардан ташқари) сийдик суюк, сувсимон. Бир туёқлиларда - муцин аралашмаси туфайли сийдик шиллиқли хусусиятига эга.
               Сийдик йўллари, жинсий органлар яллиғланганда ва сийдик чиқариш (диурез) камайса сийдик епишкок елимшакни эслатади.
               Сийдикнинг консистенциясини аниқлаш учун сийдик бир идишдан иккинчи идишга қуйилади.
               Сийдик хиди. Соғлом ҳайвонларда ҳайвон турига қараб ўзига хос. Сийдик қанча зич бўлса, унинг ўзига хос хиди шунча кучли ифодаланади. Ўткир аммиак хиди - сийдик чиқариш сийраклашганда, чириган қовуқ тўқимаси емирил-ганда ўсмаларда, мевасимон хид эса кетозда кузатилади. 
               Солиштирма зичлиги қуйидаги нисбатда бўлади:
                         От - 1,025 - 1,055
                         Қорамол - 1,025 - 1,050
                         Қўй, эчки - 1,015 - 1,065
                         Чўчқа - 1,018 - 1,022
                         Мушук - 1,020 - 1,040
                         Қуён - 1,010 - 1,015
               Сийдик унча катта бўлмаган солиштирма огирлигини аниқлаш учун шка-ласи 1,000-1,025 бўлган урометр, концентрланган сийдик учун шкаласи 1,025-1,060 бўлган урометр қўлланилади.
               Сийдик кенг цилиндрга қўйилади ва урометрнинг юқориги учидан ушлаб аста-секин цилиндрга туширилади. Аппарат мустахкам холатни эгаллаб, бир минут ўтгач, менискнинг пастки учи сийдик чегарасидаги сон кўрсаткичлари би-лан аниқланади.
Агар сийдик кам бўлса, уни сув билан 2-4 марта суюлтирилади ва суюлтирилган сийдик солиштирма огирлиги урометрни охирги икки кўрсаткичи сони суюлти-риш даражасига кўпайтирилиб аниқланади. Урометр шкаласи 200ли ҳарорат учун киритилган. Баъзи холларда сийдик ҳарорати 200  дан баланд бўлса, урометр кўр-саткичи хар бир уч градусда кўрсаткич сонининг 4-сига бир қўшилади. Харорат 200дан баланд бўлса, урометр кўрсаткичи ҳар уч градусда кўрсаткич сонининг 4-сидан бир айрилади.
               Сийдикни оқсилга текшириш.
               Оқсилни аниқлашда қайнатиш пробиркаси.
               Нейтрал ёки кучсиз кислотали 5 мл сийдик қайнагунча қиздирилади. Ишқорли сийдик 10 % ли азот ёки уксус кислота эритмасидан бир неча томчи томизилиб кислотали холатга келтирилади, кўпроқ ёки камроқ аниқ ифодаланган хираланиш, яъни агар оқсил кўп бўлса, зич булутсимон чўкма чўкиши кузатилади.
               Агар салбий натижа бўлса иссик сийдикка тенг хажмда натрий хлорид тўйинган эритмасидан қўшимча равишда қўйилади.
               Агар оқсил бўлса, шу захоти суюқликнинг хираланиши бошланади.
                         Геллер пробаси.
               5мл концентрланган азот кислотасига пипетка ёрдамида 3-5 мл текшири-ладиган сийдик аралаштирмасдан қўйилади, оқсил бўлса, суюқликлар кесишган чегарада қуюк-оқ айланма хосил бўлади. Билинар-билинмас альбуминарияда хал-қа тез хосил бўлмайди, балки 2-3 минут ўтгач хосил бўлади геллер пробаси 0,003 % оқсил сақланса ижобий натижа беради. Ранги моддалар ва сийдик тузлари бўлса, рангли халқа хосил бўлади. 
               Сийдикда оқсил миқдорини аниқлаш.
               Робертс-Стельников усули.
               Жуда тиниқ кислотали /реакция бўйича/ сийдикни дистилланган сув билан /1мл 9 мл сувга/  суюлтирилади ва 2 мл дан химик стаканчаларга қўйилади.
               Ҳар бир стаканчалардаги суюқлик сув қуйилиб, янгидан суюлтирилади: 1-чи стаканчага 4мл, суюлтириш 29 марта, 2-чи стаканчага - 13 мл, суюлтириш 74 марта, 3-чисига - 28 мл - 149 марта, 4-чисига 43 мл - 224 марта, 5-чисига - 58 мл - 299 марта.
               Суюлтирилмани тайёрлаб, штативга 5 та пробирка ўрнатилади ва аста-се-кин пробиркаларга суюлтирилган азот кислота 2 мл дан деворларига тегизмасдан қуйилади. Биринчи пробиркага 1-чи стаканчадан 2 мл суюлтирилган сийдик ара-лаштирмай қуйилади, 2-чи пробиркага 2-чисидан ва хоказо ва айланма хосил бўлгунча қўлдаги соатга қаралади. Агар қайси пробиркада 3 минутдан сўнг айлана хосил бўлса, ундаги оқсил миқдори 0,003% га тенг, суюлтириш даражаси 0,033% га кўпайтирилиб сийдикдаги оқсил миқдори топилади.
               Баъзи холларда айлана 3 минутдан олдин ёки кейин пайдо бўлса, унда янги оралиқ суюлтириш тайёрлашга тўғри келади.
               V Сийдикнинг физик хоссаларини ва оқсилни (миқдор ва сифат проба-лари) текшириш натижалари.
                         миқдори
                         ранги
                         тиниқлиги
                         консистенцияси
                         хиди
                         солиштирма оғирлиги
                         оқсилга миқдорий проба
                         оқсил миқдори
               VI Якуний хулоса.

31-ДАРС. СИЙДИКНИНГ РЕАКЦИЯСИНИ, АЛЬБУМОЗ, ҚОН ПИГМЕНТЛАРИ, ЎТ СУЮҚЛИГИ, ИНДИКАННИ АНИҚЛАШ.
		Дарс жойи - кафедра лабораторияси.
		Дарс жихозлари ва намойиш материаллари.
               Сийдикни альбумозларга текшириш учун.
               1 Пипеткалар, пробиркалар.
               2 10% ли натрий ишқори эритмаси.
               3 Мис сульфатнинг 1:1000 нисбатдаги эритмаси.
               4 Спиртовка, қоғоз фильтрлар.
               5 Сульфасалация кислотанинг 20% ли эритмаси.
               6 Ҳайвонлар сийдиги.
Индиканга Яффе пробаси.
               1 20% ли қўрғошинли қанд эритмаси.
               2 Хлорид кислотасининг эритмаси.
               3 2% ли калий перманганат эритмаси.
               4 Хлороформ, пробиркалар, пробкалар.
               5 Ҳайвонлар сийдиги.
               6 Қоғоз фильтрлар.
       Ўт пигментига.
               1 10% ли барий хлориднинг сувли эритмаси.
               2 Пробиркалар, центрофуга, сийдик.
             I  Дарс мақсади - сийдик реакциясини аниқлаш, ундаги альбумозлар, қон пигментлари, ўт суюклиги, индиканни текшириш усулларини эгаллаш.
             II  Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш:
             1 Сийдикнинг химиявий кўрсаткичлари ўзгариши (РН, сийдикда индикан, қон пигментлари, ўт суюқлиги, альбумоз бўлиши).
             III  Муаллим томонидан иш бажариш усулларини 10 минут давомида тушунтириш.
               IV  Студентлар билан иш бажариш.
Ҳайвонлар сийдиги РН (реакцияси) индикатор қоғозлар (универсал) ёки РН - метр ёрдамида аниқланади.
       Индикатор қоғози сийдикка туширилади ва уни чиқариб олиб РН ни ўзига хос рақамлари ифодаланган рангли шкаласи билан солиштирилади.
       Ўтхур ҳайвонларда сийдик реакцияси- ишқорли ёки нейтрал, гўштхўрларда - ўта кислотали. Буйрак касалликларида, очликда, кетозда сийдик реакцияси (РН) кислотали томонга силжийди.
                         Альбумозни аниқлаш пробаси.
               1 Пиотровский пробаси.
               5 мл сийдик олиниб, 10 % ли натрий ишқори эритмасидан 10 томчи қўшилади, кейин чайқатилади, пипетка ёрдамида 2 мл мис сульфат эритмасидан астасекин аралаштирмай қуйилади. Суюқликлар туташган линияда қизил бинафша халқа бўлиши альбумоз учун характерли белги. 
               2 Роча пробаси.
               Сийдик қайнатилади ва фильтрланади (қайноқ холида) фильтрланган сийдик 20 % ли сульфасалицил кислота эритмаси билан аралаштирилади (томчи-лаб) ва қайнагунча қиздирилади. Агар фильтратда совитилганда қуйқа хосил бўлса, қайнатилганда йўқолса, сийдик альбумозлар сайлайди. Контрол иш учун сийдик солинган пробирка албатта бўлиши керак.
               Сийдикни индиканга текшириш.
                         Яффе пробаси.
               10 мл сийдикка 5 томчи қўрғошинли қанд қўшилади, силкитилади ва фильтр қоғозда фильтрланади. Сўнгра 5 мл фильтрат 5 мл хлорид кислота эритмаси билан аралаштирилади, резина пробка билан ёпилади ва чайқатилади. Шу аралашмага 2 - 3 мл хлороформ қўшиб, 5 - 10 -20 томчи калий перманганат эритмаси аралаштирилади, яна пробка билан ёпилади ва пробиркани енгил айлантириб хосил бўлган индико хлороформни чайқалади. Индиканни миқдорига қараб, хлороформ оз ёки кўп аник кўк ёки қизил рангга буялади (салбий) 
                         Обермайер пробаси.
               10 мл сийдикка 5 - 10 томчи қўргошинли қанд қўшилади ва силкитиб фильтрланади. 5 мл тоза фильтрат шунча миқдорда Обермайер реактиви билан аралаштирилади, 3 - 5 мл хлороформ қўшилади ва пробиркага пробка ёпилиб, эхтиёткорлик билан хосил бўлган индикан чиқариб олинади. Индиканни миқдорига қараб, хлороформ аниқ кўк рангга бўялади.
                         Ўт пигментларини аниқлаш. 
                         (Капралов модификацияси)
Центрифуга пробиркасига 5 - 10 мл фильтрланган сийдик қуйилади, кейин пробиркага 3 - 5 мл 10 % ли барий хлоридни сувли эритмасидан қўшилади. Пробиркадаги аралашма силкитилиб аралаштирилади, сўнгра пробирка 
штатив ёки центрифугада бир неча минут (уч минутдан кам эмас) чўкма хосил бўлгунча қуйилади. 
               Агар пробиркада центрифуга қилинганда ёки тинч турганда сариқ чўкма хосил бўлса, ижобий реакция хисобланади. 
               Қон пигментларини аниқлаш.
                         (Бензидин пробаси)    
               2 мл 3 % ли водород переоксид эритмасига 10 - 15 томчи янги тайёрлан-ган тўйинтирилган бензидинни музлатилган сирка кислотасидаги эритмаси қўшилади, аралаштирилади ва аралашмага текшириладиган сийдикдан томчилаб қуйилади. Аралашмани аввал яшил рангга, кейин кўк рангга бўялиши сийдикда қон пигментлари борлигини кўрсатади. 
               Ушбу пигментларга, агар сийдикда қон, гемоглобин, хамда миоглобин бўлса, ижобий реакция беради.
                         Аммоний сульфат билан проба.
               5 мл текшириладиган сийдикда 2,8 грамм аммоний сульфат кристали эритилади, сўнгра аралашма фильтрланади. Агар фильтрат қизил-жигар рангга кирса, демак сийдикда миоглобин, агар фильтрат рангга кирмаса - гемоглобин бўлади.
               V Сийдикни химиявий текшириш натижалари.
                         Альбумозларга - қон пигментларига
                         Индиканга ўт суюқлигига
               VI Якуний хулоса.

32-ДАРС. СИЙДИКДА УГЛЕВОДЛАР. АЦЕТОН (КЕТОН) ТАНАЧАЛАР, УРОБИЛИН БОРЛИГИНИ ТЕКШИРИШ.
Дарс жихозлари ва намойиш материаллари.
               Сийдикни углеводларга текшириш учун 
               1 10 % ли калий ишқорли эритмаси.
               2 2,5 % ли мис сульфат эритмаси
               3 сийдик, спиртовка, пипеткалар, пробиркалар.
               4 Сийдикни Бенедикт бўйича углеводларга текшириш учун реактивлар қўлланмада берилган. 
                         Кетон таначалари  
      1 Нитропруссид натрийнинг тўйинтирилган (сувли) эритмаси.     
      2 Сирка кислотаси 
      3 Аммиакни сувли эритмаси 
      4 Ацетон 
      5 Ҳайвонлар сийдиги 
                         Уробилин
               1 Хлорид кислота 
               2 Сульфат кислота 
               3 Эфир сульфат 
               4 Дистилланган сув пробиркалар 
               I Дарс мақсади - углеводлар, кетон таначалари, уробилинни аниқлаш усулларини эгаллаш.     
               II Қуйдаги саволлар бўйича студентларни 10 минут давомида дастлабки сўроқ қилиш. 
            1 Соғлом ва касал ҳайвонлар сийдигида кетон таначалар  миқдори 
             2 Ҳайвонлар сийдигида углеводлар ва уробилин борлиги.  
               III Муаллим томонидан 10 - 15 давомида иш бажариш усулларини тушунтириш.   
               IV Студентлар билан иш бажариш.  
               Сийдикни углеводларга текшириш.   
               Тромер пробаси.  
               Ўювчи ишқор эритмаси кўмилган 5 мл сийдик чайқалгандан кейин 2,5 % ли мис сульфат эритмасидан томчилаб қўшилади. Шу захоти эритма юзасига оксидгидратини зич ҳаво-ранг чўкмаси пайдо бўлади. 
               Мис сульфат томчилатиб қўшиб борилаверади агар эришни давом этти-раверса (2 дан 10 томчигача)
               Сийдик глюкоза аралашмаси билан оксий гидратни эритади ва тўқ кўк рангга бўялади (қанд бўлмаса, суюқлик яшил тус олади) кейин юқориги вақти спиртовка алангасида қиздирилади, суюқлик сариқ қўл рангга бўялади.  
               Хосил бўлган оксидли бирикмалар (сариқ ва қизил мис оксидлари саргай-ган) юқори қаватни хиралашувига олиб келади. 
                         Бенидикт 
               Бенидикт реактиви қўйидагича тайёрланади. Ўлчовли колбани бир мил-лиметр 700 мл дистилланган сув солинади. 173 г натрий цитрат ва 100 сувсиз ва 200 г кристалли натрий карбанит қўшилади. Аралашма хамма компонентлар эри-гунча қайнатилади. 17,3 г мис сульфат 100 мл дистилланаган сувда алохида эрити-лади. Икки эритма аралаштирилади ўлчовли колбада ва совитилгандан сўнг улар умумий хажми дистилланган сув билан 1 литрга етказилади.  
               Иш бажариш жараёни. Пробиркага 5 мл реактивдан қуйилади ва 8 - 10 томчи сийдик қўшилади. Пробани алангада 2 минут ёки қайнаган сувли идишда 5 минут қиздирилади. Пробирка 5 - 7 минут совитиш учун қуйилади. Пробирка ичидаги суюқлик кўк рангга бўялса. Проба салбий хисобланади. Сийдикда қанд бўлса (100 мл   0,5 г дан кўпроқ) суюқлик пробирка тубида чўкма хосил қилиб яшил, қизил ёки сариқ рангга қиради. Агар 100 мл сийдикда 0,05 дан 0,5 г грам-мгача глюкоза сақласа проба ранги яшил, 0,5 дан 1 г гача сариқ, 2 г дан кўп бўлса - қизил рангли бўлади.
               Экспресс - метод. Бунинг учун махсус реактив қоғоз -  Глюкотент - ишлатилади.      
               Сийдикда кетон таначаларини аниқлаш.   
               Нитропруссид натрий Ланге пробаси.     
               5 - 10 мл сийдикда янги тўйинтирилган нитропруссид натрийнинг 5 - 10 томчи сувли эритмаси ва 1 мл музли сирка кислотаси қўшилади. Кейин аста – се-кинлик билан пробирка девори бўйлаб аралаштирмасдан 2 - 3 мл аммиакни сувли эритмасидан қуйилади. Агар ацетон таначалари бўлса, суюқликлар тўқнашган жойда тезда бинафша ёки бинафша - қизил рангли бўлади.       
               Сийдикда қанча кўп ацетон таначалари бўлса, шунча тез халқа пайдо бўлади ва уни бўялиши интевсиз бўлади. 
               Сигирлар сути ва сийдигидаги ацетон таначалари миқдорини тез аниқлаш усули. 
                         Идиш: пробиркалар, пипеткалар.    
                         Реактивлвр:  
               1 Нитропруссиднатрийнинг 1:17 нисбатдаги сувли эритмаси (1г нитро-пруссид натрий 17 мл сувга) 
               2 50 % ли аммоний сульфат эритмаси.   
               3 Концентрланган аммиак 
               текшириш жараёни. Бир неча пробиркаларга  (5 - 8 - 10 ва кўпроқ) 1 мл дан дистилланган сув қуйилади. 1 чи пробиркага 1 мл сийдик қуйилади, тез - тез чайқалади, ундан бир эритма олиниб, 2 чи пробиркага қуйилади, 2 чидан 3 чига, 3 чидан 4 чига ва хоказо. Охирги пробиркадан 1 мл чиқарилиб ташланилади. Қуйидаги суюлтириш хосил бўлади: 1 чи пробиркада 2 марта, 2 чисида 4, 3 чисида 8, 4 чида 16 та, 5 чида 32, 6 чида 64, 7 чида 128 марта ва хоказо. Ҳар бир пробир-кага 50 % аммоний сульфат эритмасидан 2 - 4 томчи қўшилади.   
               Кейин хар бир пробиркага янги таёрланган нитропруссид натрий эритмасидан 2 - 4 томчи қўшилади. Шундан кейин, хамма пробиркалар махкам силкитилади. Хар бир пробиркалар девори чети бўйлаб химиявий тоза концентр-ланган, аммиак 1 млдан аралаштирилмай қуйилади ва вақт белгиланади. 4 минут ўтгач бинафша - қизил халқа хосил бўлиши текширилади. Қизил халка хосил бўлган охирги пробтрка белгиланади. Шу пробиркадаги сийдикни суюлтириш даражаси 0,85 кўпайтирилади ва сийдикдаги ацетон таначалари миқдори топилпди (мг %).  
               Айтайлик, агар халқа 7 чи пробиркада аниқланса, уни суюлиш даражаси 128  0,85 га кўпайтирилади.    
                         128 х 0,85 = 108,80 мг % фоиз ацетон.  
      Худди шу усуллар билан сутдаги ацетон миқдори аниқланади. 
               Сийдикни уробилинга текшириш.   
               5 мл сийдикка 5 томчи кучли сульфат кислота қўшилади (агар биринчи томчидан кучли кўпикланиш хосил бўлса, кейинги томчилар реакция тугагандан кейин томизилади) сульфат кислотани томчилаб қуйиш учун бир минутдан кўп вақт сарфланмайди. 
            Енгил аралаштирилиб, шу захоти 2 мл эфир сульфат қўшилади. Пробирка пробка билан ёпилади ва 3 - 5 минут давомида тўнкариб қўйилади. (урофилинни эфирли қуйка таёрланади)      
               Суюқлик тиниб 5 минут ўтгач, эхтиёт бўлиб юқори қаватдан 1 мл қуйқа таёрланади. (сўриб олинади), 1 мл концентирланган хлорид кислота аралашти-рилади ва 10 минут штативга қўйилади. Агар уроблин бўлса, хлорид кислотани эфир қуйқаси билан аралашмаси пушти рангдан тўқ қизил ранга бўялади.  
               Ўлчов бирлигини аниқлаш учун 1 мл бўялган аралашмага шу ранг йўқол-гунча дистилланган сув қўшиб турилади.  
               Натижа: маслан, 1 мл бўялган аралашмага 5 мл дистилланган сув сарфла-нади, демак уробилин 5 бирликка тенг.   
               V Сийдикни текшириш натижалари. 
                         Углеводлар
                         Кетон таначалари 
                         Уробилин  
               VI Якуний хулоса.    

32 ДАРС. ТАШКИЛЛАШГАН (УЮШГАН) ВА ТАШКИЛЛАШМАГАН (УЮШМАГАН) СИЙДИК ЧЎКМАЛАРИНИ МИКРОСКОПИК  ТЕКШИРИШ.
               Дарс жойи - кафедра ва лабораторияси.   
               Дарс жихозлари ва намойиш этиладиган материаллари.  
                         1 Микроскоплар 	  
                         2 Буюм ва ёпқич ойналар 
                         3 Центрифуга 
                         4 Центрифуга пробиркалари 
                         5 Люгол эритмаси   
                         6 Сийдик пробалари 
               I Дарс мақсади - сийдик чўкмаси олиш усули ва ундан микроскопик текшириш учун препарат таёрлаш, усулларини ўзлаштириш: сийдик чўкмаси препаратларини микроскопда текшириш техникасини эгаллаш ва сийдик чўкмаси элементларини фарқлашда амалий кўникмага эга бўлиш.    
              II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш.   
               Сийдик чўкмаси элементлари дифференциацияси.   
              а) Ташкиллашган чўкмалар (эритроцитлар, лейкоцитлар)
              б) Эпителиал хужайралар, цилиндрлар    
              в) Ташкиллашмаган чўкмалар: кальций карбонат, триппель фосфат, уратлар, гипур кислота.  
            III Муаллим томонидан иш бажариш усулларини 10 минут давомида тушунтириш.   
               IV Студентларнинг ишни бажариши.    
               Сийдик чўкмасини олиш учун сийдик тиндирилади, фильтрланади ва центрифуга қилинади. Сийдикни тиндириш катта ҳажми 200-300 мл ликоник стаканда бир неча соат давомида бажарилади.       
               Сийдикни бузилиши олдини олиш учун бир неча камфора кристали ва бир неча томчи тимоли спиртли эритмасидан ёки (1-2 томчи хлороформ) қўшилади. Центрифуга пробиркасига 10-15 мл сийдик қуйилади, 5-7 минут центрифуга қилинади.  
               Чўкма олинганда рангига ва фгужлигига эьтибор қилинади. Қисман чўкма олиниб, буюм ойначага қўйилади, ёпкич ойна ёпилади ва микроскоп остида қаралади.
Бўяш учун люголь эритмаси. 1 % лиметил кўки эритмаси, фуксин, генцианвиолет қўлланилади.   
Нормал ишқорли сийдик (ўтхўрларда) қуйидагиларни сақлайди.
1.	Сўндирилган ис гази 
2.	Сўндирилган шевел кислотаси 
3.	Сийдик кислотаси 
4.	Шпур кислотаси 
5.	Триппель - фосфат.     
6.	Аммоний сийдик ачитмаси 
7.	Уратлар 
Нормал кислотали сийдик гўштхўрларда қуйидагиларни сақлайди.
1.	Кальций шавел кислотаси 
2.	Сульфат кислотаси 
3.	Сийдик кислотаси
               Патологик чўкмалар. 
1.	Лейцин 
2.	Тирозин 
3.	Билирубин 
               Ташкиллашган сийдик чўкмалари: 
1.	Буйрак эпителияси 
2.	Қовуқ эпителияси
3.	Йиғувчи каналчалар эпилетлияси 
4.	Қин эпилелияси 
5.	Эритроцитлар 
6.	Лейкоцитлар 
7.	Цилиндроидлар 
8.	Жинсий безлар суюқликлари аралашмалари, 
               V  Сийдик чўкмасини текшириш натижалари.
               VI  Якуний хулоса. 

                                  

VI НЕРВ СИСТЕМАСИ
34-ДАРС. ҲАЙВОННИ ФЕЛЬ-АТВОРИНИ, БОШ СУЯГИ, УМУРТҚА  ПАҒОНАСИ ВА СЕЗГИ ОРГАНЛАРИНИ ТЕКШИРИШ.
      
     Дарс жойи - кафедра ва лабораторияси.   
               Дарс жихозлари ва намойиш этиладиган материаллари.
1.	Перкуссион болғачалар, плессиметрлар.
2.	Офтальмоскоп. 
3.	Нашатир спирти ёки креолин. 
               Ҳайвонлар: От, қорамол, қўй, чўчқа боласи. 
               I Дарс мақсади - нерв системаси клиник текшириш усулларини ўзлаштириш, ҳайвон феьл - атворини аниқлашни ўрга ниш, бош суяги, умуртқа поғонаси, ва сезги органларида текшириш ўтказиш.        
               II Студентларни 10 минут давомида қуйидаги саволлар бўйича дастлабки сўроқ қилиш. 
         1 Ҳайвон феьл - атворини ўзгариши (бефарқлик, қўзғалиш)
         2 Бош суяги ва умуртқа пагонаси ёки уларни баьзи бир қисмларини шакли, хажми ўзгариши. 
         3 Сезги органлари ва улардаги ўзгаришлар. 
               III Муаллим томонидан 10 минут давомида иш бажариш усулларини тушунтириш. 
               IV Студентларнинг ишни бажариши. 
               Ҳайвонни феьл атворини текшииш. Кўриш усули билан ҳайвонни ташқи таьсуротларга, масалан, чақириқ, шитирлаш ва бошқа товушларга реякцияси аниқланади.  Темперамент харак тери аниқланади, хамда сусайиш ва қўзгалиш билан характерланадиган феьл - атвор бузилиши аниқланади. 
               Бефарқлик: Бефарқликни тўрт хил даражаси фарқланади. Апатия ёки холсизланиш, ступор ёки уйқусираш, сопор ёки карахтлик ва кома (оғир бехушлик холати). 
                Қўзғалиш. Қўзғалиш холати ўта харакатчанликда намоён бўлади. Баьзи касалликларда мажбуран харакат (манежли, соат стрелкаси бўйича, олдинга, орқага ва хоказо) Хаддан ошиш, тажовуз қилиш характерлидир. 
               Бош (калла) суяги ва умуртқа пағонасини кўриш, пайпаслаш, таққилатиш билан текширилади, хамда рентгенография ўтказилади.             
               Кўриш усули билан бош суяги ва уни баьзи қисмлари шакли, хажми аниқланади, хамда умуртқа пағонасини ҳар хил қийшиқликлари ва уни харакатсизланмаслиги аниқланади. Умурт қа пағонаси юқорига қийшайиши - кифоз пастга қийшайиш - лордоз ва ён тарафга эгилиш - сколиоз фарқланади. 
               Пайпасланиш билан бош суяги ва умуртқа суяклари сезувчанлиги, харорати, бутунлиги, юмшоқлиги ва суякларни силжиши текширилиши. 
               Бош суяги ва умуртқа пағонасини тақиллатиш майда ҳайвонларда бармоқ учлари билан дигитал. Катта ҳайвонларда перкуссион болғача орқаси билан ўтказилади. Бош суягини таққилатганда кескин ўтмасроқ товуш борса, бош суягида ўсмалар, қон қуюлиши, ценуроз ва эинакоккоз пуфаги борлигини кўр-сатади. Умуртқа пагонасини тақиллатганда оғриқ реакцияга ва мускуллар механик қўзғатувчанлигига эьтибор берилади.      
               Сезги органларини текшириш.  
               Сезги органларини текширганда кўриш, эшитиш, хид билиш, таьм билиш органлари холати аниқланади.  
               Кўриш органлари. Кўриш органларини кўздан кечирганда қовоқ холатига, коньюнктивага, кўз олмаси унинг жойлашуви, харакатчанлиги, кўз шох пардаси ва ўртасини тиниқлиги, қорачиқ холатига, тўрпарда ва кўриш сўрғичларига эьтибор берилади. 
               Кўриш аппарати патологик ўзгаришларидан инфидетрация қовоқни тушиши, пилпирайдиган юпқа парда тушиши, кўз олмасининг бўртиб чиқиши, кўз олмасининг қалтираши ва ичига ботиши, кўз ғилайлиги, қорачиқни қисқариши, қорачиғни кенгайиши, яралар, шох парда яллиғланиши, ва хиралашуви алохида диагностик ахамиятга эга. 
               Кўз тубиофтальмоскоп ёки кўз эндоскопияси прибор ёрдамида текширилиб, бунда қон томирлари кўринишга, уларни тўлишганлиги, шакли ва сўрғичлар катта кичиклигига эьтибор қилинади. 
               Агар кўриш сусайиши (амблиопия) ва кўрликка (амаврозис) гумон қилинса, ҳайвонни харакат қиладиган йўлига тўсиқ, қўйилиб, уни харакатланиш вақтидаги холати кузатилади. Агар кўриш сусайган ёки кўр бўлса, харакатланганда оёқларини жуда баланд кўтаради, тўсиқларга урилади. Шапкўрликка - гемералопия дейилади.                
               Эшитиш органлари. Эшитиш органлари холати, ҳайвонга таниш бўлган товушларга (лақабини айтиб чақириш) реакциясини кузатиб текширилади. Ҳамда қулоқ супраси ташқи эшитиш йўллари кўздан кечирилади. 
Баьзи бир мия касалликларда эшитишни пасайиши, хатто эшитишни йўқолишигача ва эшитиш гиперестезияси каби бузилишлар учрайди. 
               Хид билиш органлари. Хид билишни сезиш. Ҳайвонга таниш хидли моддалар (янги пичан, нон) ёрдамида текширилади. Бундан ташқари, хид билиш даражасини аниқлашда, кучли хидли моддаларга мурожат этилади, яьни ярим оч ҳайвон озуқасига, кучли ҳидли модда сепиб берилади.
               Таьм билиш органлари. Таьм билиш ҳайвонларга таьми одатдагидек таниш озуқалар ва таниш бўлмаган моддалар, тузлар тоза ҳолда ёки озуқага сепиб берилганда жавоб реакциясини кузатиш йўли билан текширилади. 
               V Текшириш натижалари.    
                         1. Ҳайвонни феьл - атвори. 
                         2. Бош суяги ва умуртқа пағонаси. 
                             - Контур линиялар симметрияси 
                             - Шишлар 
                             - Қийшайиши 
                             - Бутунлиги бузилиши  
                             - Ҳарорати        
                             - Суякларни мустахкамлиги 
                         3. Сезги органлари     
                         А) Кўриш органлари 
                             - Кўриш кобилияти 
                             - Қовоқлар 
                             - Кўз олмаси 
                             - Коньюнктива 
                             - Шох парда 
                             - Қорачиқ 
                             - Кўз туби
                         Б) Эшитиш органлари 
                             - Эшитиш органлари 
                             - Қулок супраси 
                             - Қулокдан суюқлик оқиши
                         В) Хид билиш органлари. Озиқага қўшилади. 
			- Таниш моддалар 
			- Кучли ҳидли моддалар    	  
                         Г) Таьм билиш органлари. Озиқага:
		     	- Одатдаги таниш моддалар
			- Таниш бўлмаган моддалар (аччиқ моддалар)    
                         
               		VI Якуний хулоса. 

35 ДАРС. СЕЗУВЧАНЛИКНИ ВА ХАРАКАТ СФЕРАСИНИ
ТЕКШИРИШ.
               Дарс жойи - клника, ферма. 
               Дарс жиҳозлари ва намойиш материаллари. 
               Ҳайвонлар 
               1. Игналар              
               2. Шиша таёқчалар 
	     3.Металл пластинкалар
     4. Қум соати
               5. Ҳайвонлар чизилган плакатлар
               6. Ҳайвонлар: От, сигир, ит
1. Дарс мақсади - сезувчанлик ва ҳаракат сферасини текшириш усулларини ўзлаштириш ва ҳар хил ҳайвон турлари нерв системаси чуқур сезувчанлигини текшириш.
II. Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш.
       1. Юзаки сезувчанлик - оғриқни, тактил ва ҳароратни сезиши хақида маълумот.
       2 Сезувчанликни патологик ўзгаришлари.
       3 Нерв-мушак тонуси (кўрсаткичлари)
       4 Харакат координациясининг бузилиши-атаксия.
       5 Қалтирашлар ва параличлар.
       III. Муаллим томонидан 10 минут давомида иш бажариш усулларини тушунтириш.
IV. Студентларнинг ишни бажариши.
       1 Юзаки сезувчанликни текшириш (тери, шиллиқ пардалар)
       Ветеринария амалиётида оғриқни, тактил ва хароратни сезувчанликни текшириш қабул қилинган. Оғриқни сезувчанликни ҳайвонга билдирмасдан ўткир игна енгил санчилиб аниқланади. Санчиш одатда сигиридан бошланади, сўнгра умуртқа поғонаси, бўйин ён юзаси ва оёқларда тугайди. Бунга жавобан соғлом ҳайвонлар тез қарайди, қулоқларини кўтаради, итлар тишларини кўрсатади, отлар орқа оёқларини кўтаради ёки думи билан уради. Оғрикни сезувчанлик бузилса, нормал реакция сусаяди, хатто йўколади ёки шиддатли тус олади. Бузилишни холатига қараб бўлиши мумкин: кучайган шперализия, сусайган гипоалгезия, умуман йўқолган аналгезия.
Тактил сезувчанлик ҳайвонга билдирмасдан ингичка таёқча ёки бошқа предмет жунига тегизилиб аниқланади. Соғлом ҳайвонлар бу реакцияга тери ости мускулларини қисқариши, бошини қайириши, силкитиши ва ҳоказолар жавоб беради. Тактил сезувчанлик камайса - тастгипоестезия, кучайса- тастииперестезия, умуман йўқолса - тастанестезия фарқланади.            
Ҳароратни сезувчанлик терига иссик ёки совуқ предмет тегизилиб текширилади. 
Ҳароратни сезувчанлик пасайса - термогипоестезия, кўпайса - термогиперестезия, умуман йўқолса - термоанестезия, дейилади. 
       2. Чуқур сезувчанликни текшириш. 
       Буни текширишни мохияти шундаки, бунда чуқур анатомик тузилмалар - боғламалар, бўғимлар, пайлар, суяклар сезувчанлиги ни аниқланади. 
       Чуқур сезувчанлик холати хақида танани мухитдаги холати ва харакат координацияси бахоланади. 
       Ҳайвонни текширишда уни танасини у ёки бу қисмига ноқулай холат берилади, яьни олдинги оёқлар крест холда қўйилади ёки бирортаси олдинга сурилади. 
       Чуқур сезувчанлик бузилганда ҳайвон берилган холатини узоқ вақт сақлайди - олдинга сурилган оёғида туради ёки оёқлари ни чалиштириб туради. 
       3. Харакат сферасини текшириш Харакат сферасини холатини аниқлашда мускул тонуси ва пассив харакат, харакат координацияси ва атаксия, актив харакатга мойиллиги, ўз бошимча харакат, мускуллар механик қўзгалувчанлиги, муксул ва нерв электрик қўзгалувчанлиги, текширилади. 
       Мускул тониси ва пассив харакат. Ҳайвонни кўздан кечириш, мускулларни пайпаслаш ва пассив харакат характери бўйича, яьни нерв-мускул тонусини текшириш билан аниқланади. 
       Кўздан кечирганда танани холатига, оёқлар қўйилишига, бошига, қулоқларига, думига эьтибор қилинади. 
Пайпасланганда алохида мускуллар хажми ва таранглиги аниқланади. Мускуллар гипертонияси ва гипертонияси бўлиши мумкин. Нерв - мускул тонуси ҳайвон (сигир) тинч турган даврида 2 минут давомида тананинг турли қисмлари харакати саналади (Домрачёв буйича).
Соғлом ҳайвонларда қовоқ, қулоқлар, дум, бўйин харакати сони 50 тача бўлади. 
Бутун танани ва оёқларни алмаштириш сони бешга тенг. 
Ҳаракат координацияси тинч турганда ва харакат қилганда аниқланади. Харакат координацияси бузилиши-атаксия дейилади. Статик ёки динамик бўлиши мумкин. Беихтиёр харакатлар мускуллар группаси қисқаришининг сони кучи ва уларни такрорланишини кузатиш билан текширилади. 
         V Юзаки сезувчанликни текшириш натижалари. 
                         Тактил 
                         Оғриқли 
                         Хароратли
               Чуқур сезувчанликни текшириш: 
                         Танани мухитдаги холати 
                         Оёқлар холатини ўзгариши 
                         Нерв мускул тонуси 
                         Харакат координацияси                                                  
               VI Якуний хулоса. 
36-ДАРС. РЕФЛЕКСЛАРНИ ВА ВЕГЕТАТИВ НЕРВ СИСТЕМАСИ
БЎЛИМИНИ ТЕКШИРИШ.
               Дарс жойи - клиника, ферма. 
               Дарс жихозлари ва намойиш материаллари. 
                         1 Игна 
                         2 Бурагич 
                         3 Қум соат           
                         4 Сочиқ 
               Ҳайвонлар: От, сигир.      
              I Дарс мақсади.  Юзаки ва чуқур рефлексларни текшириш усулларини эгаллаш, вегетатив нерв системасини текшириш техникасини ўрганиш ва олинган маьлумотлар асосида текширилган ҳайвонлар клиник ҳолати тўғрисида хулоса килиш.    
              II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш. 
               1 Рефлекслар классификацияси.  
               2 Вегетатив нерв системаси асосий функциялари ва унинг бузилиши. 
               III Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган иш усулларини тушунтириш.          
               IV Студентларнинг ишни бажариши.  
               1 Юзаки ва чуқур рефлексларни текшириш.   
               Тери рефлекслардан қўйидагилар клиник ахамиятга эга: яғрин рефлекси - яғрин области терисига текканда тери ости мускулларини қисқариши. 
Қорин рефлекси- қорин деворига текканда қорин мускуларини қисқариши. 
        Дум рефлекси - чотни ички тери юзасига текканда думни чотга кескин қисиши. 
        Аналь рефлекси - анус области терисига текканда ташқи сфинктори қисқариши.   
         Қулоқ рефлекси ташқи эшитиш йўллари қитиқланганда ҳайвон бошини буриши.   
         Шиллиқ пардалар рефлекслардан қуйидагилар клиник аҳамиятга эга. 
          Корнеаль рефлекс - шох пардага енгил текканда қовоқни юмиши.   
          Йўтал рефлекси - биринчи кекирдак айланаларини қисганда йўтал пайдо бўлиши.  
           Акса уриш рефлекси - бурин шиллиқ пардаларини қитиқлаганда акса уриш ёки пишқириш.  
            Чуқур рефлекслардан текширилади. 
            Тизза рефлекси - тизза бўғими перкуссион болғача, кафт билан енгил урганда оёқларни тизза бўғими кучли букулиши. 
            Ахиллов рефлекси-ахиллов пайига урганда сакраш бўғими билан бир вақтда ундан пастда жойлашган бўғимларни ҳам букилиши. 
            Рефлексларни қуйидаги ўзгаришлари кузатилади. 
            Кучсизланиши, умуман йўқолиши, кучайиши ва бузилиши.         
               2 Вегетатив нерв тизими бўлимини текшириш.
Вегетатив нерв тизими ўзгаришларини аниқлаш учун клиник амалиётда рефлекс усуллари ва жуда кам фармокологик усуллар қўлланилади.  
      Рефлекс усуллари ўзини зарарсизлиги билан ажралиб туради 
Рефлекс услуби:
Даньин - Ашнернинг кўз - юрак рефлекси.
       Проба шундан иборатки, ҳайвоннинг кўз олмаларини кучсиз босим бериб босилади: бу от ва йирик шохли ҳайвонларда асбоб ёки бармоқ билан бажарилади. Реакцияни қуйидагича ҳисоблайдилар: кўз олмасини босишдан олдин ва кейин пульс сони саналади. Агарда босим берилгандан сўнг, кўз олмасига босим босишдан олдинги пульс сони 4 га  кўпайса ёки камайса бу норматониядан далолат беради. 4 сонидан кўпга камайса ваготония, 4 сонидан кўпга ошса симпатикотония ҳисобланади.

Роженинг қулоқ - юрак рефлекси:
       Қисқични ўнг қулоққа солишдан олдин 1 дақиқадаги пульс сони саналади. Қисқич 30-60 сек ўнг қулоққа солинади. Қисқич олингандан сўнг пульс саналади. Юрак қисқаришлари сонини ўзгаришларга қараб, худди кўз - юрак рефлекси сингари норматония, симпатикотония, ваготония ҳақида ҳулосаланади.  
        
Шарабриннинг лаб - юрак рефлекси.
       Бурагичнинг отнинг юқориги лабига ўтказиб 1 дақиқа давомида бураб сақланади. Пульсни аниқлаш бурагични қўйишдан олдин ва кейин олиб борилади. Олинган сонли кўрсатгичга  қараб норматония, ваготония ва симпатикотония ҳулосаланади. 
Фармокологик услуб. 
       Адреналин, поликарпин ва атропин пробаси, булар қўллангандан кейин на фақат симпатик нерв тизимига балки, парасимпатик нерв тизимига ҳам таьсир этади. Бу эса реакция сифатини ўзгартиради.

               V Рефлексларни текшириш натижалари: 
                         қарчиғай                   
                         дум 
                         қорин                                       йўтал 
                         аналь тешиги                          акса уриш 
                         қулоқ                                       тизза          
                                                                        ахилла пайи. 
               Вегетатив нерв тизими.        
                         Кўз-юрак Даньин - Ашнер 
                         Қулоқ- юрак Роже                        
                         Лаб-юрак  Шарабрин 
               VI Якуний хулоса. 
VII ҚОННИ ТЕКШИРИШ.
37-ДАРС. ҚОН ОЛИШ, ЭРИТРОЦИТЛАРНИ ЧЎКИШ ТЕЗЛИГИНИ ВА ҚОН ЛАХТАСИДАГИ РЕАКЦИЯЛАРНИ АНИҚЛАШ.
               
     Дарс ўтказиш жойи - клиник лаборатория.    
               Дарс жихозлари - намойиш материаллари. 
               Ҳайвонлар. 
                         1 Неведов пробиркаси ёки эритросидиометр.    
                         2 Панченков аппарати     
                         3 Натрий цитрати
                         4 5% ли натрий цитрат эритмаси  
                         5 1,5 ом диаметрдаги пробиркалар 
                         6 Пипеткалар
                         7 Қон олиш учун игналар.  
                         8 Қайчи   
                         9 Йод дамламаси (настойкаси)
                         10 Спирт эфир    
                         11 Ҳайвонлар эритроцитларнинг чўкиш тезлиги ва Р.И (реакция индекси) кўрсатилган жадвал. 
               Ҳайвонлар: йирик шохли ҳайвон, От, чўчқа боласи.     
               I Дарснинг мақсади. 
               1 Ҳайвонлардан қон олиш техникасини ўрганиш.      
               2 Эритроцитлар чўкиш тезлигини (эчт) ва қон лахтаси реакциясини аниқлашни ўрганиш. 
               II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш 
               1 Ҳар хил ҳайвонларда эчт кўрсатгичлари ва ўзгаришлари.      
               2 От, йирик шохли ҳайвонларда норма ва патологияда қон лахтаси реакцияси индексининг кўрсатгичлари.    
               III Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушунтириш.  
               IV Студентларнинг ишни бажариши.     
               Йирик шохли ҳайвонлардан, қўйдан, эчкидан ва отлардан кўп миқдорда қон бўйинтирик венасидан қон ўтказувчи иг-налар билан, чўчқаларда эса дум артериясидан олинади.       
               Кам миқдордаги қон ҳайвонларнинг қулоқ қон томирларидан, паррандаларнинг тожидан олинади.    
               Неведов бўйича эритроцитлар чўкиш тезлиги аниқланади. 
               Эритроседиометрга 0,04 г натрий цитрат порошоги ўлчаб солинади, кейин бўйинтуруқ венасидан қон олиб «0» белгисигача қуйилади.  
               Порошок тўлиғича эригунча эритросиометр чайқалади. Пробиркани штативга ўрнатиб ҳар 15 минут, аввалига 1 соат ичида  кейин 24 соат ичида реакция ўтиш кузатилади.  ЭЧТ нинг ўртача кўрсатгичлари 54 - 66 га тенг.  
               Панченкова бўйича.  
Бу аппарат кичкина ёғоч штативдан иборат бўлиб унга 4 та капиляр ўтказилади. Каппилярнинг хар бири 100 даражага бўлинган. Каппилярнинг нолинчи белгичаси к (қон) белгиси ва 50 мм га тўғри келадиган нуқтасига р (реактив) белгиси қўйилган. 
Каппилярлардан бирини 5% ли натрий цитрат эритмасига хўллаб, сўнгра шу эритмани 25 даражасигача тўлдириб олинади ва уни соат ойнасига пуфлаб туширилади. Каппиларга 100 белгисигача қон тортиб олинади ва соат ойнасидаги эритмага пуфлаб туширилади ва аралаштирилади. Қон етарли миқдорда бўлса, эритмани Р белгисигача олиш мумкин; каппиллярларга 2 марта тўлдириб олинади. Цитратланган қонни капилярларнинг К белгисига қадар олинади ва штативга қўйилади. Реакция натижаси 1 ва 24 соатдан кейин кўрилади. Натижа миллиметрларда ўлчанади.   
Соғлом ҳайвонларда 1соат давомида эчт - йирик шохли ҳайвонларда 0,5-1,5; қўйларда 0,5 - 1;  отларда 40- 70;  чўчқаларда 2-9; итларда 2- 6; товуқларда 2 - 3; мм     
        Қон лахтасининг ретракциясини П.В. Каймаков бўйича аниқлаш. 10 мл миқдордаги қон- спирт ёки эфир билан ювиб, қуритилган тоза пробиркага солинади ва 24 соат давомида хона тем-пературасида қолдирилади.     
24 соат ўтгандан кейин чўккан зардобни пипетка билан олинади ва унинг миқдорини ҳисобли пробиркада ўлчанади, шундан сўнг ретракция индекси (И.Р) зардоб миқдорини бошланғич қон миқдорига бўлиб топилади. 
Мисол: олинган кон 10 мл, зардоб эса 5 мл. 
                         Р.И = 5/10 = 0,5 
               Р.И. отларда 0,3 - 0,7 гача ўзгаради, ўртача 0,53.
               Йирик шохли ҳайвонларда 0,4 - 0,6 га тенг. 
               V Текшириш натижалари.   
               1 ЭЧТ  
                         15 минутдан кейин   
                         30 минутдан кейин   
                         45 минутдан кейин   
                         1 соатдан кейин   
                         24 соатдан кейин 
               2 Қон лахтасининг ретракция индекси.   
               VI Якуний хулоса 

38-ДАРС. ЭРИТРОЦИТЛАР СОНИНИ ХИСОБЛАШ, ҚОНДА                     ГЕМОГЛАБИН МИКДОРИНИ ВА РАНГЛИ КЎРСАТГИЧЛАРНИ                     АНИКЛАШ.

               Дарс ўтказиш жойи - клиник лаборатория.    
               Дарс жихозлари - намойиш материаллари, ҳайвонлар. 
                         1 Микроскоп   
                         2 Горяев саноқ камераси 
                         3 Эритроцитлар меланжери 
                         4 Физиологик эритма 
                         5 Ёпқич ойна  
                         6 Сали гемоглобинометри 
                         7 Дицинормал сув 
                         8 Дистилланган сув 
                         9 Резина ёпкичли лаборатор пробиркалар                          
                        10 Градусланган 1 - 5 мл ли пипеткалар ва салигемометрдаги жадвал     
1 Ҳайвонларда эритроцит ва гемоглабин кўрсатгичлар кўрсатилган жадвал.    
               Ҳайвонлар: Йирик шохли ҳайвон, от, чўчқа боласи.   
I Дарснинг мақсади - эритроцитларни санаш ва гемоглабинни аниқлаш техникасини ўрганиш.    
       II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш.  
1 Ҳар хил ҳайвонларда эритроцит ва гемоглабиннинг кўрсаткичлари. 
2 Ҳар хил физиологик патологик холатларда уларнинг ўзгариши.    
               III Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушунтириш.     
               IV Студентларнинг ишни бажариши. 
               Эритроцитлар миқдорини санаш.  
Меланжернинг 0,5 ёки 1 белгисигача қон олинади ва 101 белгисигача эса физиологик эритма олинади. Бунда қон 100 ёки 200 марта суюлтирилган бўлади. Меланжер учларини ўнг қўлнинг бош ва ўрта бармоқлари билан қисиб, текис харакатлар билан бир неча марта чайқатилади.
Аралашмани камерага юборишдан олдин уни яна бир чайқалиб ёпқич ойна остига юборилади. Камера холати, баландлиги ўзгармаслиги учун, ёпқич ойнани, то ньютон халқаси хосил бўлганча артилади.     
Аралашма юборилган камера иммерсионсиз микроскоп остига жойлаштирилади. Эритроцитларни санаш чап томонда жойлашган квадратдан бошланиб, кейин бошқа квадратлар саналади. 
Асосан 5 та катта квадратлар ичидаки ва квадрат чизиқларининг ичидаги эритроцитлар саналади. Шу 5 та квадратда саналган эритроцитлар жамланиб, 1 мм3 қондаги эритроцитлар сони қуйидаги формула билан аниқланади. 
                                       Х = М. 4000.У 
                                                   80
Х - 1 мм даги эритроцитлар сони. 
М - 5 та катта квадратда саналган эритроцитлар сони бўлиб, 4000 га кўпайтирилади.
У - суюлтириш даражаси. 
80 - майда квадратлар сони.  
Битта кичик квадратнинг хажми 1/4000 куб мм. Шунинг учун 1 куб мм даги эритроцитлар сонини бўлиш учун эритроцитлар сони 4000 га кўпайтирилади.   
               Хисоблашни қуйдагича хисоблаш ҳам мумкин: 
5 та катта квадратдаги эритроцитлар 200 га суюлтирилганда 10000 га, 100 га суюлтирилганда эса 5000 га кўпайтирилади.   
               Эритроцитларни пробиркали санаш методи.  
Флоринскийнинг тоза пробиркасига 4 мл физиологик эритма солинади. Сали гемометридан пипетка ёрдамида 0,02 мл қон олинади ва секин пробиркага пуфлаб томизилади, пипетка физиологик эритма билан ювилади ва пробирка оғзи ёпқич билан беркитилиб яхшилаб аралаштирилади, бу суюлтириш 1:2000.
	Текширишга олинган қон камерага юборишдан олдин бир неча марта силкитилади. Камерани пастер пипетка ёрдамида ёки айлана шиша таёқчанинг охири билан тўлдиради, бунда шу камеранинг бутун юзининг тўлиши мухим ахамиятга эга. Хисоб суюлтиришни хисобга олган холда олиб борилади.
	Клиник лаборатория диагностиканинг ҳалкаро СИ бирликлари системасига ўтиш хисоби билан амалий дарсларда эски физикавий бирликлар билан биргаликда янги бирликлар ҳам киритилган.
	Мисол: эритроцитлар сони млн/мкг ва лейкоцитлар сонини минг/мкг лар ўрнига эритроцитлар сони 1012л, лейкоцитлар сони эса 109л да ифодаланади. Катта ёшли соғлом ҳайвонларда эритроцитлар сони млн/мкл 1012 л.  
               Йирик шохли ҳайвонларда 4,5 - 7,5, қўйларда 7,6 - 11, отларда 5,5 - 9,0, чўчқаларда 4,0 - 7,5, итларда 5,2 - 8,4, товуқларда 2,5 - 5,0    
               Сали усули бўйича гемоглабини аниқлаш. 
               Даражаланган пробиркаларга пипетка ёрдамида унинг 10- бўлинган жойигача 2 гр процент децинормал хлорид кислотаси эритмаси ўлчаб олинади. Капилярларга 20 мм қон олинади ва эхтиёткорлик капиляр охири тозаланиб, HCl децинормал эритмаси солинган пробиркага қон юборилади. Капиляр деворларига қон изи билинмаслиги учун яна ўша кислота билан суюқликни лойқалантирмасдан чайқаб ташлаш керак.         
               Қон гемолизланади ва шўр-аччиқ гемотин хосил бўлади.
               5-7 минут ўтгандан кейин пробиркага дистилланган сув солинади, токи ранг стандартлашмагунича. Пробиркадаги пастки мениск суюқликга тўғри келадиган сон гемоглабин миқдорини сали процент ёки грамм процента кўрсатади.
               Гемоглабинцианид усули (М.Д.Пименова ва Г.В. Дервиз усуллари)
               Текшириш ўтказиш учун тажрибадаги, тажрибадагидан холис, стандарт пробалар қўлланади.
               Тажрибадаги проба қуйидагича қўйилади. 5 мл ўзгарувчан эритмага 20 мкл (0,02мл) қон қўшилади. (Суюлтириш 251 марта) пухталик билан аралаштирилади, 10 минут қолдирилади ва шундан сўнг яшил ёруғлик фельтрда (тўлқин узунлиги 500-560нм) 10 мм қалинликдаги кюветага, тажрибадагидан холис пробага нисбатан қарши колориметрланади. Тажрибадагидан холис проба учун ўзгарувчан эритма олинади.
               Стандарт проба - бу гемоглабинцианиднинг стандарт эритмаси бўлиб, қайсики тажрибадаги пробадек текширилади.
               Гемоглабин миқдори қуйидаги формула бўйича аниқланади.
                         Н = Еоп СК х 0,001  = Еоп х 15 
                                      Ес                          Ес
Бу ерда Н- гемоглабин миқдори, г (100 мл да. Еоп тажрибадаги пробанинг оптик кенглиги зичлиги)
               Ес - стандарт пробанинг оптик кенглиги (зичлиги)
С- стандарт эритмасидаги гемоглобцианиднинг концентрацияси (59,75мг 100 мл да)
               К- қоннинг суюлтириш коэфценти (251)
               0,001- мт да н гр га ўтказиш коэфценти. 
               Формуладан олинган натижа г/л га ўтказиш учун 10 га кўпайтирилади.
               Соғлом ҳайвонлар қонида гемоглабин миқдори (г-100 мл да), йирик шохли ҳайвонларда 9-12, қўйларда 9-13,3, отларда 8-14, чўчқаларда 9-11, итларда 11-17, товуқларда 8-12 ни ташкил этади.
               Ранг кўрсаткичини аниқлаш.
               Ранг кўрсаткичини қуйидаги формула билан хисобланади:
  		Цп= Н х Е
               	        Н х Е
Бунда: Цп - ранг кўрсатгичи.
               Н - нормада ўртача гемоглабин миқдори, г (100 мл да) ёки г (л)
               Н - текшириладиган ҳайвондаги гемоглабин миқдори г (100 мл да) ёки г (л)
               Е - нормада эритроцитлар ўртача сони млн (мкл) ёки 1012 (л)
               Е - текшириладиган ҳайвондаги эритроцитлар сони, млн (мкл) ёки 1012 (л)
               Соғлом ҳайвонлар қонидаги ранг кўрсаткичлари: Йирик шохли ҳайвонларда 0,7-1,1, қўйларда 0,5-0,7, отларда 0,8-1,2 чўчқаларда 0,8-1,0, итларда 0,8-1,2, товуқларда 2-3 ни ташкил қилади
               V. Текшириш натижалари 
                       1. Эритроцитлар
               2. Гемоглабин
               3. Ранг кўрсаткичи
               VI. Якуний хулоса 

39-ДАРС. ЛЕЙКОЦИТЛАРНИ САНАШ. СУРТМАНИ 
ТАЙЁРЛАШ ВА БЎЯШ.
Дарс ўтказиш жойи-клиника ва лаборатория 
Дарс жиҳозлари- намойиш материаллари ва ҳайвонлар:
1.	микроскоп
2.	Горяев санок камераси 
3.	Лейкоцитлар учун меланжир 
4.	Силлиқланган ёпқич ойнача
5.	Метилин кўки билан рангланган 2-3 % ли уксус кислотаси эритмаси
6.	Резина ёпқичли лаборатор пробиркалари
7.	1 ва 5 га даражаланган пипетка 
8.	Сали гемометридаги пипетка
9.	Буюм ойначаси (тоза, ёғсизлантирилган)
10.	Силликланган шиша
11.	Рамоновский Гимза бўёғи
12.	Дистилланган сув 
13.	Эмаллаштирилган ванна хона 
I. Дарснинг мақсади. 
1.	Лейкоцитлар сонини санаш техникасини ўрганиш
2.	Суртма тайёрлаш ва бўяш усулларини ўрганиш 
II. Студентлардан 10 минут давомида мавзу бўйича сўраш 
1.	Ҳар хил ҳайвонларда лейкоцитлари 
2.	Уларнинг ҳар хил физиологик ва патологик холатларда ўзгариши 
III. Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушинтириш
IV. Талабаларнинг ишни бажариши
	Лейкоцитлар миқдорини аниқлаш.
	Меланжирнинг 0,5 ёки 1 белгисигача қон олинади, кейин шу меланжирга 11 белгисигача 2% ли уксус кислота эритмаси солинади. Бунда 20-30 марта суюлтириш бўлади. Яхши аралаштирилгандан кейин, биринчи 2 томчи меланжирдан оқизилади, қолган томчини камера ёпқич ойначаси остига юборилади. Ёпқич ойначанинг камерага жипслашиши унда Нютон халқасининг хосил бўлишидир. Камера иммесиясиз микроскоп остига жойлаштирилади ва лейкоцитлар саналади. Лейкоцитлар 100 та катта квадратларда (1600 кичик) саналади.
	Лейкоцитларнинг 75 та катта квадратда санаш ҳам мумкин. (1200 кичик квадратчалар)
		Хисоблаш формуласи:
		Х= а х 4000 х 
			Б

	Х-1 куб.мм даги шаклли элементлар сони
	А) камеранинг маълум хажмида саналган шаклли элементлар	
	Б) майда квадратда саналган хисоби 
	В) қоннинг суюлтирилиши 
     Кичик квадратнинг хажми 1/1000 куб мм бу куб мм қонда 4000 марта кўп бўлади. Мисол: (қоннинг суюлиши 20 га тенг) 1600 та кичик квадратларда (100 та каттасида) 150 та лейкоцит саналган, шунда 1 куб мм да қуйидагича бўлади.
		150 х 4000 х 20=150 х 50 = 7500
			1600
	Лейкоцитлар миқдори, 100 та катта квадратларда саналганларни 50 га кўпайтириш керак.
	V. Текшириш натижалари
1.	Лейкоцитлар
Лейкоцитларни хисоблаш
(пробиркали метод)
	Тоза пробиркага пипетка ёрдамида 0,4 мл уксус кислотаси эритмаси ўлчаб олинади. Қон 0,02 мл миқдорда Сали гемометрдаги пипетка ёрдамида олинади ва эхтиёткорлик билан 3 % ли уксус кислота солинган пробиркага ўтказилади ёзилади. Бу 1: 20 га суюл. Камерани пастер пипеткаси ёрдамида тўлдирилади, бунда камеранинг бутун юзаси тўлиш керак. Ҳисоблаш одатдагидек, суюлтиришни ҳисобга олиш билан бўлади.   
      Катта ёшдаги соғлом хайвонларда лейкоцитлар сони: (минг) мкл ёки 109 (л да). 
      Йирик шохли ҳайвонларда 6,5 - 9,5, қўйларда 6,6 - 10,6, отларда 7,0 - 12,0, чўчқаларда 6,7 - 23,0, итларда 8,5 - 10,5, товуқларда 20,0 - 40,0.
		СУРТМА ТАЙЁРЛАШ ВА РАНГЛАШ
	Қон томчисини олиш учун қулоқ учига укол қилинади.
	Суртма тайёрлаш тез сифатли қилиниши керак (суртма текис ва бир хил бўлади) Предмит ойначаси чап қўлнинг ўртанчи ва катта бармоқлари орасига қисилади. Ўнг қўлда ёпқич ойна бўлади. Қон томчиси буюм ойначасига тегизган холда олинади. Ёпқич ойна қуйилгандан кейин, томчининг икки шиша орасига тарқалишига қулайлик яратади. (икки шиша орасидаги бурчак 45-50 га тенг)
	Қон ёпқич ойначасини харакатлантирилгандан кейин сузилади, лекин жарохатланмайди.
	Суртмани фиксация қилиш: алкоголь-эфир 10 минут.
Абсальют этил спирт - 20 минут.
	Суртмани Ромамонвский - Гимза бўйича ранглаш.
	Ишлатишдан олдин буёк хисоб бўйича 4 - томчисини 1 мл дистилланган сувга суюлтирилади. Бўяш 15-30 минут давом этади (иссик хароратда тезроқ қилиш керак). Айтилган вақт ўтгандан кейин буёк дистилланган сув билан ювилади ва суртма ўтказувчи қоғоз билан ёки вертикал қўйиш билан секин қуритилади.

40-41 ДАРС. ГЕМОГРАММАНИ ГЕМОЛИТИК ВА ЛЕЙКОЦИТЛАР КЎРИНИШИ БЎЙИЧА АНИҚЛАШ.
	Дарс ўтказиш жойи- кафедра лаборатория.
	Дарс жиҳозлари намойиш материаллари.
	1.  Микраскоп
2.	Иммерцион мой
3.	Лейкоцитлар профили (иқтисоси) ва лейкоситлар формуласи кўрсатилган жадвали.
I. Дарснинг мақсади.
1. Ҳар хил ҳайвонларнинг лейкоцитлар формуласини санаб чиқариш 
2. Йирик шохли ҳайвонларда лейкоцитларнинг профилини аниқлаш 
II. Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш
        1. Лейкоцитлар формуласи ва лейкоцитлар профили (кўриниши) ҳақида тушинча 
        2. Йирик шохли ҳайвонларда ва отларда лейкоформуланинг кўрсатгичлари
        3. Лейкоцитларнинг марфолгик ўзгаришлари 
        III. Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушинтириш
IV. Студентларнинг ишни бажариши  
Лейкоформулани аниқлаш 
          Айрим турдаги лейкоцитларни микраскопнинг иммерцион системасида синалади. Суртма 100 та, яхшиси 200 та ҳужайра саналиши керак. Меандер 4 майдонли ва муҳитнинг (суртма ўртасига йўналган 3 та перпиндикуляр чизиқ бўйлаб) усуллари бўйича санаш олиб борилади.
Соғлом ҳайвонлар лейкограммаси (% да)
Ҳайвонлар	Б	Э	Нейтрофиллар	Л	М	
			М	Ё	Т	С			
Йирик шохли ҳайвон	0,1-1,3	1-1,13	0	0	0-12	10-40	40-70	1-13	
Қўй	0,2-0,8	2-8	0	0	3-6	27-41	43-68	1,4-5	
От	0,1-1,2	1-7	0	0	1-7	41-59	31-49	1,5-4	
Чўчқа	0-2,4	0-6	0	0-42	1-7	18-60	20-65	0-4,2	
Ит	0,4-1,6	3-9	0	0	0-6	43-71	21-40	4-10	
Товуқ	1-3	6-10	-	-	0-1+	24-30+	52-60	4-10	
	+ сохта эонозофиллар
	Лейкоцитлар шаклини аниқлаш
	Лейкоцитлар турлари бўйича 200 та ҳужайра негизида аниқланади, шундан сўнг лейкоцитлар сонини куб мм да қайтадан саналади.
	Мисол: агар саналган 200 ҳужайрада 60 та лейкоцит бўлса, умумий лейкоцитлар сони 1 куб мм да 10000, бу формула қуйидагича
	200-60
	200-60
	1000-х 	Х= 200 х 60 = 6000
				2
	Кейин бошқа турларини санайдилар. Олинган маълумотлар нуқта билан махсус бланка графигида кўрсатилади.
	Нуқталар чизиғини бирлаштириб, график тасвир олинади бу лейкоцитлар профилидир. Бу эса ҳайвонда нисбий ёки абсалют лейкоцитозини аниқлашга ёрдам беради.
	V. Текшириш натижалари.
	Лейкоформуланинг кўрсаткичлари ва лейкоцитларнинг патологик ўзгаришлари 
        1.Лейкоцитлар  
          базофеллар
          эозинофеллар
          миелоцитлар
          ёш лейкоцитлар 
          таёқча ядроли
          сегминт ядроли
          лимфоцитлар 
          моноцитлар
          Тюрка ҳужайралари 
2. Патологик ўзгаришлар 
          Анизоцитоз
          Пайкилоцитоз
Лейкоцитлар профелини аниқлаш.
	Ана шу текширишларни лейкоцитар профилини чизиш 
	VI. якуний хулоса.

42-ДАРС ҚОН ЗАРДОБИДА УМУМИЙ КАЛЬЦИЙ 
МИҚДОРИНИ АНИҚЛАШ.
    	Дарс ўтказиш жойи - кафедра лабораторияси.
	Дарс жихозлари намойиш материаллари.
1.	Тўйинган шавел кислотасининг аммонийли сувдаги эритмаси.
2.	Калий пермонганатнинг сантинормал эритмаси.
3.	1:2 да суюлтирилган сульфат кислотаси
4.	Пробкалар
5.	Даражаланган пипетка 
6.	Штатив
7.	Сув хаммоми
8.	Химиявий термометрия
9.	Центрафуга 
10.	Қон зардоби
        
  I Дарснинг мақсади. Қон зардобидаги кальций миқдорини аниқлаш ва натижаларига клиник бахо бериш.
          II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш
               1 Кальцийнинг организимдаги физиологик ўрни
               2 Ҳар хил ҳайвонлар кон зардобидаги умумий кальций кўрсакичлари 
          III Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушинтириш.
          IV Студентларнинг ишини бажариш.
Қон зардобида де-Варда усули бўйича аниқлаш. Битта кичик центрафуга проберкасига 0,5 мл қон зардоби, бошқа пробиркага 0,5 мл қон зардоби қуйилади. Кейин хар бир пробиркага 0,5 мл тўйинган шавел кислотасининг аммонийли сув эритмаси қўши-лади.
        30 минутдан кейин пробиркалар 15 минут давомида центрафугаланади. Кейин зардоби пипетка билан олиниб, чўкмасига 1-2 мл дистилланган сув қўшилади ва яна 3-5 минут центрафугаланади.
Шундан сўнг суюқлик ажратиб олинади, чўкмага 0,3 мл сульфат кислотасининг сувда 1:2 суюлтирилгани қуйилади. Аралашма сув хаммомида 50-650 иситилади ва калий пермонганат-нинг санти нормал эритмаси билан пушти рангга киргунча титрла нади. (бу ранг икки минут давомида сақланади)
Кальций миқдори қуйидаги формулада миллиграм - процентларда хисобланади (а-к) х 2 х 0,2 х 100 бу ерда: а- зардобни титрлаш учун сарфланган пермонганатнинг санти нормал эритмасининг миқдори. 
к- дистилланган сувни титрлаш учун сарфланган пермонганат миқдори. 
0,2 - кальцийнинг миллиграмлардаги 1 мл пермонганатнинг сантинормал эритмаси миқдорига тўғри келади.
2-1 мл қон зардобидаги кальцийни аниқлаш учун кўпайтириладиган сон. 
100-100 мл. қон зардобида мг процентда ифодаланган кальций миқдорини аниқлаш учун кўпайтириладиган сон.
Вичев ва Каракашов бўйича қон зардобида умумий кальций миқдорини аниқлаш.
Материаллар билан таъминлаш: центрифуга, фото-электрокалорометр, микробюритка (2 мл), центрафуга пробиркалари, полиэтелиндан ясалган идишлар, қон зардоби учун даражаланган микропипетка ва пипеткалар (0,1, 1,5, 10 мл)
Кальцийни аниқлаш учун реактивлар дистилланган сув тайёрланади ва полиэтилен идишларда сақланади 0,1Н қон эритмаси, индекатор аралашмаси (1г флуроксион ва 100 г натрий нитрат ), 0,1 Н трилон Б эритмаси (37,21 г трилион Б ва 1 л сув), 0,001Н трилон Б эритмаси (1 мл 0,1 Н трилион эритмаси ва 100 мл сув), кальцийнинг асосий стандарт эритмаси (100-1200да 24 соат давомида қуритилган химиявий тоза CaCO3 2.497г + 8 мл концентрланган HCl ва 1 л сув) кальцийнинг стандарт ишчи эритмаси ва 9 мл, 1 мл эритмада 0,1 мг кальций сақланади.  
          Текшириш йули. Пробиркага 1 мл 0,1 Н қон эритмаси олинади ва оз миқдорда бир неча индикатор аралашмасидан олинади. Бунда оч пушти ранг ҳосил бўлади. Агар яшил ранг таратганда (эритмада Са борлигини билдиради). 0,001 Н трилон б эритмаси билан то оч пушти ранг ҳосил бўлгунча титрланади. 0,1 Н мл кальцийнинг стандарт ишчи эритмасини қўшганда яшил ранг таратади. 0,001 Н трилон Б эритмаси то оч пушти ранг ҳосил бўлгунча титрланади. Пробиркага 0,1 мл текшириладиган қон зардоби солинади. Нур таралган 0,001 Н трилон Б эритмаси билан ранг йўқолгунча титрланади. Хисоблаш қуйдаги формула олиб борилади.  
                         Х = А х 0,01 х 100  =   А  = 10     
                                       Б х 0,1            б    
           
               Бунда х - зардобдаги кальций миқдори, 100 мл да - мл ҳисобида. 
               А - 0,001 Н трилон Б эритмасининг миқдори, зардобни титрлашга сарфланган миқдори, мл.
Б-0,001 Н трилон эритмасининг миқдори, кальцийнинг стандарт ишчи эритмасини титрлаш учун сарфланган миқдор, мл
        0,01-0,1 мл кальций стандарти ишчи эритмасида бўлган кальций миқдори, мг.
	0,1- текшириш учун олинган қон зардоби миқдори, мл
	100- кальций миқдорини 100 мл ва ўтказиш учун коэффиценти.
	Кальций миқдорини қуйидаги формулада хам аниқланади. (м моль л)    
	
                        Х = А х 0,01 х 1000 =А х 2,5	
	                                Б х 0,1 х 40,08         Б
	Бунда Х-зардобдаги кальций миқдори, м моль/л
	40,80- кальцийнинг нисбий малекуляр оғирлиги, умумий кальций миқдори (мг-100 мл да)
	Йирик шохли ҳайвонларда 10,1-12,5, отларда 12,0-15,0 чўчқаларда 10,5-12,5, товуқларда 11,0-15,0
	V.Натижалар 
	Кальций миқдори (мг %)
	VI. Якуний хулоса.

43-ДАРС. ҚОН ЗАРДОБИДА АНОРГАНИК ФОСФОРНИ АНИҚЛАШ.
	
Дарс ўтказиш жойи кафедра лабораторияси	
	Дарс жихозлари намойиш материаллари, хайвонлар.
        1.Реактивлар: 20% ли уч хлорли уксус кислота эритмаси: молебдин реактиви  (буни 5 г молебдат аммоний ва 60 мл дистил-ланган сув ва 15 мл концентрланган H2SO4 ва 25 мл дистилланган сув аралашмалари - 83 - қўшилишидан тайёрланади). 1 % ли аскорбин кислота эритмаси 0,1 H HCl эритмаси, фосфорнинг асосий стандарт эритмаси (4,394 г - KH2PO4) эксикаторга H2SO4 устида доимий огирликга келиши учун қуритилади ва 1 л дистилланган сув хам қўшилади. Фосфорнинг стандарт ишчи эритмаси (2 мл асосий эритма ва дистилланган сув то 100 мл + 20 мл 20% 3 хлорли уксус кислотаси эритмаси) 3 мл эритмага (0,5 мг фосфор сақланади), дистилланган сув.
	2. Пробиркалар
	3. Даражаларга бўлинган пипетка 
	4. Беззол фильтрлари 
	5. Варонка 
6. Фотоэлекторонкалорометр 
          7.  Штативлар
          8.  Қон зардоби
          I. Дарснинг мақсади. Қон зардобида анорганик фосфорни аниқлашни ўрганиш ва текшириш натижаларига клиник баҳо бериш.
II. Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш 
        1 Фосфорни организимдаги физиологик ахамияти 
        2 Ҳар хил ҳайвонлар қон зардобидаги неорганик фосфор кўрсатгичлари ва ўзгаришлари 
        III. Муалим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушунтириш
IV. Студентларнинг ишни бажариши
	Қон зардобида фосфорни аниқлаш (Аммон ва Гинсбург бўйича С.А. Ивановский модефикацияси)
        Центрифуга пробиркасига 3 мл дистилланган сув, 1 мл текшириладиган зардоб ва 1 мл 20 % уч хлорид уксус кислотаси эрит маси солиниб, яхшилаб аралаштирилади. 15 минутдан кейин 3000 айл/минда 15 минут давомида центрофугаланади (ёки беззол фильтри орқали фильтрланади). Кейин пробиркага 2 мл центрифуга (ёки фильтрат) 0,5 мл молебдин реактив, 1 мл 1% ли аскорбин кислота эритмаси ва 6 мл дистилланган сув солинади. Бир вақтнинг ўзида бошқа пробиркага 3 мл фосфорнинг стандарт ишчи эритмаси ва 0,5 мл молебдин реактиви 1 мл 1% аскорбин кислота эритмаси ва 5,5 мл дистилланган сув солинади 10 минутдан кейин ҳар иккала пробиркадаги суюқлик фотоэлектро-колораметрда яшил рангли фильтрда 10 мм кенгликдаги кюветаларда коллорометрланади. 

 Хисоблаш қуйдаги формула бўйича аниқланади.  
        Х = Ех х 0,05 х 100   =   Е х 10 
                          Ек х 0,5                    Ек    
	Бунда Х- текшириладиган зардобдаги фосфор миқдори 100 мл да мг хисобида 
           Ех - зардоб центрофуга пробасининг оптик зичлиги 
           Ек - фосфорнинг стандарт эритмасининг оптик зичлиги 
	0,05 анализ учун олинган фосфорнинг стандарт ишчи эритмасидаги фосфорт миқдори, мг 
  	0,5 - коллорометрик текшириш учун олинган зардоб миқдори 
  	100 - 100 - мл қон зардобидаги фосфорни хисоблаш учун коэффицент 
          Катта ёшдаги ҳайвонларда нормада қуйдаги фосфор миқдори сақланади: (100 мл да мг хисобида) 
          Йирик шохли ҳайвонларда 5,0- 6,5; чўчқаларда - 7,7 - 9,5; отларда 5,1 - 6,0; қушларда 5,6 - 8,0; қўйларда 4,5 - 7,5;  
	V текшириш натижалари. 
	Анорганик фосфор миқдори (мг) %
	VI Якуний хулоса 

44-ДАРС. ҚОН ЗАРДОБИНИНГ КАРАНТИН ВА КИСЛОТА 
СИГИМИНИ АНИҚЛАШ

	Дарснинг ўтиш жойи - кафедра лабораторияси, 
	Дарс жихозлари - намойиш материаллари хайвонлар 
	1. бедистилланган нетрол сувда таёрланган 0,5 % тоза натрий хлор эритмаси 
	2. Хлорид кислотанинг сантинормал эритмаси 
	3. Индекатор 1% ли олизаринратнинг сувдаги эритмаси
	4. Петролей эфири     
	5. Спирт 
	6. Бихромат калийнинг стандарт ишчи эритмаси        
7. Дистилланган сув 
8. Пробиркалар 
9. Пипеткалар 
10. Ҳар хил ҳайвонлар қон зардоби
 	11. Фотоэлектроколорометр
12. Штативлар 
           Хамма ишлатадиган идишларни нетролизация қилиш учун хром аралашмаси билан ишлов берилади
I. Дарснинг мақсади 
	1. Қонда кислота сиғими текширишни ўрганиш. 
          2. Қон зардобида каротинни аниқлашни ўрганиш ва анализ натижаларига клиник бахо бериш. 
        II. Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш.        
          1. Кислота сиғими нима ва ҳар хил ҳайвонларда нормал кислота сиғими кўрсаткичлари.    
        2. Кислота - ишқор муносабатининг бузулиш хиллари. 
        3. Каротиннинг физиологик роли, ҳайвонларда норма ва патологияда каротин миқдори.       
        III. Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушунтириш.  
        IV. Студентларнинг ишни бажариши 
        Қон зардобининг кислота сиғими Вельтман ва Климеш бўйича Н.А. Раевский модификациясида аниқлаш.    
        Иккита бир хил диаметрдаги пробиркага 2 мл 0,5 % натрий хлорид эритмаси ва 2-3 томчи олизаринрот эритмасидан томизилади шундан сўнг пробиркалардаги суюқликлар сарғиш кўкимтир рангга киради. Зардоб солинган пробирка суюқликни Мора бюреткасидаги сантинормал хлорид кислотаси билан титрланади. Пробиркага хлорид кислота сола бошлангандан бошлаб суюқлик ранги, зардоб солинмаган суюқлик рангига ўхшаб қолади, қайсики суюқликлар миқдорини тенглаштириш учун зардоб суюқликка титрлаш натижасида 0,5 % ли натрий хлор эритмаси солинади. Ҳар иккала пробиркада суюқлик ранги бир хил бўлгандан кейин титрлаш тўхтатилади.
        Кислота сиғими қуйидаги формула билан аниқланади.

	Х=а х 0,4 х100 = а х 200
		0,2

	бунда Х - қон зардобининг кислота сиғими, 100 мл да мг ҳисобида.
	А - 0,01 Н НСl, титрлашга сарфлангани, мл
   0,4 - миқдори, 1 мл 0,01 H HCЕ эритмасининг эквиваленти.  
   0.2 - HCl эритмасининг зардобдаги миқдори, текшириш учун олинган, мл.
   100 - кислота сиғимини 100 мл қон зардобига ўтказиш учун коэффециент 
	Қон зардобида ишқор запасини И.П. Кондрахин бўйича аниқлаш.
	Идишлар: жуфт колбалар пипеткалар
	Реактивлар: 
	1. 0,01Н              эритмаси 
	2. 5%                  эритмаси
	3. 1% Фенолфталиннинг спиртдаги эритмаси
	4. 0,01 Н             эритмаси 
	Текшириш йўли: колбанинг бир қисмига 0,5 мл қон зардоби солинади ва ёпқич билан махкамланади. Колбанинг иккинчи қисмига 2 мл 0,01 Н натрий ишқори олинади ва ёпқич билан ёпилади. Кейин колбанинг биринчи қисми осилади, у ерда қон зардобидаги 1 мл 5 % сульфат кислота солинади ва тезда ёпқич билан ёпилади. Айланма харакатлар билан қон зардоби кислотани аралаштирилади. Реакция бориш давомида 3-4 марта аралаш тирилади.
	Мустақил текшириладиган пробикага 2 мл 0,01 Н ли натрий ишқор эритмаси солинади ва ёпқич билан ёпилади. Колбанинг 2-қисмга 1 мл 5 % ли сульфат кислота солиниб ёпқич билан ёпилади. Ёпишдан олдин ёпқичлар дистилланган сув билан намланади.
	Аниқ натижа олиш учун зардоб намунасини иккита жуфтлашган колбага текширилади. Мустақил текшириш 3 та жуфтлашган колбаларда ўтказилади.
	4-6 соатда (12 соатгача мумкин) кейин колбалар очилади, қайси бирида эритмаси бўлса шунча 1 томчи 1% ли фенолфталиннинг спиртдаги эритмаси томизилади ва аралаштирилади (қизил ранг хосил бўлади)
	Шундан сўнг суюқлик колбада 0,01 Н H2SO4 эритмаси билан рангсизлангунча титрланади, қайсики бунда Рн 8 бўлади. Титрлашни хамма пробиркаларда эхтиёткорлик билан бир хил тезликда ўтказилади.
	Ҳисоблаш қуйидаги формула билан олиб борилади.

	Х = (а-б) х 0,224 х 200 = (а-б) х 44,8

	Бунда Х - ишқор запаси (СО2 нинг хажмдаги % ни) 
	А- 0,01Н сульфат кислота эритмаси текшириладиган пробага  сарфланган титрлаш миқдори.
	Б- 0,01 Н сульфат кислота эритмаси, мустақил проба учун сарфланган титрлаш миқдори.
	0,224- 0,01 Н сулфат кислота эритмасини шу реакциядаги СО2 ўтказиш сони.
	200- 100 мл - анализ учун олинган қонни қон зардобига ўтказиш учун коэффецинти.
	Қоннинг нормал кислота сигим (100 мл да мл/г хисобида) 
	Йирик шохли ҳайвонларда 460-540; қўйларда 460-520; эчки 380-520; от 500-600; чўчқа 500-600; ит 450-550
	Қон зардобида каротинни аниқлаш
	(В.Ф.Корамислов ва Л.А.Кудравцева бўйича) 
	Пробиркага 1 мл қон зардоби ва 3 мл 95% ли этил спирти солинади ва шиша таёқча билан аралаштирилади. 6 мл Петролейн эфири солинади 2 минут давомида охиста силкитилади ва пробирка девори бўйлаб 0,5 мл дистилланган сув юборилади, буни органик аралашмаси ва суви аниқ ажралгунгача қуйилади. Шундан сўнг эхтиёткорлик билан 4,5-5 мл каротин экстракти солинади кюветага ўтказилади.
        Петролейн эфирига (бензин) қарши 1 см ли кюветага кўк рангли ёруғлик фильтрига фотоэлектроколорометр билан калорометрланади. Бир вақтнинг ўзида бихромат калий эритмасининг стандарт ишчи эритмаси ҳам калорометрланади. (5 мл дистилланган сув билан 5 мл бихромат калийнинг асосий эритмаси аралаштирилади) 
	Хисоблаш учун қуйидаги формула бажарилади.

	Х = А х 1,248
	        Б 

Бунда Х- қон зардобидаги каротин миқдори 100 мл да мг хи-собида 
         А) текшириладиган пробанинг оптик зичлиги 
	Б) бихромантнинг стандарт ишчи эритмаси оптик зичлиги 
	1,248 - каротиннинг мг хисобида 100 мл қон зардобида ўтказиш учун коэффицент. 
	Соғлом ҳайвонлар қон зардобидаги каротин миқдори (100 мл да мг хисобида): йирик шохли ҳайвонларда 0,5-2; қўйларда 0-0,02; чўчқада 0-0,01; отларда 0,02-0,175
	V. Текшириш натижалари 
1.	Қон зардобидаги кислота сиғимининг кўрсаткичлари 
2.	Қон зардобида сақланадиган каротин миқдори
VI. Якуний хулоса

45-46 ДАРС. ҚОН ЗАРДОБИДА БИЛИРУБИН ВА УМУМИЙ  ОҚСИЛНИ АНИҚЛАШ.

Дарс ўтказиш жойи кафедра лабораторияси 
Дарс жихозлари намойиш материаллари ҳайвонлар 
1. Реактивлар: 1 г сульфатив кислота, 10 г хлорид кислота олиш солиштирма оғирлиги 1,19   200,0  дистилланган сув 
2. Натрий азот кислотаси (азотистекислий натрий) 100 мл дистилланган сув. Текширишдан олдин аралашма қуйдаги ҳисобда таёрланади. 10 мл биринчи реактивдан ва 0,3 ёки 0,6 мл 2-  реактивдан. 
	3. Пробиркалар 
	4. Даражаланган пипетка 
	5. Штатив 
	6. ИРФ - 12 рефрактометр 
	7. Чайқаладиган идишчала 
	8. Кўз пипеткалари
	9. Спирт, эфир 
10. Пахта 
11. Қон зардоби
12. Қон зардобининг физиологик эритмаси
13. 960 спирт
14. 20% уч хлорли уксус кислота эритмаси
15. Фильтр қогоз 
	16. Варонка
       I. Дарснинг мақсади қон зардобида билирубин ва умумий оқсилни аниқлашни ўрганиш ва текшириш, натижаларига клиник баҳо бериш
	II. Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш
1. Қон зардобидаги билирубин миқдорини, ҳар хил сариқликларни фарқлашдаги ахамияти
2. Соғлом ҳайвонлар қон зардобида умумий оқсил кўрсаткичлари ва ўзгаришлари.
III. Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушунтириш
IV. Студентларниг ишни бажариши
Қон зардобида билирубинни сифатий аниқлаш (Ванден Брич бўйича)
        2 та майда пробирка олинади.
Биринчисига 05 мл текшириладиган зардоб ва 0,03 мл диазареактив аралашмаси, иккинчисига 0,5 мл зардоб 0,5 мл 960 спирт ва 0,3 мл диазореактив аралашмаси қуйилади. Иккинчи пробир-кага спиртни қуйишдан мақсад воситасиз (непрямой) билирубинни қон глабулини билан қўшилишини бузишдир.
Пробиркада сақланадиган суюқликларини тоза шиша таёқча билан аралаштирилади. Пушти ранг биринчи пробиркада билвосита ва иккинчи пробиркада воситасиз эканлигини кўрсатади. 
        	Миқдорий аниқлаш. (Бокальчук бўйича) 
Зардобни қисқа суюлтириш учун 6 та кичик пробирка олинади ва ҳар қайсига биринчидан ташқари 0,5 мл ош тузи физиологик эритмаси солинади, кейин биринчи ва иккинчи пробирка-га 0,5 мл текшириладиган зардоб солинади. 
Иккинчи пробиркадаги зардобни физиологик эритма билан яхшилаб аралаштирилади, шундан сўнг 0,5 мл аралашмадан 3 - пробиркага ўтказилади ва шундай яхшилаб аралаштирилади, 3 - пробиркадан 0,5 мл аралашма 4 - пробиркага ўтказиб ва шу ҳолда давом эттирилади. Оҳирги пробирка қолдиғидан 0,5 мл чайқатиладиган идишчага солинади натижада суюлтириш бўлади. 
        Пробирка номери 1 2 3 4 5 6 
        Суюлтириш даражаси: 1 2 4 8 16 32 
	Шундан сўнг ҳар бир пробиркага 0,5 мл абсалют эритма ёки 960 спирт қўшилиб силкитилади ва билирубиннинг спиртка билан оқсил аралашмаси ҳосил бўлган. Суюқликда хиралашган оқсил чўкмасига 0,5 мл диазореактив аралашмаси қуйилади ва шиша таёқча билан эхтиёткорлик билан пробиркадаги суюқлик аралаштирилади. Реакция натижасида қон зардоб пушти рангга киради. Реакция охири ҳар хил пушти ранг берган суюлтириш ҳисобланади. Суюлтириш даражасини 0,016 кўпайтирилиб 2 мл қон зардобдаги билирубиннинг 2 % ли миқдори аниқланади. 1 пробир када бу миқдор 1,6 мг % ташкил қилади. 2 чисида 3,2; учунчисида 6,4; тўртинчисида 12,8; бешинчисида 25,6 ва олтинчисида 51,2 мг ни ташкил қилади. 
        Қон зардобидаги билирубинни аниқлаш (Казаков бўйича) 8 та тоза ва қуруқ пробиркаларни штативга ўрнатилади. Кейин хар бир пробиркага 0,5 мл дан текшириладиган зардоб солинади ва аралаштирилади. Шу пробиркага пипетка ёрдамида 0,5 мл аралашма олиб иккинчи пробиркага солинади, иккинчи пробиркадан 0,5 суюқлик олиб ва шу тартибда давом эттирилади. Охирги пробиркадан 0,5 мл аралашма олиб керакли идишга солинади. Шундай қилиб зардоб икки марта суюлтирилиб олинади. 
        Кейин хар бир пробиркага 1 мл 20 % ли уч хлоридли уксус кислота солинади ва яхшилаб силкитилади.             
	 Шундан сўнг пробиркадаги суюқликни олдиндан тайёрлаб қўйилган фильтр қоғоздан тайёрланган қоғозга солинади, қайсики уларда қон зардобининг суюлтирилиши кўрсатилган бўлиши керак. 
	Варонкани қуритиш учун хона темпратурасида қуритилади. Реакция натижаси кейинги кунда ҳисобланади. 
	Реакция охири бўлиб, фильтрдан яхши фарқланадиган яшил ранг хосил бўлиши хисобланади. 

	Хисоблаш учун қуйдаги жадвал ишлатилади.    

Пробиркалар
номери	Суюлтириш
Даражаси	100 мл қон зардобидаги билирубин миқдори	
1	2	3,2	
2	4	6,4	
3	8	12,8	
4	16	25,6	

	Қон зардобида билирубинни Ендрашик Клеггори ва Гроф бўйича аниқлаш. 
	Идишлар: ўлчамли колбалар, микропипеткалар ва пипеткалар.    
	Реактивлар:
	1 Кафеин реактиви 5 г тоза кафеин, 7,5 г натрий бензоат, 12,6 г натрий ацетат, (100 мл дистилланган сув), 0,9  % ли эритма.   
	2 Диазо аралашмаси (диозореактив 1 - 5 г сульфаниль кислотаси иситиб 400 мл дистилланган сувда хамда 15 мл НСЕ ва сув билан 1 л га келтирилади (диазореактив П - 0,5 г натрий нитрат ва 100 мл гача сув, ишдан олдин 10 мл диазореактив 1 ва 0,3 мл диазореактив П аралаштирилади). 
	3 Гидрокарбонат спирт эритмаси (60 мг натрий гидрокарбонат 0,3 г NaСl 25 мл дистилланган сув ва 75 мл этил спирт)
	4 Билирубин
	5 Хлороформ 
	Текшириш йўли. 3 та пробиркага 0,5 мл дан зардоб солинади, 0,9 % ли да икки марта суюлтирилади, кейин биринчи пробиркага (контроль) 1,75 мл кофеин реактиви ва 0,25 мл 0,9 % ли NaCl солинади ва калориметрланади, иккинчи пробиркага (билвосита билирубин) 1,75 мл 0,9 % ли NaCl ва 0,25 мл диазо- аралашмаси қуйилади, 5 минутдан кейин калориметрланади. 15 минут давомида учунчи пробиркага (умумий билирубин) 1,75 кафеинреактиви ва 0,25 мл диазоаралашма солиниб, 20 минутдан кейин калораметрланади. Калораметрлаш яшил рангли ёруғлик фильтрда 5 мм кюветада дистилланган сувга қарши ўтказилади. 
	Текшириш натижасида олинган воситасиз ва умумий билирубин оптик зичлик кўрсаткичларидан, мустақил текширилганни нг оптик зичлиги айрилади. 
	Калибрли график бўйича умумий ва воситасиз билирубинни 100 мл да мг ёки ммоль/л хисобида топилади, уларнинг орасидаги фарқ билан воситали билирубин миқдорини 100 мл да - мг ҳисобида ёки ммоль/л ҳисобида топилади.  
	Калибрлик графикнинг жойлашиш методикаси қуйидагича: Ўлчаш колбага 10 мг тоза билирубин ва 100 мл бўлгунча хлороформ солинади (1 мл эритма 0,1 билирубин сақлайди) Пробир када билирубин миқдори қуйдаги миқдорларда белгиланади (мг): 0,05, 0,1, 0,15, 0,2, 0,25, 0,3 Бу пробиркаларда сақланадиган билирубин миқдори қуйдаги (мг), 0,005, 0,01, 0,015, 0,02, 0,025, 0,03. охирги 3 та пробиркадаги сақланадиган моддаларни иссиқ сув хаммомида то 0,1-0,15 мл хажмигача парлантирилади. Шундан кейин хар бир пробиркага 0,75 мл гидрокарбонат спирти, 2,5 мл тоза этил спирти, 0,5 мл диазоаралашма солинади. 15 минутдан кейин 2 мл кофеин реактиви (умумий хажми 5 мл) солиниб дарров сувга қарши калориметрланади.   
        Ордината чизиғи бўйича оптик зичлик кўрсатгичлари қуйилади, абцисс чизиги бўйича билирубин миқдори қуйилади. Бу кўрсатгичларда 100 мл да мг хисобида бериш учун билирубин миқдори ҳар бир пробиркада 200 га кўпайтирилади, қайсики анализ учун 0,5 мл зардоб олинади. Биринчи пробирка 1 мг га, ик кинчи 2 мг га, учунчи 3 мг га, тўртинчи 4 мг га, бешинчиси 5 мг га, олтинчиси 6 мг га 100 мл қондаги билирубин ёки 17,1: 34,2, 51,3, 68,4, 85,5, 102,6 мк (моль) л га тўғри келади зардобнинг 2 марта суюлтирилиши хисобга олинмайди, чунки стандарт пробанинг хажми текшириладиган проба 2 марта ортиқ.
	Соғлом ҳайвонлар қон зардобида сақланадиган билирубин миқдори (100 мл да мг хисобида): Йирик шохли ҳайвонлар 0,11 - 0,48, отлар 0,62 - 1,42, қўйлар - 0 - 0,39, итлар - 0,12 - 0,14, товуқлар, 0,1 - 0,35.
	Рефрактометрик усул билан қон зардобидаги умумий оқсилни аниқлаш. 
	Ёруғлик нурларини синиш (рефракция) кўрсатгичлари хар моддаларнинг характерли катталиги ҳисобланади. Моддалар концентрацияси билан рефракция даражаси орасида боғланиш бор, шунинг учун ҳам буни қон зардобидаги оқсилни аниқлашда фойдаланадилар. 
	Биринчи асбобни ишга тайёрлайдилар.  
	Призма иситиш учун резина труба орқали доимий иссиқликдаги (+200) сув юбориб турилади. 
	Идишдан олдин ўлчагични юқори қисмидаги бошчаси очилади. Ўлчагич призманинг юқори қисмига шиша таёқча билан бир томчи зардоб томизилади ва бошчаси ёпилади. 
	Кўрув трубасининг окуляридан қараб, чап томондан мехавик билан буралади. Бунда ёруглик ва сояликнинг чегараси топилади. Мехавик билан ўнг томондан рангли таъсвир йўқотилади.   
	Сўнг махавик билан чап томонда турнинг кесишган чегараси аниқланади ва синиш кўрсатгичларини шкаладан ажратган ҳолда ҳисобланади. 
	Текшириладиган зардобда оқсил миқдорини махсус жадвал билан хисоблайдилар.  
	Қон зардобининг синиш коэффиценти ва унга тўғри келадиган умумий оқсил миқдори. 

Рефрактометр
кўрсат гичлари	Оқсил г
100 мл	Рефрактометр
кўрсат гичлари	Оксил г
100 мл	Рефрактометр
кўрсат гичлари	Оксил г
100 мл	Рефрактометр
кўрсат гичлари	Оксил г
100 мл	
1.3427
1.3481
1,3435
1,3439
1,3443
1,3446
1,3450
1,3454
1,3458
1,3460
1,3461
1,3462
1,3463
1,3464
1,3465
1,3466
1,3467
1,3468
1,3469
1,3470
1,3471
1,3472
1,3473
1,3474
1,3475
1,3476
1,3477
1,3478
1,3479
1,3480	3.84
4.16
4,38
4,60
4,81
5,03
5,25
5,47
5,68
5,92
5,97
6,02
6,07
6,12
6,18
6,23
6,29
6,34
6,40
6,45
6,50
6,55
6,60
6,65
6,71
6,77
6,82
6,88
6,93
7,04	1.3481
1.3482
1,3483
1,3484
1,3485
1,3486
1,3487
1,3488
1,3489
1,3490
1,3491
1,3492
1,3493
1,3494
1,3495
1,3496
1,3497
1,3498
1,3499
1,3500
1,3601
1,3502
1,3503
1,3504
1,3505
1,3506
1,3507
1,3508
1,3509
1,3510	7.10
7.15
7,20
7,25
7,31
7,36
7,42
7,48
7,54
7,59
7,63
7.68
7,73
7,79
7,83
7,91
7,96
8,06
8,12
8,17
8,23
8,28
8,33
8,38
8,44
8,49
8,55
8,61
8,71
8,76	1.3511
1.3512
1,3513
1,3514
1,3515
1,3516
1,3517
1,3518
1,3519
1,3520
1,3521
1.3522
1,3523
1,3524
1,3525
1,3526
1,3527
1,3528
1,3529
1,3530
1,3531
1,3532
1,3533
1,3534
1,3535
1,3536
1,3537
1,3538
1,3539
1,3540	8.82
8,87
8,92
8,97
9,03
9,08
9,14
9,20
9,26
9,35
9,41
9.46
9,51
9,57
9,63
9,68
9,73
9,78
9,84
9,89
9,94
9,99
10,05
10,10
10,17
10,23
10,28
10,33
10,39
10,44
	1.3541
1,3542
1,3543
1,3544
1,3545
1,3546
1,3547
1,3548
1,3519 1,3550
1,3551
1,3552
1,3553
1,3554
1,3555
1,3556
1,3557
1,3558
1,3559
1,3560
1,3561
1,3562
1,3563
1,3664
1,3565
1,3566
1,3567
1,3568
1,3569
1,3570	10.49
10,54
10,601
10,64
10,70
10,75
10,80
10,88
10,90
10,98
11,04
11,09
11,15
11,21
11,26
11,30
11,37
11,42
11,47
11,52
11,57
11,62
11,67
11,71
11,77
11,82
11,87
11,93
11,98
12,04	

47-ДАРС. ТРОМБОЦИТЛАР МИҚДОРИНИ ХИСОБЛАШ.
               Дарс ўтказиш жойи - кафедра лобараторияси.  
               Дарс жихозлари - намойиш материаллари хайвонлар.     
                         1. Микроскоп 
                         2. Гаряев хисоб камераси 
                         3. Эритроцитлар учун меланжер  
                         4. Ёпқич ойна
                         5. Буюм ойна
                         6. Иммерсион ёг
                         7. Силлиқланган шиша 
                         8. 14 % магнезий сульфат кислота эритмаси   
                         9. Суртмани фиксация қилиш учун аралашма   
                         10. Май-Грювальд бўёги ёки Гимза бўёги
                         11. Спирт эфири  
                         12. Шиша таёқча 
                         13. Дистилланган сув   
                         14. Лейкоцит учун меланжер 
                         15. Резина ёпқичли лаборатор пробиркаси 
                         16. 1 ва 5 мл га даражаланган пипетка  
                         17. Сали гемометрдаги пипетка 
                         18. 0,85 % NaCl эритмаси 
                         19. 3 % ли уксус кислота эритмаси 
                         (Тюрка суюқлиги) ҳайвонлар.       
        I. Дарснинг мақсади
        Товуқлар тромбацитни санаш методикаси.      
        II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш.   
        1 Товуқларда тромбацит кўрсатгичлари ва соғлом ҳайвонларда қон пластинкалари миқдори.     
        2 Тромбацитларнинг физиологик ва патологик ошиши ҳамда камайиши
        III Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушунтириш.
        IV Студентларнинг ишни бажариши.   
        Терини укол қиладиган жойи спирт билан кейин эса эфир билан тозаланади. 14 % ли магнезий сульфат (сернокислой магнезий) эритмаси бир неча томчи укол қилинадиган тери юзасига томизилади, укол магнезий 
сульфат эритмасини устидан қилинади ва келган қон томчи игна учи билан ёки ингичка шиша таёқча ёрдамида эритма билан аралаштирилади.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               
        Аралаштирилгандан кейин буюм ойначасига суртма тайёрланади, маҳсус аралашма билан фиксация қилинади. Махсус аралашманинг таркиби: 0,1 - сулема, 6 - томчи музли уксус кислота, 100 мл - абсолют спирт, Паппенгейм билан бўялади ва суртма Май - Грювальд бўёғи билан қопланади ва 3 минут қолдирилади, кейин тенг миқдордаги дистилланган сув қўшилади. 3 минутдан кейин аралашма тўкилади.  
        Шундан сўнг қуримаган суртма устига янги таёрланган Гимза бўёғи (10 - 15 мл сувда) қуйилади ва суртма 30 - 60 минут бўялади. Гимза бўёғи билан оддий қон препаратларига қараганда 2 - 3 марта кўпроқ рангланади.  
        Қон пластинкаларини хисоблаш. Фотоакуляр ойначасининг иммерсион системаси ёрдамида саналади. 1000 та эритроцит ва тромбацит саналади. 1 куб мм текшириладиган қондаги эритроцитлар миқдорини билган ҳолда тромбацитлар миқдори аниқланади - эритроцитлар сонини 1000 та бўлиб тромбацитлар сонига кўпайтирилади. Хар 1000 та топиб саналган эритроцит ҳисобига. 
                         Тромбацитларни санаш.  
                         (Хауке бўйича)
        1 мл ли шприцга 0,5 мл трилон Б ва 0,5 мл вена қони олинади ва (1:1 нисбатда суюлтирилади) аралаштирилади хамда дарров каттароқ идишга ўтказилади ва резина ёпқич билан ёпилади. Қон санашдан олдин пробиркага бир неча соат сақланади. Санашдан олдин қон аралаштирилади ва лейкоцитлар меланжернинг бир (1) белгисигача қон олинади, кейин икки белгисига 1 % ли оксалат аммоний эритма олинади, ва  (қон 1:20 суюлтирилади) аралаштирилади. Меланжер 20 минут қолдирилади (бунда эритроцит гемолизи боради). Меланжер 2-3 минут силкитилади, аралашманинг 3 томчиси пахтага томизилади, кейинги томчи ҳи-соб камерасига юборилади, қайсики буни 10 минут нам камерага (Петри косачаси билан хўл пахта) тромбацитларни  камера тубига чўкиш учун қуйилади. Тромбацитлар 16 та майда квадратга бўлинган бешта катта квадратда 40 - обьективда ва 7-окулярда рангли фильтр аралашмасида саналади. Тромбацитларни ҳисоблаш қуйдаги формула билан олиб борилади. 
                         Х = АБ   = 100 А 
                                ВГ
        Бунда Х - 1 мкл қондаги тромбацитлар сони.  
               А) битта катта квадратда саналадиган тромбацитлар сони. 
               Б) қонни суюлтириш даражаси (20) 
               В) бешта катта квадратдаги кичик квадратлар сони. 
               Г) хисоб камерасининг майда квадратларга нисбатан хажми (1) 4000 мкл)  
               2 - 4 мкм диаметрдаги овал ёки юмалоқ формадаги тромбацитлар сонини хисоблаш. 
        Морфологик жихатдан уларда периферик-донасиз қисми ва ички оз миқдорда гранула сақлайдиган қисмлари фарқланади.  
        Тромбацитлар қон суртмасида ёки Горяев камерасида саналади. 
        Эритроцитлар меланжерига одатдаги усул билан 0,5 белгисигача қон олинади ва уни эритроцитларни суюлтириш билан 200 марта тромбацит учун суюлтирилади (3,8 г лимон натрий кислотаси, 0,57 хлорид кислотаси ва 0,15 г метилен кўки 100 мл дистилланган сувга аралаштирилади. Эритма қайнатилади, совитилади фильтрланади ва унга 2-3 томчи мустахкам формалин қўшилади), меланжер 10 минут тромбацитларни метилен кўки билан бўялиш учун қолдирилади. Эритма қайтадан аралаштирилади ва Горяев камерасининг одатдаги усули тўлдирилади.  
        Микроскопни ўртача кўринишда (15-90) 25 та катта квадрат турларда тромбацитлар саналади. 
        Тромбацитлар камерада эритроцитлар орасида тенг ҳолда кўк палахта шаклида тарқалади. 1 куб мм қондаги тромбацитлар миқдори қуйидаги формулага мувофиқ топилади.  
                         а х 4000 х 200
                                    1400
        Товуқларда қон хужайраларнинг миқдорини санаш усули. (К.С. Фомина ва В.И. Шиелкова бўйича)
        Меланжернинг 0,5 белгисигача қон олиниб, кейин 101 белгисигача 0,1 % азур П эритмаси 0,85 % натрий хлор эритмаси олинади (1: 200 да суюлтирилган).
        Силташ билан меланжер 1-2 минут аралаштирилади, биринчи 3-4 томчи пахтага томизилиб, кейинги томчи хисоб камерасига юборилади. Аввал микроскопнинг + 40 обьективи ва +7 окулярида эритроцитлар Горяев тўрида 5 катта квадратда ва хар бир диагнал бўйича жойлашган 16 та майда квадратга бўлинган квадратларда саналади. Эритроцитлар овал шаклли, ядроли, рангсиз, бошқа қон элементларига қараганда каттароқ бўлади. Хисоблаш қуйдаги формула билан аниқланади.   
                         Х = А х 1000   
        Бунда Х - 1 мкл қондаги эритроцитлар сони.  
        А - 5 та квадратларда саналган эритроцитлар сони.     
        1 л қондаги эритроцитлар миқдори қуйдаги формула билан аниқланади.
                         Х = А х 1010         
        Тромбацитлар 100 та катта квадратларда саналади. Тромбацит овал, рангланган, яхши контурланган, қоннинг энг кичик элементлардан ҳисобланади.     
                         Х = А х 500  
        Бу ерда Х - 1 мкл қондаги тромбацитлар миқдори.    
        А - 100 та катта квадратда саналган эритроцитлар миқдори.     
        1 л қондаги тромбацитлар миқдори. 
                         Х = А х 5 х 108 
        Лейкоцитлар 100 та катта квадратларда саналади. Лейкоцитлар юмалоқ, эритроцитлардан кичик. Тромбацитлардан катта, бўялган бўлади.              
        Ҳисоблаш қуйдаги формула билан олиб борилади.  
                         Х = А х 500 
        Х - 1 мкл қондаги лейкоцитлар  миқдори.    
        А - 100 катта квадратларда саналган лейкоцитлар сони. 
        1 л қондаги лейкоцитлар қуйидаги формула билан ҳисобланади. 
                         Х = А х 5 х 108
        V Хисоблаш натижалари.  
        Тромбацитлар      
        VI Якуний хулоса.    

VII  РЕНТГЕНОДИАГНОСТИКА.

48-ДАРС. РЕНТГЕН ҚУРИЛМАЛАРИ ВА РЕНТГЕН АППАРАТИ
ҚУРИЛМАЛАРИ, РЕНТГЕН ХОНАСИНИНГ ЖИҲОЗЛАРИ
БИЛАН ТАНИШИШ ВА РЕНТГЕН НУРЛАРИДАН
ҲИМОЯЛАНИШ ЙЎЛЛАРИ.

        Дарс ўтказиш жойи - рентген хонаси.     
        Дарс жихозлари - намойиш материаллари, ҳайвонлар.    
               1 Рентген аппаратлар: отанционар ва харакатланувчи.
               2 Рентген трубкалари.    
               3 Рентген трубкаларининг расми, схемаси.    
               4 Кассеталар.    
               5 Рентген нурларининг шахсий химоя қилиш воситалари.  
               I Дарснинг мақсади.  
               1 Рентген хонаси билан танишиш.     
               2 Хар хил рентген аппаратларининг тузилишини ўрганишни РУД - 100 - 40,8 л 3 (Арман - 1) 
               3 Рентген нурларидан ҳимоя қилинадиган воситалардан фойдаланиш йўллари. 
III Рентгенолог томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушунтириш.  
               IV Студентларнинг ишни бажариши.    
Рентген аппаратларининг тузилиши ва ишлатишни техник кўрсатмалар ва қўлланмалардан фойдаланиб ўрганилади.   
Рентген хонаси билан танишишда хонанинг катталиги, рентген асбобларининг жойлашувига ва уларнинг қўлланилиши, ерга уланишларга, хонанинг ёритиш системасига, вентиляциясига, канализациясига эьтибор берилади. 
Студентлар шахсий ҳимоя воситалари билан танишишлари керак. 
               V Текшириш натижаси. 
1 Тури диагностикалаш; станционар, харакатланувчи, теропевтик.      
               2 Асбобларнинг намланиши. 
               3 Чиқарилган йили 
               4 Асбобнинг асосий қисмлари  
               5 Рентген трубкалар тури, унинг қуввати, изоляцион ва совитиш системаси.   
               6 Фойдаланадиган электр токининг тури  
               7 Кенотрон ва трансформатор ёғининг ишлатилиши.     
               8 Бошқариш пультнинг тузилиши (асосий қисмларни айтиш)  
               9 Рентген экранига характеристика 
               10 Рентген кассеталарининг характеристикаси 
               11 Ҳайвонларни фиксация қилиш мосламалари. 
               12 Рентген нурларидан ва электр токидан химояланиш воситалари. Рентген хонасининг тузилиши: лаборатория майдони, процедура хонасининг майдони ёритиш системаси, вентиляция системаси, канализация системаси.   
               VI Якуний хулоса.    

49-ДАРС. РЕНТГЕНОСКОПИЯ. РЕНТГЕНОГРАФИЯ. ҲАЙВОНЛАРНИНГ КЎКРАК ҚАФАСИ ОРГАНЛАРИНИ РЕНТГЕНОЛОГИК ТЕКШИРИШ.
     Дарс ўтказиш жойи - рентген хонаси, ферма.
               Дарс жихозлари - намойиш материаллари, ҳайвонлар.  
               1 Кучаядиган экранли кассеталар.
               2 Рентген плёнкаси
               3 Химикалий   
               Ҳайвонлар: Йирик шохли ҳайвон, қўй, чўчқа.  
               I Дарснинг мақсади.
               1 Рентгеноскопия ва рентгенография усулларини ўрганиш.  
               2 Ҳар хил ҳайвонларнинг кўкрак бўшлиги органларини рентгеноскопия ва рентгенография қилиш.  
              II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш. 
        1. Рентгеноскопия ва рентгенография нима?   
        2. Гилюс хақида тушунча.  
        3. Ўпка ва плевра касаллигининг рентгенологик симптомлар 
        4. Травматик перикардитнинг И.Г. Шарабрин бўйича рентгенологик белгилари.    
III. Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушунтириш. 
       IV. Cтудентларнинг ишни бажариши.  
               Рентгеноскопия.
Рентгеноскопияни- нур таратадиган экран ёрдамида амалга оширилади. Экранда намоён бўлган тасвир ҳайвон орган ва тўқималарининг нурланиш зичлигига боглиқ.                                  
Зич орган ва тўқималар (суяклар) қоронғулик беради, унда зич бўлмаганлари ярим қоронғулик, енгил зичликлардагилари ўпка - очиқ фон беради. Ўртача зичликда тўқималарни нурланти-риш юмшоқ нурлар билан, катта зичликдагиларни - қаттиқроқ нурлар билан олиб борилади. 
               Рентгенография.  
Рентгенография учун кассеталар, кучаядиган экранлар, рентген плёнкалар, химикал керак.    
Кассеталар алюминийдан ясалган қуттичаларни эслатади. Кассеталар ўлчами: 13 х 18, 18 х 24, 24 х 30, 30 х 40 см. Кучаядиган экранлар бир томондан вольфрам кальций билан қопланган тўғри бурчакли картон, булар фосфор таратиш ҳусусиятига эга. 
Рентген пленкаси- юпқа, тиник, целлулоид ёки нитроцеллулоид пластинкаларни эслатади, булар бир ёки икки томонидан ёруғлик сезувчи эмульсия билан қопланган бўлади. Пленкаларнинг стандарт ўлчамлари - 13 х 18, 18 х 24, 24 х 30, 30 х 40 см.  
Химикал - намоён қиладиган (проявитель) модданинг таркибига қуйдагилар киради. Намоён қиладиган моддалар - метол, гидрохинон: намоён бўлишини тезлаштирадиган моддалар - сода (натрий корбанат), поташ; консервалайдиган моддалар - натрий сульфит; намоён бўлишини сусайтирадиган ва намоён қилмайдиган - калий бром.   
Мустахкамловчи (фиксаж) таркибига қуйдаги моддалар киради. Мустахкамлайдиган модда- гидросульфит натрий: консервация қиладиган модда - натрий сульфит.   
               Суратга олиш техникаси.  
Суратлар асосан икки проекция бўйича тўғри ва ён томонидан қилинади. 
Сурат олишнинг техник шарти шундан иборатки, бу текшириладиган орган ва тўқималарнинг қалинлигига, зичлигига, трубкадан кассетагача бўлган масофага, пленканинг сезувчанлигига ва кучайтирадиган экранлар сифатига боғлиқ.
Рентген пленкаларини қизил рангли жойда ишлов берилади. намоён қилдирувчининг таркиби ва намоён қилишнинг вақтлари қоғоз қутичаси устига ёзилган бўлади. 
               Рентгенограммани кўришда негатоскоп қўллаш тавсия этилади.
               Ҳайвонларда кўкрак бўшлиғи органларини рентгеноскопия ва рентгенография қилиш. 
               Кўкрак бўшлиғини рентгеноскопиялашда ҳайвон юрагининг катталигига, пульс уришига, кардиодиафрагмал учбурчак ўлчовига, диафрагма холати, гилюсга эьтибор берилади.  
               Ўпка ва плевра касалликларини рентгенологик диагностикалашда 2 та асосий хиралашиш ва ойдинлашиш белгилари бор. Хиралашишнинг белгисини катталигига, шаклига, интенсивлигига, структурасига, контурлигига, сони ва тарқалиши билан бахолайдилар.   
               Йирик шохли ҳайвонлар ва отларда кўкрак қафасини рентгенологик текшириш усуллари. 
               (Г.В. Домрачев, В.А. Липин, А.А. Веллер)
Рентгенологик шароит	Рентгенологик аниқлаш тури	
	скопия	графия	
Кучланиш - КВ
Ток кучи - А 
Фокис масофаси - см 
Экспозиция - сек 
Марказий нурланиш 
йўналиши
Кассета катталиги, см да	60 - 80
5 - 10
15 - 20
- -

8 - 9 қовурга
-	65 - 90
100 - 120
20 - 25
0,25 - 0,5

8 - 9 қовурға
30 х 40	
              
               Қўйлар кўкрак қафасининг рентгенологик текшириш усуллари. 
                         (Н.П. Тихомиров буйича)                          
Рентгенологик шароит	Рентгенологик аниқлаш тури			
	Скопия	Графия				
Кучланиш - КВ
Ток кучи - А 
Фокис масофаси - см 
Экспозиция - сек 
Марказий нурланиш 
йўналиши
Кассета катталиги, см да	55 - 56
5 - 8
15 - 20
-
5 - 6

-	65
10 - 15
30 - 45
0,1 - 1
5 - 6

30 - 40				

I. Кўкрак қафасининг ренгеноскопия ва рентгенография натижалари.
1. Юрак 
- катталиги
- пульсацияси
- кардиофрагмал учбурчакнинг хажми
    2. Диафрагма
- холати
- силжиши
3.	Ўпка
- нафас олиш ва чиқаришдаги тиниқлик даражаси
- темир ва бронхларнинг кўриниш ва холатининг расмлари (Гилюс)
- хиралашиш ёки ойдинлашиш
-	катталиги
-	шакли
-	жойлашуви
-	интенсивлиги
-	кўплилиги
Якуний хулоса

50- ДАРС. ҲАЙВОНЛАРДА ҚИЗИЛЎНГАЧ ОШҚОЗОН ВА ИЧАКЛАРНИ РЕНТГЕНОЛОГИК ТЕКШИРИШ
        
Дарс ўтказиш жойи - рентген хонаси.
Дарс жихозлари, намойиш материаллари, хайвонлар.
1.	Кассета кучайтирадиган экран билан.
2.	Рентген пленкалар.
3.	Химикал
4.	Барий сульфат кислотаси
5.	Чучук қаттиқ /простокваша/
6.	Йирик шохли ҳайвонлар учун зонд
Ҳайвонлар: йирик шохли ҳайвон, чўчқа, ит.
1.	Дарснинг мақсади - хайвонларда қизилўнгач, ошқозон ва ичакларни рентгеноскопия ва рентгенография қилиш усулларини ўрганиш.
II. Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш.
1.	Бир-биридан фарқ қиладиган сунъий моддалар хақида тушунча.
2.	Ҳайвонларда тентгенологик текшиширш билан қизилўнгач, ошкозон, ичакларни қайси касалликларини аниқлаш мумкин.
              III. Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушунтириш.
              IV. Студентларнинг ишни бажариши.
              Овқат хазм қилиш йўлларини тентгенологик текширишда бир-биридан фарқ қиладиган моддалар ишлатилади. Паст атом массасидаги моддалардан ҳаво, оғир атом массадаги моддалардан барий сульфат кислотаси ишлатилади. 
               Барийнинг суюқ эритмасини йирик ҳайвонларга зонд орқали юборилади. Майда ҳайвонларга эса сут билан ёки чучук қатиқ билан аралаштирилиб берилади. 
               Агар хайвон барий аралашмасини қабул қилмаса унинг боши кўтарилади ва бир-биридан фарқ қиладиган моддаларни қошик билан қуйилади ва ютишга мажбур этилади.
               Барий миқдори: майда ҳайвонларга 25,0-100,0 йирик шохли ҳайвонларга 300,0-500,0
               Орқа бўлим ичакларни текшириш учун барий сульфат кислотасининг сувдаги аралашмасини клизма холида қўллаш керак. 
       Ҳайвонларда ошқозон ва ичакларни трентгенологик текшириш учун ҳайвонларни 6-12-18 соат оч қолдирилади. Ҳайвонларнинг овқат ҳазм қилиш йўлларини рентгенологик текшириш қуйидаги давомийликда олиб борилади. Аввал умумий рентгеноскопия ўтказилади. (бир-биридан фарқ қиладиган моддаларни қўлламасдан) Текшириш қизилўнгачнинг бўйин қисмидан бошланиб кейин кўкрак қафасини, диафрагмани, қорин бўшлиғи органлари текширилади. 
       Қизилўнгач ёритилганда экранда катта зичликдаги ёт нарса кўринади.
       Қорин бўшлиғини рентгеноскопия қилганда ошқозон ва ичакдаги газларга эътибор берилади. 
       Кейин ҳайвонга барий сульфат кислотасининг аралашмасини бериб экранда унинг ошқозон ва ичакка бориши кузатилади. 
       Қизилўнгачни рентгенологик усул билан текширганда ҳар хил ёт нарсалар торайиши, кенгайиши диветикулани кузатиш мумкин.
       Бир камерали ошқозон ёритилганда марказий нур ўнг томондан чап томонга йўналтирилади, итларда 11-12, чўчқаларда 9-10, отларда 14-15 қовурға ўртасига йўналади.
       Ошқозонни рентгенологик текширишда газ пуфакчаларнинг ўлчамига ва миқдорига, ошқозон тўлганлигига девор ҳолатига унинг мотор функциясига ва ўн икки бармоқли ичакка кўчирилиши бошланиши аниқланади.
       Рентгенологик текшириш учун ит, чўчқа ва қисман отларнинг ичаклари мақсадга мувофиқ бўлади.
	Ичак ёритилганда бир-биридан фарқ қиладиган моддаларнинг ичакларга келиш вақтига, тонусига, перистальтик тўлқинлар активлигига, ичак тугунлари ҳолатига, газ миқдорига ва ёт нарсаларга эътибор берилади.
		V. Рентгенологик текшириш натижалари.
1.	Қизилўнгач
-	бир-биридан фарқ қиладиган моддаларнинг ўтиши
-	ёт нарсалар миқдори, торайиши, кенгайиши, диветикула.
2.	Ошқозон.
-	газ пуфакчаларни катталиги 
-	барий аралашмасининг ўнг икки бармоқли ичакка кўчирилишининг бошланиш вақти
-	тўлганлиги
3.	Ичак.
-	Тонус холати ва перистальтик тўлқинлар активлиги.
-	Ичак тугунларнинг холати
-	Газ ва ёт моддалар миқдори
VI. Якуний хулоса. 

51-ДАРС. ҚИШЛОК ХЎЖАЛИК ҲАЙВОНЛАРДА МИНЕРАЛ
ЕТИШМОВЧИЛИГИНИНГ РЕНТГЕНОДИАГНОСТИКАСИ

    Дарс ўтказиш жойи - рентген хонаси, ферма. 
Дарс жихозлари, намойиш материаллари, ҳайвонлар:
Йирик шохли хайвон, қўй, чўчқа, ит. 
I Дарснинг мақсади: Ҳар хил ҳайвонларнинг охирги дум умуртқалари, шохсимон ўсимтаси ва панжа суякларни рентгенография қилиш усулларини ўрганиш.   
   II Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш.
      1 Суякларни тузилиши ва уларни рентгенограммадаги тасвири. 
      2 Суяк тўқимасининг остеодестрофия ва рахитда ўзгаришларнинг рентгенограммада аниқланиши.  
      III Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушунтириш. 
      IV Студентларнинг ишни бажариши. 
      Экспозиция ва сурат тартиби (режими)
Расмнинг номланиши	Эпозиция сек	Фокус масофаси см	Токи кучи милли Ампер	
Дум умуртқалари
Кафт 
Шохсимон ўсимта	1,5
3,0
1,0	30
30
30	4
10
1	
               V Рентгенологик текшириш натижалари. 
               Суякларнинг номланиши.             
                         Катталиги 
                         Шакли 
                         Бутунлиги 
                         Компак қаватининг қалинлиги 
                         Компак қаватининг структураси 
                         Булутсимон ғовак - говак структураси 
                         Суяк каналининг диаметри 
                         Мета - эпифизар ўсиш зонаси 
               VI Якуний хулоса.           

52-ДАРС. ҲАЙВОНЛАРНИ ДИСПАНСЕРИЗАЦИЯСИ.
Дарс ўтказиш жойи - ферма. 
       Дарс жихозлари: Термометр, фонендоскоп, перкуссион болғача племмиметр билан, сфигмотанометр, флеботанометр, пробир калар, қон олиш учун шиша, игналар шиша идиш. 
Диспансеризация бу планли диагностиква профилактик даволаш чора- тадбир системаси бўлиб, касалликларни клиник ва суб-клиник аниқлашга қаратилган ва ҳайвонларни касалини профилактика ва даволаш чоралари ҳисоб ланади. 
      I. Дарснинг мақсади. Хўжалик шароитида ҳайвонларни диспансеризация қилишни ўрганиш.     
      II. Студентлардан 10 минут давомида тема бўйича сўраш.
      1. Диспансеризация қилиш методикаси.
      2. Диспансеризация хақида тушунча. 
      III. Муаллим томонидан 10 минут давомида бажариладиган ишни тушунтириш. 
      Диспансеризация асосий ва оралиқ турларга бўлинади. 
      Асосийси бир йилда бир марта (январ, февраль) оралиғи эса бир кварталда бир марта (куз, баҳор, ёз) 
      Ташкиллаштириш бўйича диспансеризация уч этапга бўлинади. Диагностик, даволаш ва профилактик. 
III курс студентлари учун диагностик этапи муҳимдир. Унинг таркибига. 
          1. Сақлаш шароитини ўрганиш         
          2. Озуқани текшириш
          3. Касаллик сабаби ва бракка чикаришни текшириш
          4. Ҳайвонни клиник текшириш. 
          Бунда 
             Габитус 
             Тери қопламасининг ҳолати
             Лимфа тугунларнинг катталиги                      
             Пульс (минутда) 
             Нафас олиш 
             Катта қориннинг 2 минутдаги ҳаракати 
             Юрак аускультацияси 
Керак бўлганда рентгенография, рентгеноскопия, руминография ишлатилади. 
       	 5. Қон, сийдик, сутни лабораторияда текшириш.
А) Гемотологик текшириш ўтказилганда гемоглабин кўрсаткичи. Эритроцит, лейкоцит, лейкограмма баҳоланади. Қон зардобида: умумий оқсил, умумий кальций, неорганик фосфор, каротин, қон лахтасининг ретракцияси.        
Б) Сийдик текширилганда қуйидагилар баҳоланади. Сийдикнинг умумий хусусияти, чўкмаси, РН, оқсил, қанд, кетон таначаларга эьтибор берилади. Клиник лобаратор текшириш натижалари, касаллик тарихи хужжатига киритилади ва группа олдида ўқилади. 
Ҳайвонларда касаллик ва озиқлантиришда камчиликлар кузатилса ферма бошлиғига хабар қилинади.      
Дарс жихозлари - ҳайвонлар. 
       Клиник лобаратор ва рентгенологик текширишлар методикаси. Методик кўрсатмада ўша бўлимларга тўғри келган ҳолда кўрсатилган. 
                         VI Якуний хулоса. 

                          

А Д А Б И Ё Т Л А Р:

      	1. А.М. Смирнов ва бошқалар. Қишлоқ хўжалик ҳайвонларини клиник диагностикаси бўйича амалий машғулот. Ленинград «Колос» 1978
2. А.М. Смирнов ва бошқалар. Қишлоқ хўжалик ҳайвонларининг ички юкумсиз касалликлар клиник диагностикаси. Ленинград «Колос» 1981
       	3. А.М. Смирнов, И.М. Беляков, В.С. Кондратьев, И.А. Ленец.    
Практикум по диагностике внутренних незаразных болезней сельскохозяйственных животных. Масква «Агропромиздат» 1985
4. А.Ж. Рахмонов. Ветеринария қуллиёти III курс студентлари учун «Клиник диагностика ва рентгенология» фани ҳажми бўйича клиник ва лаборатория дарсларида қўлланиладиган иш дафтари ва уни юритишга оид методик кўрсатмалар. Самарқанд 1991
5. А.Ж.Рахманов. Методическое учебное пособие К клиническим и лобараторным занятиям по курсу: «Клиническая диагностика и рентгенология» для студентов III курса ветеринарного факультета «Самарканд» 1993
6. В.А. Липин ва бошқалар. Ветеринария рентгенологияси. «Колос»1966
7. В.И. Зайцев ва бошқалар. Уй ҳайвонларининг ички юқумсиз касалликларини клиник диагностика «Колос» 1971
       	8. З.Т. Тўрақулов, А.З. Мухтаров, Д.Х. Холмирзаев. «Йилқичилик» Тошкент «Меҳнат» 1985
	9. И.Г.Кондрахин ва бошқалар. Ветеринарияда лаборатор клиник диагностика. Маьлумотнома нашриёти. Москва. «Агропром» 1985 
      	10. И.Г. Шарабрин ва бошкалар. Йирик шохли ҳайвонларни диспансеризация қилиш бўйича кўрсатма. «Москва» 1970
11. М. Зокиров, У. Валиев, Ш. Ширинбоев. «Қоракўлчилик» Тошкент «Ўқтувчи» 1983
12. Н.О. Мавлонов, Э.Н. Мавлонов. «Қорамолчилик» Тошкент 
«Ўқитувчи» 1984

М У Н Д А Р И Ж А

I. УМУМИЙ ДИАГНОСТИКА.	
1-ДАРС	Кириш. Клиник диагностика нимани ўрганади? Норма ва патология нима? Симптом, Синдром, диагноз ва прогноз хақида тушунча.	5	
2-ДАРС	Дарс. a) ҳайвонлар билан текшириш вақтидаги муамола, ёндашиш ва ишлаш қоидалари.
б) асосий ветеринария асбоб, ускуна ва аппаратлари билан танишиш, улардан касал ҳайвоннинг текширишда  фойдаланиш.	9	
3-4- ДАРС	Текшириш усуллари. 	13	
5-ДАРС	Клиник текшириш плани. Ҳайвонлар регистрацияси, анамнезни тўплами.     	20	
6-ДАРС	Турли ҳайвонларда габитусни ва кўринадиган шиллиқ пардаларни текшириш.  	31	
7-ДАРС	Тери қопламаси, шох, туёқ, тирноқ, паррандалар пати, тери ва тери ости клечаткасини текшириш.  	38	
8-ДАРС	Лимфа тугунларини текшириш ва термометрия.	40	
9-ДАРС	Клиник диагностика фанининг умумий қисми, бўйича мустақил текшириш.	44	
II. ЮРАК ҚОН ТОМИР СИСТЕМАСИ.	
10-ДАРС	Ҳайвонда юрак соҳасини кўриш ва пайпаслаш. Юрак соҳасини перкуссия қилиш.	47	
11-ДАРС	Юрак аускультацияси	49	
12-ДАРС	Қон томирларни текшириш	53	
13-ДАРС	Артерия ва вена қон босимини ўлчаш	54	
14-ДАРС	Электрокардиография.	56	
15-ДАРС	Юрак қон-томир системасини функционал диагностика усуллари	58	
16-ДАРС	Машинасиз программали ўзлаштириб олиш, билимини ёзма равишда ҳисобга олиш.	59	
	III. НАФАС ОЛИШ СИСТЕМАСИ.		
17-ДАРС	Юқори нафас олиш йўлларини текшириш.  	60	
18-ДАРС	Нафас олиш харакатлари ва унинг бузилиши. Кўкрак қафасини кўриш ва пайпаслаш билан текшириш.    	62	
19-ДАРС	Кўкрак қафасини перкуссияси.	63	
20-ДАРС	Ўпка аускультацичси. Кекирдак перкуссияси.	64	
21-ДАРС	Нафас олиш органларини мустақил текшириш.	66	
   IV.  ОВҚАТ ҲАЗМ ҚИЛИШ СИСТЕМАСИ.	
22-ДАРС	Иштаха, чанқоқлик, озиқа ва сув қабул қилиш, чайнаш, ютиш, кекириш, қусиш, оғиз бўшлиғи, томоқ, қизилўнгач, қушларда жиғилдонни текшириш.	68	
23-ДАРС	Кавшовчи ҳайвонладар қорин олди бўлмалари ва ширдонни  текшириш.	71	
24-ДАРС	Йирик шохли ҳайвонлар қизилўнгачига катта қоринга, от, чўчқа, итлар ошқозонига ва қушлар жиғилдонига зонд юбориш.	74	
25-ДАРС	Ошқозон ва катта қориндаги моддаларни текшириш.	77	
26-ДАРС	Ҳайвонларни ректал текшириш. Дефикация, тезакни физикавий ва химиявий хусусиятлари.	81	
27- ДАРС	Ошқозон, ичак ва жигарни клиник текшириш.	85	
28- ДАРС	Овқат хазм қилиш системаси бўйича мустақил текшириш. 	87	

V. СИЙДИК АЙИРИШ СИСТЕМАСИНИ ТЕКШИРИШ	
29-ДАРС	Ҳайвонларда сийдик чиқариш ва сийдик айириш органларини текшириш (ташқи пальпация ва ректал текшириш билан) От ва сигирларда сийдик пуфагини катетеризация қилиш.	92	
30-ДАРС	Сийдикнинг физик хусусиятларини аниқлаш. Оқсил миқдори ва сифатини аниқлаш.	95	
31-ДАРС	Сийдикнинг реакциясини, альбумоз, қон пигментлари, ўт суюқлиги, индиканни аниқлаш.	98	
32-ДАРС	Сийдикда углеводлар, ацетон (кетон) таначалар, уробилин  борлигини текшириш.	100	
33-ДАРС	Ташкиллашган (уюшган) ва ташкиллашмаган (уюшмаган  сийдик  чўкмаларини микроскопик текшириш.	103	
VI. НЕРВ СИСТЕМАСИ.	
34-ДАРС	Ҳайвонни фель-атворини, бош суяги, умуртқа поғонаси ва сезги органларни текшириш.	105	
35-ДАРС	Сезувчанликни ва харакат сферасини текшириш	108	
36- ДАРС	Рефлексларни ва вегетатив нерв системаси бўлимини текшириш.	110	
VII. ҚОННИ ТЕКШИРИШ.	
37-ДАРС	Қон олиш, эритроцитларнинг чўкиш тезлиги ва қон лахтасидаги  ретракциясини аниқлаш.	112	
38-ДАРС	Эритроцитлар сонини ҳисоблаш, қонда гемоглабин миқдорини ва рангли курсатгичларини аниклаш.	114	
39-ДАРС	Лейкоцитларни санаш. Суртмани тайёрлаш ва бўяш.	117	
40-41-ДАРС	Гемограммани гемолитик ва лейкоцитлар кўриниши бўйича  аниқлаш.	119	
42-ДАРС	Қон зардобида умумий кальций миқдорини аниқлаш.	120	
43- ДАРС	Қон зардобида анорганик фосфорни аниқлаш.	123	
44- ДАРС	Қон зардобининг кислота сиғими ва каротинни аниқлаш	124	
45-46- ДАРС	Қон зардобида билирубин ва умумий оқсилни аниқлаш	128	
47 ДАРС	Тромбоцитлар миқдорини аниқлаш.	133	
VIII. РЕНТГЕНОДИАГНОСТИКА	
48-ДАРС	Рентген қурилмалари ва рентген аппарати қурилмалари рентгенхонасининг жиҳозлари билан танишиш ва рентген нурларидан  ҳимояланиш йўллари.	136	
49-ДАРС	Ренгеноскопия. Рентгенография.Ҳайвонларнинг кўкрак қафаси органларини рентгенологик текшириш.	137	
50-ДАРС	Ҳайвонларда қизилўнгач, ошқозон ва ичакларни рентгенологик  текшириш.	140	
51-ДАРС	Қишлоқ хўжалик ҳайвонларида минерал етишмовчилигининг рентгенодиагностикаси.	142	
52-ДАРС	Диспансеризация.  	143	

Клиник диагностика соҳасида қадимги илм уламоларининг ҳикматли сўзи бор: - «Ким касалликни тўғри аниқласа, ўша тўғри даволайди».
	Бу ҳикматли ибора ҳозирда ҳам ўз қимматини йўқотган эмас. 

26.04.2005 босишга рухсат этилди 
№37 буюртма, 10 босма тобок хажми 
60х84 1/16, 100 нусха.	
Сам ҚХИ босмахонасида Чоп этилди.
Самарқанд ш, М.Улуғбек кўчаси 77