Н.Эркабоева,
ЎзПФИТИ докторанти

Мустақиллик маънавияти ва ёшлар тарбияси

Маълумки, Президентимизнинг маънавият, маърифат, таълим-тарбия борасидаги фикрларни атрофлича ўрганиш, тадқиқ этиш, ёш авлод онгига сингдириш давр талабидир.
Ушбу йўналишда Ислом Каримовнинг маънавий-маданий, таълимий – ахлоқий қарашларини йирик кўламда биринчилардан бўлиб профессор Сафо Очилов тадқиқ этди. У «Мустақиллик маънавияти ва тарбия асослари» монографиясида И.Каримов асарлари мисолида ёшлар тарбиясига янгича ёндашувни таҳлил этди. 
Тадқиқотчи монографиянинг «Ўзбекистон истиқлоли тараққиётининг беш тамойили ва мустақиллик тарбияси масалалари» бобида мустақилликнинг моҳияти ва унинг йўналишлари, иқтисодиётнинг сиёсатдан устуворлиги, давлатнинг бош ислоҳотчилик роли, бу жараёнда тарбиянинг ўрни, қонун устуворлиги – фуқаролар онгида эски тушунчаларни бартараф этишнинг педагогик негизи, кучли ижтимоий сиёсат – маънавий баркамоллик манбаи эканлиги ҳақида И.А.Каримов қарашларини шархлаб берди. Хусусан тадқиқотчи маънавият ва маданиятга И.А.Каримов ғояларидан келиб чиққан ҳолда шундай таъриф беради: «Маънавият ва маданият деганда, инсон хулқ-атворининг гўзаллиги, саҳоват ва қимматлилиги, олийжаноблиги, ваъдасига вафодорлиги, ҳаёлилиги, билим олиши, донолиги, бағрикенглиги, одоблилиги, озода ва покизалиги, қалбининг беғуборлиги, хушмуомалалиги ва шу каби ёқимли фазилатлар тушунилади».
Сафо Очиловнинг ҳақли равишда уқтиришича, «Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг барча асрлари Ўзбекистон тарихига, унинг фан ва маданият, сиёсат ва иқтисодиёт соҳаларига, шунингдек, халқ хўжалиги тараққиёти, мустақиллик салномасига муҳим қўлланма ва йўлланма сифатида қўшилди. Шунингдек, унинг бу йўлланмалари Ўзбекистон педагогикаси фани тарихида янги саҳифалар очдики, улар ёш авлодни янги мустақил давлатнинг тараққиёт йўлида ҳалол ва фидойи инсонлар қилиб тайёрлашга бевосита ёрдам беради». 
Тадқиқотнинг «Мустақилликнинг барқарорлигини таъминлаш ва ёшлар тафаккурини шакллантириш буюк мақсад» ҳамда «Ўзбекистон мустақиллиги ва маънавий-ахлоқий тарбия» бобларида муаллиф ёшларда Ўзбекистон келажагига ишонч руҳини тарбиялаш, ҳуқуқий таълим-тарбия, эзгу мақсадга эришиш малакаларини вужудга келтириш, ҳалоллик ва фидойилик одобини мустақиллик руҳида шакллантириш муаммоларига эътибор беради, уларни атрофлича ёритиб, муҳим хулосалар чиқаради. Жумладан, тадқиқотчининг таъкидлашича, И.А.Каримов асарларини янада пухта ўрганиш, уларни умумий ўрта таълим мактаблари, олий ва ўрта махсус ўқув юртлари таълим-тарбия жараёнида ўргатишни кенг жорий этиш зарур. Чунки ушбу асарларда, биринчидан, мустақиллик моҳияти, унинг мақсад ва вазифалари, иккинчидан, янги тузумнинг, сиёсий, иқтисодий, мафкуравий ва педагогик принциплари, учинчидан, янги ташкил топган тузум ғояси ва ақидалари билан мустаҳкам қуролланган инсонларни тарбиялаш усуллари, тўртинчидан, аҳоли турмуш даражасини тинмай ошириб бориш, халқ фаровонлигининг тобора юксалишига асосий диққат-эътиборни қаратиш, уни амалга оширишнинг аниқ режа ва йўл-йўриқлари, бешинчидан, одамлар онгидан тобелик, боқимандаликни бутунлай сиқиб чиқариб, янгича мустақиллик ғояси ва мафкурасини тўла сингдириш каби инсонпарварлик масалалари ишонарли ва асосли равишда кенг ёритилган.   
Ёшларда мафкуравий иммунитетни шакллантириш муҳим ижтимоий-маънавий зарурият сифатида махсус педагогик тадқиқотлар олиб боришни кун тартибига қўйди. Шу жиҳатдан З.Х.Қосимованинг ишлари ғоят даққатга сазовордир.
У талабаларда мафкуравий иммунитетни тарбиялашни ижтимоий-педагогик муаммо ва муҳим ижтимоий буютрма сифатида талқин қилади. Тадқиқотчининг фикрича талабанинг мафкуравий иммунитети, бу — таълим-тарбия ёрдамида ҳосил қилинадиган, унинг ёши ва онгига мос равишда ёт ғоялар таъсирига қарши турадиган муносабатда намоён бўладиган ғоявий билим, кўникма ва малакалар мажмуидир. Муаллиф ушбу йўналишда ривожланган мамлакатлар тажрибасида мафкуравий тарбиянинг бой имкониятларидан фойдаланишга оид мавжуд намуналарни келтиради. У асосий эътиборни педагогика фанининг ёшларимизда ҳар қандай ёт мафкуравий таъсирига қарши муайян муносабатини ҳамма жойда ҳар доим намоён бўлишини таъминлашга қодир бўлишга қаратади. Талабаларда мафкуравий иммунитет эгалланган билим, ҳис-туйғу, ирода, кўникма ва малакалар ёрдамида шаклланади. Мафкуравий кўникмалар билим, фаолият ва хатти - ҳаракатлар бирлигида намоён бўлади. Бунда энг муҳими огоҳлик тарбиясини амалга ошириш бўлиб, у эса ўз навбатида, мустақил фикрлаш заминида пайдо бўлади. З.Х.Қосимова энг муҳим йўналишлардан бири бу – талабалар фаолиятини самарали ташкил қилишдан иборат, деган хулосага келади. Уларнинг ғоявий-сиёсий қарашларга бугунги кун қаҳрамонлари ҳаёти сиёсий ва бадиий асарлар катта таъсир кўрсатишини таъкидлайди.
«Миллатлараро дўстлик клуби», «Ёш мафкурачилар клуби», «Оила тарихи»ни яратиш, «Камолот» ёшлар ташкилоти фаолиятида иштирок этиш, «Маънавият ва маърифат кунлари», «Воизлар тўгараги», «Миллий ғоя билимдонлари клуби»да суҳбатлар, мунозаралар, маърузалар, баҳс-анжуманлар ўтказиш, «Мафкуравий саёҳатлар» уюштириш, «Мустақиллик йилномаси»ни тузиш кабилар мафкуравий курашлар кескинлашаётган шароитда ёшларда замонавий, илмий методик усул ва шакллар ёрдамида мафкуравий иммунитетни шакллантиради.
Энг муҳими, тадқиқотчи томонидан илгари сурилган мафкуравий иммунитетни шакллантиришнинг ижтимоий-педагогик воситаларини ёритишга бағишланган шакл ва методлар у таълим жараёнига газеталарда чоп этилган мафкуравий материалларга педагогик ишлов бериб фойдаланиш усулини татбиқ қилади. Бунда талабаларни расмийликдан, тил ва услубий қолиплардан йироқ бўлган жонли мулоқотга интилишлари, билим савиялари, долзарб муаммоларга тезкор муносабатлари, мафкуравий иммунитетни қай даражада намоён қилишлари, қизиқишлари ҳисобга олинади. З.Х.Қосимова талабаларда мафкуравий иммунитетни шакллантиришда илмийлик тамойилига риоя қилиш; баён қилинаётган далилларни диний ақидапарастликнинг ҳар қандай кўринишларига муросасизлик билан боғлаш; ёшларни баҳслашишга ўргатиш; сиёсий билимларга қизиқиш уйғотиш; талабаларнинг ижтимоий фаоллигини ҳар тамонлама рағбатлантириш; талабалар онги ва ҳис-туйғулари, эҳтиёжини оқилона ҳисобга олиш тамойилларига амал қилингандагина тарбияда самарадорликка эришилади, деган хулосага келади. Шу сабабли тадқиқотчи талабаларни миллий эстетиканинг назарий асослари, санъатининг турли жанрлари ва турларининг ўзига хослиги ва ифода воситалари билан таништиришга эътибор беради. 
З.Х.Қосимова талабаларда соғлом мафкуравий иммунитетни шакллантиришнинг педагогик шарт-шароитлари ҳақида фикр юритар экан олий ўқув юртларида тарғибот ва қарши тарғиботнинг педагогик хусусиятларини ёритади. Шунингдек, ишда ишонтириш, баҳс-мунозара, ўзаро ўргатиш, мафкуравий йўналтириш, мафкуравий ҳодисаларга таҳлилий ёндашиш кўникмаларини шакллантириш, ғоявий иншолар ёздириш, муаммоли вазиятларни яратиш, суҳбат, маъруза кабилар ғоявий тарбиянинг муҳим воситалари сифатида ёритилган.
Шахс камолотининг мезони саналган маънавият жамият ижтимоий-иқтисодий тараққиётга ҳам самарали таъсир этади.
Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов жамият маънавиятини янада юксалтиришга мамлакатимизни ривожлантириш стратегияси, ислоҳотларни чуқурлаштириш ва жамиятни янгилаш борасидаги фаолиятимизнинг энг муҳим, устувор йўналишларидан бири сифатида эътибор бериб келмоқда.
Шунинг учун ҳам маънавий бой, баркамол шахсни шакллантириш учун маънавий-маърифий ишларни тубдан ўзгартириш, унинг мазмунини бойитиш, самарали усулларини излаб топиш ҳамда ҳаётга татбиқ этиш муҳим ва зарур педагогик йўналишдир.