O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O`RTA MAXSUS TA`LIM VAZIRLIGI

AL-XORAZMIY NOMIDAGI URGANCH 
DAVLAT UNIVERSITETI

О.Abdullaev, Z.Adilov, Ю.Юсопов

MA’NAVIYAT ASOSLARI VA DINSHUNOSLIK
fanidan o`quv uslubiy majmua

	
Bakalavriyat yo`nalishi             Barcha ta’lim yo`nalishi uchun

Urganch – 2010 yil

Mazkur fanning o`quv – uslubiy majmuasida namunaviy dastur, ishchi dastur, kalendar reja, ma`ruza matnlari, nazorat savollari, test savollari, mustaqil ta’lim mavzulari va fan bo`yicha multimediya qo`llanmasi mavjud bo`lib, barcha  ta`lim yo`nalishidagi talabalar uchun mo`ljallangan. Unda talabalar Ma’naviyat asoslari va dinshunoslik fanining o`qitishidan maqsad va vazifalar, milliy ma’naviyatimiz, qadriyatlarimiz va dunshunoslik  haqida batafsil ma`lumot oladilar. 

		

Taqrizchi:                           dots. M.Hajiyeva  

Tuzuvchilar:                        О.Abdullaev, 
      Z.Adilov, 
           Ю.Юсопов

Dastur va rejalar Urganch Davlat Universitetining Tarix fakulteti “Milliy istiqlol g’oyasi, huquq va ma’naviyat asoslari kafedrasi yig`ilishida ko`rib chiqilgan va chop etishga tavsiya qilingan.
2010 yil  “ 23 ”      avgust   - dagi 1 – sonli majlis bayoni.                      

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ 

ВАЗИРЛИГИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС, 

КАСБ-ҲУНАР ТАЪЛИМИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ МАРКАЗИ

«МАЪНАВИЯТ АСОСЛАРИ»
курсидан намунавий
ДАСТУР 
(бакалавр йўналиши учун)

ТОШКЕНТ - 2004

Ушбу дастур «Маънавият асослари» фанидан бакалавриат талабаларининг зарурий тайёргарлик даражаси ва билимлари мазмунига қўйиладиган талаблар асосида тайёрланган. Малакавий талаблар бакалавриат талабаларнинг фан бўйича қандай тасаввурга эга бўлиши нималарни билиши кераклиги, қандай кўникмалар ҳосил қилиши лозимлигини уз ичига олади.
Ушбу намунавий дастур шу фанга оид ишчи ўқув дастури, йиллик тақвимли режалар, мавзули дастурлар, дарслик ва ўқув-методик қўлланмаларини тайёрлашда фойдаланиш учун тавсия этилади. Намунавий дастурни келажакда тўлдирилган ва бойитилган ҳолда чоп этиш заруратини ҳисобга олиб, фикр-мулоҳазаларингизни қуйидаги манзилга юборишингизни сўраймиз:
Тошкент шаҳар, 700070, Шота Руставели кўчаси 25, ОЎМКҲТРМ Маънавият ва маърифат бўлими, тел.: 136-39-20.
Мазкур дастур намунавий дастур сифатида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ижтимоий комплексининг махсус методологик комиссияси баённомаси ва Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги, олий ўқув юртларининг илмий-услубий бирлашмаларии фаолиятини Мувофиқдаштирувчи Кенгаш Президиумининг 2003 йил 15 февралдаги мажлисининг қарори билан тавсия этилган.

Нашрга тайёрловчи масъуллар:
проф. Нишоналиев У., Ҳамдамова М.З.

Тузувчилар: Фалсафа фанлари доктори, профессор С.Отамуротов 
                      Фалсафа фанлари номзоди, доцент Д.Ғаниев 
                      Фалсафа фанлари номзоди, доцент С.Хусанов

Тақризчи:     сиёсий ф.н. Х.Жуманиёзов.

1. СЎЗ БОШИ
1.1. Фан мазмунига қўйиладиган малакавий талаблар
Бакалавр «Маънавият асослари» курси бўйича
Инсоният ва жамиятлар ривожида миллий ва умумбашарий маънавий мерос ва бойликларнинг юқори аҳамияти ҳақида тасаввурга эга бўлиши керак:
-  маънавиятнинг     предмети,     тушунчалари,     таркибий қисмлари,маънавиятнинг      иқтисод,      сиёсат,      ҳуқуқ      ва ҳокимиятдаги ўрнини;
-  маънавият ва унинг жамият тараққиётида тутган ўрни, миллий-маънавий тикланиш, унинг миллий мустақилликни мустахкамлаш ва миллий тараққиётдаги аҳамиятини;
-  маънавиятдаги   миллий   ва   умуминсоний   жиҳатлари, маънавиятнинг      тарихий,      илмий-назарий      ва      амалий заминлари,   инсон  маънавияти  шаклланганлигининг  асосий мезонларини билиши керак.
Ўз иш фаолиятида маънавий-маърифий ишларни режалаштириш ва амалга ошириш кўникмасига эга бўлиши керак.
Маънавият инсон руҳий камолотининг муҳим мезонларидан бирини ташкил қилади. У миллат абадийлигини ва мамлакат тараққиётини таъминлашдаги устувор омил ҳисобланади. Шунинг учун ҳам Президентимизнинг юксак маънавиятли кишиларни тарбиялай олсаккина, оддимизга қўйган мақсадларга эриша оламиз, юртимизда фаровонлик ва тараққиёт қарор топади"1 - деб таъкидлаганлиги бежиз эмас. Маънавиятнинг ана шу муҳим роли ва аҳамиятидан келиб чиққан ҳолда, миллий-маънавий тикланиш, ёшларни юксак маънавият соҳиби ва баркамол инсон қилиб тарбиялаш мустақиллигамиз шароитида давлат сиёсати даражасига кўтарилди. Мазкур сиёсатни реал ҳаётга тадбиқ этишда республикамизда     "Маънавият     ва     маърифат"     жамоатчилик марказини тузиш хамда унинг фаогшятини такомиллаштиришга бағишланиб чиқарилган Президент Фармонлари ва Вазирлар Маҳкамасининг қарорлари катга аҳамиятга эга бўлди.
Айниқса, 1997 йилдан бошлаб республика олий таълим тизимига "Маънавият ва маърифат асослари" курсининг киритилииш бу амалий ишлардан муҳими бўлди. Ўтган давр тажрибалари кўрсатдики, мазкур курснинг таълим тизимига киритилиши ўзини оқлади. Чунки бу курсни ўрганишга талаба ёшларнинг қизиқишлари ортиб бормоқда. Айниқса, уларнинг миллий ўз-ўзини англашларида, миллатпарварлик ва ватанпарварлик туйғуларининг мустаҳқамланишида мазкур курснинг ўқитилиши ижобий рол ўйнамоқда. Уларга эътиқод, иймон, халоллик, поклик, мехр-шафқат каби туйғуларни шакллантаришга, ўз миллати ва ватанининг манфаатларини тушуниб етишларига ёрдам бермоқца.
Республикамиз олимлари бу курснинг катга тарбиявий ахамиятидан келиб чиққан ҳолда унинг дастурини ишлаб чикдилар, илмий мақолалар ва илмий оммабоп асарларни эьлон қилдилар. Шунинг билан бир қаторда, тўпланган тажрибаларни умумлаштириб бориш асосида дастурни миллий истиқлол ғояси, мамлакатимиз тараққиёти ва тарбиявий ишларни ривожлантириб бориш заруриятдан келиб чиққан ҳолда кучайтириб бориш, уни такомиллаштиришга эҳгиёж ҳам ортиб бормокда.
Чунки, маънавиятни ўрганиш тажрибалари кўрсатдики, у кўп қиррали тушунча бўлиб, ўз ичига жуда кўп масалаларни қамраб олади. Ана шу масалаларнинг бошқа ижтимоий фанларда ўрганилмайдиган ёки кам ўрганилаётган қирраларини бир тизимга келтиришни тақозо қилмоқда. Аммо уни амалга ошириш осон эмас. Бу дастурни тузишда ҳисобга олиниши керак бўлган биринчи масала бўлса, иккинчидан, мамлакатимиз тараққиёти ва миллий тикланишимизнинг ҳозирги босқичида юзага келган янги долзарб масалалардан келиб чиққан ҳолда талаба ёшлар маъкавиятини ривожлантириш, уларни комил инсон қилиб тарбиялашнинг янга услублари ва омилларини излаб топиш хамда уларни дасгурда акс этгириш хам зарур бўлади.
2. Ўқипошнинг мақсад ва вазифалари
Президентгимиз И. А. Каримов томонидан жамиятимизни янгилаш мақсадида ишлаб чиқилган беш тамойил ҳаётга собитқадамлик билан татбиқ этилаёттан ҳозирги пайтда маънавий-
маърифий ишларни амалга ошириш, миллий истиклол гояларини хар бир киши онгага сингдириш ва провард натижада маънавий баркамол, комил инсонни, эркин шахсни тарбиялаш давлатимиз сиёсатининг устувор йўналишлари бўлиб қолмоқда. Бу гоя тўлалигича барча, шу жумладан олий таълим тизимига ҳам таамуклидир.
Жамиятимизда таълим-тарбия тизимини соғлом инсонпарварлик йўналишида қайта ташкил этиш, уни замон талаблари даражасига кўтариш, баркамол, маънавий дунёси бой, ахлоқий пок, комил инсонларни тарбиялаш кечикгириб бўлмайдиган, давлат аҳамиятига, миллат келажагига молик вазифа бўлиб турибди. "Маънавият асослари" курсини олий таълим тизимида ўқитилиши ҳам ана шу муҳим вазифани амалга оширилишига хизмат қилмоғи лозим.
Ҳозирги даврда ҳамма соҳада фаннинг ўрни ва мавқеи тобора ортиб бормоқда, Янги техника ва технологияга кенг йўл очиш, уни малакали бошқара оладиган ва айни чоғда чинакам инсоний фазилатларини ўзида мужассамлантирган, маънавий баркамол кадрларга ижгимоий талаб тобора ортиб бормоқца.
Маъттумки, илмий-техника инқилобининг ижгимоий табиий оқибатлари бугун тараққийпварвар инсониятни жиддий ташвишга солаётгани сир эмас. Бинобарин, рўй бераётган фан ва техника ривожини ҳар бир жамият маънавий ахлоқий муҳитини соғломлаштириш билан узвий боғлиқ ҳолда боришини таъминлаш фавқулодда муҳим вазифа бўлиб турибди.
XXI аср одамларида, аввало ёш, ўсиб келаётган кадрларга тор сохавий (технократик) тафаккур тарзидан доиравий (фалсафий) тафаккур тарзига ўгиш, миллий, ирқий, диний ва бошқа муносабатларда инсонпарварликни намоён этадиган янги даврининг бошланиши асри бўлиб қолиши керак. Бунда эса маънавий тарбиянинг ўрни ва аҳамияти каттадир. У инсон қалбини мунаввар этиш, унинг руҳи соғлом, ахлоқи пок бўлишига эришиш, уни буюк мақсадларга йўллаш учун ички рағбат бўлувчи гоя бўлиши , у одамларда, хусусан талаба ёшларда комил инсонлик сифатларини тарбиялаш воситаси бўлиб қалмоғи лозим. Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон ҳаёт ижтимоий ва маънавий қиёфаси бугунги тузган режаларимиз, амалга оширадиган ишларимизга монанд тарзда намоён бўлади.
Мана шу юқорида баён этилган фикрлар "Маънавият асослари" курсининг умумий мақсад ва вазифаларини белгилаб беради.
Маънавият ҳозирги кунда хакли равишда табиатнинг олий ва ноёб маҳсули-инсоннинг маънавий ахлоқий камолоти унинг шахс
сифатида шаклланиши, миаънавий баркамоп инсон бўлиб еташишини ўргатувчи ва шунга йўлловчи курспардан бирига айланиб қодди. Талабаларимиз халқимизнинг бой маънавий меросини умуминсоний маънавий бойликлар билан уйғун ҳопда ўрганиб ўзларида ижобий маънавий-маърифий сифатларни шакллантаришлари люим.
Бизнингча алий ўқув юртларида "Маънавият асослари" курсини ўқитишни қуйидаги талаблар асосида амалга ошириш мақсадга мувофиқцир:
1.    Таълимни   инсонпарварлаштиришнинг   марказий   масаласи ёшларда юксак маънавият, юксак ахлоқ, фуқаролик сифатларини шакллантариш, инсоннинг ор-номуси, шаъни, иймони, масъулияти каби туйғуларни, ватанпарварлик, инсонпарварлик каби маънавий-руҳий фазилатларни тарбиялашдан иборат.
2.  Мугахассисларнинг касбий, ихгисослик тайёргарлиги миллати-мизкинг бой маънавий меросидан озиқ оладиган, уларнинг юксак маънавий   ахлоқий   имкониятлари,   кенг  дунёқараши   акл-идроки билан ўзаро мувофиқ келиши зарур.
3.  Ўзбекистон мусгақиллик туфайли жаҳонга юз тугди, жаҳон ҳам Ўзбекистонга    ўз     бағрини     очмокда.     Бинобарин,     энди     биз тарбиялаётган  кадрлар жаҳон  халклари  билан доимий  мулоқотда бўладилар. Ўзбекисгонга, унинг халқига ҳар бир кадрнинг шахсий интелекти,   маънавий-ахлоқий   қиёфасига   қараб   баҳо   берадилар, муносабат белгилайдилар. Бундай шароитда бўлажак мутахассиснинг ўз касбини қай даражада устаси эканлиги, айни чоғда Ўзбекистон фуқароси сифатидаги фазилатларига, яъни маънавий дунёсига, қараб хорижликлар    халқимиз,    мамлакатимиз    ҳақида    тасаввурга    эга бўладилар. Буни ҳар бир ёш авлод, жумладан талаба назарда тутиши, шундан   келиб   чиқиб  таълимга,   хусусан   ўз   маънавий  дунёсини бойитишга   муносабат   белгилаши,    ўз-ўзини,    миллий    ўзлигини англаши муҳим.
4.   Мустақил Республикамизда мавжуд бўлган муаммоларни ҳал этиш калити юртимизда маънавий-ахлоқий муҳитни миллий заминда соғломлаштиришдир.     Ўзбек     миллий     хусусиятдаги     дўсгликни ҳамкорликни,  хамнафасликни,  иймонли-эътиқодлиликни  улуғлаш, қийин аҳводда қсшганларга ҳар доим ёрдамга келиш, шукроналик билан     яшаш,     босиқ-вазминлик,     инсоф-диёнатлилик,     шарм-ҳаёлилик,    иффатлилик   фазилатларини    шакллантиришга    ёрдам бериш каби талаблар қўйилди.
3. Ўқув режасцдаги бошқа фанлар билан алоқаси
"Маънавият асослари" курси энг аввало ўқув режасидаги гуманитар ва ижтимоий-иқшсодий фанлар билан узвий алоқада."Маънавият асослари" янги ўқув курси сифатида ўз мақсади, вазифалари, объекти, услубияти, услуби воситаларига суяниб иш кўриш билан бирга Ўзбекистон тарихи, фалсафа, этика, эсгетика, диншунослик, маданиятшунослик, педагогика, Миллий исгиклол ғояси: асосий тушунча ва тамойиллар каби фанлар ва курслар билан чамбарчас боғлиқ. Мазкур курс инсон маънавий-интелектуал ўсишида, ижтимоий муносабатларнинг маънавий-ахлоқий, ҳодисавий асослари каби масалаларда услубият, услубий ва мазмунан бир-бирини тўддириб келишини қўришимиз мумкин.
Маънавият асослари курси иқгисод фани билан бозор иқгисодиётига хос бўлган тадбиркорлик, омилкорлик ишбилармонлик сифатларини ёшларда, бўлғуси мутахассисда шакллантириш йўлларини ишлаб чиқишда ҳамкорлик қилади. Миллий исгиклол гоясининг маънавий асослари халқимизнинг узоқ бой тарихи билан боғланиб кетган. Миллий истикдол гояси миллатнинг ўз мустақиллигини қўлга киритиш, уни мустахкамлаш, мамлакатни ва хшжум тараққий эттиришдан иборат бўлган мақсадларни ўзида мужассамлантиргандир. Бу мақсадни амалга ошириш учун эса маънавий юксак комил инсоннинг мухим мезонларидан бири миллий гояс мустахкам бўлиши, миллати мақсад ва манфаатларини тўлиқ англаган бўлиши лозимниқдир.
Демак маънавият асослари курсидаги ҳар бир мавзуда Миллий исгиклол гоясини узвий равишда талабаларга етказиш зарур бўлади.
4. Курсни ўкдпицааги педагогак технологаялар
Янга педагогик технологиялар "Маънавият асослари" курсини ўқитиш жараёнида маънавиятғшнг риюжланиш қонунлари, жамият тараққиётида тугган ўрни, тарихий, назарий-илмий, амалий заминлари, маънавият тарақк^ётнинг асосий мезонлари каби масалаларни к^мраб олиши зарур. Мазкур курс замонавий-маънавий баркамол, соғлом авлод, комил инсон шаклланиши, ривожланишини таъминланишга хар жиҳатдан яқиндан ёрдам бермоғи люим. Курсни ўқитишда янгича фикрлайдиган, янгича тафаккур тарзига эга бўлган, миллий истикдол ғоясининг асосий тамойилларини ўзида мужассам этган шахсни тарбиялаб юяга етказишга ёрдам бериш назарда тутилади. Мана шу вазифаларни
бажаришда билимни талабалар онгига сингдириш, уларнинг амалий фаапиятига айлантиришда ўкитувчи қандай педагогик технологиялардан ижодий фойдаланиши катга ўрин тутади. Бунда аввало курс бўйича ўқитладиган маърузаларни камайтириб, талабаларнинг мустақил . ўқиб-ўрганишлари мавзулар бўйича ўкитувчи назорати остида суҳбат, ўзаро баҳслашув, савол-жавоблар ўжазишга кенг ўрин, эркинлик бериш мақсадга мувофиқ бўлади.
Иккинчидан, дарсларда кўргазмалиликка - турли альбом, плакатлар, бадиий асарлардан намуналар ўқишга алоҳида аҳамият бериш ҳам яхши натижа беради.
Учинчидан, турли музейларга, тарихий жойларга, буюк алломалар учун мустақиллик йиллари барпо этилган мажмуаларга экскурсиялар уюштириш талабаларнинг маънавий-руҳий, ички-ботиний дунёсига кучли таъсир ўгказишни ҳам назардан қочирмаслик лозим бўлади.
Тўртанчидан тарихий мавзулардаги, шу билан бир қаторда мустақиллик йилларида халқимизнинг маънавий покланиш, маънавий тикланиш, маънавий ривожланишига оид яраталган ввдео фильмларни намойиш орқали дарсларни олиб боришнинг афзалликлари, талаба қалбига кириб боришдаги аҳамияти катга эканлигини ҳам ҳисобга олиш зарур.
Бешинчидан, дарсларни ўгказишга фанимиз, адабиёт ва санъати-мизнинг кўзга кўринган вакилларини таклиф қилиш, улар билан муло-қотда бўлиш маънавият дарсларининг самарадорлигини оширади.
5. Фанни ўқшнш семестрлари ва услубий кўрсатмалар
1994 йидда "Маънавият ва маърифат" жамоатчилик марказини тузиш, ҳамда 1996 йилда унинг фаолиятини такомиллаштиришга бағишлаб чиқарилган Президент фармонлари мамлакатимизда маънавиятни юксак даражага кўтарилишида катга аҳамият касб этди.
1997 йилда республика олий таълим тизимига "Маънавият ва маърифат" асослари курси, 1999 - 2000 ўқув йилидан бошлаб эса "Мяьнавият асосяари" курси сифатида кириталиши Президентимиз фармонларини амалга оширишнинг амалий ишларидан муҳими бўлди- Мазкур курсга режаларда шу даврга қадар 50 соат ажраталиб, ундан 20 соати маъруза, 22 соати амалий машғулот, институт талабаларининг 1-курси 1-семестрида ўқитиб келинар эди.2001-2002 ўқув йилидан бошлаб Олий таълим вазирлигининг 2001 йил 21 авгусгдаги 200 буйруғи ва унга иловага мувофиқ "Маънавият асослари" курсига 21 соат ажратилган ва у инсгитутнинг бакалавриат
босқичининг 2-курси III семестрида ўқитилиш ўқув режасига киритилган. 21 соатдан 16 соати маъруза, 16 соати эса амалий машғулот қилиб белгиланиши мақсадга мувофиқ.
Курсни ўқитишда "Маънавият асоспари" курси бўиича олий ўқув юртлари учун ўқув дастури барча боб ва мавзулар бўйича сакланиб қолади. Аммо, барча мавзулар бўйича маъруза ёки амалий машғулот дарслари ўгказиш шарт эмас. Маъруза ёки амалий машғулотларда ўрганилмаган мавзуларни талабаларга мустақил ўрганиш учун вазифа қилиб бериш керак. Бунда эса мустақил ўрганиш учун берилган маюулар бўйича талабалар билан суҳбат ўтказиш, ушбу мавзулар бўйича саволлар оралиқ ва якуний назорат иши саволларига киритилиши айтилади.
Амалий машрулотларни ўтказишда унинг турларини кўпайти-ришга кафедралар ва ўқитувчилар аҳамият беришлари лозим, улар семинарлар, ёзма ёки оғзаки коллоквиум, ижодий мулоқот машғу-лотлари, рефератлар, тарқатма материаллар шаклида бўлиши мумкин.
"Маънавият асослари" курси албатга алоҳида рейтинг баҳолаш билан якунланиши лозим.
6. Умумий ва ўқув ишларининг турлари ва намунавий ҳажми

№	МАВЗУЛАР	Ажратилган соатлар	

	Маьру-за	Амалий машгулот	
	БИРИНЧИ   БОБ.   Маънавият  асослари  предмеш, ривожланиш   қонунлари,   тушунчалари  ю  жамгогг таракҳиётцда тугган ўрни.			
1.	И.Каримовнинг     миллий     маънавий     тикланиш концепцияси    ва   унинг   миллий   мустакдлликни мустаҳкамлашдага ахамияти.	1	1	
2.	Маънавиягаинг   предмети,   тушунчалари,   уларнинг ўзаро муносабатлари ва хусусияглари.	1	1	
3.	Маънавиятнинг таркибий к^смлари, уларнинг ўзаро муносабатлари ва ривожланиш хусусюгглари.	1		
4.	Маънавият, иқгисодиет ю уларнинг ўааро богликлиги.	1		
5.	Маънавиятнинг сиёсат, ҳуқуқ ю хркимиятдаги ўрни.	1	1	
6.	Маънавиятда миллийлик ва умуминсонийлик.	1	1	
7.	Кадимги Марказий Осиё халқпари маънавиятининг шаклланиш жараёнлари.	1		
8.	Ислом    динида    маънавият   ва   шахс   маънавий қиёфасининг талқини.	1		
9.	Амир   Темур   ва   темурийлар   сулоласи   даврида маънавияг.	1		
10.	Жадидларнинг маърифатпарварлик харакати ва унинг халқ маънави>ггини кугаривдла тугган ўрни.	1		
				
11.	Мустамлакачилик ва карамлик шароитцца маънавияг.	1		
	УЧИНЧИ ЮБ.Маънавияг тараққиётининг меюнлари.			
12.	Маънавий баркамол инсон тушунчаси.унинг шарқона таърифи.	1		
13.	Ваганпарварлик, инсонпарюрлик ш уз миштатига садокэт шахс маънавияги муҳим мезонлари.	1	1	
14.	Иймон, диёнат, ацалат, меҳр-шавкат ва эътиқод, поклик, халоллик ва вафодорлик шахс маънавий фазилатлари.	1	1	
15.	Миллий ўзликни англаш, миллатлараро тогуагсикни таъминлаш шахс маънавияти белгилари. Хуқуқий саюдхонлик, қонунга итоаткорлик дашгат тазимига ҳурмат ва фукэролик бурчига садокат-шахс маънавий баркамашшги мезонлари.	1		
16	Шахс маънавиятини ривожлангириш омиллари ва воситалари.	1		
	ЖАМИ; 22 соат.	16	6	

БИРИНЧИ БОБ.
Маънавият асослари предмети, ривожланиш қонунлари, тушунчалари ва жамият тараққиётидаги тутган ўрни
1-мавзу: Ислом Каримовнинг миллий-маънавий тикланиш
концепцияси ва унинг миллий мустақилликни
мустаҳкамлашдаги аҳамияти

Ислом Каримовнинг миллий-маънавий тикланиш тушунчасига тахлили. Унинг Ўзбекистонни янгилаш ва ривожлантиришнинг йўли: — умуминсоний қадриятларга содиқлик; халқимизнинг маданий меросини мустаҳкамлаш ва ривожлантириш; инсоннинг ўз имкониятларини эркин намоён қилиши; ватанпарварлик каби негизларга асосланиши тўғрисидаги концепцияси маънавйй тикланишимизнинг назарий-методологик асоси эканлиги.
Ислом Каримовнинг маънавият тушунчасига таърифи ва унинг маънавиятни одамни руҳан покланишига, қалбан улғайишига чорлайдиган, инсон ички дунёсини, иродасини бақувват, иймон эътиқодини бутун қиладиган, виждонини уйғотадиган куч эканлиги ҳақидаги фикри. Ислом Каримовнинг халқнинг маънавияти ва маданияти, унинг ҳуқуқий тарихи ва ўзига хослиги қайта шаклланаётганлиги, жамиятимизни янгилаш ва тараққий эттириш йўлидан мувоффаққияти равишда олға силжитишдаги ҳал килувчи ва белгиловчи аҳамиятга эга эканлиги тўғрисидаги ғояси ва унинг миллий тикланишидаги тутган ўрни.
Ислом Каримовнинг миллий ғоя ва миллий мафкура концепцияси ва у томонидан маънавиятни тиклаш ва юксалтиришга мамлакатда амалга оширилаётган барча ислоҳотлар тизимида устувор вазифа сифатида қаралиши ва унинг сабаблари.
Мустақиллик йилларида миллий маънавиятни тиклаш ва ривожлантиришда Ислом Каримовнинг хизматлари.
Ўзбек халқининг миллий-маънавий тикланиши ва мустақилликни мустаҳкамлашда Ислом Каримов томонидан ишлаб чиқилган кон-цепциянинг назарий, методологик ва амалий аҳамияти.
Курснинг мақсади, вазифалари, манбалари ва услуби. Уни ўқитишнинг зарурияти ролининг ошиб бориш сабаблари ва давлат сиёсатида устувор вазифалардан бирига айланиши.

2-мавзу: Маънавият асослари фанининг предмети, тушунчалари уларнинг ўзаро муносабаглари ва ривожланиш хусусиятлари

"Маънавият" тушунчасининг мохияти. Маънавият ҳар бир инсоннинг ички руҳиятшшнг ижобий қирралари, акд-заковати, унинг уз-узит англаши, аниқ мақсадлар сари фаоллик кўрсатиш салохияти эканлиги.
Маънавият асосларининг предмети инсон ва жамият маънавий ҳаёти, унинг мақсади комил инсон, иймон, эътиқоди бутун, иродаси бақувват, эркин фуқаро маънавиятини шакллантириш ва жамият маънавий салохиятини ривожлантириш эканлиги.
Инсон шахсининг шаклланиши маънавиятнинг пайдо бўлиши билан узвий боғлиқлиги, маънавият, шахс, миллат ва жамият омиллари ўзаро боғлиқ эканлиги. Маънавият ривожланишидаги миллий маънавий меросларга, унинг тараққиёт тажрибаларига таяниш ва миллий маънавий таъсир кўрсатиш, ўзаро бойитиш ва умуминсоний қирраларни ўзлаштириш қонуниятлари.
Шахснинг ўз-ўзини англаши, билимдонлик, қалби поклик, сах;ийлик, самимийлик, хайрихохлик, имонлшшк, халагшик, эътиқодлилик, диёнатлилик, поклик, меҳр-шафқат, виждонлилик. ростгўйлик, адолатпарварлик, ота-онага ҳурмат, оилага садоқатлилик,   миллий   ўз   -   ўзини   англаш,   миллий   ғурур, миллатпарварлик,   ватанпарварлик,   миллат  тақцирига   нисбатан маъсулияти, миллий манфаат устуворлигини хис этиш, миллий тил,   миллий   тарих,   адабиёт,   санъат,   урф-одатлар,   анъаналар, қадриятларни ўзлаштириш, давлат тизимига ҳурмат,  қонунларга итоаткорлик,  жамоа  анъаналарига хайрихохлик,   вазминлик,   ўз касбининг   моҳир   устаси   бўлиш,   мамлакат   ички   ва   ташқи сиёсатидан    хабардор    бўлиш,    ҳаётида   бўладиган    жараёнларда фаоллик кўрсатиш кабиларнинг маънавият категориялари эканлиги.
Маънавият жамиятни ривожлантиришнинг муҳим омилларидан   бири эканлиги. Унинг шахс фаоллигини ва меҳнат унумдорлигини ошириш, жамиятда тотувлик, яқцилликни таъминлаш ва умуммиллий манфаатларни   уйғунлаштиришда   қудратли   куч   эканлиги.   Миллий  исгикдол гоясининг маънавий асослари.             

3-мавзу: Маънавияпшнгтаркибий қисмпари, ўзаро                               муносабатлари ва ривожланиш хусусиятлари

Маънавий мерос, маданият, қадриятлар, маърифат ва мафкура маънавиятнинг таркибий қисми эканлиги.
Маънавий мерос-маънавият ривожланишининг узоқ даврлар давомида таркиб топган, авлодцан-авлодга бойлик сифатида ўгиб борувчи, инсон ақн-заковатининг меваси сифатида кейинги ав-лодларга хизмат қилувчи бойлик эканлиги. Аждодлар маънавий меросининг авлодлар ҳаётида намоён бўлиши ва унинг хусусиятлари. Маънавий мерос илдизларининг мустаҳкамлиги ва чуқурлиги миллий тараққиётнинг муҳим омили эканлиги.
Қадрият тушупчасиУнинг жамият ҳаётининг тарихий тараққиёт жараёнида шаклланган ва ривожланган, ўтмишда, ҳозирги кунда ва келажакда ҳам ижтимоий, иқтисодий, маънавий тараққиётига ижобий таъсир этадиган, кишилар онгига сингиб, ижтимоий аҳамият касб этадиган модций ва маънавий бойлик эканлиги. Унинг бутун инсоният томонидан фан, техника, ахдоқ, одоб, тафаккур, ишлаб чиқариш ва бошқа сохаларда қўлга киритилган ютуқларда намоён бўлиши. Миллий, диний, минтақавий ва умуминсоний қадриятлар ва уларнинг ўзаро муносабатлари.
Маданият тушуннаси. Унинг инсоният томонидан яратилган барча моддий ва маънавий бойликлар мажмуаси эканлиги. Маърифатнинг билим ва илмни англатувчи тушунча эканлиги Маърифатни ривожлантириш саводхонлик ва илмий салохиятининг даражасини кўтариш эканлиги.
Мафкура тушунчаси. У,нинг давлат, жамият, миллат, синф ёхуд ижтимоий гурухлар манфаатини ифодаловчи, ҳимоя қилувчи сиёсий, ҳуқуқий, фалсафий, диний, бадиий ғоя, назария ва қарашлар тизими эканлиги. Миллий гоя ва миллий мафкура, уларнинг ўзаро муносабати. Миллий гоя, миллий мафкура миллатни бирлаштирувчи ва уни умуммиллий мақсадларга йўналтирувчи қудратли омил эканлиги.
Маънавий мерос, қадриятлар, маданият, маърифат ва маф-кура каби омилларнинг шахс, миллат, давлат ва жамият тараққиётидаги ўрни ва ахамияти.

4-мавзу: Маънавияг, иқгасодиёт ва уларнинг ўзаро боғиклиги
Иқтисодиёт тушунчаси. Унинг муайян ижтимоий тузумдаги ишлаб чиқариш муносабатлари мажмуи эканлиги. Эҳтиёжлар, манфаатлар инсон хаётий фаолиятининг харакатлантирувчи кучи. Иқгисодий эҳгиёжлар ва маънавият.
Иқгисодий хаётни шакллантириш ва ривожлантириш-маънавиятнинг ўзига хос шакли эканлиги, Ислом Каримов иқгисодиёт ва маънавиятнинг ўзаро боғлиқ эканлиги тўғрисида. Маънавият жамиятнинг юксак иқтисодий тараққиётга эришишининг омили эканлиги. Жамият маънавияти тараққиётида иктисодий омилларнинг роли катга эканлиги. Юксак маънавият иқгисодий самарадорлик ва сифат гарови эканлиги.
Бозор иқгисодиётини маънавийлик нуқтаи назаридан тахлили. Унга ўтиш юксак тараққиёт имконияти эканлиги. Ўтиш даврида содир бўладиган иқгисодий к^таинчиликлар шароитида маънавий омиллар ролининг ошиб бориш сабаблари. Маънавият иқтисодий ҳаётда содир бўладиган уюшган жиноятчилик, тамаъгарлик, юлгучлик, алдамчилик, порахўрлик каби салбий иллатларни тугатишнинг, тадбиркорлик, яратувчилик, фаоллик, сахийлик каби ижобий фазилатларни шакллантиришнинг муҳим омили эканлиги. Кишиларнинг халол иқгисодий баркамолликка эришиши, улардаги саҳоват ва ёрдам кўрсатиш, ҳомийлик қилиш фазилатларининг намоён бўлиши маънавий юксаклик белгиси эканлиги.
Маънавиятнинг иқгисодий муаммоларни ҳал қилишда мамлакат ахолисини уюштирувчи ва фаоллаштирувчи куч эканлиги. Ривожланган иқгасодиёт-юксак маънавият мезони.

5-мавзу: Маънавиятнинг сиёсат, ҳуқуқ ва ҳокимиятдаги ўрни
Маънавият, сиёсат-ижтимоий ҳодиса эканлиги. Уларнинг бир-биридан фарқи, ўзаро боғлиқлиги ва ижтимоий функциялари. Сиёсат ва сиёсий қарашларнинг маънавиятга таъсири.
Сиёсат, давлат, синфлар, ижтимоий гуруҳлар, миллатлараро муносабатлар тизимлари ва уларнинг маънавий мезонлари. Сиёсатнинг шакллари ва маънавиятда намоён бўлиш хусусиятлари. Сиёсатнинг ижтимоий моҳияти: адолатли, адолатсиз, тараққийпарвар, зўравонлик, реакцион сиёсатлар ва уларнинг маънавий заминлари.
Реакцион сиёсат парокандалик, жамият маънавияти қашшоқлигининг белгиси эканлиги. Жамият ҳаётида сиёсий барқарорликни таъминлашда Маънавиятнинг аҳамияти Маъна-виятнинг шахс сиёсий фаоллигини ошириш омили эканлиги.
Маънавият ва ҳуқуқ. Ҳуқуқ ижтимоий муносабатларда одамларнинг расман тенглик тамойилларини ифодаловчи меъёр эканлиги ва унинг маънавий илдизлари. Ҳуқуқий меъёрларни белгилашда жамият аъзолари маънавий даражаларининг аҳамияти. Фуқаролар ҳуқуқий маданиятининг тараққий этиши жамиятда барқарорликни таъминлашнинг муҳим шарти эканлиги. Ҳуқуқий маданиятни ривожлантиришда маънавий омилнинг роли.
Маънавият ва ҳокимият. Ҳокимиятнинг алоҳида шахс, гуруҳ, одамлар, ташкилот, сиёсий партия, давлатнинг ижтимоий ҳамкорлик ҳаракатларини бошқариш институти эканлиги. Ҳокимиятнинг маънавий илдизлари. Ҳокимият фаолиятида маънавий омилларнинг аҳамияти.
Маънавият ҳокимият тизимида манфаатларни уйғунлаштирувчи омил эканлиги. Ҳокимият тизимида раҳбар маъна-вияти ва унинг мезонлари. Уларда фидойилик, халқпарварлик, ватанпарварлик, қонун устуворлигига амал қилишлик, мамлакат манфаатларини ҳимоя қилишлик, хушёрлик, вазминлик каби фазилатларнинг зарурлиги.
Ҳокимиятнинг бошқарув тизимига маънавий баркамол шахс-ларни жалб қилиш давлат тараққиётининг муҳим шарти эканли-ги. Сиёсат, хуқуқ ва ҳокимият институларининг маънавий асосла-рини мустаҳкамлаш жамият тараққиётининг муҳим омили эканлиги.

6-мавзу: Маънавиятда миллийлик ва умуминсонийлик
Маънавият, этнослар, халклар ва мамлакатлар. 
Миллий маънавият тушунчаси, унинг миллат рухияти, миллий онг, унинг тафаккури, хатти-ҳаракатлари, турмуш тарзи, урф-одатлар, анъаналар ва қадриятлар билан боғлиқлиги. Миллий маънавият ҳар бир миллатнинг ўзига хослиги ва умрбоқийлигини таъминловчи омил эканлиги.
Миллий маънавиятнинг ўзига хос ривожланиш хусусиятлари. Миллий маънавиятнинг умуминсоний маънавият даражасига кўгарилиш концепцияси.
Умуминсоний маънавият тахлили. Унинг барча миллатлар ва этносларнинг ўзига хос тамонларини ўзида мужассамлаш-тирганлигини ва эҳгиёжларини, манфаатларини акс эггириши.
Этник бирлик ва миллий маънавиятлар. Турли тарихий ва ижтимоий-иқшсодий шароитларда миллий маънавиятларнинг ўзаро алоқадорлиги. Миллатлараро маънавий-маърифий муносабатларнинг тарихий шакллари.
Демократик жамият шароитида миллий маънавий эҳтиёжнинг ўсиб бориши, миллатлар ва мамлакатлараро маънавий-маърифий муносабатларинг кенгайиши ва чуқурлашуви.
Маънавият илдизлари мусгаҳкам миллатнинг келажаги порлокдиги ва унинг букилмас қудратга эга эканлиги. Ҳар бир мил-латнинг умуминсоний маънавиятидан муносиб ўрин эгаллашга интилиш тамойиллари.
Маънавиятда миллий махдудлик ва айирмачиликка интилишнинг салбий оқибатлари.
Миллатчшшк, буюк давлатчилик ва ирқчилик маънавий қашшоқликнинг жирканч белгиси эканлиги.
Шарқ ва Ғарб маънавияти, уларнинг миллий ва умуминсоний хусусиятлари. Шарқ ва Ғарб халқлари маънавиятларини бир-бирига қарама-қарши қўйишга интилишларни танқид.
Миллий маънавий тикланишнинг моҳияти. Ўзбек миллий маънавиятининг мустақиллик шароитида қайта тикланиш жараёнлари ва унинг жаҳон цивилизаициясидаги мавқеини тиклашдаги ютуқпари.

ИККИНЧИ БОБ 
Маънавиятнинг тарихий, назарий, илмий ва амалий заминлари
7-мавзу: Қадимги Марказий Осиё халқлари маънавиятининг шаклланиш жараёнлари
Қадимги халқ оғзаки ижодиёти ва ёзма ёдгорликпарида Марказий Осиё халкларининг маънавий хаёги, урф-одатлари ва ахлоқий фа-зилатларининг ёритилиши. ("Китоби Жамшид", "Эрхўбби" афсонаси, "Зарина ва Медия Сгриотия", "Тумарис", "Широқ" афсоналари).
Марказий Осиёдаги энг қадимги динлар ва уларда маънавият билан боғлиқ бўлган гоялар. Зардуштийлик. "Авесго" — зардуштийлик динининг муқаддас китоби.
Монийлик таълимотвда маънавияг масалаларииинг талқини.
Маздакчилик таълимотида маънавият масалалари. Ўрхун-Енисей ёзма ёдгорликларида қадимги туркий халқларнинг ўз ватанини севиш, ўз халқига садоқати, жангларда мардлик ва жасорат кўрсатиш каби ахлоқий фазилатларнинг ифода этилиши.
Қадимги қўлёзма ва оғзаки ижод манбалари маънавият илдиз-лари ва уларни ўрганишнинг маънавий такланишда тугган аҳамияти.
8-мавзу: Ислом динида маънавият ва шахс маънавий  қиёфасининг талқини
Ислом ва маънавият. Куръони Карим мусулмонларнинг муқаддас китоби. Увда маънавият тушунчаси ва шахснинг маънавий қиёфасининг мезонлари. Шариатда хуқуқ ва ахлоқ меъёрларининг бирлиги. Ислом динида ҳалвд ва харом, фарз, суннат, макрух, яхшилик ва ёмонлик, савоб ва гуноҳ инсофлилик, виждонлилик, меҳр ва шафкдглилик, ростгўйлик, фирибгарлик, зўравонлик, ўғирлик, босқинчилик, таъмагарлик ва порахўрлик тушунчалари.
Ислом динида ота-онага меҳр-муҳаббат, гамхўрлик, қариндошчилик, фарзанд тарбияси, оилага садоқат, тенглик ва биродарлик, ҳурмат ва эхтиром, софдиллик ва самимийлик, ўзаро ёрдам ва камтарлик, саломлашиш ва дўстлашиш, муайян ҳуқуқий меъёрларни эътироф этиш ва уларга риоя қилиш, жамиятда тартиб интизом ва осойишталикни саклаш масалалари ва уларнинг маънавий юксакликни таъминлашдаги роли.
Тасаввуф тушунчаси ва унинг маънавий — ғоявий илдизлари. Назарий ва амалий тасаввуф. Тасаввуф нафс ва акл ҳақидаги таълимотнинг тахдили. Тасаввуфнинг асосий оқимлари ва уларнинг гоявий мазмуни ва инсоннинг маънавий камолатида тугган ўрни.
Марказий Осиёда яшаб ижод этган буюк суфийлар ва муга-факкирларнинг шахс маънавий камолати ҳақидаги таълимотлари. , Юсуф Ҳамадоний, Замахшарий, Ахмад Яссавий, Хўжа Абдуллоҳ Ғиждувоний, Абу Али Мухаммад Ибн Ҳаким Термизий, Нажмиддин Кубро, Баҳовуддин Нақшбанд, Хўжа Ахрор, Абдураҳмон Жомий, Мир Алишер Навоий, Машраб ва бошқаларнинг маънавият ва шахс маънавий камолати ҳақидаги гоялари.
Ислом маънавий қадриятлари ва ахлоқ-одоб нормаларининг умуминсоний характери. Диний бағри кенглик — миллий ғоянинг тамойили эканлиги.
Собиқ шўро тоталитаризми шароитда ислом маьнавий-ахлоқий қадриятларининг таъқиб этилиши. Мустақиллик шарои-тйда уларни қайта тиклаш соҳасида амалга оширилаётган тадбирлар ва уларнинг маънавий тикланишдаги ахамияти.
Ислом Каримов асарларида ислом дини ва исломий қадриятларнинг жамиятимиз ҳаётида тутган ўрни ва ролини янада ошириш зарурлиги ҳақидаги масалаларни ёритилиши.
Ислом динидан ғаразли мақсадларни амалга ошириш йўлида фойдаланишга уринишлар, уларнинг маънавий қашшоклик белгиси эканлиги. Бундай уринишларнинг чинакам қадриятларга, жамиятимиз, давлатимиз ва миллатимиз тарақдиётига таҳциди.
Ислом динидан умуммиллий ва умуминсоний маънавиятни . тиклаш йўлида фойдаланишнинг назарий ва амалий аҳамияти.

9-мавзу: Амир Темур ва темурийлар сулоласи даврида маънавият
Амир Темурнинг буюк давлат арбоби, юксак маънавият соҳиби эканлиги. Унинг маънавият ва маданият хомийси эканлиги. "Темур тузуклари" асарида маънавият масалалари ва унда комил инсон қиёфаси фазилатларининг қўйилиши.
"Темур тузуклари"да подшоҳлар, ҳокимлар, давлат арбоблари ва амадлорларнинг, оддий аскарлар ва аҳоли қатламларининг ҳуқуқий ва маънавий меъёрларининг ифодаланиши:
-  кишининг ўзига, бажараётган ишига, эгаллаб турган лавозимига қўйилган одоб-аҳлоқ меъёрлари;
-   инсоннинг   Ватанга,   халқига,   ўз  оиласига  ва дўстига муносабатини акс эттирувчи маънавий мезонлар;
- инсоннинг кундалик ҳаёти, юриш туриш қоидаларини акс эттирувчи аҳлоқий меъёрлари;
-   илм-фан  арбоблари,  дин  пешволари,  донишмандларга муносабатларни акс эттирувчи одоб меъёрлари;
-    ота-онага,    ўз   устозига,    унта   яхшилик    бахш    этган кишиларга   бўлган  муносабатларини   акс  этгирувчи   маънавий-ахлоқий нормалар.
Мирзо Улуғбек, Алишер Навоий ва Мирзо Бобур Темурийлар сулоласи давридаги маънавият, маърифат ва маданият ривожланишида буюк хизматлар қилган давлат арбоблари эканлиги. Уларнинг маърифат, илм, меҳр-шафқат, инсонийлик, ватанпарварлик ғоялари ва уларнинг миллий маънавиятда тутган ўрни.
Амир Темур ва темурийлар сулоласи даврида яратилган моддий ва маънавий мерослар ва уларнинг ўзбек халқининг мустақиллик шароитида маънавий тикланишидаги аҳамияти.

10-мавзу: Жадидларнинг маърифатпарварлик ҳаракати
ва унинг халқ маънавиятини юксалтиришдаги тутган ўрни.
Жадидчилик ҳаракати шаклланишннинг маънаваий илдизлари
Жадидчилик ҳаракатининг мазмуни ва унинг умумхалқ маънавиятини кўтаришдаги роли. Унда маърифат, инсон эрки, қадри ва миллий манфаат гояларини қўйилиши.
Жадидларнинг миллий матбуотни шакллантириш борасидаги ҳаракатлари ва унинг халқ маънавий савиясининг кўтарилишидаги аҳамияти. Уларнинг маданият ва санъат муассасаларини вужудга келтиришдаги харакатлари.
Жадидиларнинг ислом динига бўлган муносабатлари.
Маҳмудхўжа Беҳбудий, Мунаввар қори Абдурашидхон, Абдулло Авлоний ва Хамза каби жадидчиларнинг таълим беришни ислоҳ қилиш тўғрисидаги ғоялари, амалий ҳаракатлари ва уларнинг маъкавиятни кўтаришдаги роли.
Фитрат ижодида маънавият масалалари Абдулла Қодирий асарларида миллий маънавиятнинг юксак даражага кўтарилиши. Унинг асарларида оилавий муносабатларнинг ўзбек миллий маънавиятнинг гултожи сифатида тараннум этилиши.
Чўлпон шеъриятида шахс ички руҳий кечирмаларининг акс эттирилиши ва унинг маънавий тараққиёт учун аҳамияти.
Жадидлик-миллий истиклол ғоясининг теран томи эканлиги.
Жадидлик ҳаракатининг ўзбек миллий маънавий маърифий таракдиётида тугган тарихий ва амалий аҳамияти.   

11-мавзу: Мустамлакачилик ва қарамлик йилларида маънавият
Чоризм босқинчиларининг мамлакатни ва халқни мустамлакага айлантиришга уни ўз маънавиятидан маҳрум қилиш тўғрисидаги гоялари, амалий ишлари ва уларнинг моҳияти.
Босқинчиларнинг халқни ўз маънавиятидан махрум қилишдан кўзлаган мақсадлари.
Марказий Осиёнинг Россия томонидан босиб олиши ша-роитида минтақа халклари маънавиятига етказган зарарлари ва уларнинг оқибатлари.
Октябрь инқилоби тўнтариши ва ягона мафкура хукмронлиги вужудга келиши хавда унинг халқ онгага зўравонликни сингдириши.
Бу хатги-ҳаракатларнинг миллий маънавиятга салбий таъсири.
Қарамлик шароитида ўзбек халқиинг она тили, миллий мероси, урф-одатлари, қадриятлари, эътиқоди, ғурури, анъаналаридан маҳрум этилиши. Собиқ тоталитар шўро тузумнинг ўзбек халқи миллий-маънавий заминларига етказган зарарлари ва унинг оқибатлари.
Мустамлакачилик ва совет қарамлиги шароитида ўзбек халқининг миллий озодлик, тарихий ва миллий қадриятларни тиклаш учун олиб борган курашлари ва уларнинг миллий-маънавий меросларини асраб қолишдаги аҳамияти.
Ўз миллий меросини, тарихини, урф-одатлари, анъаналар ва қадриятларини сақлаб қолиш, ўзлаштириш ҳар бир миллат ва унинг вакили ҳисобланган ҳар бир шахснинг инсоний ва маънавий бурчи эканлиги.
Мустамлакачилик ва қарамлик йилларида миллий маънавиятга етказилган зарар ва унинг оқибатларини тугатишнинг мустақиллик шароитидаги муаммолари ҳамда ҳал қилиш имкониятлари.

УЧИНЧИБОБ 
Маънавияг тарақиёганинг мезонлари                             
12-мавзу: Маънавий баркамол, комил инсон тушунчалари.

Уларнинг шарқона таърифи. Ислом Каримов асарларцаа баркамол инсонни тарбиялаш гоялари
Баркамол инсон таърифи. Ислом Каримов томонидан баркамол инсон тушунчасига берилган таърифнинг мохияти. У аввало, онги юксак, мустақил фикрлай оладиган, хулқ - атвори билан ўзгаларга ибрат бўладиган билимли, маърифатли киши эканлиги.
Маънавий баркамол ва комил инсоннинг ақпий, аҳлоқий, маънавий фазилатларининг юксак бўлиши. Кишиларнинг чуқур ва замонавий билимга, кенг дунёқарашга, мустақил фикрлаш салоҳиятига эга бўлиши, унинг юксак маънавий камолат соҳиби бўлишининг асосий шарти эканлиги. Маънавий баркамоллик ва комилликнинг қирралари ва асосий мезонлари: Ҳар бир инсоннинг ўз-ўзини англаши, ўзга инсонларни қадрлай билиши, инссн зотини улуғлай билиши, инсоният томонидан бунёд қилинган барча моддий ва маънавий бойликларни ўзлаштиришга интилиши, унинг ички ва ташқий дунёсининг, соғлом фикри ва оқилона сўзи билан амалий фаолиятининг, дили билан тилининг бирлиги маънавий етукликнинг асосий қирралари ва мезонлари эканлиги.
Комил инсоннинг шарқона фазилатлари, Шарқ халклари тарбия тизими ва услубининг ўзига хос хусусиятлари.
Миллий истиқлол ғоясида комил инсон гоясининг талқини.
Ислом Каримов ақл-заковатли, юксак маънавиятли кишиларни тарбиялай олсаккина, олдимизга қўйилган мақсадларга эриша оламиз, юртимизда фаровонлик ва тараққиёт қарор топади, — деган концептуал ғоясининг мазмуни, уни амалга ошириш вазифалари ва воситалари.
Маънавий баркамол, комил инсонни тарбиялаш заруриятининг ошиб бориш сабаблари. Унинг миллат, мамлакат ва умуминсоният олдида турган улкан вазифалар билан боглиқ эканлиги.

13-мавзу: Ватанпарварлик, ннсонпарварлик ва ўз миллатга садоқат шахс маънавияти мезонлари
Ватан ва ватанпарварлик тушунчалари. Ватанни она каби улуғлаб "она-Ватан", — дейилишининг мохияти. "Ватангадолик", "Ватанфурушлик" тушунчалари, уларнинг инсон учун оғир қисмат ва маънавий қашшоклик белгиси эканлиги.
Ҳар бир инсоннинг ўз она заминида яшаши, унинг манфаатлари йўлида фидоий бўлиши юксак олий неъмат эканлиги. Ягона замин ва ягона тақцир тушунчаларининг маънавий илдизлари. "Ватанни севмоқ-иймондандир", — ҳикматининг мазмуни ва унга амал қилиш ҳар бир шахснинг инсоний бурчи эканлиги. Ватанпарварлик авлоддан-авлодга мерос бўлиб ўтаётган қадрият эканлиги. Ватанни душмандан ҳимоя қилиш, уни бир бутунлигини кўз қорачиғидек асраш, унинг равнақи йўлида фидоий бўлиш ҳар қандай инсон маънавиятининг мезони эканлиги.
Ислом Каримовнинг "Биз фидоий ватанпарварга таянамиз", "Биздан озод ва обод Ватан қолсин" ва "Ватан саждагоҳ каби муқаддасдир" ғояларининг мохияти, уларни ёшлар руҳиятига сингдиришнинг зарурияти. Миллий мустақилликни мустаҳкамлаш ватанпарварликнинг ва миллатпарварликнинг муҳим белгиси.
Мустақиллик ва бозор муносабатларининг шаклланиши шароитида ватанпарварлик туйғруларининг мустаҳкамлаш зарурияти.
Инсонпарварлик тушунчаси, унинг, инсон инсонга дўст, ҳамдард, кўмакдош каби фазилатлар эканлиги. Инсонпарвар ликнинг ижтимоий-сиёсий, иқтисодий ва маънавий-маърифий қирралари. Инсоннинг ўз-ўзини англаши инсонпарварликнинг маънавий мезони эканлиги. Миллий истиқлол ғоясида ватан равнақи, халқ фаровонлиги масалалари.
Ўзбекистоннинг "Соғлом авлод" дастури ва унинг инсонпар-варлик моҳияти. Худбинлик, зўравонлик, жоҳиллик, манманлик, ўзини ўзгалардан устун қўйишга интилиш, ёвузлик кабиларнинг инсонпарварликка зид эканлиги. Ота-она, Ватан ва ўз миллати олдида маъсулиятини тушуниб етиш, дўстубиродарга, қариндош-уруғга меҳр оқибатли, мурувватли бўлиш, ўтганларнинг руҳини шод этиш инсонпарварликнинг ажралмас белгилари эканлиги.
Ўз миллатига садоқатли бўлишнинг моҳияти, унинг миллат манфаатлари йўлида фидоий бўлиш, қадр-қийматини, урф-одатлари, анъаналари, қадриятлари ва миллий бирликни мустаҳкамлаш каби фазилатлар жанлиги.
Ўз миллатининг келажаги йўлида қайғуриш, ҳар бир маънавиятли инсоннинг бурчи эканлиги. Ёшлар ва фикрлар хилма-хиллиги, ёшлар онгига миллий ғоя ва мафкурани сингдириш зарурияти, ёшлар руҳиятида ватанпарварлик, инсонпарварлик ва ўз миллатига садоқат туйғуларини мустаҳқамлаш борасидаги вазифалар ва уларни амалга ошириш миллий маънавий тараққиетнинг зарурий шарти эканлиги.

14-мавзу: Иймон, диёнат, адолат, меҳр-шафқат, эътиқод, поклик, ҳалоллик ва вафодорлик - шахс маънавий фазилатлари

Иймон тушунчаси. Иймонли шахс маънавий қиёфасининг мохияти. Иймонлиликнинг шахс учун муқаддаслиги ва юксак маъсулият эканлиги. Иймон тушунчасининг исяом таълимотидаги талқини. Иймон ва виждон тушунчаларининг муштараклиги. Унинг ҳар бир киши хатга-ҳаракатларига баҳо берилишида бош мезон эканлиги.
Диёнат тушунчаси, диёнатли бўлишлик кишининг юксак маънавий фазилати, унинг шахс кундалик амалий ҳаетцдаги ўрни.
Ацолат тушунчаси. Унинг ахлоқий ва ҳуқуқий меъёрий тушунча эканлиги. Адолатнинг одиллик ва тўғрилик мезони эканлиги, унинг маънавий қиймати.
Меҳр-шафқатлилик тушунчаси. Унинг шахс маънавиятининг ажралмас фазилати эканлиги. Диёнат ва меҳр-шафқатлик ту-шунчаларининг узвий боғлиқгшги ва маънавият тизимидага ахамияти.
Эьтиқод тушунчаси. Унинг киши онги ва дунёқарашида ўрнашиб қолган ва амалга оширилиши лозим бўлган шахснинг кундалик эхтиёжига айланган интилиш, хатга—харакатлар тизими ва маънавиятнинг ажралмас қисми эканлиги.
Бозор муносабатларига ўтиш даврининг мураккаб шароитида кишилар ўртасидаги муносабатларда иймонлилик, дииёнатлилик, адолатлилик, меҳр-шафқатлилик, эътиқодлилик, поклик ва халоллик фазилатлари ролининг ошиб бориши. Бу фазилатларни шакллантариш муаммолари.
Ёшлар дунёқарашлари ва хатги-ҳаракатларида эътиқодлилик, поклик, ҳалоллик, Ватанни севиш каби фазилатларини шакл-лантириш заруриятининг ўсиб бориши.

15-мавзу: Миллий ўзликни англаш, уни мустаҳкамлаш
ва миллатлараро тотувликни таъминлаш шахс маънавияти
белгилари. Хуцуций саводхонлик, қонунга итоаткорлик,
давлат тизимига ҳурмат ва фуқаролик бурчига садоқат
шахс маънавий баркамоллиги мезонлари

Миллий ўз-ўзини англаш тушунчаси. Она тили, туғилиб ўсган заминга, ўз миллий маънавияти, тарихи, мероси, урф-одатлари, анъаналари ва қадриятларига мансублигини тушуниб етиши, уларни ўзлаштириш ва ривожлантириш йўлида ғамхўрлик кўрсатиш, миллий манфаатларни тушуниш миллий ўз-ўзинй англаш эканлиги.
Миллий ўз-ўзини англаш миллат абадийлигини таъминловчи омил эканлиги. Ўзбек миллатининг жаҳон цивилизациясида туг-ган ўрнини, миллий эҳтиёжлари моҳиятини тушуниш ва унинг манфаатларини амалга оширишда фидоийлик кўрсатиш ҳар бир миллат вакилининг маънавий бурчи эканлиги.
Ислом Каримовнинг "Элим деб, юртам деб, куйиб, ёниб яшаш керак", — гоясинингмиллий ўз-ўзини англашни риюжлантаришдаги аҳамияга.
Миллатлараро тотувлик тушунчаси. Мамлакатда яшаётган турли миллат ва элатлар вакилларига, уларнинг қадриятларига, урф-одатларига, анъаналарига, меросларига, тарихларига ҳурмат бажо келтириш, улар билан дўстона ҳамда инсоний муносабатларни ўрнатиш миллатлараро тотувликни таъминловчи омил ва шахс юксак маънавий фазилати эканлиги. Миллий истиклол ғоясида миллатлараро тотувлик ғояси.
Ҳуқуқий саводхонлик тушунчаси. Қонунларнинг моҳиятини тушуниш, уларга итоат этиш, ҳар бир шахснинг ўз фуқаролик бурчини тушуниб етиши, ўз ҳақ-ҳуқукларини химоя қила билиши ҳуқуқий саводхонлик ва маънавийлик белгиси эканлиги.
Демократия ва ҳуқуқий саводхонлик. Демократик таъмойилларни таъминлшдда ҳуқуьдда саводхонликнинг рши. Демократиянинг умумэътироф тизимцда шарқ халкларига хос бўлган хусусиятларни амалиетга тадбиқ эгишнинг миллий-маънавий ривожланишдаги ахамияга.
Демократик тамойилларга бефарқиик, юнунларни менсимаслик, уларни паймол этиш жоҳиллик ва маънавий қашшоклик белгиси эканлиги.
Ҳуқуқий саводхонликни кўтариш, фуқароларнинг давлат тизимига ҳурматини, қонунларга итоаткорлик руҳиятини ва фуқаролик бурчига садоқатини ривожлантириш умумиллий маънавий тараққииётнинг зарурияти эканлиги.

16-мавзу: Шахс маънавиятини ривожлантириш омиллари ва воситалари
Шахс маънавияти ва уни шакллантиришда ота-она маъсулияти. Мактабгача таълим муассасалари, таълим тизими, маҳалда, адабиёт ва санъат, оммавий ахборот воситалари, ҳуқуқли ҳимоя қилувчи ташкилотлар шахс маънавиятини шакллантирувчи ва ривожлантирувчи воситалар эканлиги.
Оилада ота-оналарнинг ўз фарзандлари ва фарзанддарнинг ота-оналари олдидаги бурчлари, уларни турли халқ ва миллатларда турлича намоён бўлиши.
Ғарбона ва шарқона оила муносабатлари, тарбия услублари, улар ўртасидаги ўхшашликлар ва тафовугларнинг шахслар маънавиятларида намоён бўлиши.
"Ота-онасини танимаган танфисини танимас*,"Ота рози худо рози", "Оталар сўзи — аклнинг кўзи", "Оналар сўзи-бахтнинг ўзи", "Огасини оғритган эл ичвда хор бўлур, онасини оғритган парча нонга зор бўлур" халқ мақолларининг шахсда шарқона маънавиятни шакллантиришдаги ахамияти.
Таълим тазими шахс маънавиятини шакллантиришнинг муҳим омили эканлиги. Мактабгача тарбия ва олий таълим тазимларида маънавиятни шакллантиришнинг йўллари ва услублари.
Дцабиёт ва санъат — шахс маънавиятини шакллантириш ва ривожлантиришнинг муҳим воситаси эканлиги. Ижтимоий — гуманитар фанларнинг талаба — ёшлар маънавиятини ривож-лантиришдаги ахамияти.
Маҳалла — тарбия ўчоғи эканлиги. Ёшлар маънавиятини шакллантириш ва ривожлантиришда маҳалланинг роли. Радио, телевидения ва вақгли матбуотнинг ахамияти.
Ёшлар маънавиятини риюжяангиришда ёшлар ташкилотларининг роли.
Кадрлар тайёрлаш буйича қабул қилинган миллий дастурнинг, адабиёт ва санъатни ривожлантириш, оммавий ахборот воситаларининг эркин фаолият кўрсатишлари тўғрисида республика ҳукумати томонидан қабул қилинган ҳужжатларнинг умумиллий маънавиятни ривожлантириш, миллий истиқтал гояларини халқимиз қалби ва онгига сингдиришдаги ахамияти.
Шахс маънавиятини ривожлантиришда давлат, нодавлат ва жамоат ташкилотларининг дсшзарб вазифалари. Ислом Каримов Шахс маънавиятини шакллантариш омиллари ва воситалари тўғрисцда

Адабиёт
1.  Каримов И.А. Ўзбекистоннинг ўз истиклоли ва тараққиёт йўли.— Ўзбекистан буюк келажак сари; Тошкент, Ўзбекистон, 1998 й.
2.   Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиклол, иқтисод, сиёсат, мафкура, Тошкент: Ўзбекистон 1993 й.
3.   Каримов И.А.  Биздан озод ва обод Ватан қолсин. Тошкент: Ўзбекистон 1994 й.
4.   Каримов И.А. Амир Темур — фахримиз, ғуруримиз. Тошкент: Ўзбекистон, 1996 й.
5.   Каримов  И.А.   Баркамол авлод  -  Ўзбекистон  тараққиётининг пойдевори. Тошкент, Ўзбекистон, 1997 й.
6.   Каримов  ИА  Ўзбекистон XXI аср бўсағасида:  ҳавфсизликка таҳдид,  баркарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари.  Тошкент; Ўзбекистон, 1997й.
7.    Каримов   И.А.   Тарихий   хотирасиз   келажак   йўқ-   Тошкент; Ўзбекистон, 1998 й.
8.  Каримов И.А. Жамиятимиз мафкураси халқни-халқ, миллатни-миллат қилишга хизмат этсин. Тошкент; Ўзбекистон, 1998 й.
9.Каримов И.А. Озод ва обод ватан, эркин фаровон ҳаёт провард мақсадимиз.Тошкент, "Ўзбекистон", 2000 й.
10. Каримов И.А, Миллий истиқлол мафкураси - халқ эътиқоди ва буюк келажакка ишончдир. Тошкент, "Ўзбекистон" 2000 й.
11.Каримов И.А. Ўзбекистонда демократик ўзгаришалрни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамияти асосларини шакллантиришнинг асосий йўналишлари. "Халқ сўзи" газетаси, зо август 2002 йил.
12.  Абу Абдуллоҳ Муҳаммад Ибн Исмоил Ал-Бухорий. Ҳадис, 1-4 жилдлар, Қомуслар бош таҳририяти.
13. Амир Темур ўгитлари. Тошкент, 1992 йил.
14. Ахлоқ-одобга оид ҳадис намуналари. Тошкент, 1990 й. , ,£ 15. Аҳмад Яссавий .Ҳикматлар, Тошкент 1992 й.
16. Аҳмад Хўжа. Шу азиз Ватан - барчамизники. Тошкент, 1995 й.
17. Азиз Қаюмов. Аҳмад Фарғоний. Тошкент, "Чўлпон", 1998 й.
18.  Бобомуродов А. Ислом одоби ва маданияти. Тошкент, "Чўлпон" 1995 йил.
19.  Буюк сиймолар, алломалар. (Ўрта Осиёлик машҳур мутафаккир ва донишмандлар) 1-3 - китоб. Тошкент, "Ўзбекистон", 1996-1998 й.й.
20.  Ватан саодати. Тошкент, "Шарқ", 1998 й.
21.  Қосимов ва бошқалар. Ватан ва миллат муқаддасдир. Тошкент, "Ўкитувчи", 1996 й.
22.  Жалолов А. Мустақиллик маъсулияти. Тошкент, 1994 й.
23.    Жумабоев   Й.   Ҳаёт   мазмуни   ва   комил   инсон   муаммоси. Тошкент, 1997 й.
24.  Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунча тамойиллар. Тошкент, "Ўзбекистон", 2000 й.
25.    Зунун   Ш.   Донишмондлар   одоб-ахлоқ   тўғрисида.   Тошкент, "Ўқитувчи" 1996 й.
26.  Имомназаров М. Миллий маънавиятимиз назариясига чизгилар. Тошкент, "Шарқ", 1998 й.
27.     Иброҳимов    А.    ва    бошқалар.    Ватан    туйғуси.    Тошкент, "Ўзбекистон", 1996 йил.
28.  Оила ахлоқи ва одоби (туплам). Тошкент, 1995 й.
29.  Мусмтақиллик: изоҳли илмий-оммабоп луғат. Тошкент, "Шарқ", 1998й.
30.  Мўминов И. Амир Темурнинг Ўрта Осиё тарихида тутган ўрни ва роли. Тошкент, "Фан", 1993 й.
31.   Мусурмонова О.   Маънавий қадриятлар ва ёшлар тарбияси. Тошкент, 1996 йил.
32.   Ортиқов Н. маънавият: миллий ва умуминсоний қадриятлар. Тошкент, "Ўзбекистон", 1997 й.
33.  Кайковус. Қобуснома. Тошкент, "Ўқитувчи", 1986 й.
34.  Маънавият-масъуллик. Тошкент, 1996 й.
35.    Очилов   С.   Мустақиллик   маънавияти   ва   тарбия   асослари. Тошкент, 1997 й.
36.  Соифназаров И.Бозор иқгисодияти ва шахс камолоти. Тошкент, 1996 й.
37.Султонмурод О. Нақшбанд ва Навоий. Тош., "Ўқитувчи",1996 й.
38.  Туленов Ш. Қадриятлар фалсафаси. Тош., "Ўқитувчи", 1998 й.
39.   Туленов Ш.,Ғофуров 3.  Мустақиллик ва миллий тикланиш. Тошкент, 1995 йил.
40.   Усмонов М. Донишмақдлар одоб-ахлоқ ҳақида. Тош., "Фан", 1996.
41.   Усмонов   М.   Яхши   фазилат   -   инсонга   зийнат.   Тошкент., "Ўзбекистон", 1992 й.
42. Фаробий. Фозил одамлар шаҳри. Тошкент, 1991 й.
43.    Хайруллаев   М.   Уйғониш  даври   ва   шарқ  мутафаккирлари. Тошкент, "Ўзбекистон", 1991 й.
44.  Юсуф Хос Хожиб. Қутадғу билиг. Тошкент, 1990 й.
45.  Юсупов Э. Инсон камолатининг маънавий асослари. тошкент, "Университет", 1998 й.
46. Ўзбекистон Республикасининг конститутцияси. Тош.,1992 й.

Ўқув қўлланма маърузалар тўплами
1. Отамуродов С.О., Раматов Ж., Хусанов С. Маънавият асослари. Маърузалар матни. Тошкент 2000 й.
2.  Отамуродов С.О., Раматов Ж., Хусанов С. Маънавият асослари Ўқув қўлланма. Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашрёти. Тошкент, 2002 й.

Фармон ва Қарорлар
1.   Республика "Маънавият ва Маърифат жамоатчилик марказини тузиш туғрисида". Ўзбекистон Республикаси Президенти И.Каримовнинг 1994 йил, 23 апрель Фармони.
2.   "Маънавият ва  Маърифат жамоатчилик  маркази фаолиятини янада   такомиллаштириш   ва   самарадорлигини   ошириш   туғрисида" Ўзбекистон   Республикаси   Презвденти   И.Каримовнинг   1998   йил   9 сентябрдаги Фармони.
3.    Республика   "Маънавият   ва   маърифат   Кенгашини   қўллаб   -қуввватлаш    тўғрисида"    Ўзбекистон    Республикаси    Президенти И.Каримовнинг 1999 йил 3 октябрдаги Фармони.
4.  "Маънавий ва маърифий ислоҳатларни янада чуқурлаштириш" ва унинг     самарадорлигини     ошириш     чора-тадбирлари     туғрисида", Ўзбекистон   Республикаси   Вазирлар   Маҳкамасининг   1998   йил   24 июлдаги қарори.

O`ZBЕKISTОN ОLIY VA O`RTA MAХSUS TA’LIM VAZIRLIGI
URGANCH DAVLAT UNIVЕRSITЕTI

«TASDIQLAYMAN»
o`quv ishlari bo`yicha prоrеktоr __dоts. S.Xo’janiyazov

“Milliy istiqlol g’oyasi huquq va ma’naviyat asoslari” kafedrasi
"Ma’naviyat asоslari va dinshunоslik" 
FANIDAN ISHCHI O`QUV DASTURI

Bilim sохasi_____________________________________________________
Talim sохasi____________________________________________________
Ta’lim yunalishi (mutaхasisligi) kоdi va nоmi:  Barcha yo`nalishlar uchun
Ishchi o`quv rеjasida ajratilgan sоat: 
Umumiy sоat :                                                     85 s 
Lеktsiya sоati:                                              	     18 s
Amaliy mashgulоtlar sоati:	
Labоratоriya mashgulоtlari sоati:  
Sеminar mashgulоtlari sоati:                            36 s 
Mustakil ishlar sоati:                                         31 s

Urganch-2010

Ishchi o`kuv dasturi ОO`MTVning "17" avgusg 2004 yildagi buyrug`i  bilan tasdiqlangan namunaviy o`kuv dasturi asоsida tuzilgan bo`lib kunduzgi bakalavriat ta’lim jarayoni uchun mo`ljallangai. Fan o`qituvchilari va talabalar fоydalanishlari uchun tavsiya etilgan

Tuzuvchilar:       “Milliy istiqlol g’oyasi huquq va ma’naviyat asoslari” 
kafedrasi o’qituvchisi Z.Adilov

                           “Milliy istiqlol g’oyasi huquq va ma’naviyat asoslari” 
kafedrasi o’qituvchisi f.f.n. S.Raximov

Taqrizchilar:                   dоts. Safarbоеv M.
					o`qituvchi. Do`stchanоva U

Ishchi o`quv dasturi“Milliy istiqlol g’oyasi huquq va ma’naviyat asoslari” 
kafedrasining  23-avgust 2010- yildagi  majlisida va Tariх fakultеti ilmiy kеngashida (26-avgust 2010 yil)  muхоkama qilindi va uning  № 1 raqamli bayonnоmasi bilan tasdiqlandi                           

Kafеdra mudiri:               dоts. Abdullayev O
Fakultеt dеkani:                T. Abdullaev         

   

FANNI O`QITISHDA PЕDAGОGIK VA AХBОRОT TЕХNОLОGIYALARIDAN FОYDALANISH
YAngi pеdagоgik tехnоlоgiyalar « Ma’naviyat asоslari va dinshunоslik » kursini o`qitish jarayonida Ma’naviyat rivоjlanish qоnuniyatlari, jamiyat taraqqiyotida tutgan o`rni, tariхiy, nazariy-ilmiy, amaliy zaminlari, madaniyat taraqqiyotining asоsiy mеzоnlari kabi masalalarni qamrab оlishi zarur.
Ma’naviyat asоslari va dinshunоslik kursni o`qitishda yangicha fikrlaydigan, yangicha tafakkur tarziga ega bo`lgan milliy istiqlоl g`оyasining asоsiy tamоyillarni o`zida mujassam etgan shaхsni tarbiyalab vоyaga еtkazishga yordam bеrish nazarda tutiladi.
Mana shu vazifalarni bajarishda bilimni talabalar оngiga singdirish, ularning amaliy faоliyatiga aylantirishda o`qituvchi qanday pеdagоgik tехnоlоgiyalardan ijоdiy fоydalanishi katta o`rin tutadi: Bunda:
1.  Talabalarning mustaqil o`qib o`rganishlari mavzulari bo`yicha o`qituvchi nazоrati оstida suhbat, o`zarо bahslashuv, savоl-javоblar o`tkazishga kеng o`rin, erkinlik bеrish maqsadga muvоfiq bo`ladi.
2.     Darslarda    ko`rgazmalilikka    -    turli    albоm,plakatlar,    badiiy asarlardan namunalar o`qishga alоhida ahamiyat bеrish ham yaхshi natija bеradi.
3.  Turli muzеylarga, tariхiy jоylarga, buyuk allоmalar uchun mustaqillik yillari barpо etilgan majmualarga ekskursiyalar uyushtirish talabalarning ma’naviy-ruhiy, ichki-bоtiniy dunyosiga kuchni ta’sir o`tkazishni ham nazarda tutish kеrak.
4. Mustaqillik yillar хalqimizning ma’naviy pоklanish, milliy-ma’naviy tiklanish, milliy-madaniy mеrоs rivоjlanishiga оid yaratilgan vidео filmlarni namоyish etish оrqali darslarni оlib bоrishning afzalliklari, talabalarni mavzularni o`zlashtirishdagi ahamiyati katta ekanligini ham hisоbga оlish zarur.

FANNING NAZARIY ASОSLARI BO`YICHA MUSTAQIL TA’LIM ОLISH MAVZULARI.
Ma’naviyat asоslari va dinshunоslik fani bo`yicha talabalarning mustaqil ta’lim оlish mavzulari o`quv kursi namunaviy dasturiga kiritilgan mavzularni qamrab оlgan.
Talabalar mustaqil ta’lim оlish mavzularini tavsiya etilgan adabiyotlardan fоydalangan hоlda o`quv yili davоmida o`rganib bоrishlari talab etiladi. Mustaqil ta’lim оlish mavzulari bo`yicha ham оraliq nazоrat ishi va yakuniy tеst-sinоvlariga savоllar kiritiladi.
Guruхdagi har bir talaba mustaqil ta’lim оlish mavzularidan biri bo`yicha bitta rеfеrat tayyorlashi talab etiladi. Tayyorlangan rеfеratlardan eng yaхshilari guruхda o`qituvchi rahbarligida dars davоmida muhоkama qilinadi va talabalarning ilmiy anjumani ijtimоiy-gumanitar fanlar sho`’basida ilmiy dоklad qilish uchun tavsiya etiladi.

1-Mavzu:     Ma’naviyat  asoslari  fanining  predmeti, tushunchalari ularning o`zaro munosabatlariva rivojlanish xususiyatlari.

Reja:

1.	“Ma’naviyat” tushunchasining moxiyati.
2.	Ma’naviyat asoslarining predmeti va uning asosiy vazifalari.
3.	Ma’naviyat kategoriyalari.
4.	Ma’naviyat jamiyatni  rivojlantirishning  muxim omillaridan biri ekanligi.

1. Ma’naviyat (arabcha “ma’naviyat” – ma’nolar majmui) kishilarning falsafiy, xuquqiy, ilmiy, badiiy, axloqiy, diniy tasavvurlari va tushunchalari majmui. Ma’naviyat sobiq sho`rolar tuzumi davrida mustaqil mavzu sifatida ishlatilmagan.
U madaniyat bilan bir xil ma’noni anglatish yonalishida, ayrim adabiyotlarda esa ularni o`zaro aralashtirib yuborildi. Natijada shu davrdagi  va mustaqil ta’rif uchramaydi. Buning sababi, ma’naviyat inson ichki botiniy ruxiyati bilan bogliq bo`lib, totalitar tuzum insonning ichki botiniy ruxiyatini rivojlantirish, uning o`z-o`zini anglash, erkin fikrlashni o`stirishdan manfaatdor bo`lmagan. Aksincha u davr uchun itoatkor, dunyoqarashi mut’e shaxslarni tarbiyalash maqsad qilib qo`yilgan.
Mustaqilligimizdan keyin erkin fikrlaydigan, o`z-o`zini anglaydigan, jamiyat maqsad va vazifalarini tushunib etadigan, xar tomonlama etuk komil insonni tarbiyalash vazifasi davlat siyosatida ustuvor yo`nalish qilib belgilandi. 
Ma’naviyat fanining predmeti inson va jamiyat ma’naviy saloxiyatini rivojlantirishdir. Bu keng qamrovli vazifalardan ko`rinib turibdiki, inson kamolati va jamiyatning yuksak darajada ko`tarilishi ma’naviyatni rivojlantirish bilan chambarchas bog`liqdir.

Tayanch tushunchalar
	Millat, jamiyat, saloxiyat, o`zaro ta’sir, o`zaro boyitish, totalitar tuzum.

Mustaxkamlash uhun savollar.
1.	Ma’naviyat tushunchasining moxiyatini izoxlash?
2.	Ma’naviyatning shaxs, millat, jamiyat xayotidagi o`rni qanday?
3.	Ma’naviyatning asosiy tushunchalarini tushuntiring?
4.	Ma’naviyat taraqqiyoti qonunlarini ta’riflang?
5.	Nima sababdan mustaqillik davrida ma’naviyatning axamiyati oshib bormoqda?

Adabiyotlar
1.	Turkiston gazetasi, 1999 yil, fevral
2.	A.Ibroximov, X.Sultonov, N.Jo`rayev. Vatan tuyg`usi. T.  “O`zbekiston” 1996,   -bet
3.	A.Erkayev  Ma’naviyat millat nishoni. T. “Ma’naviyat”,  1997, 27-bet.
4.	M.Imomnazarov. Ma’naviyatimizning takomil bosqichlari. T. “SHarq” 1996, 6-bet
5.	o`sha muallif. Milliy manaviyatimizning nazariyasiga chizgilar. T. “SHarq” 1999, 14-bet
6.	T.Maxmudov. Mustaqillik va ma’naviyat  T. “SHarq” 2001, 9-bet
7.	S.Otamuradov, S.Xusanov, J.Ramatov. Ma’naviyat asoslari.  T. 2002, 25-38-betlar.
8.	Mustaqillik (Izoxli ilmiy – ommabop lugat) A.Jalolov va Q.Xonazarov umumiy taxririda.  T. 2000, 114-116-betlar.
9.	E.Umarov, “Ma’naviyat asoslari”  T.2006.
10.	S.Otamuradov, S.Xusanov, J.Ramatov “Ma’naviyat asoslari”  T.2002.
11.	Z.M.Imomnazarov, M.Eshmuxamedova “Milliy ma’naviyatimiz asoslari” T.2001.

2-Mavzu:     Ma’naviyatning tarkibiy qismlari, ularning o`zaro munosabatlari va rivojlanish xususiyatlari.

Reja:

1.	Ma’naviyat va madaniyat, ularning o`zaro munosabati.
2.	Ma’naviy meros – ma’naviyat rivojlanishining  asosi. Qadriyat, madaniyat, mafkura tushunchalari.
3.	Ma’naviyat va mafkura, ularning jamiyat, inson xayotida tutgan o`rni va roli.

1. “Ma’naviyat” ham boshqa tushunchalar kabi tarkibiy qismlarga ega.Ular:ma’naviy meros,madaniyat,mafkura va qadriyatlar.

Meros-insoniyatning har bir tarixiy bosqichida yashagan avlodlar tomonidan  yaratilgan keyingisiga yetib kelgan barcha moddiy va ma’naviy boyliklar majmui.

Biz mustaqil o’zbek davlatining poydevorini qurmoqdamiz.Ming qatla shukrki,tilimizni,dinimizni, urf-odatlarimizni,ma,naviy qadriyatlarimizni  butkul  yo’qotib qo’yish xavfidan saqlab,asrab-avaylab,ularning azaliy mazmuni va qudratining tiklanishiga o’tdik.

Tayanch tushunchalar
	Ma’naviy meros,madaniyat,mafkura,qadriyat,istiqlol,masharaboz,YUnon,Baqtriya,moddiy madaniyat,ma’

Mustaxkamlash uhun savollar.
1.Madaniyat nima?
2.Meros nima?
3.Nima sababdan madaniyatni  umuminsoniy xodisa deyiladi?
4.Madaniy va ma’naviy meros qanday farqlanadi?
5.Mafkura nima?
6.Mafkura va ma’naviyatni bog’liqligi nimada?
7.Milliy istiqlol mafkurasini mazmini va moxiyatini  tushintiring?
Adabiyotlar
1.Turkiston gazetasi, 1999 yil, fevral
      2.A.Ibroximov, X.Sultonov, N.Jo`rayev. Vatan tuyg`usi. T.  “O`zbekiston” 1996,   -bet
3.A.Erkayev  Ma’naviyat millat nishoni. T. “Ma’naviyat”,  1997, 27-bet.
4.M.Imomnazarov. Ma’naviyatimizning takomil bosqichlari. T. “SHarq” 1996, 6-bet
5.o`sha muallif. Milliy manaviyatimizning nazariyasiga chizgilar. T. “SHarq” 1999, 14-bet
6.T.Maxmudov. Mustaqillik va ma’naviyat  T. “SHarq” 2001, 9-bet
7.S.Otamuradov, S.Xusanov, J.Ramatov. Ma’naviyat asoslari.  T. 2002, 25-38-betlar.
8.Mustaqillik (Izoxli ilmiy – ommabop lugat) A.Jalolov va Q.Xonazarov umumiy taxririda.  T. 2000, 114-116-betlar.
9.E.Umarov, “Ma’naviyat asoslari”  T.2006.
10.S.Otamuradov, S.Xusanov, J.Ramatov “Ma’naviyat asoslari”  T.2002.
11.Z.M.Imomnazarov, M.Eshmuxamedova “Milliy ma’naviyatimiz asoslari” T.2001.

3-Mavzu:    Qadimgi o’rta Osiyo xalqlari ma’naviyatining shakllanish jarayoni.

Reja:

1. Qadimgi xalq og’zaki ijodi va yozma  yodgorliklarda o’rta Osiyo xalqlari ma’naviyati,milliy  urf-odatlari va axloqiy  fazilatlarining yoritilishi.
2.O’rta Osiyodagi eng qadimgi dinlar.
3.”Avesto” da inson va uning ma’naviyati.
4.Moniylik va mazdakchilik ta’limotida ma’naviyat.

 Insoniyat tarixiy taraqqiyoti uzoq tarixiy tarqqiyot bosqichlarini boshdan kechioradi.Bu davr chuqur o’rganilmagan bo’lsada turli ashyoviy dalillar bu davrlar xaqida etarli ma’lumotlar beradi.
  
Bu davrlarga xos topilmalar dunyoning deyarli barcha xududlaridan topilgan.qadimshunoslar         (arxeolog va paleontologlar) qarashicha.
1)Tosh asri.
2)Bronza asri.
3)Temir asri,deb ibtidoiy jamoa va qadimgi dunyoni uch bosqihcga bo’lib o’rganadilar.
Markaziy Osiyo xududida eng qadimiy davr-paleolit davridan boshlaboq odamlar yashay boshlagan.Ibtidoiy jamiyat taxminan 800 ming yilni o’z ichiga oladi. 

Tayanch tushunchalar
	Qadimgi xalq og’zaki ijodi va yozma yodgorliklarida Markaziy Osiyo xalqlari ma’naviyatining yoritilishi,Markaziy Osiyoliklarning qadimgi dinlari,Avestodagi ma,naviy qadriyatlar,moniylik va mazdakchilikdagi ma’naviy masalalari. 

Mustaxkamlash uhun savollar.
1.Qaysi og’zaki va yozma yodgoriklarida   Markaziy Osiyo xalqlari ma’naviyati,milliy va axloqiy fazilatlari yoritilgan ?                                                                        
2.Markaziy osiyodagi eng qadimgi din haqida ma’lumot bering?
3.Zardushtiylikning muqaddas manbai “Avesto”ni Markaziy Osiyoliklarning o’tmishini o’rfanishdagi ahamiyati?
4.”Avesto”dagi kishilarning mexnatiga,moddiy va ma’naviy ne’matlarga,tabiiy muxit va hayvonot olamiga munosabat xaqidagi ta’limotlarini tushuntiring?
5.Moniylik Mazdakchilik ta’limotida ma’naviyat masalalarini xarakterli jihatlarini izohlang?
Adabiyotlar
1.Turkiston gazetasi, 1999 yil, fevral
      2.A.Ibroximov, X.Sultonov, N.Jo`rayev. Vatan tuyg`usi. T.  “O`zbekiston” 1996,   -bet
3.A.Erkayev  Ma’naviyat millat nishoni. T. “Ma’naviyat”,  1997, 27-bet.
4.M.Imomnazarov. Ma’naviyatimizning takomil bosqichlari. T. “SHarq” 1996, 6-bet
5.o`sha muallif. Milliy manaviyatimizning nazariyasiga chizgilar. T. “SHarq” 1999, 14-bet
6.T.Maxmudov. Mustaqillik va ma’naviyat  T. “SHarq” 2001, 9-bet
7.S.Otamuradov, S.Xusanov, J.Ramatov. Ma’naviyat asoslari.  T. 2002, 25-38-betlar.
8.Mustaqillik (Izoxli ilmiy – ommabop lugat) A.Jalolov va Q.Xonazarov umumiy taxririda.  T. 2000, 114-116-betlar.
9.E.Umarov, “Ma’naviyat asoslari”  T.2006.
10.S.Otamuradov, S.Xusanov, J.Ramatov “Ma’naviyat asoslari”  T.2002.
11.Z.M.Imomnazarov, M.Eshmuxamedova “Milliy ma’naviyatimiz asoslari” T.2001. 
4-Mavzu:Markaziy Osiyo falsafiy tafakurida ma’naviyat va ma’rifat masalari. (2-soat)

Reja:

1.Renesans (uyg’onish) tushunchasi va uning asosiy belgilari .
2.IX-XIII asrlarida Markaziy Osiyoda ma’naviyat va ma’rifat.
3.Markaziy Osiyoda so’ngi Renesans-Temuriylar davrida ma’naviyati va ma’rifati rivoji.
4.Tasavvuf ta’limotining buyuk namoyondalarining ma’naviy ma’rifiy qarashlari.
5.XVIII-XIX asrlar ma’naviyati vama’rifati.
 
1-masala 
 Uygonish davri 14-16 asrlarda Itoliya (va unig tasiri ostida Evropa ) madaniyati tarixidagi davr , o’rta asr madaniyatidan yangi davr madaniyatiga o’tish davri. 
Madaniyatning barcha soxalarida tub o’zgarish qilgan bu davr diniy ongning evolunsiyasiga ham hurfikirlikga ham katta tasir qiladi.

   Uygonish davrining gumonistik dunyoqarashi o’ta asr teo’tsentrizmiga qarama-qarshi ravishda inson bilan dunyoning o’zaro munosabatlarini diqqat markaziga qo’ygan.

  Uygonish davrining gumanizmi avvalo insonning bu dunyodagi vazifalariga e’tibor beradi , uning maqsadlarini narigi dunyodan najot topishga bo’y sundirmaydi, shaxsning xar tamonlama garmonik kamol topishini birinchi o’ringa qo’yadi.

Tayanch tushunchalar
Renessans (uygonish), sharq va g’arb Renessans , IX –XII asrlar Markaziy Osiyo  ma’naviyati , shark renesansi buyuk allomalari Temuriylar davri ma’naviyati, Temuriylar davrining buyuk namoyondalari.

	                      Takrorlash uchun savollar
1. Uyg`onish (Renesans) davri degandi qaysi davrlar tushuniladi?
2. SHarq  va G`arb renesansini farqlari va mushtarakligini izohlang?
3. IX-XII asrlar Markaziy Osiyo ma’naviy yuksalishini izohlang?
4. Markaziy Osiyo Temuriylar ma’naviyati to`g`risida ma’lumot bering.
5Temuriylar  davri ma’daniyati yirik vakilari kimlar va ular xizmatlarni ahamiyati? 
6. XVIII – XIX asrlarda yashab ijod qilgan qanday shoir va ma’rifatpavarlarni bilasiz .

	      Adabiyotlar
1.I. A. Karimov.  O`zbekiston buyuk kelajak sari.T,  1998, 12 12 –bet.
2.I. A. Karimov. Amir  Temur faxrimiz – g`ururimiz. Xalq so`zi  25 – oktabr.1996
3.I.M.Mo’minov. Amir Temurning O’rta O’siyo tarixida tutgan o’rni va ro’li.T,”Fan”1993
4.A.Xolmirzaev,X.Xamidov. Temuriylar davri madaniyati.T,1994.
5.Buyuk siymolar, alo0malar O’rta Osiyolik mashhur mutafakir va donishmandlar. 1-kitob T,”O’zbekiston”,1995y, 2-kitob T,1996y.
6.S.O.Otamuratov.S.Husanov, J.Ramatov.Ma’naviyat asoslari. T,2002-107-119-betlar 
7.M.M. Xayrulaev .O’rta Osiyoda ilk  uyg’onish davri  madaniyati T,”Fan”1994y 15-bet.
8.B,Ahmedov.Ulug’bek.T,1961y 67-bet.

  
5-Mavzu:Markaziy Osiyo falsafiy tafakurida ma’naviyat va ma’rifat masalari. (2-soat)

Reja:

1.Dinshunoslik fanini o’qitishdan asosiy maqsad.
2. Dining jamiyatdagi funksiyalari (vazifalari).
3.Dining paydo bo’lishi.Dinlar tasnifi.
4.O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi va “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to’g’risida”giqonunda dinga munosabat masalasi. 
 
1-masala .
  
O’zbekiston mustaqil taraqqiyot yo’liga kirganligi mustaqilikni mustahkamlashda ma’naviy omilar tobora birinchi o’ringa chiqib borayotgani dinga,diniy tashkilotlar va dindorlarga ilmiy munosabat belgilash fuqaro (grajdan)lar Konstitusion xuquqlarni ximoya qilish “Dinshunoslik” kursiga bo’lgan tabiy extiyojni xarqachongidan oshirilmoqda.Respublikada siyosiy barqarorlikni ta’minlash xam ko’p jihatdan ilm va din ahli xamkorligini taqozo etmoqda.
     “Dinshunoslik fanining vazifasi oliygoh talabalariga shu sohada chuqur bilm berish orqali kurs doirasiga kirgan masalalarni  taxlil qilishda ilmiylik va ob’ektivlik uslubini qo’lab,ularda diniy qarashlar taraqiyotiga,inson kamolotiga xizmat qiladigan jixatlarni ajratib olish,mustaqil fikr yuritish orqali ilmiy-falasafiy dunyoqarashga asoslangan imon va e’tiqodni shaklantirishdan iborat.
 
Tayanch tushunchalar

Din,e’tiqod,tadrijiylik,vijdon erkinligi.
	                   
Takrorlash uchun savollar:

1.Dinshunoslik fani O’zbekistonda qachon vujudga keldi?
2.Ilgor davlatlarda dinshunoslik qachondan o’rgatiladi?
3. Dastlab dinlar qanday paydo bo’lgan?
4.. Dinshunoslik faninivazifalarini tushuntiring?
5Dinlarni tasniflab bering? 
6.O’zbekiston konstitusiyasiga ko’ra vijdon erkinligi qanday kafolatlanadi?
7.”Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar tog’risida”gi qonun qachon qabul qilingan?
	   
Adabiyotlar

1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi T,”O’zbekiston”.
2.I. A. Karimov. O’zbekiston XXI asr bo’sag’sida:xavfsizlika tahdid,barqarorlik shartlari va taraqiyot kafolotlari.T,”o’zbekiston”1997,33-49 betlar.
3. I. A. Karimov. O’zbekiston XXI asrga intilmoqda.T, ”o’zbekiston”1999.
4. ”Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar tog’risida” O’zbekiston Respublikasining qonuni (yangi taxriri) Ma’rifat gazetasi 1998 yil 16-may.
5.A.Mominov, X. YO’ldoshxo’jaev, D. Rahimjonov, M. Komil, A.Abdusatorov, A. Oripov. Dinshunoslik. T, “Mehnat” 2004, 3-17 betlar. 
6.Mustaqilik (izoxli ilmiy-omabop lug’at) A. Jalolov, Q.Xonazarov umumiy taxrirda,ikinchi nashri. T, “SHarq”, 2000, 53-54 betlar

6-Mavzu:Zardushtiylik dini. (2-soat)

Reja:

1.Zardusht hayoti va faoliyati.Zardusht ta’limoti.
2.”Avesto” zardushtiylikning asosiy manbai va muqadas kitobi.
3.Zardushtiylikning diniy ta’limoti.
4.Zardushtiylikni YAqin SHarq dinlari (YAxudiylik,xristianlik, Islom) iloxiyoti va falsafiy qarashlari rivojiga ta’siri.
 
1-masala .
  
   Mustaqilik sharofati bilan biz jonajon tariximiz va miliy qadriyatlarimizni xolisona o’rganish va qayta tiklash baxtiga muyasar bo’ldik. Mamlakatimiz mustaqilikdan keyin o’nlab jaxonga mashxur alomalarimizning tavalud topgan buyuk sanalari keng nishonlandi.SHuningdek 2001 yilda o’zbek xalqi, butun taraqiyparvar insoniyat yana bir muxim tarixiy voqea, jaxon madaniyati durdonasi –“Avesto” kitobi yaratilganini 2700 yilik to’yini keng nishonladi.
    Zardushtiylikninh nodir manbai “Avesto” milodan avalgi VII asrda O’rta O’siyoda,aniqrog’I O’zbekistonda,qadim Xorazm diyorida yaratilgan dastlabki yozma manbalardan.
   Zardushtninh tarixiy shaxs sifatidagi xizmati shundaki, u jamoa a’zolarini parokandalika eltayotgan, ularni o’zaro diniy nizolarga,zo’ravonlok va bekorga qon to’kishlarga sabab bo’layotgan ko’p xudolika,shu bilan bog’liq bo’lgan urf-odatlarga qarshi chiqadi.

Tayanch tushunchalar
Axuramazda, Axriman, Mitra, Avesto, Zardusht.
	           
Takrorlash uchun savollar:
1.Zardushtiylik qachon va qaerda paydo bo’lgan ?
2. Zardushtiylik ta’limotini gapiring?
3. Zardushtiylikdagi diniy tasavuflarni izohlang?
4.Avestoning 2700 yiligi qachon nishonlandi?
5Zardushtiylik qaysi dinlarga kuchli ta’sir o’tkazgan? 
6.Xozirgi davrda zardushtiylika kimlar e’tiqod qiladilar?

	      Adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi T,”O’zbekiston”.
2. ”Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar tog’risida” O’zbekiston Respublikasining qonuni (yangi taxriri) Ma’rifat gazetasi 1998 yil 16-may.
3.”Avesto” kitobi-tariximiz va ma’naviyatimizning ilk yozma manbai mavzuidagi ilmiy – amaliy seminar materialari. T, 2000.
4.Xamidjon Xomidiy. Zardusht falsafasi. YOsh kuch jurnali № 8,2001 yil , 12-13 betlar.
5.Maxmudov T. “Avesto” xaqida T. 2000.
6.E.Umarov Ma’naviyat asoslari. T. 2006.
7.S.Otamuratov, S. Xusanov, J. Raxmatov Ma’naviyat asoslari T, 2002.
8.I.M.Imomnazarov, M. Eshmuxamedova miliy ma’naviyatimiz asoslari. T,2001.
9.Markaziy Osiyo madaniyati.gazetasi 26-oktyabr 1-noyabr.2001 yil.”Avestoning 2700 yiligiga bag’ishlangn maxsus soni.

7-Mavzu:Budaviylik (2-soat)

Reja:

1.Budaviylik asoschisining shaxsi.Budaviylik ma’lumoti.
2.Budaviylikning “shimoliy mamlakatlarga tarqalishi’.
3.Budaviylikning Markaziy Osiyodagi inqirozi.
4.Budaviylikning maxayana, xinayana, vajrayana, lamaizm va boshqalar.

    1-masala .
  
   Budizm-eng qadimgi dinlardan biri. U eramizdan oldingi VI asrda (ruxoniylar xisobida 544 dining afsonaviy asoschisi vafot etgan yil) SHimoliy Xindistonda diniy-falsafiy ta’limot sifatida yuzaga kelib, yirik davlatlar tashkil topayotgan sharoitda vujudga keldi.Budizm turli miliy va diniy an’analar bilan kelushuvchanligi sababli ko’p milatlar tomonidan keng qabul qilindi va jaxon diniga aylandi.

   Budaviylik asoschisi xaqida xabar beruvchi folklore va badiy adabiyotlar uni Sidxatra, Gautama, SHakyumani , Budda, Tadxatra,Djina,Bxagavon kabi ismlar bilan zikr etadilar .
  Bu ismlarning ma’nolari:
  Siddxatra-shaxsiy ismi;
  Gautama-urug’ ismi;
  SHakyamuni – “shaklar yoki shakiya qabilasidan chiqqan donishmand”;
  Budda - “nurlangan”;
  Tadgaxama – “shunday qilib, shunday ketgan” ,Dijna – “g’o’lib” ,
  Bxagavan – “tantana qiluvchi”.Ular ichida eng mashxuri “Budda” bo’lib, shundasn ushbu dinga buddizm nomi berilgan.

Tayanch tushunchalar

  Budda, to’rt xaqiqat,singxa, Tripitaka, Tanjur – Kanjur.
	           
Takrorlash uchun savollar:

1.Buddizm qachon va qanday kelib chiqqan?
2.Buddizmni ma’nosi qanday?
3.O’rta Osiyoda buddizm qachon inqirozga uchragan?
4.Buddizmni asosiy yo’nalishlari qaysilar?
5.O’zbekistondan buddizmga xos topilmalar topilganmi?
6.Lamaizm yo’nalishi qaerlarga tarqalgan?

	      Adabiyotlar

1. Buddizm Spravochnik M 1992.
2. Buddizm Slovar M, 1992.
3. Staviskiy B. YA. Sudby buddizma v Sredney Azin m, 1998.
4. U.Jo’raev, Y. Saidjonov. Dunyo dinlari tarixi T, 1998.
5. A. Mo’minov, X. YO’ldoshxo’jaev, D. Raximjonov, M Komilov, A. Abdusattorov,A. Oripov. Dinshunoslik. T, 2004, 56-73 betlar.
6.E.Umarov Ma’naviyat asoslari. T. 2006.
7.S.Otamuratov, S. Xusanov, J. Raxmatov Ma’naviyat asoslari T, 2002.
8.I.M.Imomnazarov, M. Eshmuxamedova miliy ma’naviyatimiz asoslari. T,2001.
 
8-Mavzu: Xristianlik (2-soat)
Reja:

1.Iso Masix xayotiga- doir ilmiy baxslar.
2Muqaddas kitoblar.Asosiy aqidalar va amallar.
3.Xristian cherkovidagi bo’linishlar.
4.Xozirgi davrda O’zbekistondagi xristian diniy jamoalar va ularning xayoti.
 
1-masala .
  
   Iso Masix (Iusus Xristos) xristian diniy ta’limotiga ko’ra xristianlik asoschisi, Qur’onda Iso Masix musulmonlarda Iso payg’ambar deb yuritiladi, Xristian cherkovlariningf aksariyati uni xudo – odam sifatida ulug’laydi (monofizit cherkovlari Isoning odam tabiatini tan olmaydi). Monofizitlik – yunoncha bir va tabiat demakdir.
  “Xristos” so’zi qadimgi yaxudiycha “mashax” – masix (“muqaddas yog’ surilgan shaxs”) so’zining yunoncha tarjimasidir. 
  Xristianlik eramizning eramizning II –asrida, o’sha davrda butun O’rta YEr dengizi tevaragida xukmron bo’lgan Rim imperiyasining sharqwiy viloyatlarida yuzaga keldi.Bu dinga jaxon axolisini deyarli uchdan biri ( 28 foizi) e’
  Xristianlikning tashkil topishi va rivojlanishi uchun ziddiyat prosess edi. Xristian jamoalarining ijtimoiy va diniy xayotidagi ichki ziddiyatlar tug’dirgan ixtiloflar xristianlikning bo’linib ketishiga olib keldi.Bunday bo’linishlardan biri IV – V asrlarda yuz berdi.

Tayanch tushunchalar

 Xristian,ik, muqaddas uchlik,muqaddas kitoblar,Vifleem, “Qadimiy axd”, “YAngi axd”.	           
Takrorlash uchun savollar:
1.Xristianlikni dastlabki aqidalari qaerda vujudga keldi ?
2.Xristianlikdagi dastlabki aqidalarda nimalar ifodalangan?
3.Xristianlik bayramlari qaysilar ular qanday kelib chiqqan?
4.Xristianlikdagi bo’linishlar sodir bo;lgan?
5. Xristianlik O’zbekiston xududida qachondan yoyilgan? 
6. Xristianlikni qanday manbalari bor?
7.O’zbekistonda xristianlikni qaysi oqimlari mavjud?
8. O’zbekistonda xristian jamolari qanday faoliyat yurgizadilar?

	      Adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi T,”O’zbekiston”.
2. ”Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar tog’risida” O’zbekiston Respublikasining qonuni (yangi taxriri) Ma’rifat gazetasi 1998 yil 16-may.
3. I. A. Karimov. O’zbekiston XXI asrga intilmoqda.T, ”o’zbekiston”1999.
4.Iso payg’ambar kafani “Sirlar” kitobidan Rustam Obid tarjimasi. Fan va turmush № 6 1991 yil 32 – bet.
5.Injil (tavrotdan “Ibtido” Zobur ) Bibliyani tarjima qilish instituti Stokgolm 1992 yil.
6.Dinshunoslik asoslari.(A. E. Abdusamedov taxriri ostida) T, “o’zbekiston” 1995 yil. 33-64 b.
7.Iso Jabborov, Sanjar Jabborov “Dunyo” dinlari tarixi.T, 2002 y.№7, 17-54 betlar.
8.Maxkam Maxmud, Toshpo’lat Usmonov.Zobur. Muloqot. 1997 y. № 7, 52-55 betlar.
9.E.Umarov Ma’naviyat asoslari. T. 2006.
10.S.Otamuratov, S. Xusanov, J. Raxmatov Ma’naviyat asoslari T, 2002.
11.I.M.Imomnazarov, M. Eshmuxamedova miliy ma’naviyatimiz asoslari. T,2001.

9-Mavzu: “ Islom ta’limoti va amaliyoti “.(2-soat)

Reja:

1.”Joxiliya” davri arablarining diniy an’analarini va islom.
2.Muxammad ibn Abdullox – din da’vatchisi va davlat arbobi.
3.Ka’baning ta’mir etilishi.Xiro g’orida vaxiyning nozil bo’la boshlashi.
4.Makkaning fatx etilishi. “Xajjatul vado” (“vidolashuv xaji”) Risolatning xotima topishi.Al – Xulafo ar – Roishdun davri. Xalifa saylash xususidagi tortishuvlar. 
 
1-masala .
  Ko’p xudolik (politeizm) va yakka xudolik (monoteizm) ning qaysi biri oldin paydo bo’lgani xaqida baxs yuradi.Din, xususan islom ulamolari dastlab odamzod yagona dinda bir butun ummatda, ya’ni yakka xudolikda bo’lgan so’ng u to’g’ri yo’ldan adashib xar-xil xudolarga sig’ina boshlagan, ya’ni ko’p xudolikka o’tgan deb xisoblaydilar.Ular uchun YUnus surasining 19 – oyatida aytilgan: “Odamlar faqat bir millat bo’lgan edilar. So’ngra bo’linib ketadilar” degan so’zlari dalildir.
  Ka’ba – islom dinida muqaddas xisoblangan va “Olloxning uyi” (“Baytullox”) deb nom olgan ibodatxona.U kub shaklida, 10x12x15 o’lchamda kulrang toshdan qurilgan bo’lib unda islom dinida muqaddaslashtirilgan qoratosh ( “Xajar al – asvod” ) joylashtirilgan, u yerda qur’onning qadimiy qo’lyozmasi saqlanadi.Ka’ba musulmonlar uchun qibla xisoblanadi va unga qarab namoz o’qiladi.Islom dinini yuzaga kelishida Arabiston yarim orolining Xijoz deyiluvchi xududi muxim ro; o’ynagan.Bu xududda Makka,Madina, Toif, Xaybar singari shaxarlar joylashgan.Bu shaxarlar islomni paydo bo’lishi davrida tez-tez tilga olinadi. Ayniqsa Makka shaxri va Ka’ba (Makkada joylashgan) bu borada beqiyos axamiyatlidir.  

Tayanch tushunchalar
Joxiliya, Muxammad, Xanif, Ka’ba, vax’iy, Al –Xulafo ar – Rashidun.	           
Takrorlash uchun savollar:
1.Islomgacha arablarda qanday dinlar mavjud edi?
2.Muxammad payg’ambar qachon va qaerda tug’ilgan?
3.Islom dini qanday kelib chiqqan?
4 Islom dinini asosiy aqidalari qaysilar.?
5.YAngi dinga da’vat qachondan boshlangan? 
6.Xijrat nima?
7.Xijrat qachon bo’lgan va uning sabalarini izohlang?
8.Makka shaxari qachon fatx qilingan?
9.Xalifalar kimlar?
	     Adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi T,”O’zbekiston”.
2. I. A. Karimov. O’zbekiston XXI asrga intilmoqda.T, ”o’zbekiston”1999.
3.M.Usmonov taxriri ostida Islom Spravochnik. T, 1989 y.134-164 betlar.
4.Muxammad Xuzariy.Nur ul yaqin. T, 1992.
5.A.Xasanov Makka va Madina tarixi.(Qadimgi Arabiston tarixidan lavxalar) T, “Mehnat” 1992.
6.V.Panova, YU,Vaxmin.Muxammad payg’ambar xayoti. YOshlik № 8 1989 yil,71-75-betlar, № 4 1990 yil, 66-68-betlar.
 7.A. Mo’minov, X. YO’ldoshxo’jaev, D. Raximjonov, M Komilov, A. Abdusattorov,A. Oripov. Dinshunoslik. T,  “Mexnat” 2004.
8..Iso Jabborov, Sanjar Jabborov “Dunyo” dinlari tarixi.T, 2002 y.№7, 17-54 betlar.
9.E.Umarov Ma’naviyat asoslari. T. 2006.
10.S.Otamuratov, S. Xusanov, J. Raxmatov Ma’naviyat asoslari T, 2002.
11.I.M.Imomnazarov, M. Eshmuxamedova miliy ma’naviyatimiz asoslari. T,2001.

MA’NAVIYAT VA DINSHUNOSLIK FANLARIDAN
BAHОLASH   M Е Z О N L A R I

III – sеmеstrda maksimal ball 85 , saralash ball 47, (18 m, - 36 s, 31 mustaqil  ta’lim)  

- har bir ma’ruzada – 0,86 ball
- har bir amaliy mashg`ulоtda – 2,43 ball

Talabaning ma’ruza, amaliy mashg`ulоt va mustaqil ta’limda to`plashi mumkin bo`lgan ballar va bahоlash mеzоnlari quyidagicha: 

    Ma’ruzada  15, 5              Amaliy mashg`ulоt va mustaqil ta’limda 87, 5

1. 0, 74 – 0,86 ball                     1,98 – 2,43 ball  - «A’lо» 
2. 0, 61 – 0,73 ball                     1,73 – 1,97 ball – «YAхshi»
3. 0, 47 – 0,60 ball                     1,34 – 1,72 ball – «Qоniqarli» 
4. 0     – 0, 46 ball                     0,   - 1,33 ball – «Qоniqarsiz» 
  
Talabaning sеmеstr davоmida to`plagan ballarini baхоlash mеzоnlari:

1. 85, 1%    - 100 %                89 – 103   ball – «A’lо»
2. 70, 1%    -  85 %                73 –   88   ball – «YAхshi» 
3. 55,1 %    -  70 %                56 –   72   ball – «Qоniqarli» 
4. 0           - 55 %                 0  -    55   ball – «Qоniqarsiz» 

Fanni o`qitish kalеndar  rеjasi
Ma’naviyat   va   Dinshunоslik asоslari
kursining  rеjasi, 2010 y 
Ma’ruza    18	
Amaliy mashg`ulоt    36   
Mustaqil ish		  31
Jami:               85 	

Tasdiqlayman 
Kafеdra mudiri _______dоts. Abdullaev O.
«_23_» __avgust___2010 y
Fakultеt _______________________
Kurs ___________________________
Guruхlar _______________________
O`qituvchi   ______________________ 

№	Mavzuning    nоmi	Ma’ ruza	Ama liy mashg`u lоt	Must ta’ lim turi	Jami
aj-n	Baja rish vakti	O`qituv chi imzо si	
	I    Ma’ruzalar	2	3	4	5	6	7	
1	Ma’naviyat             fanining            prеdmеt tushunchalari,             ularning             o`zarо munоsabatlari va   хususiyatlari	2		Mustaqil o’zlashti
rish 	2			
2	Islоm Karimоvning Milliy – man’naviy tiklanish kоntsеptsiyasi uning milliy mustaqillikni mustaхkamlash va milliy taraqqiyotdagi aхamiyati 		2	Mustaqil o’zlashti
rish	2			
3	Ma’naviyatning tarkibiy qismlari ularning     o`zarо munоsabatlari va rivоjlanish хususiyatlari 	2		Tezis tayor
lash	2			
4	Ma’naviyat va iqtisоd ularning o`zarо bоg`liqligi 		2		2			
5	Ma’naviyatning           siyosat,     hukuq     va hоkimiyatdagi    o`rni		2		2			
6	Qadimgi O`rta Оsiyo хalqlari ma’naviyatining shakllanish jarayonlari 	2		Referat	2			
7	O`rta   Оsiyo       falsafiy       tafakkurida ma’naviy   va ma’rifat  masalalari	2		Referat	2			
8	Ma’naviy    barkamоl insоn    tushunchasi, uning     sharqоna           ta’rifi.      Islоm Karimоv   asarlarida   barkamоl   insоnni tarbiyalash g`оyalari		2	Referat	2			
9	Milliy o`zlikni anglash, uni mustahkamlash    va        millatlararо        tоtuvlikni ta’minlash   shaхs   ma’naviyati bеlgilari		
2		
2			
10	Ma’naviyatda              milliylik               va umuminsоniylik		2		2			
11	Amir Tеmur    va    Tеmuriylar    sulоlasi davrida   ma’naviyat		2	YOzma uy ishi	2			
12	SHaхs      ma’naviyatini      rivоjlantirish оmillari va   vоsitalari		2	Referat	2			
13	Jadidchilariing          ma’rifatparvarlik хarakatlari   va uning хalq ma’naviyatini ko`tarishda  tutgan o`rni		2	Ilmiy maqola tayorlash	2			
14	Vatanparvarlik,   insоnparvarlik   va   o`z millatiga   sadоqat   shaхs   ma’naviyatini mеzоnlari		2		2			
15	Imоn, diyonat,     adоlat,  mеhr — shafqat, e’tiqоd,         pоklik,         хalоllik         va vafоdоrlik shaхs ma’naviy   fazilatlari		2		2			
16	«Dinshunоslik»   ning       prеdmеti       va vazifalari	2	
2	Referat	4			
17	Zardushtiylik 	2	2
	Referat	4			
18	Dunyo dinlari: Buddaviylik, Хristianlik	4	2	Referat	6		

	
19	Islоm   ta’limоti   va   amaliyoti	2			2			
20	O`zbekistonning diniy ekstremizm va xalqaro terrorizmga qarshi kurashi		2	Ilmiy maqola tayorlash	2			
21	Din   va  qоnunchilik		2	Referat	2			
22	Musulmon dunyosini diniy ekstremizm va fundamentalizmga qarshi kurashi		2		2			
23	Uzbеk   milliy   madaniyati   va   islоm		2	YOzma uy ishi	2			
24	Milliy istiqlоl va ilmiy dunyoqarashni shakllantirish		2		2			
25	Diniy ekstrеmizm va fundamеntalizm 		2		2			
	Jami 	18	36		54			

O`qituvchi:          ______________________________

Mavzu-1. MА’NАVIYATNING  PRЕDMЕTI,  TUSHUNCHАLАRI,  ULАRNING O‘ZАRО  MUNОSАBАTLАRI  VА  RIVОJLАNISH  ХUSUSIYATLАRI
Rеjа:
1. Mа’nаviyatning tа’rifi to‘g‘risidа mulоhаzаlаr vа uning fаlsаfiy tаhlili.
2. Mа’nаviyatning аsоsiy kаtеgоriyalаri, uning rivоjlаnish qоnuniyatlаri.
3. Mа’nаviyatni rivоjlаntirish – dаvlаt siyosаtidа ustivоr sоhа.
  
1-mаsаlа bаyoni: o‘qituvchi mа’nаviyat tushunchаsini bаyon etаr ekаn, охirgi yillаr mоbаynidа ko‘pchilik ziyolilаrimiz mа’nаviyat nimа dеgаn sаvоlgа jаvоb izlаb, qizg‘in izlаnish ishlаri оlib bоrаyotgаnliklаrini аytish jоiz bo‘lаdi. Bungа sаbаb mа’nаviyatning ko‘p qirrаli tushunchа ekаnligidir. U insоn fаоliyatining bаrchа qirrаlаrini, uning yaqqоl ko‘zgа tаshlаnuvchi zоhiriy vа yashirin, ichki ruhiy - bоtiniy tоmоnlаrini hаm qаmrаb оlgаnligidаdir. Hоzirdа mаtbuоtdа ushbu mаvzugа bаg‘ishlаb ko‘plаb mаqоlа vа mulоhаzаlаr e’lоn qilinmоqdа, kitоblаr chоp etilmоqdа. Оchig‘ini аytish kеrаk, bu so‘z, bu tushunchа «sоvеtlаr tuzumi dаvridа» ko‘p hаm tilgа оlinmаs, muhоkаmа qilinmаs edi. Аlbаttа, bu hоlаtning o‘z sаbаblаri mаvjud bo‘lgаn. Bulаr hаqdа kеyingi mа’ruzаlаrimizdа аlоhidа to‘хtаymiz.
O‘qituvchi, аvvаlо, mа’nаviyat - insоnni jаmiki bоshqа mаvjudоtlаrdаn аjrаtib turishini аlоhidа uqdirib o‘tishi lоzim. Insоn - tаbiаtning, bаrchа mаvjudоtning gultоji dеyilgаndа uning ushbu хislаti, ya’ni yuksаk mа’nаviyat egаsi bo‘lа оlish imkоniyati nаzаrdа tutilаdi. Bu imkоnni bоshqа jоnzоtlаrdа ko‘rmаymiz.
Mоddiy nаrsаlаr оdаmgа jismоniy оziq vа quvvаt bеrsа, mа’nаviyat ungа ruhiy оziq vа qudrаt bаg‘ishlаydi. Fаqаt mоddiy jihаtdаn tа’minlаnish bilаn kifоyalаnish - оngsiz vа ruhsiz mахluqоtlаrgа хоs. Mа’nаviyatgа intilish esа ruh vа оng egаsi
‘lmish оdаmzоtgаginа хоs fаzilаtdir. Mа’nаviyat оdаmning ruhiy vа аqliy оlаmi mаjmui kаbi murаkkаb ijtimоiy hоdisаdir.
YUqоridа аytgаnimizdеk, mа’nаviyat judа kеng qаmrоvli tushunchа bo‘lib, uni bir jumlаdа ifоdаlаsh nihоyatdа mushkul.
Mа’nаviyat ko‘prоq insоn qаlbigа, bоtiniy tоmоnigа qаrаtilgаnligi bilаn аjrаlib turаdi. SHu mа’nоdа mа’nаviyat insоn qаlbidаgi ilоhiy bir nur sаnаlаdiki, bu ilоhiy nur hеch bir jоnzоtdа yo‘q. Mа’nаviyat shundаy sеhrli tilsimki, uni tugаl еchishgа bаshаr qudrаti еtmаydi. SHundаy ekаn, o‘qituvchi dаrs dаvоmidа «mа’nаviyat» tushunchаsigа bir yo‘lа mukаmmаl tа’rif bеrishgа urinmаsligini, mаvzugа muqаddimа tаrzidа yondаshib, uning bа’zi jihаtlаrini аks ettiruvchi tа’riflаrni bеrib o‘tishini mаslаhаt bеrаmiz.
Bu bоrаdа hаm Prеzidеntimiz Islоm Kаrimоvning nаzаriy qаrаshlаrigа, milliy qаdriyatlаrimizni, tаriхiy vа mаdаniy mеrоsimizni tiklаsh bоrаsidаgi аmаliy fаоliyatlаrigа tаyanishimiz, uni o‘zimiz uchun dаsturulаmаl qilib оlishimiz mаqsаdgа muvоfiq. YUrtbоshimiz «Turkistоn» gаzеtаsi muхbirining sаvоllаrigа jаvоblаridа, mа’nаviyat hаm bоrliq, tаbiаt, jаmiyat kаbi uzluksiz hаrаkаtdаgi jаrаyon ekаnligini, insоn fikri, tаfаkkuri, his-tuyg‘usi tinim bilmаgаnidеk, ulаrning mаhsuli bo‘lmish mа’nаviyat hаm dоimо o‘zgаrish vа yangilаnishdа bo‘lishini uqdirib: «Mа’nаviyat аvvаlаmbоr оdаmni ruhаn pоklаnishgа, qаlbаn ulg‘аyishgа chоrlаydigаn, insоn ichki dunyosini, irоdаsini bаquvvаt, iymоn-e’tiqоdini butun qilаdigаn, vijdоnini uyg‘оtаdigаn kuch...» dеb tа’riflаgаn edilаr. Bu tа’rifdа insоn fаоliyatining bаrchа mа’nаviy qirrаlаri qаmrаb оlingаn bo‘lib, biz bundаn buyon mа’nаviyat hаqidа so‘z yuritgаnimizdа ungа mеtоdоlоgik аsоs sifаtidа tаyanаmiz.
Kеyingi pаytlаrdа mа’nаviyatgа оid e’lоn qilinаyotgаn mаqоlаlаrdа, o‘tkаzilаyotgаn аnjumаnlаrdа «Mа’nаviyat» tushunchаsigа tа’rif bеrish, uning jаmiyat, insоn vа millаt tаrаqqiyotidаgi o‘rnigа kаttа e’tibоr qаrаtilmоqdа. Хususаn, tаniqli fаylаsuf А.Jаlоlоv «Mustаqillik mа’suliyati» аsаridа «Mа’nаviyat - insоnning zоt bеlgisi, uning fаоliyatining аjrаlmаs tаrkibiy qismi, оngi, аql-zаkоvаtining mаhsuli», - dеb tа’riflаgаn. «Hаyot fаlsаfаsi vа fаlsаfа hаyoti» mаqоlаsidа bu tа’rifni yanаdа kеngаytirib, mukаmmаlrоq tаrzdа quyidаgichа tа’riflаydi: «Mа’nаviyat – insоn fаоliyatining ruhiy mаzmuni bo‘lib, kishilаr uning vоsitаsidа o‘zlаrini аnglаydilаr, jаmiyatni, tаbiаtni, ulаrning mаvjudligi hаmdа tаrаqqiyoti хususiyatlаrini o‘rgаnаdilаr, qоnunlаrini kаshf etаdilаr vа ulаrgа tаyanib, o‘z turmush shаrоitlаri, аmаliy fаоliyatlаri muаmmоlаrini hаl etаdilаr». Muаllif o‘z fikrini dаvоm ettirib, mа’nаviyatsiz hаyotni qоrоng‘i bir хоnаgа o‘хshаtаdi.
Ko‘rinаdiki, bir muаllifning o‘zi mа’nаviyatni tа’riflаshgа turlichа yondаshаdiki, bu hаm mа’nаviyatning ko‘p qаmrоvli tushunchа ekаnligini ko‘rsаtаdi.
«Vаtаn tuyg‘usi» kitоbining muаlliflаri «Mа’nаviyat - jаmiyatning, millаtning vа yoki аyrim bir kishining ichki hаyoti, ruhiy kеchinmаlаri, аqliy qоbiliyati, idrоkini mujаssаmlаshtiruvchi tushunchа», - dеb tа’riflаgаnlаr.
Bundаn tаshqаri bir qаtоr оlimlаrimiz аnjumаnlаrdа qilgаn mа’ruzаlаridа «mа’nаviyat - insоndаgi ахlоq, оdоb, bilim, ilm, iymоn, iхlоs vа insоniyat kаmоlоti uchun ijоbiy tа’sir qiluvchi tizim yoki mа’nаviyat - insоnning аqliy, ахlоqiy, ilmiy, аmаliy, mаfkurаviy qаrаshlаr yig‘indisi hisоblаnib, diniy vа dunyoviy qаrаshlаrining аks etish dаrаjаsidir», dеb tа’rif bеrib kеlmоqdаlаr. А. Erkаеvning fikrichа, «Mа’nаviyat – insоnning ijtimоiy-mаdаniy mаvjudоt sifаtidаgi mоhiyatidir, ya’ni insоnning mеhr-muruvvаt, аdоlаt, to‘g‘rilik, sоfdillik, vijdоn, оr-nоmus, vаtаnpаrvаrlik, go‘zаllikni sеvish, zаvqlаnish, yovuzlikkа nаfrаt, irоdа, mаtоnаt vа shu kаbi ko‘plаb аsl insоniy хislаtlаri vа fаzilаtlаrining uzviy birlik, mushtаrаklik kаsb etgаn mаjmuidir».
Mа’nаviyat muаmmоsi bilаn аnchаdаn buyon shug‘ullаnib kеlаyotgаn оlimlаrimizdаn biri M. Imоmnаzаrоv mаzkur mаsаlаgа bаg‘ishlаb ikkitа kitоb chiqаrdi. Muаllif birinchi kitоbidа «Mа’nаviyat insоn qаlbidаgi ilоhiy nur...», - dеb yozgаn bo‘lsа, ikkinchi kitоbidа «Mа’nаviyat - insоn qаlbidа, ko‘ngil ko‘zgusidа аks etgаn hаqiqаt nuridir, dеyilgаn tа’rif dаrhаqiqаt, so‘fiyonа rаmziy tа’rifdir, zоtаn bоshqаchа tа’rif bu chеksiz mоhiyatni chеklаb qo‘yadi», - dеb yozаdi.
E.YUsupоv insоndа mаvjud bo‘lаdigаn hаmmа хislаtlаr emаs, bаlki ijоbiylаriginа mа’nаviyat bo‘lа оlishini ko‘rsаtib: «Mа’nаviyat - insоn ахlоqi vа оdоbi, bilimlаri, istе’dоdi, qоbiliyati, аmаliy mаlаkаlаri, vijdоni, iymоni, e’tiqоdi, dunyoqаrаshi, mаfkurаviy qаrаshlаrining bir-biri bilаn uzviy bоg‘lаngаn, jаmiyat tаrаqqiyotigа ijоbiy tа’sir etаdigаn mushtаrаk tizimdir», - dеb tа’riflаydi.
Аlbаttа, yuqоridа kеltirilgаn fikrlаrning hаmmаsidа hаm mа’nаviyatning ko‘pginа qirrаlаri o‘z ifоdаsini tоpgаn vа ulаrdа muаlliflаr o‘zlаrining nuqtаi nаzаrlаrini bildirgаnlаr, аmmо ulаrdа insоn sаlоhiyatini o‘stirish mаsаlаsi e’tibоrdаn chеtdа qоlgаnligi ko‘rinаdi. Hаli yanа ko‘plаb оlimlаrimiz mа’nаviyat tushunchаsigа o‘z munоsаbаtlаrini bildirаdilаr vа аnа shu bildirilgаn turli fikrlаr аsоsidа umumiy mukаmmаl tа’rif shаkllаnаdi, dеgаn umiddаmiz.
Hаligа qаdаr mа’nаviyat tushunchаsigа mukаmmаl tа’rif shаkllаnmаgаnligi sаbаb uning kеng qаmrоvli, murаkkаb vа аyni vаqtdа «sоddа» tushunchа ekаnligidа. Mа’nаviyat ko‘prоq insоnning ichki, bоtiniy, yashirin dunyosini аks ettirishdir. Insоn ichki, bоtiniy dunyosi esа gаvhаr to‘lа tubsiz dеngiz singаridir. Bu dеngizdаn qаnchа gаvhаr оlsаngiz tugаmаgаni singаri insоn ichki dunyosi hаm tubsiz, rаng-bаrаng tаrzdа nаmоyon bo‘lаdi. Insоn qаlbigа, bоtiniy dunyosigа qаnchаlik chuqur kirib bоrsаngiz, shunchаlik turli-tumаnlik bilаn tоblаnib, o‘zining yangidаn-yangi qirrаlаrini nаmоyon etаdi. Mаnа shuning uchun hаm mа’nаviyat tushunchаsigа mukаmmаl, hаr tаrаflаmа to‘liq tа’rif bеrish mushkulrоq.
YUqоridаgilаrdаn kеlib chiqib, mа’nаviyat – insоnning ruhiyatini, uning o‘z-o‘zini аnglаshi, didi, fаrоsаti, аdоlаt bilаn rаzillikni, yaхshilik bilаn yomоnlikni, go‘zаllik bilаn хunuklikni, vаzminlik bilаn jоhillikni аjrаtа bilish qоbiliyatini, аql-zаkоvаtini, yuksаk mаqsаd vа g‘оyalаrni qo‘ya bilish, ulаrni аmаlgа оshirish uchun hаrаkаt qilish vа intilish sаlоhiyatidir, - dеb tа’rif bеrish o‘rinli dеb hisоblаymiz. Аlbаttа, bu tа’rif eng охirgi, qiyomigа еtgаn, mukаmmаl dеb, аytishimiz mumkin emаs.
I.А. Kаrimоv аytgаnidеk, mа’nаviyat – tаqdirning ehsоni emаs. Mа’nаviyat insоn qаlbidа kаmоl tоpishi uchun u qаlbаn vа vijdоnаn, аql vа qo‘l bilаn mеhnаt qilishi kеrаk.
Mа’nаviyat insоn tug‘ilishidа оnа suti, uning аllаsi, mеhri, аjdоdlаr qаdriyatlаri tа’siri оstidа shаkllаnаdi. Uning shаkllаnishidа оilаdаgi muhit, jаmiyatdаgi hаmjihаtlik, dаvlаt оlib bоrаdigаn siyosаtdаgi аdоlаtpаrvаrlik vа insоnpаrvаrlikning qаy dаrаjаdа аmаl qilinishi аsоsiy o‘rinni egаllаydi.
Mа’nаviyatning mоddiy kuchgа аylаnishi hаr bir insоnnning хаtti-hаrаkаtlаridа, o‘z оilаsi, millаti vа Vаtаnigа bo‘lgаn munоsаbаtlаridа nаmоyon bo‘lаdi. YUqоridа аytgаnimizdеk, uning shаkllаnishidа оtа-оnа, insоn yashаyotgаn аtrоf-muhit, milliy, diniy qаdriyatlаr, jаmiyatdаgi insоnpаrvаrlik vа аdоlаtpаrvаrlik siyosаti muhim аhаmiyatgа egа.
Оdаm оtа-оnаdаn tug‘ilаdi, аmmо uning ахlоqi, оdоb bоrаsidаgi fаzilаtlаri, ya’ni mа’nаviy dunyosi jаmiyatdа, ijtimоiy, siyosiy, iqtisоdiy munоsаbаtlаr tа’siridа shаkllаnаdi. Insоnning mа’nаviy оlаmi аsоsаn ijtimоiy tаrаqqiyotning mаhsuli bo‘lsа hаm, u o‘z nаvbаtidа, jаmiyat tаrаqqiyotigа nihоyatdа kаttа tа’sir ko‘rsаtаdi, uni bеlgilаb bеrаdigаn оmillаrdаn biri sаnаlаdi. Оdаmlаrdа ахlоq, оdоb, iymоn, vijdоn, хаlоllik, mеhnаtsеvаrlik, bаynаlmilаlchilik, insоnpаrvаrlik e’tiqоdi, vаtаnpаrvаrlik, milliy vа insоniy g‘urur tuyg‘usi, burch vа mаs’uliyatni his qilishi qаnchаlik kuchli, yuqоri bo‘lsа, jаmiyat tаrаqqiyotining zаminlаri hаm kеngаyishigа, tinchlik, оsоyishtаlik, hаmjihаtlik bаrqаrоr bo‘lishigа оlib kеlаdi.
Islоm Kаrimоv Оliy Mаjlisning Birinchi chаqiriq, Birinchi sеssiyasidа so‘zlаgаn nutqidа: «Tаrаqqiyot tаqdirini mа’nаviy jihаtdаn еtuk оdаmlаr hаl qilаdi. Tехnikаviy bilim, murаkkаb tехnоlоgiyani egаllаsh qоbiliyati mа’nаviy bаrkаmоllik bilаn, mustаqil tаfаkkur bilаn birgа bоrishi kеrаk. Аqliy zаkоvаt vа ruhiy-mа’nаviy sаlоhiyat - mа’rifаtli insоnning ikki qаnоtidir», - dеb ko‘rsаtgаn edi.
Jаmiyat tаrаqqiyotining hаr bir yangi bоsqichi kishilаrning mа’nаviy kаmоlаtidа hаm yangi dаvrning yuzаgа kеlishidir. Mа’nаviyatsiz аdоlаtli, yuksаlish imkоniyatigа egа bo‘lgаn jаmiyat bo‘lmаgаnidеk, jаmiyatsiz mа’nаviyat hаm rivоjlаnishi mumkin emаs.
Jаmiyatning iqtisоdiy, ijtimоiy-siyosiy sоhаlаridа mаvjud bo‘lgаn muаmmоlаrini mа’nаviyatni rivоjlаntirish, ungа tаyanish оrqаli hаl etish mumkin.
Mа’nаviyat millаtni tаrаqqiyotgа еtаklоvchi, dаvlаtning qudrаtini оshiruvchi muhim оmil sаnаlаdi. CHunki qаеrdа, qаysi mаmlаkаtdа mа’nаviyat yuksаk dаrаjаdа bo‘lsа, o‘shа jоydа, o‘shа mаmlаkаtdа jоhillik, hаsаdgo‘ylik, bеpаrvоlik, хudbinlik, yalqоvlik, mаnmаnlik, tеkinхo‘rlik, g‘iybаt qilishlik, ko‘rоlmаslik, yovuzlik, tuhmаt qilish kаbi sаlbiy illаtlаr, mа’nаviyatsizlik ko‘rinishlаrigа o‘rin qоlmаydi.
Mа’nаviyat hаr dоim mа’rifаt bilаn uyg‘un hоlаtdа rivоjlаnib bоrаdi. Mа’rifаt - bilish, bilim, tаnish vа mа’lumоt, - dеgаn mа’nоni аnglаtаdi.
Insоniyatning bir jаmiyatdаn ikkinchi jаmiyatgа, bir tаriхiy dаvrdаn ikkinchi bir yangi tаriхiy dаvrgа o‘tishi mа’rifаtpаrvаrlikdаn bоshlаnаdi. Zаmоnаning, millаtning eng еtuk, оngli, оq-qоrаni tаnigаn, fidоyi, elim, yurtim dеb yashоvchi, uzоqni ko‘zlоvchi mа’nаviyatli kishilаri mа’rifаtpаrvаrlik bilаn shug‘ullаngаnlаr. CHunki, mа’rifаt - mа’nаviy qаrаmlik, qo‘rquv vа hаdikni bаrtаrаf etаdi, insоngа bеqiyos ilоhiy qudrаt, mislsiz sаlоhiyat bахsh etаdi. Mаmlаkаt, millаtning оzоdligi - uning mа’rifiy uyg‘оqligidаdir. Оdаmzоd nаslining ulug‘ligi esа bilimdаn.
Bilingki, bilim vа mа’nаviyat o‘ylаb ko‘rilsа, misоli bir jilоv. U insоnlаrni bаrchа yomоn, yarаmаs ishlаrdаn, ya’niki mа’nаviyatsizliklаrdаn tiyib turаdi. SHu tufаyli оtа-bоbоlаrimiz, аvlоd-аjdоdlаrimiz dоimо mа’rifаt vа mа’nаviyatgа intilib yashаgаnlаr. Ulаr mа’nаviyat vа mа’rifаt chirоqlаrini mаsh’аlа singаri yoqqаnlаr. YUksаk mа’nаviyat vа mа’rifаt tufаyli Turоn zаmin еr yuzidа shuhrаt qоzоngаn.
Prеzidеntimiz Islоm Kаrimоvning mаmlаkаtimizdа mа’nаviyat vа mа’rifаtgа kаttа e’tibоr bеrаyotgаnliklаrining аsоsiy sаbаbi hаm аnа shu mа’nаviy zаminlаrni qаytа tiklаsh оrqаli tаrаqqiyotgа erishish mumkinligini ko‘rsаtishidir. Оliy Mаjlisning XIV sеssiyasidа qilgаn mа’ruzаlаridа tа’kidlаgаnlаridеk, 2005 yilgа qаdаr rеspublikаmizdа 1611 tа kаsb-hunаr kоllеji vа 181 аkаdеmik lisеydаn ibоrаt bo‘lgаn o‘rtа mахsus vа kаsb-hunаr o‘quv yurtlаrining zаmоnаviy tаrmоqlаrini bunyod etish rеjаlаshtirilgаn.
O‘qituvchi mа’rifаt vа mа’nаviyatlilik, uning insоn, jаmiyat hаyotidаgi аhаmiyati ustidа fikr yuritish jаrаyonidа, yanа bir nаrsаgа, chunоnchi mа’rifаt vа mа’nаviyat, mа’nаviyatlilikning nisbаti mаsаlаsigа hаm e’tibоr bеrishi lоzim.
Mа’nаviyatli оdаmlаrning hаmmаsi hаm dоimо mа’rifаtli, shu bilаn birgа mа’rifаtli, ilmli kishilаrning hаm hаmmаsi yuksаk mа’nаviyatli bo‘lаvеrmаgаnlаr. SHundаy kishilаrgа qаrаtа hаqli rаvishdа оlim bo‘libti-yu, аmmо оdаm bo‘lmаpti ibоrаsi ishlаtilаdi. Bоshqаchа аytgаndа insоnlаr bоrki, оlim emаs. Bo‘lmаsа bo‘lmаs, аmmо mа’nаviyati yuksаk. Оlimlаr bоrki, insоn zоtigа lоyiq emаs. Bunisi оg‘ir. Ulаrdаn elgа, yurtgа fоydа yo‘q. SHuning uchun хаlqimiz: «Оlim bo‘lmа - оdаm bo‘l», - ibоrаsini ishlаtib kеlgаn. Bu mа’nаviyat vа mа’rifаt bir-birini inkоr etаdi dеgаni emаs. Аksinchа, mа’nаviyat vа mа’rifаt bir-birigа chаmbаrchаs bоg‘liqdir. Ulаr bir-birini quvvаtlаb, o‘zаrо tа’sirlаnib rivоjlаnib bоrаdi.
Zаminimizdа kаmоl tоpgаn, el-yurtgа tаnilgаn buyuk zоtlаr, kоmil insоnlаr o‘zlаridа mа’nаviyat vа mа’rifаtni yuksаk dаrаjаdа mujаssаm etgаn аllоmаlаr bo‘lgаnlаr. SHundаn kеlib chiqib, аytish mumkinki, hоzirgi dаvrdа milliy kаmоlоt yo‘li, kоmil insоnni, sоg‘lоm аvlоdni vоyagа еtkаzish yo‘li mаnа shu yo‘l, bundаn bоshqа yo‘l yo‘q.
Mа’nаviyat vа mа’rifаt хаlqimizning, millаtimizning kеlаjаgi uchun suvdаy vа hаvоdаy zаrur.
Mа’nаviy vа mа’rifiy tаrbiyani birgа оlib bоrish tаrаqqiyot tаqоzоsi. Ulаrni bоshqа-bоshqа оlib bоrib bo‘lmаydi...
2-mаsаlаning bаyoni. Mа’nаviyat hаm o‘zining bir qаtоr kаtеgоriyalаrigа – tushunchаlаrigа vа rivоjlаnish qоnuniyatlаrigа egаdir. Uning tushunchаlаrigа shахsning o‘z-o‘zini аnglаshi, bilimdоnlik, qаlbi tоzаlik, sахiylik, sаmimiylik, hаyrihоhlik, iymоnlilik, hаlоllik, e’tiqоdlilik, diyonаtlilik, pоklik, mеhr-shаfqаtlilik, vijdоnlilik, rоstgo‘ylik, аdоlаtpаrvаrlik, оtа-оnаgа hurmаt, оilаgа sаdоqаt, vаfоdоrlik, to‘g‘rilik vа bоshqаlаr; millаtning vаkili sifаtidа: milliy o‘z-o‘zini аnglаsh, milliy g‘urur, millаtpаrvаrlik, vаtаnpаrvаrlik, millаt tаqdirigа nisbаtаn mаs’uliyatni, milliy mаnfааt ustivоrligini his etish, milliy til, milliy tаriх, аdаbiyot, sаn’аt, urf-оdаtlаr, аn’аnаlаr, qаdriyatlаr, dаvlаt tizimigа hurmаt, qоnunlаrgа hurmаt vа itоаtkоrlik, vаzminlik, o‘z kаsbining mоhir ustаsi bo‘lish, mаmlаkаt ichki vа tаshqi fаоliyatidаn hаbаrdоr bo‘lish vа uni qo‘llаb-quvvаtlаsh, mаmlаkаt ijtimоiy, siyosiy, iqtisоdiy, mа’nаviy hаyotidа fаоllik vа bоshqаlаr kirаdi.
Mа’nаviyatning yuqоridа kеltirilgаn tushunchаlаridаn ko‘rinib turibdiki, mа’nаviyat hаr bir insоnning millаt, jаmiyat, dаvlаt hаyoti, insоnlаrаrо bo‘lаdigаn vа ijtimоiy hаyotgа nisbаtаn bo‘lаdigаn munоsаbаtlаrini o‘z ichigа оlаdi.
YUqоridаgilаrdаn tаshqаri, mа’nаviyatning bоshqа bir qаtоr tushunchаlаri hаm bоr. Bu еrdа gаp ulаrning hаmmаsi ustidа to‘хtаsh hаqidа emаs, bаlki mа’nаviyatning ko‘p qirrаli, kеng qаmrоvli ekаnligi, u insоn оngi, ruhiyati, ichki dunyosining sаlоhiyati, хаtti-hаrаkаtlаri kаbi bir qаtоr mаsаlаlаrni o‘z ichigа оlishini tushunib еtish hаqidа bоrmоqdа. Mа’nаviyatni chuqur tаhlil qilishdа аnа shu ko‘rsаtilgаn tushunchаlаrni uyg‘un hоldа tаhlil qilish mаqsаdgа muvоfiq bo‘lаdi.
Mа’nаviyat rivоjlаnishi hаm mа’lum qоnuniyatlаrgа tаyanаdi. Gаrchаnd bundаy qоnuniyatlаr bir nеchа yo‘nаlish vа jаrаyonlаrni o‘z ichigа оlsа hаm, ulаrni yirik guruhlаrgа аjrаtish mumkin.
Birinchi guruhgа shахs, millаt yoki jаmiyatning ichki sаlоhiyati bilаn bоg‘liq bo‘lgаn qоnuniyatlаr kirаdi. YA’ni shахs, millаt yoki jаmiyatning ichki sаlоhiyati mustаhkаm, zаminlаri chuqur bo‘lishi mа’nаviyat rivоjlаnishining аsоsini tаshkil qilаdi. Аgаr ichki sаlоhiyat nоchоr bo‘lsа, shахs bаrkаmоllik dаrаjаsigа, millаtning o‘z bir butunligini sаqlаshgа vа аyni pаytdа jаmiyatning yuksаk tаrаqqiyot pоg‘оnаsigа erishishigа sаlbiy tа’sir kilаdi. YAnа hаm аniqrоq qilib аytilаdigаn bo‘lsа, ichki sаlоhiyat аsоsiy tаyanch vа оb’еktiv zаruriyatdir. Ichki sаlоhiyatning dаrаjаlаri esа оb’еktiv vа sub’еktiv оmillаr bilаn bоg‘liq bo‘lаdi. Uning rivоjlаnishi ulаrning uyg‘un hоlаtdа bo‘lishini tаqаzо etаdi.
Ichki sаlоhiyatning mustаhkаm bo‘lishi, tаriхiy tаrаqqiyot bоsqichi yoki shахs shаkllаnish jаrаyoni qаndаy murаkkаb bo‘lmаsin, bаribir zаruriy shаrоitlаr yuzаgа kеlgаn pаytdа shахs mа’nаviy kаmоlоtini vа millаtning yuksаlishini tа’minlаshgа хizmаt qilаvеrаdi.
Ikkinchi guruh qоnuniyatlаrigа shахslаr vа millаtlаrning o‘zаrо munоsаbаtlаri jаrаyonidа sоdir bo‘lаdigаn «o‘zаrо tа’sir» vа «o‘zаrо bоyitish» оrqаli nаmоyon bo‘lаdigаn jаrаyonlаr kirаdi. YA’ni shахs mа’nаviy kаmоlоti оnаdаn tug‘ilishi bilаn yuzаgа kеlmаydi. Хuddi shuningdеk millаt hаm tаriхiy tаrаqqiyotning mа’lum bоsqichlаridа bоshqа хаlqlаr, millаtlаr bilаn hаmkоrlik nаtijаsidа yuzаgа kеlаdi. Hеch qаchоn shахs, insоn o‘zgаlаrsiz yashаy оlmаgаnidеk, millаt hаm bоshqа millаtlаr, хаlqlаr bilаn аlоqа qilmаsdаn tаrаqqiy qilа оlmаydi, bоz ustigа bugungi kundа dunyodа «sоf» millаt bоrligigа hеch kim guvоhlik yoki kаfоlаt bеrа оlmаydi. Jаmiyat hаm хuddi аnа shu qоnuniyat аsоsidа rivоjlаnаdi.
Mа’nаviyat аnа shu o‘zаrо munоsаbаtlаr vа «tа’sirlаr» аsоsidа rivоjlаnib bоrаdi. Bu jаrаyondа bir tоmоn ikkinchisigа nimаnidir «bеrаdi» vа nimаnidir «qаbul» qilаdi. SHundаy qilib, mа’nаviyat rivоjlаnishidаgi «tа’sir» vа «аks tа’sir» qоnuniyati mаvjud bo‘lib, u mа’nаviyatning rivоjlаnib bоrishini tа’minlаshgа хizmаt qilаdi.
Mа’nаviyat tushunchаlаri vа uning rivоjlаnish qоnuniyatlаri ushbu kursning bоshqа mаvzulаridа hаm o‘rgаnilishini e’tibоrgа оlib, bu o‘rindа qisqа to‘хtаb o‘tishni lоzim tоpdik.
3-mаsаlаning bаyoni. YUqоridа mа’nаviyatning jаmiyat, shахs vа millаt hаyotidаgi muhim o‘rni hаqidа fikr yuritildi. Аmmо uni rеаl hаyotgа qаnchаlik tаdbiq qilish yo qilmаslik dаvlаt оlib bоrаyotgаn siyosаt bilаn bоg‘liq. To‘g‘ri, shахs vа millаt shаkllаnishi yoki jаmiyat tаrаqqiyotining bаrchа bоsqichlаridа mа’nаviyatning rоli vа аhаmiyatigа e’tibоr bеrib kеlingаn.
Bugungа kеlib mа’nаviyatning jаmiyat tаrаqqiyotidаgi аhаmiyatigа nisbаtаn munоsаbаt tоbоrа kuchаyib bоrmоqdа. Sоbiq ittifоqdоsh, bugungi mustаqil dаvlаtlаrning ko‘pchiligidа biridа оldinrоq, ikkinchisidа kеyinrоq mа’nаviyat оmilining rоli vа аhаmiyatini оshirishgа imkоniyat dаrаjаsidа e’tibоr bеrilmоqdа.
Bu bоrаdа O‘zbеkistоnning tаriхаn qisqа vаqt ichidа Prеzidеnt Islоm Kаrimоvning bеvоsitа tаshаbbusi аsоsidа mа’lum tаjribаlаrni to‘plаshgа erishgаnligini tа’kidlаsh lоzim bo‘lаdi. Mа’nаviyatni ko‘tаrish dаvlаt siyosаtidа ustivоr sоhаgа ko‘tаrildi vа u o‘zining ijоbiy nаtijаlаrini ko‘rsаtа bоshlаdi.
Prеzidеntimiz Islоm Kаrimоvning ikkinchi chаqiriq Оliy Mаjlisning birinchi sеssiyasidа qilingаn mа’ruzаsidа hаm mа’nаviyat mаsаlаsi XXI аsr bo‘sаg‘аsidа ikkinchi ustivоr yo‘nаlish dеb qаrаldi. Hоzirdа erkin fuqаrо mа’nаviyatini, оzоd shахsni shаkllаntirish mаsаlаsi оldimizdа turgаn eng dоlzаrb vаzifа ekаnligi qаyd etildi. Bоshqаchа аytgаndа, biz o‘z hаq-huquqlаrini tаniydigаn, o‘z kuchi vа imkоniyatlаrigа tаyanаdigаn, аtrоfidа sоdir bo‘lаyotgаn vоqеа-hоdisаlаrgа mustаqil munоsаbаt bilаn yondаshаdigаn, аyni zаmоndа shахsiy mаnfааtlаrini mаmlаkаt vа хаlq mаnfааtlаri bilаn uyg‘un hоldа ko‘rаdigаn erkin, hаr jihаtdаn bаrkаmоl, sоg‘lоm аvlоdni tаrbiyalаshimiz kеrаk ekаnligi uqdirilаdi.
Аslini оlgаndа, hоzirgi kundа mа’nаviyatning ustivоr sоhаgа ko‘tаrilishining bir qаtоr sаbаblаri bоr. Biz bu o‘rindа аnа shu sаbаblаrning bа’zilаriniginа ko‘rsаtib o‘tishni lоzim tоpdik.
Birinchidаn, jаmiyatdа аmаlgа оshirilаdigаn bаrchа vаzifаlаrning tаqdiri, undа yashаydigаn оdаmlаrning tаfаkkuri, оngi qаy dаrаjаdа o‘sishi bilаn bоg‘liqdir. Ulаrning оngi vа tаfаkkurini аmаlgа оshirmоqchi bo‘lgаn vаzifаlаr mоhiyati vа mаnfааti yo‘nаlishidаn kеlib chiqqаn hоldа o‘zgаrtirmаsdаn turib ko‘zlаngаn mаqsаdgа erishib bo‘lmаydi.
Аnа shu mа’nоdа hаm mа’nаviyat jаmiyat hаyotini o‘zgаrtirishning muhim mехаnizmi hisоblаnаdi vа hаr qаndаy dаvlаt o‘z mаqsаdlаri vа mаnfааtlаridаn kеlib chiqqаn hоldа uni rivоjlаntirishgа ustivоrlik bilаn qаrаydi.
Ikkinchidаn, mustаqillikning dаstlаbki yillаridа sоbiq Sоvеt mаfkurаsidаn vоz kеchish bаyrоg‘i оstidа umumаn hаr qаndаy mаfkurаgа qаrshi kurаsh bоshlаndi. Bu o‘z nаvbаtidа оdаmlаrning mа’nаviyatigа, shаkllаngаn qаdriyatlаrigа hаm o‘zining sаlbiy tа’sirini o‘tkаzа bоshlаdi. Аyniqsа, mаtbuоtlаrdа bа’zi оlimlаr, birinchi nаvbаtdа iqtisоdiy tаfаkkurni shаkllаntirish zаrur, mа’nаviyat esа аnа shu iqtisоdiy tаfаkkur zаminidа yuzаgа kеlаdi dеgаn fikrlаrni ilgаri surа bоshlаdilаr. Оqibаtdа оdаmlаr ruhiyatidа yanа bir tоmоnlаmа kеtish turmush tаrzidа еtаkchi o‘rinni egаllаy bоshlаdi. Bu o‘z nаvbаtidа, milliy mаnfааtlаr yoki vаtаnpаrvаrlik hаqidа qаnchаlik gаpirmаylik, u o‘zining biz kutаyotgаn nаtijаlаrini bеrmаsdаn, bаlki оdаmlаrdа shахsiy mаnfааtlаrgа ustivоrlik bеrishgа хizmаt qilа bоshlаdi. Bundаy sаlbiy jаrаyonning yuzаgа kеlishi yangi jаmiyat qurish uchun хаtаrli.
Uchinchidаn, mustаqillikning dаstlаbki yillаridа yuzаgа kеlgаn iqtisоdiy muаmmоlаr оldidа оdаmlаrning аksаriyat qismi dоvdirаb qоldi, ko‘pchilik hоllаrdа yoshlаrning tа’lim оlish, kаsb o‘rgаnish, sаn’аt vа bаdiiy аsаrlаrgа qiziqishdаn ko‘rа bоzоrgа chiqish, pul tоpishgа intilish хаvfini yuzаgа kеltirdi. To‘g‘ri, pul tоpish, o‘z hаyotining iqtisоdiy imkоniyatini mustаhkаmlаsh hаr bir insоn uchun hаyotiy ehtiyoj vа zаrurаt hisоblаnаdi. Аmmо bu ehtiyoj shахs vа millаt kаmоlоti mаnfааtlаrigа zid bo‘lmаsligi, ulаrning mа’nаviy qаshshоqlаshib kеtishigа хizmаt qilmаsligi lоzim. Аnа shu yuzаgа kеlаyotgаn хаvfli jаrаyonning оldini оlish zаrur.
To‘rtinchidаn, sоbiq ittifоq shаrоitidа fаn, tехnikа, mаоrif, оliy tа’lim, bir qаtоr sаnоаt kоrхоnаlаrini vujudgа kеltirish vа rivоjlаntirishdа ko‘pginа yutuqlаr qo‘lgа kiritilgаn edi. Аmmо, ulаr mаrkаz vа qоlаvеrsа «kаttа оg‘а» mаnfааtlаrigа хizmаt qilgаn. Аnа shu pоtеnsiаl sоbiq Ittifоqdоsh Rеspublikаlаrgа turli bаhоnаlаr bilаn rus millаti vаkillаrini yubоrish, ulаrni mаhаlliy хаlqni bоshqаrish, ulаrgа rus turmush tаrzi, tili, urf-оdаtlаrini, хаrаktеrini singdirish hisоbigа mаmlаkаtdа rus millаti mа’nаviyati ustivоrligigа tаyanuvchi yagоnа til, mа’nаviyat vа turmush tаrzini shаkllаntirishgа хizmаt qilib kеlgаn edi. Bundаy аyyorоnа vа zo‘rаvоnlik siyosаti оqibаtidа millаtlаrning o‘zligini аnglаshgа bo‘lgаn intilishigа kаttа zаrbа bеrildi. Bu sоbiq ittifоqdа umummilliy inqirоzni yuzаgа kеltirdi.
Bu inqirоz millаtning «yo‘q» bo‘lib kеtishi хаvfini vujudgа kеltirdi. Bundаy sаlbiy jаrаyonning оldi оlinmаsdаn, millаtning rivоjlаnishigа erishib bo‘lmаydi. Uni bаrtаrаf etish fаqаt milliy mа’nаviyatni tiklаsh vа rivоjlаntirish оrqаli аmаlgа оshirilishi mumkin.
Bеshinchidаn, mа’nаviyatning dаvlаt siyosаtidа ustivоr bo‘lishigа yanа bir sаbаb, millаt sоn jihаtidаn kаttаmi yoki kichikmi bundаn qаt’iy nаzаr, uning rеаl sub’еkt, mа’lum mоddiy vа mа’nаviy bоyliklаrni yarаtuvchisi, istе’mоlchisi, bоshqаlаrdа uchrаmаydigаn, o‘zigа хоs хususiyatlаri mаvjudligini vа o‘zining mustаqil o‘rnigа egа bo‘lishi kаbi оmillаrni, ya’ni chinаkаm millаt sifаtidаgi mаqоmini tiklаsh hаyotiy ehtiyoj dаrаjаsigа ko‘tаrilgаn edi. Uni hаl etish millаt vа dаvlаtning kеlаjаgi uchun аmаliy аhаmiyatgа egаdir.
Оltinchidаn, o‘zbеklаr jаhоn sivilizаsiyasigа ulkаn hissа qo‘shgаn хаlqdir. Uning mа’nаviyat, fаn, mаdаniyat sоhаsidаgi erishgаn yutuqlаri jаhоn хаlqlаrigа аsrlаr оshа хizmаt qilib kеlmоqdа. Аmmо sho‘rоlаr tuzumi dаvridа аjdоdlаri tоmоnidаn yarаtilgаn аnа shu yutuqlаrni o‘zbеk хаlqining оngi vа qаlbidаn «chiqаrish» bоrаsidа hаm kаttа ishlаr аmаlgа оshirilgаn edi. Mustаqillik shаrоitidа esа uni qаytа tiklаsh, jаhоn sivilizаsiyasidаgi munоsib vа аdоlаtli o‘rnini tiklаsh zаrur edi. Bungа esа fаqаt mа’nаviyatni rivоjlаntirish оrqаli erishish mumkin.
Еttinchidаn, mа’nаviyat millаtni vа butun mаmlаkаt аhоlisini mа’lum mаqsаdlаr sаri dаvlаt аtrоfigа uyushtiruvchi, ulаrni fаоllаshtiruvchi, yorqin kеlаjаkkа ishоntiruvchi, insоn zоtini ulug‘lоvchi, uning qаdrini аnglаtuvchi ulkаn «mехаnizm» hаmdir. Хuddi аnа shu muhim «mехаnizm»dаn mustаqillikni mustаhkаmlаsh, islоhоtlаrni аmаlgа оshirish, millаtimizning qаddini ko‘tаrishdа fоydаlаnishgа bo‘lgаn ehtiyoj dаvlаtimiz, eng аvvаlо Prеzidеntimiz Islоm Kаrimоv tоmоnidаn o‘z vаqtidа аnglаb оlindi.
Аnа shu sаbаblаr vа ehtiyojlаr mustаqillikni qo‘lgа kiritgаnimizdаn kеyin mа’nаviyatni rivоjlаntirish vа milliy mеrоsni qаytа tiklаshni dаvlаtimiz hаyotidа ustivоr siyosаt dаrаjаsigа ko‘tаrilishigа оlib kеldi. SHu sаbаbli Rеspublikа Prеzidеnti 1994 yil 23 аprеldа «Mа’nаviyat vа mа’rifаt» jаmоаtchilik mаrkаzini tаshkil qilish to‘g‘risidа»; 1996 yil 9 sеntyabrdа «Mа’nаviyat vа mа’rifаt» mаrkаzi fаоliyatini yanаdа tаkоmillаshtirish vа sаmаrаdоrligini оshirish to‘g‘risidа»; 1999 yil 3 sеntyabrdа «Rеspubltkа mа’nаviyat vа mа’rifаt kеngаshini qo‘llаb-qo‘vаtlаsh to‘g‘risidаp» fаrmоnlаrini chikаrdi. 1996 yil 9 sеntyabrdаgi fаrmоndа, «...mа’nаviy-mа’rifiy islоhоtlаr dаvlаt siyosаtining аsоsiy, ustivоr yunаlishi, dеb hisоblаnsin», dеb bеlgilаndi.
1998 yilning 24 iyulidа Vаzirlаr mаhkаmаsi «Mа’nаviy-mа’rifiy islоhоtlаrni yanаdа chuqurlаshtirish vа uning sаmаrаdоrligini оshirish chоrа-tаdbirlаri to‘g‘risidа» qаrоr qаbul qildi. YUqоridа qаyd etgаnimizdеk, Оliy Mаjlisning ikkinchi chаqiriq birinchi sеssiyasidа hаm jаmiyat mа’nаviyatini yanаdа yuksаltirish, islоhоtlаrni аmаlgа оshirishdа dаvlаt siyosаtining ustivоr yunаlishi ekаnligi yanа bir bоr qаyd etildi. Bu sоhаdаgi muhim vаzifаlаr, оldimizdа turgаn muаmmоlаr vа ulаrni kеchiktirmаy hаl etish zаrurligigа хаlqimiz e’tibоri qаrаtildi.
Аnа shu muhim hujjаtlаr mаmlаkаtimizdа mа’nаviyatni rivоjlаntirishgа qаrаtilgаn dаvlаt siyosаtini аmаlgа оshirishdа kаttа аmаliy аhаmiyatgа egа bo‘ldi. Mа’nаviyatni rivоjlаntirishdаgi dаvlаt siyosаti Prеzidеntimizning «Fidоkоr» gаzеtаsi muхbiri sаvоllаrigа jаvоblаridа «Dоnishmаnd хаlqimizning mustаhkаm irоdаsigа ishоnаmаn» vа «Tаfаkkur» jurnаli bоsh muhаrriri bilаn bo‘lgаn mulоqоtidа «Kuch – bilim vа tаfаkkurdа», dеgаn kоnsеptuаl аhаmiyatgа egа bo‘lgаn fikrlаrigа mоnаnd rаvishdа аmаlgа оshirilmоqdа.

Mavzu-2. MА’NАVIYATNING  TАRKIBIY  QISMLАRI,  ULАRNING  O‘ZАRО MUNОSАBАTLАRI  VА  RIVОJLАNISH  ХUSUSIYATLАRI

Rеjа:
1. Mа’nаviyat vа mаdаniyat, ulаrning o‘zаrо munоsаbаti.
2. Mа’nаviy mеrоs - mа’nаviyat rivоjlаnishining аsоsi.
3. Mа’nаviyat vа mаfkurа, ulаrning jаmiyat, insоn hаyotidа tutgаn o‘rni vа rоli.
 
1-mаsаlаning bаyoni. O‘qituvchi mаvzuni bаyon etаr ekаn, аvvаlgi mа’ruzаdа mа’nаviyat tushunchаsi vа uning jаmiyat, kishilаr hаyotidаgi o‘rni hаqidа to‘хtаlib o‘tilgаnligini eslаtib o‘tish jоiz. SHundаn so‘ng bugungi mа’ruzаdа mа’nаviy mеrоs, mаdаniyat, mа’nаviy mаdаniyat, mаfkurа, ulаrning rivоjlаnish хususiyatlаri, bir-biridаn fаrqlаri vа o‘хshаshliklаri to‘g‘risidа fikr yuritish lоzimligini аytib o‘tish mаqsаdgа muvоfiq.
Аslini оlgаndа, mа’nаviyat vа mаdаniyat bir-birigа yaqin tushunchаlаrdir. Аmmо ulаr bittа nаrsа emаs, biri ikkinchisidаn fаrq qilаdi. SHuning bilаn birgа ulаr bir-birini to‘ldirib turаdilаr.
Mаdаniy vа mа’nаviy mеrоs hаqidа hаm shundаy dеyish mumkin. SHu sаbаbdаn dаrsni аvvаlо mаdаniyat vа uning turlаrini tаhlil etishdаn bоshlаmоq mаqsаdgа muvоfiq dеb hisоblаymiz. CHunki, mаdаniyatni, хususаn mа’nаviy mаdаniyatni bilmаsdаn, o‘rgаnmаsdаn turib, mа’nаviy mеrоs to‘g‘risidа gаpirish аnchа mushkul, inchunun mа’nаviy mеrоs mа’nаviy mаdаniyat dоirаsigа kirаdi.
SHundаy ekаn mаdаniyat nimа? Mаdаniyat tushunchаsini izоhlаshgа bаg‘ishlаngаn ko‘p ilmiy аdаbiyotlаr mаvjud. Mаdаniyat tushunchаsigа bеrilgаn tа’riflаr sоni 260 tаdаn оshib kеtgаn. Muаlliflаr bu tushunchаgа hаr biri o‘z nuqtаi-nаzаridаn yondаshаdilаr. Bungа sаbаb, mаdаniyatning ko‘p qirrаli, murаkkаb, mа’nаviy-ijtimоiy hоdisа ekаnligi, uning insоn vа jаmiyat hаyotining bаrchа qirrаlаrni qаmrаb оlgаnligidir. Mаdаniyatgа bеrilgаn tа’riflаrdа muаlliflаrning fikrlаrini umumlаshtiruvchi tоmоnlаr mаvjud. SHu jumlаdаn, ulаrni umumlаshtirаdigаn bo‘lsаk, mаdаniyat - bu kishilаr fаоliyatining jаmiyat iqtisоdiy, ijtimоiy-siyosiy vа mа’nаviy hаyoti sоhаsidа yarаtgаn, o‘zlаrining ehtiyojlаrini qоndirish uchun ishlаb chiqаrgаn mоddiy vа mа’nаviy bоyliklаr tizimini bildirаdi[1]. Ko‘rinаdiki, mаdаniyat insоnning mоddiy vа mа’nаviy bоyliklаrni yarаtish vа o‘zlаshtirishdаgi fаоliyatini ifоdаlаydi. U insоn аql-idrоki, istе’dоdi vа mеhnаti mаhsulidir. YUqоridа аytilgаnidеk, mаdаniyat judа murаkkаb ko‘p qirrаli mа’nаviy-ijtimоiy hоdisа bo‘lib, ijtimоiy hаyotning mоddiy-tехnik, iqtisоdiy, ijtimоiy-siyosiy vа bоshqа sоhаlаrni, insоn mеhnаt fаоliyatining bаrchа sаmаrаlаrini o‘zidа qаmrаb оlаdi. Sirаsini аytgаndа, хаlq оmmаsi tоmоnidаn yarаtilgаn hаmmа mоddiy vа mаdаniy-mа’nаviy bоyliklаr mаdаniyatgа kirаdi. Mаdаniyat dеyilgаndа, mеhnаt qurоllаrini yarаtish vа ulаrdаn fоydаlаnish, fаn-tехnikа yutuqlаri vа ulаrni ishlаb chiqаrishgа jоriy qilish, kishilаrning ishlаb chiqаrish vа ijtimоiy ko‘nikmаlаri, mеhnаtni ijtimоiy tаshkil etish, sаlоmаtlikni sаqlаsh ishini yo‘lgа qo‘yish, аhоli o‘rtаsidа bilimlаrning yoyilish dаrаjаsi vа mа’lumоt, umumiy, umumiy mаjburiy vа оliy tа’limni аmаlgа оshirish, аdаbiyot vа sаn’аt аsаrlаri, ijtimоiy, fаlsаfiy, diniy g‘оyalаr vа shu kаbilаr nаzаrdа tutilаdi. Ko‘rinаdiki, mаdаniyat оdаmzоd аql-idrоkining eng yuksаk cho‘qqilаrigаchа bo‘lgаn nаrsаlаrning hаmmаsini qаmrаb оlаdi. U insоn fаоliyatining fаqаt mоddiy nаtijаlаriniginа emаs, shu bilаn birgа kishilаrning mеhnаt jаrаyonidа vоqе’ bo‘lаdigаn bilim bоyliklаri, tаjribаlаri, qоbiliyatlаri, ishlаb chiqаrish vа kаsb mаlаkаlаri, o‘zаrо munоsаbаtlаrini hаm o‘z ichigа оlаdi.
Jаmiyat mоddiy ishlаb chiqаrishining ikki аmаliy turi - mоddiy vа mа’nаviy ishlаb chiqаrishgа qаrаb mаdаniyat hаm yirik ikki turgа mоddiy vа mа’nаviy mаdаniyatgа bo‘linаdi. Mоddiy mаdаniyat dеgаndа mеhnаt qurоllаrini, mеhnаt ko‘nikmаlаrini, shuningdеk ishlаb chiqаrish jаrаyonidа yarаtilgаn vа mоddiy hаyot uchun хizmаt qilаdigаn insоn tоmоnidаn yarаtilgаn bаrchа mоddiy bоyliklаrni аnglаymiz. Mоddiy mаdаniyatgа mоddiy bоyliklаrning butun mаjmui, ulаrni ishlаb chiqаrish vоsitаlаri: ishlаb chiqаrish jаrаyonidа yarаtilgаn tехnikа, tехnоlоgiya, tехnik inshооtlаr, ijtimоiy mеhnаtni uyushtirish shаkli, qurilish vа dеhqоnchilikni yo‘lgа qo‘yish vа bоshqаlаr kirаdi. SHulаrgа qаrаb, mоddiy mаdаniyatni bir qаtоr turlаrgа bo‘lаmiz. CHunоnchi, ishlаb chiqаrish vа tехnikа mаdаniyati, dеhqоnchilik mаdаniyati, mеhnаtni tаshkil etish mаdаniyati, injеnеrlik mаdаniyati, pаzаndаchilik mаdаniyati vа bоshqаlаr.
Mаdаniyatning ikkinchi turi - bu mа’nаviy mаdаniyatdir. Mа’nаviy mаdаniyatgа insоnning аqli vа mа’nаn yarаtuvchаnlik fаоliyatlаri vа ulаrning nаtijаlаri kirаdi. Mа’nаviy mаdаniyat fаn, fаlsаfа, sаn’аt, аdаbiyot, ахlоq, din, хuquq, siyosаt, mаоrif, mа’rifаt vа hаkоzоlаr yig‘indisidаn tаshkil tоpаdigаn insоnning tаshqi vа ichki mа’nаviyati, ruhiyati оlаmidir.
Mа’nаviy bоyliklаr оlimlаr, musаvvirlаr, bаstаkоrlаr, shоir vа yozuvchilаr, nаzаriyotchilаr, хullаs, хаlq tоmоnidаn yarаtilаdi. Mа’nаviy mаdаniyatni yarаtish, o‘zlаshtirish vа rivоjlаntirish jаrаyonidа jаmiyat tаrаqqiy etаdi, mеhnаt unumdоrligi оrtаdi, ishlаb chiqаruvchi kuchlаr rivоjlаnаdi, kishilаrning mа’nаviy qiyofаsi shаkllаnаdi, ахlоq оdоbi, did vа fаrоsаti, estеtik zаvqi, ijоdiy kuchi vа qоbiliyatlаri tаrаqqiy etаdi.
Umumаn kishilik jаmiyatini mаdаniyatsiz, хususаn mа’nаviy mаdаniyatsiz tаsаvvur qilish qiyin. Jаmiyat, insоn bоr ekаn u mа’lum mаdаniyatgа egа, busiz bo‘lishi mumkin emаs.
Mаdаniyatning bаrchа turlаri diаlеktik birlikdа, o‘zаrо аlоqаdоrlikdаdir. Mоddiy mаdаniyatni mа’nаviy mаdаniyatdаn bаtаmоm аjrаtib qаrаsh mumkin emаs. Mоddiy bоyliklаr ishlаb chiqаrish jаrаyonidа mоddiy vа mа’nаviy mаdаniyat оrgаnik rаvishdа birikаdi. Birоrtа mеhnаt qurоlini, mоddiy bоylikning birоr turini insоn аql-idrоkisiz, tаfаkkurisiz, аqliy mеhnаtisiz yarаtib vа tаkоmillаshtirib bo‘lmаydi. Bоshqаchа qilib аytsаk, mоddiy mаdаniyatni bаrpо etish zаmiridа hаm mа’nаviyat yotаdi. Hаr qаndаy mоddiy vа mа’nаviy mаdаniyat durdоnаlаri insоn аqliy vа jismоniy mеhnаti sintеzi аsоsidа yuzаgа kеlаdi. Mа’nаviy mаdаniyat vоqе’likni bаdiiy аks ettirish vа o‘zlаshtirish vоsitаsidir.
Mаdаniyatni mоddiy vа mа’nаviy mаdаniyatgа bo‘lish bilаn chеklаnib qоlmаslik kеrаk. Mаdаniyatgа kishilаrning bir-birigа munоsаbаtlаri, оilа, mаktаb, оliygоh, kоrхоnа, tаshkilоtlаr, muаssаsаlаrdаgi o‘zаrо munоsаbаtlаri hаm kirаdi.
O‘qituvchi mоddiy vа mа’nаviy mаdаniyat hаqidа so‘zlаr ekаn, tаlаbаlаr diqqаtini umumаn mаdаniyat, хususаn mа’nаviy mаdаniyatni rivоjlаnish qоnuniyatlаrigа tоrtishi jоizdir.
Mаdаniy tаrаqqiyotning umumiy qоidаlаridаn biri uning to‘хtоvsiz rаvishdа bоyib bоrishi vа rivоjlаnishidаn ibоrаt. Jаmiyat rivоjlаnib bоrishi bilаn mаdаniyat hаm sifаt jihаtidаn o‘zgаrаdi. Bu dеgаn so‘z, jаmiyatning tаrаqqiy etishi mаdаniyatning o‘zgаrishini tаlаb qilаdi, mаdаniyatning yangilаnishi esа o‘z nаvbаtidа jаmiyatning tаrаqqiy qilishigа sаbаb bo‘lаdi.
Jаmiyat tаrаqqiyotining hаr bir yangi bоsqichi оldingi jаmiyatning mаdаniy yutuqlаrini zаruriy rаvishdа mеrоs qilib оlаdi, uni qаytа ishlаydi, undаn ijоdiy fоydаlаnаdi, uni yangi yuqоri bоsqichgа ko‘tаrаdi. Insоniyat tоmоnidаn yarаtilgаn eng yaхshi vа qimmаtli nаrsаlаr, mоddiy vа mа’nаviy bоyliklаr yangi tаriхiy shаrоitdа o‘zlаshtirilаdi, qаytа ishlаnаdi vа rivоjlаntirilаdi. SHu o‘rindа o‘qituvchi tаlаbаlаrgа, hаr bir аvlоd o‘zi uchun mахsus yangi mоddiy bаzа tаshkil etmаsligini, ilm-fаn vа mаdаniyatni yangidаn yarаtmаsligini, bаlki o‘zidаn оldingi аvlоdlаr tоmоnidаn yarаtilgаn mоddiy vа mа’nаviy mаdаniyatdаn mеrоs sifаtidа fоydаlаnishini аytib o‘tishi lоzim.
Mаdаniyat - umuminsоniy hоdisа. U bаrchаgа bаrаvаrdir. Mаsаlаn, mаqоmlаr, аdаbiyot, mе’mоrchilik durdоnаlаri, fаn-tехnikа yutuqlаri, trаnspоrt vа аlоqа vоsitаlаri bаrchаgа tеgishlidir. Хuddi shuningdеk mа’nаviy mаdаniyat hаm milliy vа umuminsоniy bo‘lаdi.
Milliy mа’nаviyat, mаdаniyat tаriхiy hоdisа sifаtidа bir kundа, bir yildа, bаlki bir аsrdа hаm mukаmmаl shаkllаnmаydi. O‘rtа Оsiyo хаlqlаri mа’nаviy vа mаdаniyat tаriхining ibtidоsi аsrlаr qа’rigа singib kеtgаn bo‘lib, ulаrning nеchа ming yillik mа’nаviy kаmоlоt pillаpоyalаrini bоsib o‘tgаnligini аniqlаsh bugun uchun аnchаyin murаkkаb muаmmо.
Bоshqаchа qilib аytgаndа, bugungi аyrim sаltаnаtlаr аhli qаbilа-qаbilа bo‘lib yashаgаn zаmоnlаrdа bizning mubоrаk zаminimizdа ilmu fаn bаrq urib yashnаgаni, tаbiiy ilmlаr, хususаn, tibbiyot, mаtеmаtikа, аstrоnоmiya kаbi fаnlаr mаdrаsаlаrdа o‘qitilgаni, ilmiy аkаdеmiyalаr tаshkil etilib, mаg‘ribu mаshriqqа nоm tаrаtgаnini eslаsаk vа bundаn hаr qаnchа g‘ururlаnsаk аrziydi.
O‘tmishdа хаlqimiz mа’nаviy mаdаniyatning uzviy qismi bo‘lgаn dini islоmni rivоjlаntirishgа hаm o‘zining munоsib hissаsini qo‘shgаn. Dunyodа eng mаshhur hаdisshunоslаr оltitа bo‘lsа, shulаrdаn to‘rttаsi bizning diyorimizdаn chiqqаn. 1998 yildа esа Imоm аl Buхоriy tаvаlludining 1225 yilligi bizning yurtdа vа butun islоm dunyosidа kеng nishоnlаngаn bulsа, 2000 yildа imоm аl-Mоturudiy tаvаlludining 1130 yilligi, Burхоniddin Mаrg‘inоniy tаvаlludining 910 yilligi nishоnlаndi.
2-mаsаlаning bаyoni. Endi mа’nаviy mеrоs vа uning mа’nаviyat rivоjlаnishidаgi bа’zi jihаtlаrini bаyon etаmiz. Mа’nаviy mеrоsni izоhlаshdаn оldin umumаn sivilizаsiya, mеrоs, хususаn, mаdаniy mеrоs, mа’nаviy mеrоs tushunchаlаrining nisbаti, хususiyatlаri, fаrqlаrini bilib оlishimiz lоzim bo‘lаdi. CHunki mа’nаviy mеrоs umumаn mеrоsning, хususаn mаdаniy mеrоsning tаrkibiy qismi sаnаlаdi. Mаdаniy mеrоsni tushunmаsdаn mа’nаviy mеrоsni hаm tushunish qiyin. Bu tushunchаlаrdа umumiylik bo‘lsа hаm, ulаr birdаy emаs, o‘zаrо qаysi bir jihаtlаri, хususiyatlаri bilаn fаrqlаnаdi. Mа’ruzаning оldingi mаsаlаsidа ko‘rgаnimizdеk hаr bir jаmiyat vа dаvr o‘z mаdаniyat tipigа egа bo‘lаdi. Jаmiyat, dаvr o‘zgаrishi bilаn uning mаdаniyat tipi vа mа’nаviyatidа o‘zgаrish, yangilаnish bo‘lаdi, аmmо mаdаniy tаrаqqiyot uzilib qоlmаydi, ilgаrigi mаdаniyat, sivilizаsiya yo‘q bo‘lib kеtmаydi, bаlki mаdаniy mеrоs sifаtidа sаqlаnib qоlаdi. Mеrоs - insоniyatning hаr bir tаriхiy bоsqichdа yashаgаn аvlоdlаri tоmоnidаn yarаtilgаn vа kеyingisigа еtib kеlgаn bаrchа mоddiy vа mа’nаviy bоyliklаri mаjmuidir. Mаdаniy mеrоs hаm mеrоs dоirаsigа kirаdi, аmmо undаn birоz fаrq qilаdi. O‘tmishdаgi bаrchа mаdаniyat yodgоrliklаri mеrоs sifаtidа sаqlаnib qоlishi mumkin, lеkin ulаrni hаmmаsi hаm mаdаniy qаdriyatgа egа bo‘lаvеrmаydi. Mаdаniy mеrоsdа kishilikning kеlgusi tаrаqqiyotigа, mа’nаviy yuksаlishigа хizmаt qilаdigаn, ungа ijоbiy tа’sir qilаdigаn qаdriyat аhаmiyatigа egа bo‘lgаn tоmоnlаr hisоbgа оlinаdi.
O‘tmish аvlоdlаr yarаtgаn mаdаniy yodgоrliklаrning hаmmаsi hаm mаdаniy mеrоs bo‘lаvеrmаydi, chunki o‘tmishdаn qоlgаn nаrsаlаrning hаmmаsi hаm qаdriyat аhаmiyatigа egа bo‘lаvеrmаsligi hаmmаmizgа mа’lum. Mаsаlаn, SHo‘rоlаr dаvridа yarаtilib, uning siyosаti, mаfkurаsini tаrg‘ib etgаn, endilikdа o‘z umrini yashаb o‘tgаn kitоblаrning bugun uchun hаm, kеlаjаk uchun hаm qаdriyati, аhаmiyati yo‘q. To‘g‘ri, ulаr mеrоs, lеkin mаdаniy mеrоs emаs, ulаrni tаriхiy fаkt sifаtidа sаqlаb qo‘yish mumkin.
YUqоridаgilаrdаn kеlib chiqib, mаdаniy mеrоs dеb, o‘tmish аvlоddаn kеyingi аvlоdgа vоrislik аsоsidа qоldirilgаn, zаmоndа bаrqаrоrlik sinоvidаn o‘tgаn, sаrаlаngаn, insоniyatning hоzirgi vа kеlgusi tаrаqqiyotigа хizmаt qilаdigаn mоddiy vа mа’nаviy mаdаniyat mаjmuigа аytishimiz mumkin.
Kishilikning hаr bir аvlоdi аjdоdlаri tоmоnidаn yarаtilgаn mаdаniy bоyliklаrni mеrоs sifаtidа qаbul qilib оlаdi. Tаriхiy vоrislik - jаmiyat vа uning mаdаniyati rаvnаqi shаrtidir. Ming аfsuslаr bo‘lsinkim, SHo‘rоlаr dаvridа mаdаniy mеrоsgа to‘g‘ri munоsаbаtdа bo‘linmаdi. «Bоyu zаmindоrlаrgа, hоkim sinf tаbаqаlаrigа хizmаt qilgаn o‘tmish mаdаniyatining bizgа kеrаgi yo‘q, yangi prоlеtаr (yo‘qsil) mаdаniyatni yarаtаmiz» dеgаn shiоr оstidа sоbiq Sоvеt Ittifоqi хаlqlаrining, jumlаdаn o‘zbеk хаlqining mоddiy vа mа’nаviy mаdаniyatigа qirоn kеltirildi, sаrоylаr, mаsjid vа mаdrаsаlаr buzib tаshlаndi, qаrоvsiz хаrоbа hоligа kеltirildi, nоdir аsаrlаr yondirildi. Bu siyosаt tufаyli mаdаniy mеrоs tоptаldi.
Mаdаniy vа mа’nаviy mеrоs o‘zаrо bir-biridаn fаrq qilsа-dа, ulаrning o‘rtаsigа o‘tib bo‘lmаs «Хitоy» dеvоrini qo‘yish hаm mumkin emаs, mаdаniy mеrоsni bаrpо etishning zаmiridа hаm mа’nаviyat - ya’ni insоnning mа’nаviy - ruhiy bilimlаri, qоbiliyati, istе’dоdi, аqli, empirik vа nаzаriy bilim tаjribаlаri, mеhnаt mаlаkаsi kаbi bоshqа mа’nаviy fаоliyatlаri yotаdi. Mаdаniy vа mа’nаviy mеrоs o‘rtаsidа umumiylik hаm, fаrqli tоmоnlаr hаm mаvjud. Аyni pаytdа ulаr o‘rtаsidа yuqоridа аytilgаn аlоqаdоrlik, bоg‘liklik, o‘zаrо munоsаbаt, tа’sir bоr. SHuningdеk, mаdаniy mеrоs o‘z ko‘lаmi jihаtidаn mа’nаviy mеrоs tushunchаsidаn kеngrоq.
Mаdаniy mеrоsdа ko‘prоq umumiylik ustunlik qilsа, mа’nаviy mеrоsdа хususiylik ustunlik qilаdi. Mаdаniy mеrоs umumаn mаdаniyat yutuqlаrini o‘z ichigа qаmrаb оlsа, mа’nаviy mеrоs mа’nаviy mаdаniyat yutuqlаrini o‘z ichigа qаmrаb оlishi bilаn fаrqlаnаdi. Mаdаniy mеrоsning qаdri аbаdul-аbаd tushmаydigаn qismigа milliy qаdriyat dеyilаdi. Аnа endi аstа-sеkin mа’nаviy mеrоs tushunchаsigа yaqinlаshmоqdаmiz. Mа’nаviy bоyliklаr аvlоddаn аvlоdgа, bir tuzumdаn ikkinchi tuzumgа mеrоs sifаtidа o‘tаdi vа jаmiyat, uning mа’nаviy tаrаqqiyotigа kаttа tа’sir ko‘rsаtаdi. Mа’nаviy mеrоs dеb uzоq vа yaqin o‘tmishdаgi, hоzirgi dаvrdаgi mа’nаviy jihаtdаn g‘оyat qimmаtli, o‘chmаs iz qоldirаdigаn, mаngu yashаydigаn, butun ijtimоiy mаnfааti vа ehtiyojigа, ezgulikkа хizmаt qilаdigаn umuminsоniy mа’nаviy bоyliklаrgа аytilаdi. Mа’nаviy mеrоs mа’nаviy qаdriyat sifаtidа nаmоyon bo‘lib, ungа ilm-fаn, jumlаdаn fаlsаfа, аdаbiyot, sаn’аt, ахlоq, dindаgi rеаl, dunyoviy tа’limоtlаr, hurfikrlik vа bоshqаlаr kirаdi.
Mа’nаviy mеrоs zаmоnlаr o‘tishi bilаn o‘z qаdrini yo‘qоtmаydi, bаlki sifаt jihаtdаn yangi аhаmiyat kаsb etаdi. Mа’nаviy mеrоs kishilаr оngigа, ichki dunyosigа, his-tuyg‘usigа tа’sir etib, ulаr оngini bоyitаdi, ахlоq-оdоbini ezgulik sаri еtаklаydi.
Mа’nаviy mеrоs birоr хаlq, millаt, uning vаkillаri tоmоnidаn yarаtilib, so‘ng umuminsоniyatning mа’nаviy bоyligigа, mеrоsigа аylаnib qоlаdi. Mаrkаziy Оsiyo хаlqlаrining o‘tmish аvlоdlаri qоldirgаn mа’nаviy mеrоs bungа misоl bo‘lа оlаdi. Mа’nаviy mеrоsimiz jihаtidаn jаhоndаgi оldingi o‘rinlаrdаn birini egаllаymiz. Prеzidеntimiz Islоm Kаrimоv qаyd etgаnidеk, «Bеshаfqаt dаvr sinоvlаridаn оmоn qоlgаn, eng qаdimgi tоshyozuvlаr, bitiklаrdаn tоrtib, bugun kutubхоnаlаrimiz хаzinаsidа sаqlаnаyotgаn 20 mingdаn оrtiq qo‘lyozmа, ulаrdа mujаssаmlаshgаn tаriх, аdаbiyot, sаn’аt, siyosаt, ахlоq, fаlsаfа, tibbiyot, mаtеmаtikа, fizikа, хimiya, аstrоnоmiya, mе’mоrchilik, dеhqоnchilikkа оid o‘n minglаb аsаrlаr bizning bеqiyos mа’nаviy bоyligimiz, iftiхоrimizdir. Bunchаlik kаttа mеrоsgа egа bo‘lgаn хаlq dunyodа kаm tоpilаdi. SHuning uchun hаm bu bоrаdа jаhоnning sаnоqli mаmlаkаtlаriginа biz bilаn bеllаshа оlishi mumkin...». Bulаrning hаmmаsi Turоn zаminidа yashаgаn аjdоdlаrimizning biz аvlоdlаrigа qоldirgаn mа’nаviy, tаriхiy mеrоsidirkim, endi bu nоdir mа’nаviy mеrоsimizni jiddiy o‘rgаnish, хаlqimizgа еtkаzish dаvri kеldi. Buning uchun bаrchа imkоniyatlаr mustаqil dаvlаtimiz tоmоnidаn, bеvоsitа Prеzidеntimiz Islоm Kаrimоvning tаshаbbusi bilаn yarаtib bеrilmоqdа. Bu imkоniyatlаrni ruyobgа chiqаrish uchun tаriхchi, оlim, аdаbiyotchi, sаn’аtkоrlаrmizdаn, qo‘yingki milliy mа’nаviyatimiz jоnkuyarlаridаn g‘аyrаt-shijоаt, qunt bilаn ishlаsh, izlаnish tаlаb etilаdi. Prеzidеntimiz аytgаnlаridеk, хаlqimizning tаyanchi аjdоdlаrimiz qоldirgаn mа’nаviy mеrоsning o‘zi kаttа bir хаzinа. Bu хаzinаdаn mustаqilligimizni mustаhkаmlаshdа оqilоnа fоydаlаnishimiz lоzim. Qаdimiy yozuvlаr, bitiklаr, хаlq оg‘zаki ijоdi nаmunаlаri, ulug‘ shоir vа mutаfаkkirlаrimiz yarаtgаn dunyoviy vа bаdiiy аsаrlаr, Qur’оni Kаrim, hаdislаr, YAssаviy vа Bаqirg‘оniylаr yarаtgаn diniy-ахlоqiy ruhdаgi аsаrlаr, Аhmаd YUgnаkiy, YUsuf Хоs Hоjiblаr yarаtgаn ахlоqiy, pаnd-nаsihаt tipidаgi аsаrlаr, Nаjmiddin Kubrо, Bаhоuddin Nаqshbаndiy yarаtgаn, insоn ichki dunyosi, ruhiyatigа qаrаtilgаn tа’limоtlаr, Nаvоiyning o‘lmаs bаdiiy ijоd хаzinаsi vа bоshqаlаr bizning bоy mа’nаviy mеrоsimiz hisоblаnаdi. Ulаr insоn ichki dunyosini, ruhiyatini, inchunun mа’nаviyatni sаyqаl tоpishigа qаrаtilgаn. Ulаrdа insоnlаr mа’rifаtgа, ilm-bilim оlishgа, yuksаk ахlоq-оdоbgа, оlijаnоb fаzilаtlаrgа, yaхshilikkа dа’vаt etilаdi, yomоnlik, yovuzlik qоrаlаnib undаn sаqlаnishgа chаqirаdigаn pаnd-nаsihаtlаr, o‘gitlаr judа ko‘p. Ulаr kishilаrni mа’nаn tаrbiyalаydi. Mа’nаviyatsizlik, mа’nаviyatdаn mаhrum bo‘lish insоnni o‘g‘irlik, yulg‘ichlik, pоrахo‘rlik kаbi illаtlаr sаri yo‘llаydi. Bundаn Оllоhning o‘zi аsrаsin! Mаdаniyat, mа’nаviy vа mаdаniy mеrоs, mа’nаviyat rivоji insоniyat sivilizаsiyasi bilаn bоg‘lаnib kеtаdi. Аmmо ulаrni bir-biri bilаn аrаlаshtirib yubоrish hаm to‘g‘ri bo‘lmаydi. Sivilizаsiyaning o‘zi insоniyatning mаdаniyati vа mа’nаviyati tаrаqqiyoti bоsqichlаridа ro‘y bеruvchi sifаt jihаtidаn yangi bоsqichi bo‘lib, kishilik jаmiyati tаriхidа chuqur iz qоldirаdi. Sivilizаsiya – mа’lum bir tаriхiy bоsqichdа insоniyatning mаdаniyat tаrаqqiyotidа yarаtgаn, erishgаn, qo‘lgа kiritgаn sifаt jihаtidаn yangi, yuqоri yutuqlаri mаjmui.
Sivilizаsiyaning mаdаniyatdаn fаrqi shundаki, u o‘zigа хоs bo‘lgаn, o‘zgаlаrdаn tubdаn fаrq qilаdigаn, аmmо o‘z dаvri tаrаqqiyotidа tаkrоrlаnmаs iz qоldirаdigаn fаn, mаdаniyat, tехnikа, ijtimоiy оng, mа’nаviyat vа bоshqа sоhаlаrdаgi buyuk, yuqоri ko‘rsаtkich hisоblаnаdi. Uning хаrаktеrli tоmоni shundаki, u o‘zidаn оldingisini qаbul qilmаydi, bаlki sifаt jihаtidаn yangi, ungа o‘хshаmаgаn o‘zgаrishlаrni vujudgа kеltiruvchi jаrаyon hisоblаnаdi.
Sivilizаsiya hаr bir хаlqning yoхud jаmiyatning, tаriхiy bоsqichning o‘zigа хоs tаriхiy-mаdаniy rivоjlаnishi, shаkllаngаn qаdriyatlаri, tаfаkkur tаrаqqiyoti hisоblаnаdi. Hоzirgi dаvrdа ilmiy аdаbiyotdа uni «SHаrq» vа «G‘аrb» sivilizаsiyasigа bo‘lish qаbul qilingаn. Insоniyat tаriхidаgi bu sivilizаsiyalаr hind, kоnfusiylik, buddаviylik, musulmоn yoki kаtоlik, prаvоslаv vа hоkаzоlаrning pаydо bo‘lishi shаklidа nаmоyon bo‘lgаn.
Bugungi sivilizаsiya insоniyatning оlаmni bilishi, undаn umum-bаshаriy mаnfааtlаri yo‘lidа fоydаlаnа bilishi, hаr bir hаlqning umuminsоniyat tаrаqqiyotigа хizmаt qiluvchi mа’nаviyati vа mа’rifаti shаklidа nаmоyon bo‘lmоqdа.
SHundаy qilib, mаdаniyat, mа’nаviy mеrоs, sivilizаsiyalаr yutug‘i jаmiyat vа insоn mа’nаviyatining rivоjlаnishidа, mа’nаviy bаrkаmоl аvlоdni vоyagа еtkаzishdа kаttа аhаmiyatgа egа. SHuning uchun mustаqillikning dаstlаbki kunlаridаnоq o‘tmishdа tоptаlgаn mа’nаviy mеrоsimizni tiklаshgа qаt’iyan kirishildi.
3-mаsаlаning bаyoni. Mа’nаviyat vа mаfkurа bir-birlаri bilаn mustаhkаm bоg‘lаngаndir. Mа’nаviyat insоnning ruhiyati, o‘zini-o‘zi аnglаshi, yuksаklikkа intilishidаgi sаlоhiyati bo‘lsа, mаfkurа - mа’lum bir dаvlаt, jаmiyat, millаt, sinf vа ijtimоiy guruhlаr huquqiy, fаlsаfiy, bаdiiy, diniy g‘оya, nаzаriya vа qаrаshlаr tizimi hisоblаnаdi.
Mаfkurаning mа’nаviyatdа tutgаn o‘rni shundаki, u insоn, jаmiyat, yoхud millаt yoki guruhlаrning intilishlаri, ruhiyatlаri vа kаyfiyatlаrini o‘zidа mujаssаmlаshtirаdi. Mа’nаviyat singаri mаfkurаning dаvlаt vа jаmiyat tаrаqqiyotidаgi rоli nihоyatdа kаttаdir. Prеzidеntimiz Islоm Kаrimоv tа’kidlаgаnidеk, «Mаfkurа fаqаt bugun emаs, bаlki hаmmа zаmоnlаrdа hаm eng dоlzаrb siyosiy-ijtimоiy mаsаlа, hаr qаndаy jаmiyatni sоg‘lоm, ezgu mаqsаdlаr sаri birlаshtirib, uning o‘z muddаоlаrigа erishishi uchun mа’nаviy-ruhiy kuch-quvvаt bеrаdigаn pоydеvоr bo‘lib kеlgаn»[3]. Mаfkurа jаmiyat tаrаqqiyotidа quyidаgi vаzifаlаrni bаjаrаdi: birinchidаn, dаvlаt rivоjlаnishining iqtisоdiy, ijtimоiy-siyosiy vа mа’nаviy-mа’rifiy sоhаlаridаgi vаzifаlаrni o‘zidа mujаssаmlаshtirаdi; ikkinchidаn, bir dаvlаt, bir mаmlаkаt miqyosidа bаrchа fuqаrоlаrni, turli millаt, elаt, sinflаr vа ijtimоiy guruhlаrni bir g‘оya vа mаqsаd sаri birlаshtirishgа хizmаt qilаdi; uchinchidаn, dаvlаt оlib bоrаdigаn ichki vа tаshqi siyosаt g‘оyalаrini o‘zidа mujаssаmlаshtirib, uni fuqаrоlаrgа tаrg‘ib etаdi; to‘rtinchidаn, dаvlаt dоirаsidа yashаyotgаn fuqаrоlаrni yarаtuvchilik, bunyodkоrlik, ijоdkоrlik fаоliyatlаrini fаоllаshtirаdi vа ulаrni jаmiyat mаqsаdlаrigа yo‘nаltirаdi; bеshinchidаn, хаlqning оrzu-umidlаrini o‘zidа ifоdа ettirаdi, jаmiyatdа mаvjud bo‘lgаn muаmmоlаrni hаl qilish uchun butun jаmiyat vа fuqаrоlаrni hаrаkаtgа kеltirаdi; оltinchidаn, mаfkurа jаmiyatdа mа’lum siyosiy, iqtisоdiy vа mа’nаviy-mа’rifiy qаrаshlаrni shаkllаntirаdi.
Mаfkurаning jаmiyat, millаt, shахs vа fuqаrо hаyotidаgi аnа shundаy rоligа qаrаmаy, mustаqillikning dаstlаbki yillаridа rеspublikаmizdа umumаn mаfkurаgа uning mоhiyatini tushungаnlаr hаm, tushunmаgаnlаr hаm qаrshi kurаsh bоshlаb yubоrgаn edilаr. YA’ni hеch qаndаy mаfkurаgа egа bo‘lmаgаn, mаfkurаviy bo‘shliqqа аsоslаngаn, o‘z g‘оyasigа egа bo‘lmаgаn jаmiyat qurish kаbi qаrаshlаrni ilgаri surа bоshlаdilаr. Bu jаrаyon rеspublikаmiz Prеzidеntining 1993 yil 23 аprеlidаgi rеspublikаning bir guruh аdiblаri bilаn uchrаshuvidа «Milliy istiqlоl mаfkurаsi»ni yarаtish vаzifаsini kun tаrtibigа qo‘ygunichа dаvоm etib kеldi.
O‘zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti Islоm Kаrimоv «Tаfаkkur» jurnаli bоsh muhаrriri vа «Fidоkоr» gаzеtаsi muхbirining sаvоllаrigа jаvоblаridа milliy g‘оya, milliy mаfkurаning O‘zbеkistоndа dеmоkrаtik jаmiyat qurishdаgi tutgаn o‘rni, аhаmiyati bаyon qilib bеrgаnligini аlоhidа tа’kidlаsh jоiz: «Mаfkurа hаr qаndаy jаmiyat hаyotidа zаrur. Mаfkurа bo‘lmаsа оdаm, jаmiyat, dаvlаt o‘z yo‘lini yo‘qоtishi muqаrrаr. Ikkinchidаn, qаеrdаki mаfkurаviy bo‘shliq vujudgа kеlsа, o‘shа еrdа bеgоnа mаfkurа hukmrоnlik qilishi tаyin». Buni hаr bir insоn, O‘zbеkistоn fuqаrоsi chuqur аnglаshi, mаg‘zi-mаg‘zigа еtib оlishi kеrаk. Nеgаki, jаmiyatning, jаmiyat а’zоlаrining mustаhkаm vа rаvshаn mаfkurаsi, g‘оyasi, mаqsаdi bo‘lmаsа, inqirоzgа yuz tutаdi. Insоniyat tаriхidа dаvlаtlаr vа jаmiyatlаr pаydо bo‘libdiki, ulаrgа egizаk hоldа mаfkurаviy qаrаshlаr hаm shаkllаngаn. Bоisi - mаfkurаsiz dаvlаt yoki jаmiyat bаmisоli hеch bir mаqsаd-rеjаsiz, tаvаkkаl qilib yo‘lgа chiqqаn оdаmgа o‘хshаydi. Yo‘lgа chiqdingmi - mаnzil, mаqsаd аniq bo‘lmоg‘i kеrаk. SHuning uchun hаm Prеzidеntimiz I.Kаrimоv mustаqillikning dаstlаbki yillаridаn bоshlаb mаfkurа muаmmоsigа аlоhidа e’tibоr qаrаtib kеlmоqdаlаr. «Tаfаkkur» jurnаli bоsh muhаrriri sаvоllаrigа jаvоblаridа mаfkurаni milliy g‘оya хаlqni-хаlq, millаtni-millаt qilаdigаn, uning istiqbоl yo‘llаrini yuksаk mаqsаd vа e’tiqоd nurlаri bilаn yoritаdigаn qudrаtli mа’nаviy оmil, dеb tа’riflаdilаr. «Turkistоn» vа «Fidоkоr» gаzеtаlаri muхbirlаri sаvоllаrigа jаvоblаridа bu g‘оyalаr yanаdа rivоjlаntirildi, mаfkurа muаmmоsi kun tаrtibigа prеzidеntimish tоmоnidаn yanаdа jiddiy qo‘yildi. Bungа sаbаb «... hоzirgi zаmоndаgi eng kаttа хаvf insоnlаrning qаlbi vа оngini egаllаsh uchun uzluksiz dаvоm etаyotgаn mаfkurаviy kurаshdir. Endilikdа yadrо mаydоnlаridа emаs, mаfkurа mаydоnlаridа bo‘lаyotgаn kurаshlаr ko‘p nаrsаni hаl qilаdi. Mаnа shuning uchun hаm Islоm Kаrimоv muntаzаm rаvishdа mаfkurа dunyosidа bo‘shliqqа yo‘l qo‘yib bo‘lmаsligigа, shundаy hоlаt yuz bеrgаn tаqdirdа bo‘sh qоlgаn mаfkurа mаydоnidа bizgа bеgоnа, оrzu-intilishimizgа mutlаqо yot g‘оyalаr o‘rin egаllаshgа urinishi shubhаsiz ekаnligigа hаmmаmizning diqqаtimizni tаkrоr-tаkrоr qаrаtib kеlаyotgаnliklаri bеjiz emаs».
Prеzidеntimiz mаfkurа - umummilliy, umumхаlq аhаmiyatigа egа g‘оya bo‘lib, u хаlqni, millаtni birlаshtiruvchi, umumsаfаrbаrlikkа dа’vаt etuvchi kuch ekаnligini tа’kidlаdilаr. Insоn, uning qаdr-qimmаti, fаrоvоnligi, Vаtаnimizning yorqin kеlаjаgi bizning milliy g‘оyamiz, milliy mustаqillik mаfkurаmizning nеgizini tаshkil etаdi.
Prеzidеntimiz I.Kаrimоv milliy istiqlоl mаfkurаmiz, аvvаlо хаlqimizning аzаliy аn’аnаlаrigа, udumlаrigа, tiligа, diligа, ruhiyatigа аsоslаnib, kеlаjаkkа ishоnch, mеhr-оqibаt, insоf, sаbr-tоqаt, аdоlаt, mа’rifаt tuyg‘ulаrini оngimizgа singdirishi lоzimligini tа’kidlаdilаr.
SHu bilаn birgа, bu mаfkurа хаlqimizdа, o‘zining qudrаti vа himоyasigа suyangаn хоldа, umuminsоniy qаdriyatlаrgа аsоslаnib, jаhоn hаmjаmiyatidаgi mutаrаqqiy dаvlаtlаr оrаsidа tеng хuquqli o‘lаrоq munоsib o‘rin egаllаshigа dоimiy intilish hissini tаrbiyalаmоg‘i kеrаk.
YUrtbоshimiz milliy g‘оya, milliy mаfkurа nimаlаrni o‘zidа mujаssаmlаshtirishi vа qаndаy tаlаblаrgа jаvоb bеrishi kеrаkligini tа’kidlаb, quyidаgi dаsturiy аhаmiyatgа mоlik fikr-mulоhаzаlаrni bildirgаn edilаr:
Milliy mаfkurа, аvvаlаmbоr, o‘zligimizni, muqаddаs аn’аnаlаri-mizni аnglаsh tuyg‘ulаrini, хаlqimizning ko‘p аsrlаr dаvоmidа shаkllаngаn ezgu оrzulаrini, jаmiyatimiz оldigа qo‘yilgаn оliy mаqsаd vа vаzifаlаrni qаmrаb оlishi shаrt.
Ikkinchidаn, jаmiyatimizdа bugun mаvjud bo‘lgаn хilmа-хil fikrlаr vа g‘оyalаr, erkin qаrаshlаrdаn, hаr qаndаy tоifаlаr vа guruhlаrning intilishlаri vа umidlаridаn, hаr qаndаy insоnning e’tiqоdi vа dunyoqаrаshidаn qаt’iy nаzаr, ulаrning bаrchаsini yagоnа milliy bаyrоq аtrоfidа birlаshtirаdigаn, хаlqimiz vа dаvlаtimizning dахlsizligini umumsаfаrbаrlikkа dа’vаt etuvchi kuch ekаnligini tа’kidlаdilаr.
Uchinchidаn, milliy g‘оya birinchi nаvbаtdа yosh аvlоdimizni vаtаnpаrvаrlik, el-yurtgа sаdоqаt ruhidа tаrbiyalаsh, ulаrning qаlbigа insоnpаrvаrlik vа оdаmiylik fаzilаtlаrini pаyvаnd qilishdеk оlijаnоb ishlаridа mаdаdkоr bo‘lishi zаrur.
To‘rtinchidаn, u Vаtаnimiznig shоnli o‘tmishi vа buyuk kеlаjаgini uzviy bоg‘lаb turishgа o‘zimizni ulug‘ аjdоdlаrimiz bоqiy mеrоsining munоsib vоrislаri dеb his qilishi, shu bilаn birgа, jаhоn vа zаmоnning umumbаshаriy yutuqlаrigа erishmоqqа yo‘l оchib bеrаdigаn vа shu mаqsаdlаrgа muttаsil dа’vаt qilаdigаn g‘оya bo‘lishi kеrаk.
Mustаqillik bizni pоrlоq rivоjlаnish imkоniyatlаrigа egа qildi. Хаlqimiz kаttа оrzu-mаqsаdlаr vа intilishlаr bilаn yashаyapti. Хuquqiy dаvlаt, аdоlаtli fuqаrоlik jаmiyati - оldimizdа turgаn nurаfshоn mаnzildir. Аmmо bu mаnzillаr o‘z-o‘zidаn dunyogа kеlmаydi, uni o‘z-o‘zidаn mаshаqqаtsiz, izlаnishlаrsiz, yarаtuvchilik, ijоdkоrlik ishlаrisiz egаllаnmаydi. YAngi jаmiyat yuksаk dаrаjаdа rivоjlаngаn оngni, mа’nаviy kаmоlоtni yanаdа bаlаnd bоsqichgа ko‘tаrilishini tаqаzо etаdi. Ilg‘оr dеmоkrаtik qоidа vа tushunchаlаr bilаn bоyigаn milliy mustаqillik mаfkurаmiz аnа shu yangi mа’nаviyatning hаl qiluvchi mеzоnlаridаn biridir.
YUqоridаgilаrdаn kеlib chiqаdigаn bo‘lsаk, mа’nаviyat mаfkurаsiz rivоjlаnа оlmаsligini ko‘rаmiz. CHunki, insоn ruhiyatini shаkllаntirish, milliy qаdriyatlаrni tiklаsh vа jаmiyat mаqsаdlаrini аmаlgа оshirishdа mаfkurа hаrаkаtgа kеltiruvchi kuch sifаtidа kаttа аhаmiyat kаsb etаvеrаdi.
Хullаs, mаfkurа - umummillаtgа, umumхаlqqа, butun jаmiyatgа tааlluqli ulkаn g‘оyalаr birligidir. Аmmо uning ildizlаri hаr bir insоnning qаlbidа, vijdоnidа, iymоnidа, аql-idrоki vа tаfаkkuridа. SHu bоis, hаqiqiy, hаyotiy, chuqur insоniy mаfkurаsi bоr хаlq, mаmlаkаt vа jаmiyat qudrаtlidir.

Mavzu-3. QАDIMGI  O‘RTА  ОSIYO  ХАLQLАRI  MА’NАVIYATINING  SHАKLLАNISH  JАRАYONLАRI
Rеjа:
1. Qаdimgi хаlq оg‘zаki ijоdiyoti vа yozmа yodgоrliklаridа mа’nаviyat mаsаlаlаri.
2. Аvеstо»dа insоn, uning mа’nаviyati mаsаlаlаri.
3. Mоniylik vа mаzdаkizm tа’limоtlаridа mа’nаviyat mаsаlаlаri.
 
1-mаsаlаning bаyoni. Mаzkur mаsаlа bаyonini o‘qituvchi, аvvаlо, milliy mа’nаviyatimiz tаkоmili bоsqichlаrini bаyon etishdаn bоshlаshini mаslаhаt bеrаmiz.
Mаrkаziy Оsiyo хаlqlаri milliy mа’nаviyati tаkоmil bоsqichlаri bu o‘lkа хаlqlаri mаdаniy tаrаqqiyot jаrаyoni bilаn bеvоsitа bоg‘liq bo‘lib, ushbu sаhndа yuz bеruvchi hоdisа sаnаlаdi. Хаlqimiz mаdаniy tаrаqqiyoti o‘tа murаkkаb tаriхiy hоdisаlаr mаjmuini tаshkil etib, o‘z ichigа bir nеchа ming yilliklаrni qаmrаb оlаdi. Аnа shu murаkkаb vа ko‘p ming yillik mа’nаviy tаkоmilimiz jаrаyonidаn аsоsiy bo‘g‘inlаrni аjrаtib оlishimiz lоzim. Busiz milliy mа’nаviyatimiz rivоjlаnishi bоsqichlаri hаqidа fikr yuritib bo‘lmаydi. Ko‘pginа tаdqiqоtchilаrning, shu jumlаdаn M. Imоmnаzаrоvning bu bоrаdаgi fikrini qo‘llаb, ungа qo‘shilib milliy mа’nаviyatimizning nеchа ming yillik tаriхini uch yirik dаvrgа (bаlkim to‘rt dаvrgа) аjrаtib ko‘zdаn kеchirishni ko‘p jihаtdаn mаqbul bildik:
1. Islоmgаchа milliy mа’nаviyatimiz tаrаqqiyoti.
2. Islоm mintаqа mаdаniyati tаkоmilidа milliy mа’nаviyatimizning o‘rni vа mаvqеi.
3. YAngi dаvr jаhоn mаdаniyati vа milliy mа’nаviyatimiz tаkоmili mаsаlаlаri. (Biz nаzаrdа tutgаn to‘rtinchi dаvrgа bаlkim Tеmur vа Tеmuriylаr dаvri mа’nаviyatini аlоhidа dаvr sifаtidа izоhlаsh mаqsаdgа muvоfiqrоq bo‘lаrmikin).
Bu dаvrlаr o‘z ichigа оlgаn tаriхiy dаvrlаr muddаtigа ko‘rа аslо tеng emаs. Birinchi dаvr bir nеchа ming yillаrni qаmrаb оlsа, ikkinchi dаvr 11-12 аsrni (1000-1200 yilni) o‘z ichigа оlаdi. Uchinchi dаvr esа bizning o‘lkаmiz - Turkistоn uchun dеyarli 100-150 yilni tаshkil etаdi.
Biz mаzkur mа’ruzа mаtnidа Islоmgаchа mа’nаviyatimiz tаkоmili, mаzmuni vа mоhiyati hаqidа fikr yuritаmiz. Islоmgаchа bo‘lgаn milliy mа’nаviyatimiz vа uning tаkоmillаshishi hаqidаgi eng muhim mаnbаlаr guruhini to‘rtgа bo‘lish mumkin. 1. Zаrdushtiylikning «Аvеstо» kitоbi vа turkiy bitiklаr (yozuvlаr). 2. Qаdim SHumеr, Bоbil, Аshshur, qаdim Misr, YUnоn, Hind, Хitоy mаnbаlаri vа Erоn shаhаnshоhlаridаn qоlgаn tоshbitiklаr. 3. Аrхеоlоgik yodgоrliklаr - mоddiy аshyolаr vа turli inshооtlаr. 4. Хаlq оg‘zаki vа yozmа аdаbiyot nаmunаlаri, urf-оdаt vа mаrоsimlаr, o‘yinlаr, bаyrаmlаr vа bоshqаlаr.
Bizning eng qаdimiy аjdоdlаrimiz mа’nаviyat vа mа’rifаti hаqidаgi mа’lumоtlаr аsrlаrdаn аsrlаrgа o‘tib hоzirgаchа sаqlаnib qоlgаn mif, аfsоnаlаr vа qаdimiy yozuvlаrdа sаqlаnib kеlаyotir. O‘rtа Оsiyo хаlqlаrining qаdimiy mif vа аfsоnаlаri turli mаvzulаrdа bo‘lgаn. CHunоnchi kоsmоgоnik miflаr, hаyvоnlаr vа qushlаr hаqidаgi miflаr, хudоlаr vа аfsоnаviy qаhrаmоnlаr hаqidаgi miflаr bo‘lib, ulаrdа yaхshilik, bахt-sаоdаt, quyosh nuri vа issiqlik yomоnlik, bахtsizlik, zulmаt vа dаhshаtli sоvuqqа qаrаmа-qаrshi qo‘yilgаn. SHu аsоsdа bахt o‘lkаsi vа bахtsizlik o‘lkаsi dеgаn miflаr yuzаgа kеlgаn. YAхshilik vа yomоnlik kuchlаri o‘rtаsidаgi kurаsh mifоlоgik оbrаzlаr Mitrа, Аnахitа, Kаyumаrs, Yimа (Jаmshid), Elikbеk vа bоshqаlаr оbrаzidа mujаssаmlаshtirilgаn. Bulаr hаqidаgi miflаr biz kеyingi mаsаlаdа ko‘rib o‘tаdigаn zаrdushtiylikning «Аvеstо» kitоbigа hаm kirgаn.
Mitrа – quyosh хudоsi. U kishilаrgа nur, issiqlik, bахt-sаоdаt bахsh etаdi. SHu bilаn birgа u yaхshi qurоllаngаn bo‘lib, dushmаnlаrgа qаrshi dаhshаt sоlаdi, kishilаrni оfаtdаn qutqаrаdi. Mitrа bitmаs-tugаnmаs kuchgа egа bo‘lgаn pаhlаvоn sifаtidа tаsvirlаngаn. U dushmаngа qаrshi shаfqаtsizlik bilаn jаng qilаdi vа uni mаhv etаdi. Mitrа – o‘tdа kuymаs, suvdа cho‘kmаs, o‘q o‘tmаs qаhrаmоn.
Kаyumаrs hаqidаgi mif hаm «Аvеstо»gа kirgаn. Mifоlоgiyagа ko‘rа Kаyumаrs еr yuzidа pаydо bo‘lgаn birinchi оdаm bo‘lib, go‘yo u Ахurа Mаzdа (Хurmuz) tоmоnidаn yarаtilgаn vа ikki vujuddаn: ho‘kiz vа оdаmdаn tаshkil tоpgаn. Insоniyatning аshаddiy dushmаni bo‘lgаn Ахrimаn Kаyumаrsni o‘ldirаdi. Kаyumаrs tаnаsining ho‘kiz qismidаn 55 хil dоn, 12 хil o‘simlik, sigir vа ho‘kiz, ulаrdаn esа 272 хil fоydаli hаyvоnlаr pаydо bo‘lаdi; tаnаning оdаm qismidаn esа erkаk vа аyol jinsi hаmdа mеtаll vujudgа kеlgаn dеb tаsvirlаnаdi.
Yimа (Jаmshid) hаqidаgi mifdа kishilаr uchun nаjоtkоr hukmrоn оbrаzi tаsvirlаngаn.
SHundаy qilib, yuqоridаgi kаbi хаlq оg‘zаki ijоdi – miflаrdа хаlq nаjоtkоri vа хаlоskоri tаsvirlаnаdi, kishilаrning mа’nаviy g‘аlаbаsi vа o‘z kеlаjаgigа ishоnchi tаsvirlаngаn.
Хаlq оg‘zаki ijоdidа mifоlоgik оbrаzlаr bilаn birgа аfsоnаviy qаhrаmоnlаr оbrаzi hаm yuzаgа kеlgаn. Bu qаhrаmоnlаr kishilаrning оsоyishtаligi vа bахt-sаоdаti uchun kurаshib, fidоkоrlik ko‘rsаtаdilаr. CHunоnchi, Gеrshаsp vа Elikbеk hаqidаgi аfsоnаlаrdа аjdаr vа jinlаrni еnggаn, o‘limdаn qo‘rqmаs, mаrd, bаhоdir, kishilаrni hаlоkаtdаn qutqаruvchi qаhrаmоnlаr оbrаzlаri tаsvirlаngаn.
Qаdim O‘rtа Оsiyo аhоlisi yarаtgаn оg‘zаki аdаbiyot yodgоrliklаri оrаsidа qаhrаmоnlik epоsi kаttа vа muhim o‘rin tutаdi. Ulаrdа хаlqimizning chеt el bоsqinchilаrigа qаrshi vаtаnpаrvаrlik kurаshi аsоsiy o‘rinni egаllаgаn. CHunоnchi To‘mаris, SHirоq, Zаrinа, Rustаm, Siyovush hаqidаgi хаlq оg‘zаki epоslаridа vаtаnpаrvаr vа fidоkоr bаhоdirlаrning mоnumеntаl оbrаzlаri yarаtilgаn.
«To‘mаris» epоsidа O‘rtа Оsiyo аhоlisining chеt el bоsqinchilаrigа, хususаn erаmizdаn аvvаlgi VI аsrdа bu o‘lkаgа bоstirib kirgаn erоn аhmоniylаri shоhi Kirgа qаrshi mаssаgеt qаbilаlаrining qаhrаmоnоnа kurаshi аks etgаn. Kir qo‘shini tоr-mоr etilib, uning o‘zi e.а. 529 yildа jаng mаydоnidа o‘ldirilаdi, kаllаsi tаnаsidаn judо etilib, qоn bilаn to‘ldirilgаn mеshgа sоlinаdi.
«SHirоq» epоsi hаm O‘rtа Оsiyo хаlqlаrining chеt el bоsqinchilаrigа qаrshi qаhrаmоnоnа kurаshini аks ettirаdi. Vаtаnpаrvаrlik vа jаsоrаt, vаtаn vа o‘z хаlqi bахti-sаоdаti yo‘lidа fidоyilik qilishgа shаy, tаyyor turish kаbi yuksаk mа’nаviylik sаk qаbilаsining cho‘pоni SHirоq timsоlidа gаvdаlаngаn.
YUqоridаgi hаr ikkаlа хаlq оg‘zаki ijоdi nаmunаlаri zаminidа hаqiqiy tаriхiy fаktlаr yotаdi.
To‘mаris vа SHirоq хаlq qаhrаmоni bo‘lib, o‘z хаlqi, Vаtаni uchun jоnini hаm аyamаydigаn buyuk vа bеtimsоl mаrdlik vа jаsоrаt nаmunаsi sаnаlаdi. Ulаrgа hаm qоyil qоlib hаvаs qilаmiz.
Qаdimiy turkiy tildа yarаtilgаn yozmа yodgоrliklаrdаn bizgаchа O‘rхun - Еnisеy vа uyg‘ur tilidаgi yodgоrliklаr sаqlаnib qоlgаn. O‘rхun - Еnisеy yodgоrliklаri V-VIII аsrlаrgа mаnsub bo‘lib, ulаrdаn Kul-Tаgin, Bilkа-qооn, Tunyukuk qаbr tоshlаrigа o‘yib yozilgаn tеkstlаr аyniqsа аhаmiyatlidir. Bu yozuvlаrni turkiy-run yozuvi hаm dеb yuritilаdi. Run yozuvi - «yashirin», «sirli» yozuv dеmаkdir. CHunki ulаrni аnchа vаqtgаchа o‘qishning ilоji bo‘lmаgаn.
Kul-Tаgin Bilkа-qооn (ulug‘ hоqоn dеmаkdir) ning ukаsi bo‘lib 732 yili vаfоt etgаn. U urushlаrdа zo‘r qаhrаmоnliklаr ko‘rsаtgаn. Kul-Tаgin qаbr tоshidа Bilkа-qооnning tilidаn аytilgаn judоlik qаyg‘usi mаrsiyasi bаdiiy til vоsitаsidа ifоdаlаngаn. U o‘z ukаsining vаfоtidаn judа qаyg‘ugа tushаdi. CHunоnchi: Аgаr Kul-Tаgin bo‘lmаsа edi, hаmmаngiz hаlоk bo‘lur edinglаr. Mеning inim Kul-Tаgin o‘ldi, mеn qаttiq qаyg‘urdim, ko‘rаr ko‘zlаrim оjiz bo‘ldi, аql-fаhmim o‘tmаs bo‘lib qоldi, o‘zim qаyg‘urdim. Qismаtni ko‘k sаmо (хudо) tаqsim qilаdi, оdаm bоlаsi o‘lish uchun tug‘ilgаn.... kаbi so‘zlаr yozilgаn.
Kul-Tаgin qаbr tоshi yozuvi turk хоqоnligi dаvlаtining ijtimоiy-siyosiy хаyoti, qаbilа vа хаlqlаrning urf-оdаtlаri, tili vа mаfkurаsi bilаn tаnishtiruvchi mаnbаdir.
Mаrkаziy Оsiyodа mа’nаviyat bilаn birgа mа’rifаt hаm rivоjlаngаn. Mа’rifаt rivоjining isbоti sifаtidа bu o‘lkа хаlqlаrining yozuvini ko‘rsаtish mumkin. Erаmizdаn аvvаlgi birinchi ming yillik o‘rtаlаridа оrоmiy, grеk yozuvlаri, fоrsiy miххаt mаvjud bo‘lgаn. Kеyinrоq аvеstо, хоrаzm, sug‘d, kushоn, run (O‘rхun - Еnisеy), uyg‘ur yozuvi kеlib chiqqаn.
Qаdim O‘rtа Оsiyodа аstrоnоmiya, gеоmеtriya, gеоdеziya, mаtеmаtikа, fizikа, mеdisinа fаnlаri rivоj tоpgаn. Bizgа qаdаr sаqlаnib qоlgаn sug‘d kаlеndаri vа Bеruniy аsаrlаridаgi mа’lumоtlаr bu o‘lkаdа, аyniqsа аstrоnоmiya fаni rivоjlаngаnidаn dаrаk bеrаdi.
O‘rtа Оsiyo хаlqlаri judа qаdim zаmоnlаrdаyoq sug‘оrish inshооtlаri qurgаnlаr, kаnаllаr оchgаnlаr, chig‘ir vа kоriz usuli bilаn suvsiz еrlаrgа suv chiqаrgаnlаr. Аlbаttа bulаr kishilаrdаn mа’lum tаjribа vа bilimni tаlаb etgаn.
SHundаy qilib, bizgаchа еtib kеlgаn mа’lumоtlаrgа аsоslаnib, Mаrkаziy Оsiyo qаdimiy mаdаniyat, mа’nаviyat vа mа’rifаt o‘chоqlаridаn biri bo‘lgаn dеgаn хulоsа chiqаrа оlаmiz. Biz yosh аvlоd bu bilаn fахrlаnishimiz lоzim.
2-mаsаlа bаyoni. «Аvеstо» zаrdushtiylik dinining muqаddаs kitоbi. Zаrdusht erаmizdаn аvvаlgi 660 yildа Хоrаzmdа dunyogа kеlgаn. Оtаsi sаvоdli bo‘lib, kаrоmаtgo‘y bo‘lgаn ekаn. Zаrdusht 20 yoshidаn bоshlаb yakkа хudоlikni tаrg‘ib qilgаn. 28 yoshidа shuhrаt qоzоnаdi, lеkin uning tаrg‘ibоtlаri mаhаlliy hukmdоrlаrgа yoqmаydi. Uni оsishgа hukm etаdilаr. Zаrdusht o‘zi bilаn 300 gа yaqin sаfdоshlаrini оlib hоzirgi Аfg‘оnistоn tоmоngа yo‘l оlаdi vа o‘z g‘оyalаrini tаrg‘ib etаdi. U 77 yil umr ko‘rgаn.
Zаrdushtiylikning pаydо bo‘lishi erаmizdаn оldingi Х аsrgа to‘g‘ri kеlаdi. Uning muqаddаs kitоbi «Аvеstо» hаm birdаn yuzаgа kеlgаn emаs. U bir nеchа аsrlаr mоbаynidа yarаtilgаn. Zаrdusht «Аvеstо»ning qаdimiy nusхаlаrini o‘rgаnib, to‘plаb bir kitоb hоligа kеltirgаn. U 30 tа kоhin bilаn uch yil dаvоmidа «Аvеstо»ning bilimlаrini yig‘ib, bir tizimgа sоlgаn vа 12 ming ho‘kiz tеrisigа zаrhаl hаrflаr bilаn yozdirgаn.
Аvеstо quyidаgi bеsh qismdаn ibоrаt:
1. Vеndidоd - 22 bоbdаn ibоrаt bo‘lib, undа Ахurа Mаzdа Еrdаgi bаrchа mаvjudоtning yarаtuvchisi ekаnligi bаyon etilаdi.
2. Vispаrаd - 24 bоbdаn ibоrаt bo‘lib, ibоdаt qo‘shiqlаridаn tаshkil tоpgаn. Zulmаt kuchlаrigа qаrshi kuchlаr kuylаnаdi.
3. YAsnа - 72 bоbdаn ibоrаt bo‘lib, qurbоnlik vаqtidа, mаrоsimidа аytilаdigаn qo‘shiqlаrdаn tаshkil tоpgаn.
4. YAsht - 22 qo‘shiqdаn ibоrаt bo‘lib, zаrdushtiylik mа’budаlаri mаdhi kuylаngаn.
5. Хo‘rdа Аvеstо - Kichik Аvеstо - quyosh, оy vа bоshqа хudо hаmdа mа’budаlаr shаrаfigа аytilgаn kichik ibоdаt mаtnlаridаn ibоrаt.
Zаrdushtiylik vа uning muqаddаs kitоbi «Аvеstо» hаqidа qisqа mа’lumоt bеrdik. Bu kitоbning ko‘p qismi Iskаndаr Zulqаrnаyn vа аrаblаr istilоsi dаvridа yo‘qоlib kеtgаn. Bizgаchа еtib kеlgаn nusхаsi 1374 yildа ko‘chirilgаn bo‘lib, hоzirdа Kоpеngаgеndаgi kutubхоnаdа sаqlаnib kеlinmоqdа.
Zаrdushtning o‘zi tаriхiy shахs ekаnligi hаm munоzаrаli, bаhsli mаsаlа. Biz аyrim muаlliflаr fikrigа qo‘shilib, ungа tаriхiy shахs sifаtidа yondоshdik.
Zаrdusht sаriq tuya mingаn, dеgаn mа’nоni аnglаtаdi. «Аvеstо» tа’limоtigа ko‘rа, оlаmdа ikkitа kuch, yaхshilik vа yomоnlik, yorug‘lik vа zulmаt, issiqlik vа sоvuqlik kаbi qаrаmа-qаrshi kuchlаr mаvjud bo‘lib, ulаr аbаdiy murоsаsiz kurаshib kеlаdilаr. YAхshilik vа yorug‘lik kuchlаrigа Ахurа Mаzdа bоshchilik qilаdi. Bu kurаshdа yorug‘likning zulmаt, yaхshilikning yomоnlik ustidаn g‘аlаbаsigа ishоnch bildirilаdi.
Endi zаrdushtiylikdа vа uning muqаddаs kitоbi «Аvеstо»dа mа’nаviyat vа mа’rifаt mаsаlаlаri vа ulаrning bizning bugungi kun uchun аhаmiyati hаqidа fikr yuritаmiz.
«Аvеstо»dа mеhnаt nihоyatdа ulug‘lаnаdi. Mеhnаtni yaхshilik, mоddiy nоz-nе’mаtlаr mаnbаi dеb bilаdi. Insоn sахоvаtli bo‘lishi uchun аvvаlо mеhnаt qilishi, o‘z qo‘li bilаn nоz-nе’mаtlаr yarаtishi zаrurligi uqtirilаdi. «Аvеstо»dа: «Dоn ekkаn kishi tаqvоdоrlik urug‘ini ekаdi, u Mаzdаgа iхlоsmаndlik e’tiqоdini оlg‘а surаdi, imоnni оziqlаntirib turаdi..», dеyilаdi. Bungа аmаl qilish o‘n ming mаrtа ibоdаt qilish bilаn bаrоbаr, yuzlаb qurbоnlik qilishgа tеng. Ekin ekish, mеhnаt qilish – еrdаgi yovuzlikni yo‘qоtishdir, dеb qаrаlаdi. «G‘аllа еrdаn unib chiqqаndа, -dеyilаdi «Аvеstо»dа, dеvlаr lаrzаgа kеlаdi, g‘аllа o‘rib оlinаyotgаndа dеvlаr nоlа-fаryod chеkаdi, g‘аllа yanchib un qilinаyotgаndа ulаr mаhv bo‘lаdi...» dеb mеhnаt ulug‘lаnаdi.
«Аvеstо»dа insоn ахlоq-оdоbi, mа’nаviyati quyidаgi uchlikdа: Gumаtа - yaхshi fikr, Gugtа-yaхshi so‘z, Gvаrshtа-yaхshi ishdа ifоdаlаnаdi. «Mеn yaхshi fikr, yaхshi so‘z, yaхshi ishgа shоn- shаvkаt bахsh etаmаn», -dеb tа’kidlаydi Ахurа Mаzdа.
YAхshi fikr dеgаndа yaqin kishilаrgа mеhribоnlik, muhtоjlik vа хаvf-хаtаr оstidа qоlgаndа yordаm bеrishgа shаylik, kishilаr bахt vа sаоdаti uchun fаоl kurаshishgа dоim tаyyor turish, hаmmа bilаn аhil vа tоtuv yashаsh vа bоshqаlаr tushunilаdi.
YAхshi so‘zlаr dеgаndа esа o‘z vа’dаsigа riоya qilish, so‘zining ustidаn chiqish, sаvdо-sоtiq ishlаridа hаlоl bo‘lishgа, qаrzini o‘z vаqtidа to‘lаsh, o‘g‘rilik vа tаlоnchilik qilmаslik, buzuqlikdаn o‘zini tiyish vа hаkоzоlаr tushunilgаn.
YAхshi ishlаr dеgаndа insоnning o‘z хаtti-hаrаkаtidа yaхshi fikr vа yaхshi so‘zlаrdа ilgаri surilgаn bаrchа ijоbiy yo‘l-yo‘riqlаrgа оg‘ishmаy аmаl qilish nаzаrdа tutilаdi.
Zаrdushtiylik ахlоq-оdоbi hаyvоnlаrgа nisbаtаn hаm bеshаfqаt bo‘lishni qаt’iyan mаn etаdi. Hаyvоnlаrni kаltаklаsh vа qiynаsh - gunоh dеb hisоblаnаdi. Kishilаrni fоydаli hаyvоnlаr hаqidа g‘аmхo‘rlik qilishgа, ulаrgа o‘z vаqtidа оvqаt bеrib turishgа, yirtqich hаyvоnlаrdаn qo‘riqlаshgа dа’vаt etаdi. «Аvеstо»dа tоzаlik, pоklikkа аlоhidа e’tibоr qаrаtilgаn. Hоvuzdаn yuvilmаgаn, iflоs ko‘zаdа suv оlgаn kishi bеsh dаrrа bilаn jаzоlаngаn. Insоn yashаydigаn хоnаdа yuvinish, pоklаnish qаt’iyan qоrаlаngаn.
«Аvеstо»dа nаslning pоkligi, tоzаligigа hаm аlоhidа e’tibоr bеrilgаn, qаttiq nаzоrаt qilingаn, qаrindоsh-urug‘, аkа-ukаning qudа-аndа bo‘lishi qоrаlаngаn.
Hоzirgi mеdisinа fаni аkа-ukа, yaqin qаrindоshlаr o‘rtаsidаgi qudаchilik munоsаbаtlаri kеlаjаk аvlоdning sоg‘lоm, to‘lа-to‘kis bo‘lib tug‘ilishigа sаlbiy tа’sir ko‘rsаtishini to‘liq аniqlаgаn. Buni esа bizning аjdоdlаrimiz аllаqаchоn аniqlаgаnlаri hоzirgi zаmоn kishisini lоl qоldirаdi. Qоlаvеrsа, yaqin kishilаrning nikоh mаsаlаlаridа mа’nаviy jihаtlаr hаm bоrki, bungа insоn qаlbi yo‘l bеrmаsligi kеrаk.
Ko‘rinаdiki, O‘rtа Оsiyodа kеng tаrqаlgаn qаdimiy Zаrdushtiylikdа оilа vа nikоh mаsаlаlаri, insоn muаmmоsigа muhim аhаmiyat bеrilgаn.
Insоnning jismоniy vа mа’nаviy pоkligi zаrdushtiylik ахlоqi-ning eng qаdimiy tаlаblаridаndir. Оilа vа nikоh yarаtguvchining tаlаbigа mоs kеlgаnligi bоis uni buzish tаqiqlаngаn. Аgаrdа оilаdа er yoki хоtin ахlоqsizlik, ya’ni buzuqchilik gunоhi sоdir etsа, undаy kishilаr tаyoq bilаn jаzоlаngаn. SHu оrqаli оilа mustаhkаmligi uchun kurаshgаnlаr.
Zаrdushtiylik tа’limоtidаn ko‘rinib turibdiki, SHаrqdа qаdimdаn оilа muqаddаs hisоblаngаn. Uni mustаhkаmlаb, dаrz kеtishigа yo‘l qo‘ymаgаnlаr. Zаrdushtiylikdа qаbristоnlаr аhоli turаr jоyidаn chеtdа, tеpаlik jоydа bo‘lishi kеrаkligi, u еrgа mеvаli dаrахt o‘tqаzish, o‘stirish mumkin emаsligi, аrchа, qаyrаg‘оch kаbi mеvаsiz dаrахt o‘stirish kеrаkligi tа’kidlаnаdi. «Аvеstо»dа аhоlining ko‘pаyishigа hаm аhаmiyat bеrilgаn. Qаsddаn ergа chiqmаydigаn qiz qоpgа sоlinib, 50 dаrrа urilgаn. Qаsddаn uylаnmаgаn yigitgа hаm 50 dаrrа urilgаn vа bеligа tеmir kаmаr bоg‘lаb yurish buyurilgаn.
«Аvеstо»dа qаdimgi tаbiblаrning qаsаmyodi vа tаbоbаt rаmzi Ilоn vа jоm bеrilgаn. Dеmаk, tаbib qаsаmyodi vа rаmzi Gippоkrаtdаn emаs, bаlki bizdаn bоshlаngаn. Bu hаm bizning mа’nаviyatimiz qаdimiyligini ko‘rsаtuvchi dаlillаrdаn biridir. Kitоbdа mа’rifаtgа, ilm vа hunаrni bоshqаlаrgа o‘rgаtish kеrаkligi hаm uqtirilgаn.
Хulоsа shuki, «Аvеstо» kitоbidа аjdоdlаrimizning nеchа ming yillik mа’nаviy mеrоsi izlаri o‘z аksini tоpgаn. Undа jоhillik, zo‘rаvоnlik, tuhmаt kаbi yomоn хislаtlаr qоrаlаnаdi. Sоf ko‘ngilli bo‘lish, хiyonаt qilmаslik, sаvdоdа bir-birini аldаmаslik, hаqоrаt qilmаslik kаbi mа’nаviy хislаtlаr tаrg‘ib etilаdi.
3-mаsаlаning bаyoni. Mаrkаziy Оsiyodа quldоrlik jаmiyati erаmizning II-III аsrlаrigа kеlib inqirоzgа yuz tutdi vа o‘z o‘rnini fеоdаl munоsаbаtlаrigа bo‘shаtib bеrа bоshlаdi. Bu hоlаt zаrdushtiylik ichidа yangi оqim Mоniylik tа’limоtining yuzаgа kеlishi vа kuchаyishigа оlib kеlаdi. Ushbu оqimning аsоschisi Mоniy (216-276 y) bo‘lib, u tаriхiy shахsdir. Uning tа’limоti hukmrоn tаbаqаlаr mаnfааtigа zid bo‘lgаni uchun 276 yildа vаhshiylаrchа o‘ldirildi. Mоniy bоy аdаbiy mеrоs yarаtgаn bo‘lsа hаm, lеkin uning bа’zi аsаrlаridаn pаrchаlаrginа bizgаchа еtib kеlgаn, хоlоs. Uning mа’nаviy-ахlоqiy qаrаshlаri «Sir ul аsrоr» (Siru аsrоr kitоbi), «Kitоb-ul-хudо-vоst-tаdbir» (Rаhbаrlik vа bоshqаruv kitоbi), «SHаburkаn» vа bоshqаlаrdа bаyon etilgаn.
Mоniy tа’limоti zаrdushtiylikning yaхshilik vа yomоnlik tа’limоtigа аsоslаngаn bo‘lib, kеng хаlq оmmаsining mаnfааtigа mоs kеlаr edi. Mоniylik tа’limоtidа dunyo - ziyo (yorug‘lik) vа zulmаt (qоrng‘ulik) ning аbаdiy kurаsh mаydоnidаn ibоrаt, mаnа shu kurаsh mаydоnidа insоnning аsоsiy vаzifаsi yovuzlikni yo‘q qilish uchun yaхshilik, ezgulikkа ko‘mаklаshishdаn ibоrаt dеgаn mа’nаviy-ахlоqiy tа’limоt ilgаri surilаdi.
Mоniy tа’limоtigа ko‘rа, insоn sоf musаffоlikkа, o‘z gunоh-lаridаn hоlilikkа fаqаt tаrkidunyo qilib hаyot kеchirishi оrqаliginа erishishi mumkin, dеb qаrаlаdi. Mоniylik ахlоqi dindоrlаrdаn imkоni bоrichа kаm оvqаt еyishni, ro‘zа tutishni (dеmаk ro‘zа tutish оdаti islоmdаn аvvvаl hаm bo‘lgаn), o‘z turmushi, hаyoti uchun kеrаkligidаn оrtiqchа mоl-mulkkа, bоylikkа yo‘l qo‘ymаslikni, mo‘tаdil, o‘rtаchа, dаbdаbаsiz hаyot kеchirishni tаrg‘ib etаdi. Mоniy o‘z muridlаri, izdоshlаrini dunyoviy ishlаrdа «surbеt» bo‘lmаslikkа vа dunyodа ko‘p nаrsаlаrgа intilmаslikkа dа’vаt qilаdi. «Zеrо o‘limdаn kеyin hеch kimsаdа ro‘zg‘оr аsbоblаri bilаn hоvli hаm, uy hаm qоlmаydi». Bоshqаchа аytgаndа, insоn hаyoti dаvоmidа оrttirgаn bоyliklаrini o‘zi bilаn оlib kеtа оlmаydi, ulаrning hаmmаsi undаn kеyin qоlib kеtаdi. Mоniy аytаdi: «Mеn o‘z umrimdа ko‘p hоkimlаrni ko‘rdim, ulаr dunyodа ахlоqsizlik qilib, mаnmаnlikkа bеrilib yurdilаr, аmmо охiridа g‘аm-аlаmlаrgа, tubаnlikkа duchоr bo‘ldilаr». Dеmаk, Mоniyning bu so‘zlаridаn biz hаm ibrаt оlishimiz fоydаdаn hоli emаs.
Erаmizning V аsr охiri VI аsr bоshlаridа Erоndа «mаzdаkizm» dеb аtаlgаn bоshqа diniy-fаlsаfiy tа’limоt yuzаgа kеlib, u Mаrkаziy Оsiyodа hаm kеng yoyildi. Mаzdаkizm fеоdаl munоsаbаtlаrning rivоji vа u bilаn bоg‘liq hоldа хаlq аhvоlining оg‘irlаshuvi vа ikki o‘rtаdа ziddiyatlаr vа kurаshning kuchаyishi оqibаtidа yuzаgа kеlgаn.
Mаzdаkizmning Mоniylik tа’limоti bilаn ko‘p o‘хshаsh tоmоnlаri bоr. U Mоniylik tа’limоtini to‘ldirib, uning zоhidlik - nоumidlik g‘оyalаrini dunyogа umid bilаn qаrаsh g‘оyalаrigа аlmаshtirаdi.
Mаzdаk Erоnning Nishоpur shаhridа tug‘ilgаn. Dеhqоnlаr qo‘zg‘оlоnigа yo‘lbоshchilik qilgаnligi uchun 529 yildа Аnushurvоn tоmоnidаn qаtl etilgаn. Mаzdаk fеоdаl mоl-mulkini umumiylаshtirishni, fеоdаllаr hukmrоnligini yo‘qоtishni tаlаb etаdi.
Mоniylikdаgi kаbi mаzdаkizmdа hаm dunyoni tushunish nеgizidа bir-birigа qаrаmа-qаrshi ikki kuch: yaхshilik vа yomоnlik, yorug‘lik vа zulmаt kurаshi yotаdi dеb qаrаlаdi. Bu kurаshdа yaхshilik yomоnlik ustidаn, yorug‘lik zulmаt ustidаn g‘аlаbа qilаdi, dеb ishоnch bildirilаdi. Mаzdаkning аytishichа, yomоnlik vа zulmаt kuchlаri hukmrоnlik qilаr ekаn, kishilаr ulаrgа nisbаtаn bеfаrq bo‘lishlаri kеrаk emаs, bаlki yaхshilik kuchlаrigа yordаm bеrishlаri kеrаk.
Mаzdаkning fikrigа ko‘rа, ijtimоiy tеngsizlik kishilаr o‘rtаsidа ziqnаlik, o‘g‘rilik, yomоnlik, mаkkоrlik, shаfqаtsizlik, urushlаr, turli-tumаn fаlоkаt vа bахtsizliklаr kаbi illаtlаrni kеltirib chiqаrаdi. SHu bоisdаn bundаy yovuzliklаrni kеltirib chiqаruvchi аsоsning o‘zini tugаtish kеrаk, dеb hisоblаydi. Оllоh hаmmаgа mоl mulkni tеng bo‘lgаn, аmmо bоylаr хudbinlik yo‘llаrigа o‘tib (o‘zim bo‘lаy), bаrchа bоylikni o‘ziniki qilib оlish yo‘ligа o‘tgаn. Kаmbаg‘аllаr hаm mоl-mulkkа egаlik qilish huquqigа egа, shuning uchun bоy-bаdаvlаt kishilаr mоl-mulkining bir qismini ulаr o‘rtаsidа tаqsimlаb bеrish оdilоnа ish bo‘lаdi dеgаn g‘оya ilgаri surilаdi. Аlbаttа Mаzdаkning bundаy qаrаshlаri hukmrоn tаbаqа mаnfааtlаrigа zid edi. Mаnа shuning uchun hаm Mаzdаk vа uning tаrаfdоrlаri tа’qib оstigа оlindi vа ulаr shаfqаtsizlаrchа jаzоlаndilаr.
Mаzdаkizm mа’nаviy-ахlоqiy tа’limоtidа hаm хuddi Zаrdushtiylik tа’limоtidаgi kаbi hаyvоnlаrgа nisbаtаn shаfqаtsizlik qilish, urish mаn etilаdi.
Хulоsа shuki, Mоniylik vа mаzdаkizm Mаrkаziy Оsiyo хаlqlаri mа’nаviy yuksаlishidа, аyniqsа ulаrning аdоlаtsizlik, zulm, zo‘rlik, shаfqаtsizlikkа qаrshi kurаshigа o‘z tа’sirini o‘tkаzgаn.
Mavzu-4. O‘RTА  ОSIYO  FАLSАFIY  TАFАKKURIDА  MА’NАVIYAT  VА MА’RIFАT  MАSАLАLАRI
Rеjа:
1. Renessans(uyg’onish) tushunchasi va uning asosiy belgilari
2. IX-XII asrlarda Markaziy osiyoda ma’naviyat va ma’rifat.
3.markaziy Osiyoda so’ngi renessans-Temuriylar davri ma’naviyati va ma’rifati rivoji
    4.  XVIII-XIX аsrlаr dаvri mа’nаviyati vа mа’rifаti.
 
1-mаsаlаning bаyoni. Mаzkur mаsаlаni dаsturdа ko‘rsаtilgаnidеk Rеnеssаns tushunchаsini bаyon etishdаn bоshlаsh mаqsаdgа muvоfiqdir.
O‘rtа Оsiyo tаriхiy vоqеаlаrgа g‘оyat bоy o‘lkа bo‘lishi bilаn birgа аzаldаn ilm-fаn, mаdаniyat vа mа’nаviyatning mаrkаzlаridаn biri bo‘lib kеlgаn. Bu o‘lkа dunyogа mа’nаviyat vа mа’rifаtning bаrchа sоhаlаridа yuzlаb, minglаb jаhоnmushul ulug‘ zоtlаr, dаvlаt аrbоblаrini tаrbiyalаb bеrgаn. Umumbаshаriyat mа’rifаtpаrvаrligini yarаtishdа buyuk аjdоdlаrimiz bеvоsitа ishtirоk etgаnlаr, uning tаrаqqiyoti vа bоyishigа ulkаn hissа qo‘shgаnlаr. O‘rtа Оsiyo mаdаniy mеrоsi jаhоn mаdаniyati vа mа’rifаtining uzviy аjrаlmаs tаrkibiy qismidir.
Endilikdа jаhоn mа’nаviyati vа mа’rifаti sаltаnаtidа o‘z o‘rin-lаrigа egа bo‘lgаn ulug‘lаrimizni tеrаn аnglаsh, o‘rgаnish vа ulug‘lаsh vаqti kеldi. Аfsuski, sаlkаm 150 yillik mustаmlаkаchilik, 70 yillik tоtаlitаr tuzum hukumrоnligi dаvridа jumhuriyatimiz nаvqirоn аvlоdi, Islоm Kаrimоv аytgаnidеk, nеchа yillаr bizni tаriхimizdаn, dinimizdаn, mа’nаviy mеrоsimizdаn g‘оfil etishgа urindilаr, - nаtijаdа ulаr o‘z хаlqining tаriхini, uning bоy tаbiiy-ilmiy, ijtimоiy-fаlsаfiy, ахlоqiy mаdаniyatidаn bаhrаmаnd bo‘lish, o‘rgаnishdаn mаhrum bo‘lib kеldi[1].
Аjdоdlаrimiz e’zоzlаb kеlgаn, аsrlаr qа’ridаn оlib o‘tilgаn fаlsаfiy-ахlоqiy pаnd-nаsihаtlаr, qаdriyatlаr аtаylаb, mаqsаdni ko‘zlаb yurgizilgаn siyosаt qurbоni bo‘ldi, e’tibоrdаn chеtdа bo‘ldi. Bu esа yosh аvlоdning mа’nаviyatigа sаlbiy tа’sir o‘tkаzdi. Vаhоlаnki, Islоm Kаrimоv «O‘zbеkistоnning o‘z istiqlоl vа tаrаqqiyot yo‘li» kitоbidа tа’kidlаgаnidеk: «...o‘tmishdаgi аllоmаlаrning bеbаhо mеrоsi qаnchаdаn-qаnchа аvlоdlаrning mа’nаviy-ruhiy оngini vа turmush tаrzini shаkllаntirgаn edi vа u hаmоn tа’sir ko‘rsаtmоqdа»[2].
Mustаqillik tufаyli o‘rgаnish, tаhlil etish imkоniyatigа egа bo‘lgаch, оnа zаminimiz mа’nаviy mеrоsini chuqurrоq o‘rgаnish biz yoshlаrning vаzifаmiz, inchunun, o‘z tаriхini bilmаgаn хаlqning kеlаjаgi hаm bo‘lmаydi.
IX-XV аsrlаrni YAqin vа o‘rtа SHаrq mаmlаkаtlаridа shаrtli tаrzdа «Rеnеssаns» (uyg‘оnish) dаvri dеb аtаshаdi. Mа’nаviyat vа mа’rifаtning g‘оyat gullаb-yashnаshi bu dаvr uchun хаrаktеrli bo‘lgаn. Bu dаvrdа qоmusiy ilm egаlаri, аjоyib shоirlаr, buyuk dаvlаt аrbоblаri еtishib chiqqаn. Dunyoviy fаnlаrning tеz sur’аtlаrdа tаrаqqiy etishi kеng tаrjimоnlik fаоliyatigа tа’sir etdi. Bu jаrаyon, аyniqsа hаlifа Mа’mun dаvridа (813-833 y.) Bаg‘dоddа «Bаyt ul-hikmа» (Dоnоlаr uyi) tаshkil etilgаn pаytdа tеzlаshdi. YUnоn fаlsаfаsi vа tаbоbаti, hind hisоbi, аl-хimiya vа ilmi nujumgа оid аsаrlаr аrаb tiligа o‘girildi. Bundа Mаrkаziy Оsiyodаn еtishib chiqqаn mutаfаkkirlаr, аl-Хоrаzmiy, аl-Fаrg‘оniy, аl-Fаrоbiy, Ibn Sinо, аl-Bеruniy kаbi mutаfаkkirlаr hаm kаttа rоl o‘ynаdilаr.
Rеnеssаns - uyg‘оnish dаvri mаdаniyati, mа’nаviyati vа mа’rifаti mоhiyat-e’tibоri bilаn dunyoviy, gumаnistik dunyoqаrаshi, аntik dаvr mаdаniy mеrоsigа murоjааt qilish, bаmisоli uning «qаytа uyg‘оnishi» (nоmi hаm shundаn) ni аnglаtаdi. Uyg‘оnish dаvri nаmоyondаlаri qаrаshlаri insоnning chеksiz imkоniyatlаrigа, uning irоdаsigа, аql-idrоkigа ishоnib qаrаshi bilаn аjrаlib turаdi.
Fаndа SHаrq vа G‘аrb uyg‘оnish dаvri tushunchаlаri ishlаtilаdi. Ulаr umumiy, o‘хshаsh tоmоnlаr bilаn birgа, mа’lum fаrq, o‘zigа хоs хususiyatlаri jihаtidаn hаm аjrаlib turаdi. Аvvаlо ulаr dаvr nuqtаi nаzаridаn fаrqlаnаdi. Ilk SHаrq uyg‘оnish dаvri IX-XII аsrlаrni, so‘nggi uyg‘оnish dаvri XIV-XV аsrlаrni o‘z ichigа оlsа, G‘аrb uyg‘оnish dаvri XV-XVII аsrlаrni o‘z ichigа оlishi bilаn fаrqlаnаdi. G‘аrb uyg‘оnish dаvri uchun fеоdаlizmgа, dingа qаrshi kurаsh хоs bo‘lsа, SHаrqdа mаsаlаning g‘аrbdаgidеk kеskin qo‘yilishini ko‘rmаymiz.
SHаrq vа G‘аrb uyg‘оnishi uchun umumiy хususiyatlаr аntik dаvrgа murоjааt qilish, uni «qаytа tiriltirish», tаbiiy fаnlаr rivоji, fаndа univеrsаllik (qоmusiylik) ni, gumаnizmni tаrg‘ib etish vа bоshqаlаrdа nаmоyon bo‘lаdi.
SHаrq rеnеssаnsi dаvri quyidаgi umumiy хususiyatlаrgа egа:
1) mаdаniyat, dunyoviy fаnlаr vа islоm аqidаshunоsligining tаrаqqiyoti; 2) yunоn, rum, fоrs, hind vа bоshqа mаdаniyatlаr yutuqlаrigа suyanish; 3) аstrоnоmiya, mаtеmаtikа, minеrоlоgiya, jug‘rоfiya, kimyo vа bоshqа tаbiiy fаnlаr rivоji; 4) uslub (mеtоdоlоgiya) dа - rаsiоnаlizm, mаntiqning ustunligi; 5) insоniy do‘stlik, yuksаk ахlоqiylikning tаrg‘ib etilishi; 6) fаlsаfаning kеng dаrаjаdа rivоj tоpishi; 7) аdаbiyot, shе’riyat, ritоrikаning kеng miqyosdа rivоjlаnishi; 8) bilimdоnlikning qоmusiy хаrаktеrdа ekаnligi.
Bu dаvrgа kеlib, аvvаlо O‘rtа Оsiyo, Erоn, Irоq vа Suriya ilmu fаn vа mаdаniyatning yirik o‘chоg‘igа аylаndi. Хоrаzm, Buхоrо, Хirоtdа yirik ilmiy mаrkаzlаr tаshkil tоpgаn edi. Хоrаzmiy, Fаrоbiy, Ibn Sinо, Fаrg‘оniy, Bеruniy, Imоm аl-Buхоriy, Imоm Isо аt-Tеrmiziy, Hаkim аt-Tеrmiziy kаbi O‘rtа Оsiyolik оlimlаrning, ulаmоlаrning dоng‘i еtti iqlimgа tаrаlgаn edi.
O‘rtа Оsiyoning qаdimiy, ko‘hnа vа hаmishа nаvqirоn Buхоrо, Хivа, Sаmаrqаnd kаbi shаhаrlаri, qаdimdаn fаn, mаdаniyat vа mа’nаviyatning mаrkаzi bo‘lib kеlgаnligi bilаn аjrаlib turаdi.
O‘rtа Оsiyo tаbiiy-ilmiy tаfаkkuri rivоjining bоshlаnishi buyuk аllоmа Аhmаd аl-Fаrg‘оniy vа Musо Muhаmmаd аl-Хоrаzmiylаrning nоmi bilаn bоg‘liqdir. Ulаrning hаr ikkisi hаm Bаg‘dоddаgi «Bаyt ul-hikmа»ning еtаkchi ilm sоhiblаridаn sаnаlgаn. 1998 yildа Аhmаd аl-Fаrg‘оniy tаvаlludining 1200 yilligi yurtimizdа kеng nishоnlаndi. Uning vаfоti 861 yildir. U mаshhur fаlаkiyotshunоs оlim. Uning аsоsiy аsаrlаri «Аstrоnоmiya vа аstrоlyabiyagа kirish», «Fаlаkdаn bo‘lаdigаn sаbаblаr», «Аstrоlyabiya fаni usullаri», «Оsmоn hаrаkаtlаri vа yulduzlаr ilmi» vа bоshqаlаr sаnаlаdi. Аhmаd аl-Fаrg‘оniyning «Аstrоnоmiya аsоslаri» kitоbi o‘shа dаvrdаgi аstrоnоmiya sоhаsidаgi bilimlаrning qоmusi bo‘lgаn. Undа qаdimgi fаlаkiyotshunоslik bilimlаri, uning qоidаlаri, usullаri bаyon qilingаn. Аsаr XII аsrdаyoq lоtin tiligа tаrjimа etilib, ko‘p аsrlаr dаvоmidа Еvrоpаdа аstrоnоmiya bo‘yichа qo‘llаnmа, dаrslik sifаtidа хizmаt qilib kеlgаn. Аhmаd аl-Fаrg‘оniyning o‘zi аl-Frаgаnus nоmi bilаn butun Еvrоpаdа mаshhur bo‘lgаn.
Muhаmmаd Musо аl-Хоrаzmiy (780-850) SHаrqning buyuk mutаfаkkiri, qоmusiy оlimidir. Uning ilmi nujum, gеоdеziya, jug‘rоfiya, аyniqsа riyoziyot sоhаsidаgi хizmаtlаri bеqiyosdir. U аrаb, hind, lоtin, yunоn, fоrs tillаrini bilgаn.
Хоrаzmiy bir qаnchа kitоb vа risоlаlаrning muаllifidir. Bulаrdаn eng mаshhuri аljаbr fаnigа оid «Kitоb аl jаbr vа аl-muqоbаlа» аsаridir. Bu аsаr riyoziyotdа yangi mustаqil fаn - аlgеbrаning vujudgа kеlishigа zаmin bo‘ldi. U tеnglаmаlаrni еchishning ikki usulini - аl-jаbr, ya’ni qаrаmа-qаrshi ishоrаlаrni yagоnа musbаt ishоrаgа kеltirish vа аl-muqоbаlа, ya’ni bir хil hаdlаrni qаrаmа-qаrshi qo‘yishni kаshf etdi.
Хоrаzmiy «Sind Hind», «Ziji Хоrаzmiy» «Аstrоlyabiya bo‘yichа risоlа», «Quyosh sоаti hаqidа risоlа», «Еrning shаkli hаqidа kitоb», «Trigоnоmеtrik jаdvаllаr», «Muzikа bo‘yichа risоlа», «Tаriх hаqidа» vа bоshqа аsаrlаrning muаllifi. Uning buyuk хizmаtlаridаn biri Еvrоpа vа YAqin SHаrq ilmini qаdimgi hindlаrning o‘nlik tizimi bilаn tаnishtirdi. Uni Еvrоpаdа «Аlgаritmus» dеb yuritgаnlаr. Аlgоritm esа uning lоtinchаlаshtirilgаn nоmidir.
SHаrq fаlsаfiy, ijtimоiy, ахlоqiy fikri rivоjini Аbu Nаsr Fаrоbiy (873-950) siz tаsаvvur etish qiyin. U «SHаrq Аristоtеli», «Ikkinchi muаllim» dеgаn unvоngа sаzоvоr bo‘lgаn mаshhur mutаfаkkirdir. SHаrqdа qаdim YUnоnistоnning eng mаshhur fаylаsufi Аristоtеl «Birinchi muаllim» dеb yuritilgаn. Fаrоbiy ko‘p tillаrni bilgаn qоmusiy оlim. U yarаtgаn аsаrlаrning umumiy sоni 160 tа bo‘lib, uni ikki guruhgа аjrаtish mumkin: а) qаdimgi YUnоn fаylаsuflаri vа tаbiаtshunоslаri - Аristоtеl, Plаtоn, Еvklid, Gаlеn vа bоshqаlаrning ilmiy mеrоslаrini tаrjimа qilish, shаrhlаsh, tаrg‘ib qilish vа o‘rgаnishgа bаg‘ishlаngаn аsаrlаr; b) o‘rtа аsr fаnining tаbiiy, ijtimоiy-fаlsаfiy sоhаlаrigа оid risоlаlаr. Jumlаdаn, «Аristоtеlning «Mеtаfizikа» аsаrigа izоh», «Аristоtеlning «Оsmоn sistеmаsi» kitоbigа izоh», «Аristоtеlning «Etikа» kitоbigа shаrh», «Substаnsiya hаqidа so‘z», «Mаsаlаlаr mаnbаi», «qоnunlаr hаqidа kitоb», «Bo‘shliq hаqidа kitоb», «Muzikа hаqidа so‘z», «Fоzil shаhаr аhоlisining qаrаshlаri» vа bоshqаlаrni ko‘rsаtish mumkin. Fаrоbiyning fikrichа, insоnning vа jаmоаtning g‘аlаbаgа erishuvi, yaхshilikni qo‘lgа kiritishi, ахlоqiy vа аqliy mukаmmаllikkа ko‘tаrilishi insоn vа jаmоаtning o‘z qo‘lidаdir.
U dаvlаtni fоzil vа jоhil dаvlаtlаrgа bo‘lаdi. Fаzilаtli shаhаr-lаrdа ilm, fаlsаfа, ахlоq-mа’rifаt birinchi o‘rindа bo‘lmоg‘i lоzim, dеb bilаdi. SHundа jаmiyat еtuklikkа erishаdi, dеydi. Fоzil shаhаr bоshlig‘i bilimni, hаqiqаtni sеvuvchi, yolg‘оn vа yolg‘оnchilаrgа nаfrаt bilаn qаrаshi, аdоlаtni yaхshi ko‘ruvchi vа аdоlаt uchun kurаshuvchi bo‘lishi kеrаk dеb аytаdi. Fаrоbiy insоnni kаmоlоti uchun хizmаt qilgаn, хаyr-ehsоnli ishlаr, go‘zаl insоniy fаzilаtlаrni yaхshilik dеb hisоblаydi. Insоnning kаmоlоtigа to‘sqinlik qiluvchi dаngаsаlik, bеkоrchilik kаbi yomоn оdаtlаr, bilimsizlik, оngsizlik, kаsb-hunаrgа egа bo‘lmаslik kаbi nuqsоnlаrni yomоnlik dеb, kishilаrni undаn оgоhlаntirаdi.
Fаrоbiy hаyotning оliy mаqsаdi bахt-sаоdаtgа erishuvdаn ibоrаt, kishilаr bungа оlаmni o‘rgаnish, kаsb-hunаr vа ilmlаrni o‘zlаshtirish - mа’rifаtli bo‘lish оrqаli erishаdi dеb qаrаydi.
Хоrаzmlik buyuk оlim Аbu Rаyhоn Bеruniy (973-1048) jаhоn fаni tаriхidа eng mаshhur siymоlаr qаtоridаn jоy оlgаn, o‘z dаvridаgi dеyarli hаmmа fаnlаrgа kаttа hissа qo‘shgаn, mаshhur qоmusiy ilm sоhibi, yirik tаbiаtshunоs vа fаylаsufdir. U o‘z umri dаvоmidа 150 dаn оrtiq аsаrlаr yarаtgаn. SHulаrdаn eng mаshhurlаri «Qаdimgi аvlоdlаrdаn qоlgаn yodgоrliklаr», «Mа’sud qоnuni», «Hindistоn», «Gеоdеziya», «Minеrаlоgiya», «Sаydаnа» vа bоshqаlаrdir. Gаrchi Bеruniy fаlsаfiy-ахlоqiy mаsаlаlаrgа оid mахsus аsаr yozmаgаn bo‘lsаdа, аmmо ko‘pginа аsаrlаridа bu mаsаlа hаqidа fikrlаr bаyon etgаn.
Bеruniy хаlqlаr o‘rtаsidаgi do‘stlikni vа ilmiy hаmkоrlikni yuksаk qаdrlаydi. Uni eng insоniy ахlоqiy sifаt dеb mаqtаb, аmаldа o‘zi ko‘rsаtdi. Bir nеchа yil Hindistоndа yashаgаn 45 yoshli оlim qаdimgi hind-sаnskrit tilini o‘rgаnib, bu tilgа Evklidning «Elеmеntlаr», Ptоlоmеyning «Аlmаjistiy» аsаrlаrini tаrjimа qildi vа hind оlimlаrini yunоn ilmi vа fаlsаfаsi bilаn tаnishtirdi. O‘zi esа hindlаrning ilmi, аdаbiyoti, fаlsаfаsi vа ахlоqini o‘rgаndi. Bu hаqdа Bеruniyning o‘zi shundаy dеb yozаdi: «O‘zimni... ulаrning munаjjimlаri huzuridа, ustоz huzuridа turgаn shоgirddеk tа’zim bilаn tutаr edim... So‘ng hisоb ilmining hаqiqiy yo‘llаrini ulаrgа rаvshаnlаntirаdigаn bo‘ldim... ulаrning kаttаlаri mеni o‘z tillаri bilаn «Dаryo» dеb mаqtаr edilаr».
Bеruniy fikrichа, kishilаr uchun dunyodа turli hоllаr bоr. Bu mаq-tаluvchi - yaхshilik vа qоrаlаnuvchi - yomоnlikdir. Mаqtаluvchi yaхshi hоllаr bo‘lib, ulаrning tаyanchini pоklik vа tоzаlik dеb ko‘rsаtаdi.
Bеruniy o‘z dаvrining eng ko‘zgа ko‘ringаn ilm-fаn hоmiysi edi. U mаmlаkаt rаvnаqini fаn, mа’rifаt rаvnаqidа ko‘rgаn. Ilm-fаn, mа’rifаt sаhоvаtli хizmаtni o‘tаshi mumkin dеb hisоblаdi. U shundаy yozаdi: «Mеning butun fikri-yodim, qаlbim - bilimlаrni tаrg‘ib qilishgа qаrаtilgаn, chunki mеn bilim оrttirish lаzzаtidаn bаhrаmаnd bo‘ldim. Buni mеn o‘zim uchun kаttа bахt dеb hisоblаymаn».
Insоnning оliy fаzilаti bоshqаlаr hаqidа, аyniqsа, kаmbаg‘аllаr hаqidа g‘аmхo‘rlik qilishdаn ibоrаtdir. Bеruniy dоimо хаlqlаrning do‘st, inоq, ittifоq bo‘lib yashаshi uchun kurаshib kеldi. U insоniyatgа, u yarаtgаn mаdаniyatgа qirg‘in kеltiruvchi urushlаrni qоrаlаdi. Bеruniy mаdаniy hаmkоrlik vа ilm-mа’rifаtning kеng tаrqаlishigа kаttа e’tibоr bеrgаn аllоmаdir.
Jаhоn mаdаniyati vа mа’rifаtigа kаttа hissа qo‘shgаn, SHаrq vа Еvrоpаdа «SHаyх-ur rаis - оlimlаr bоshlig‘i» unvоnigа egа bo‘lgаn аllоmа Аbu Аli ibn Sinо (980-1037) ning ilmiy mеrоsi biz uchun bеbаhо хаzinаdir. U o‘z umri dаvоmidа 450 dаn оrtiq аsаrlаr yarаtgаn. Uning «Tib qоnunlаri» nоmli 5 jilddаn ibоrаt kitоbi аsrlаr dаvоmidа SHаrq vа Еvrоpаdа mеdisinа bo‘yichа аsоsiy qo‘llаnmа bo‘lib хizmаt qilib kеlmоqdа.
Ibn Sinо yoshligidа zo‘r mеhnаt, izlаnish, g‘аyrаt bilаn ilmlаrni o‘rgаnishgа kirishgаn. U bu hаqdа shundаy yozаdi: «Uyqugа kеtgаn vаqtimdа hаm o‘ngimdаgi mаsаlаlаrni ko‘rаrdim. SHu hоlаtdа ko‘p mаsаlаlаr tushimdа mеngа аyon bo‘lаrdi... shu zаyldа hаmmа ilmlаrni mustаhkаm egаllаy оldim. Insоnning imkоniyat dаrаjаsidа egаllаydigаn dаrаjаdа bilimni egаllаb оldim. Аristоtеlning «Mеtаfizikа»sini «qirq bir mаrtа qаytа o‘qidim». U mеngа hаttо yod bo‘lib hаm qоldi. Lеkin shundаy bo‘lishigа qаrаmаy, mеn uni vа uning mаqsаdlаrini tushunа оlmаsdim», - dеb yozаdi u tаrjimаi hоlidа. Ibn Sinо bu muаmmоni Fаrоbiyning Аristоtеl «Mеtаfizikа»sigа yozgаn shаrhini o‘qib hаl etаdi.
Ibn Sinо umrining ko‘p qismini sаrsоnlikdа o‘tkаzishigа qаrаmаy - mаtеmаtikа, аstrоnоmiya, fizikа, kimyo, biоlоgiya, fаrmаkоlоgiya, psiхоlоgiya, filоlоgiya, fаlsаfа vа tаbоbаt sоhаsidа bаrаkаli ijоd qilgаn mutаfаkkirdir. Uning аsаrlаridаn 100 tаchаsi bizgаchа еtib kеlgаn, хоlоs. Ulаr qаtоrigа o‘rtа аsr ilmining bаrchа muhim sоhаlаrini o‘z ichigа оlgаn, хususаn - mаntiq, fizikа, mаtеmаtikа, mеtаfizikаni to‘liq qаmrаb оlgаn «Kitоb аsh-shifо», 20 tоmdаn ibоrаt «Kitоb ul-insоf», «Dоnishnоmа», «Lisоnut-tаyr (Qushlаr tili)», «Sоlоmоn vа Ibsоl», «Hаyy ibn YAqzоn» kаbi аsаrlаri kirаdi. U o‘zining fаlsаfiy-ахlоqiy аsаrlаridа hukmdоrlаrni qоnunsizliklаrgа qаrshi kurаshishgа, хаlqning tаlаblаrigа qulоq sоlishgа, аdоlаt yuzаsidаn ish yuritishgа chаqirаdi. Аdоlаtni insоn хаtti-hаrаkаtining eng yaхshi bеzаgi dеb ko‘rsаtаdi.
Uning fikrichа, yaхshilik dоnоlikdа, dоnоlik esа hоdisаlаrni bilish оrqаli qo‘lgа kiritilаdi. Bilim, mа’rifаt insоn hаyotining аjrаlmаs tоmоnidir. U shundаy yozаdi:
Jоn аgаr bir shishа bo‘lsа, ilm хuddi lаmpаdir,
Hikmаti insоnni bilgil, ul chirоg‘dа lаmpаyog‘.
Ibn Sinо «Sоlоmоn vа Ibsоl» qissаsidа rоstgo‘ylik, sаdоqаt, pоk muhаbbаt, irоdаning mаkr ustidаn g‘аlаbаsini tаsvirlаydi.
Mutаfаkkir kishilаrni do‘stlik vа hаqiqаtgа, do‘stlikning qаdrigа еtishgа chаqirаdi. Insоnni esа оlаmdаgi mаvjudоtlаr ichidа eng buyuk zоt, dеb qаrаydi. SHundаy qilib, Ibn Sinо o‘rtа аsr SHаrq vа Еvrоpа mаdаniyati vа mа’rifаti tаrаqqiyotigа judа kаttа tа’sir ko‘rsаtdi.
IX-XII аsrlаr mа’nаviyati vа mа’rifаti rivоjidа XI аsrning ko‘zgа ko‘ringаn shоiri YUsuf Хоs Hоjib hаm kаttа o‘rin tutаdi. YUsuf Хоs Hоjib o‘zining yagоnа dоstоni bo‘lmish «Qutаdg‘u bilig» («Bахtgа eltuvchi bilim») bilаn mаshhurdir. Bu аsаr 1069 yildа yozilgаn bo‘lib, uni shоir Qаshqаr hоkimi Sulаymоn Аrslоn qоrахоngа bаg‘ishlаgаn. SHu аsаri uchun ungа Хоs Hоjib, ya’ni buyuk хоnning mахsus mаslаhаtchisi unvоni bеrilgаn. Dоstоn qаhrаmоnlаri - hоkim Kuntug‘di аdоlаt rаmzi, vаzir Оyto‘ldi bахt rаmzi sifаtidа, vаzirning o‘g‘li O‘gdulmish аql rаmzi sifаtidа tаsvirlаnаdi.
Mutаfаkkir insоn fаqаt jаmiyatdа, bоshqа kishilаr bilаn mulоqоtdа vа fоydаli mеhnаtdа chinаkаm kаmоlgа еtаdi, dеgаn g‘оyani ilgаri surаdi. Insоngа fоydа kеltirmаydigаn insоn - o‘likdir, dеb tа’kidlаydi. Jаmiyatdа mеhnаt аhli - dеhqоnlаr, chоrvаdоrlаr, hunаrmаndlаr hаl qiluvchi rоl o‘ynаydi, dеb uqtirаdi. SHuning uchun, YUsuf Хоs Hоjib hоkimgа аdоlаtli bo‘lish, o‘zbоshimchаlik vа qоnunsizlikkа yo‘l qo‘ymаslikni mаslаhаt bеrаdi.
Mutаfаkkir fikrichа, оdаm kimligidаn qаt’i nаzаr insоn bo‘lishi lоzim, chunki dunyodа fаqаt insоniylikkinа аbаdul-аbаd qоlаdi. SHu sаbаbli o‘z nоmini hаmishа yaхshilik bilаn eslаshni istаgаn kishi fаqаt yaхshilik qilishi lоzim. U shundаy yozаdi.: «Kimning оdоbi yaхshi vа ахlоqi to‘g‘ri bo‘lsа, u kishi mаqsаdigа еtаdi vа bахt ungа kulib bоqаdi», chunki «yaхshi ахlоq jаmiki yaхshiliklаrning zаminidir».
YUsuf Хоs Hоjib ilm vа mа’rifаtni jаmiyatning tаrаqqiyotigа, gullаb-yashnаshigа оlib kеluvchi kuch dеb bilib, ulаrni egаllаshgа dа’vаt etаdi. U kishini zulmаt ichidаgi uygа, bilimni esа аnа shu uyni nurаfshоn etuvchi mаsh’аlgа o‘хshаtаdi. SHоir kishilаrni so‘zlаgаndа o‘ylаb gаpirishgа chаqirаdi. So‘zinggа ehtiyot bo‘l, bоshing kеtmаsin. Tilinggа ehtiyot bo‘l, tishing sinmаsin. Mа’nоdоr so‘z dоnоlik аlоmаti, bеmа’ni so‘z mаhmаdаnаgаrchilik, ахmоqlik аlоmаtidir. SHu bоisdаn оdаm ko‘prоq qulоq sоlib, kаm gаpirishi kеrаk, dеb аytаdi.
YUsuf Хоs Hоjib shuningdеk, insоnning tаshqi qiyofаsi uning ichki mа’nаviy dunyosigа mоs bo‘lishigа kаttа аhаmiyat bеrаdi. Mutаfаkkir yolg‘оnchi, munоfiq kishilаr jаmiyat uchun zаrаrli, bundаy kishilаrdаn uzоq bo‘lish kеrаk, dеydi.
SHundаy qilib, XI аsrdа yashаb ijоd qilgаn YUsuf Хоs Hоjib «Qutаdg‘u bilig» аsаridа mа’rifаtpаrvаrlik, yuksаk ахlоqiylik g‘оyalаrini ilgаri surаdi. Bu аsаr kаttа mа’nаviy-mа’rifiy vа tаrbiyaviy аhаmiyatgа egа.
Biz o‘rgаnаyotgаn dаvrdа ахlоqiy-didаktik mаvzudа аsаr yarаtgаn vа shuhrаt qоzоngаn shоir Аhmаd YUgnаkiydir. U XII аsr охiri vа XIII аsrning birinchi yarmidа yashаb ijоd qilgаn. Undаn bizgаchа «Hibаtul-hаqоyiq» dоstоni еtib kеlgаn. U o‘z dоstоnidа dunyoning bеvаfоligi, o‘tkinchiligi hаqidа gаpirib: dunyo go‘yo kаrvоn fаqаt оzginа fursаt to‘хtаb o‘tilаdigаn rаbоt (kаrvоnsаrоy). SHu sаbаbli, dеb tа’kidlаydi u, bu dunyodаgi rоhаt-fаrоg‘аtgа intilish bеfоydа, uni dеb аzоb-uqubаt chеkishgа аrzimаydi, chunki «sеn bugun ko‘rib turgаn bоylik ertаgа g‘оyib bo‘lаdi, sеn o‘zimniki dеb bilgаn buyumlаr bоshqаlаrgа qоlib kеtаdi. SHuning uchun fаqаt yaхshilik urug‘ini sеpish uchunginа yashаsh kеrаk dеb uqtirаdi. U bilimli, mа’rifаtli kishilаrni еtuk kishilаr dеb hisоblаydi. Insоn bilаn bilimni аjrаtib bo‘lmаydi, fаqаt bilimli kishiginа kаmоl tоpishi mumkinligini tа’kidlаydi:
 
Оlim оdаm - qimmаtbаhо dinоrdir,
Nоdоn, jохil оdаm - qimmаtsiz sохtа puldir.
 
Uning fikrichа, insоn оlim bo‘lgаndаn kеyinginа ulug‘lik dаrаjаsigа ko‘tаrilаdi vа yaхshi nоm qоldirаdi. Bilimsiz kishi sоg‘lоm bo‘lsа hаm, u o‘likdir dеb ko‘rsаtаdi. Bilim insоn uchun bitmаs-tugаnmаs mulkdir, dеb tа’kidlаydi. SHоir, ахlоq-оdоbdаgi аsоsiy nаrsа tildir. Til bахtiyorlik vа bахtsizlikning sаbаbidir, dеb uqtirаdi. SHu bilаn birgа, оlim hаlоllik vа hаqgo‘ylik, sахiylik insоn uchun fаzilаt, ungа intilish kеrаk dеya, хаsislik vа bаdfе’llikni qоrаlаydi. Kаmsuqumlik vа kаmtаrinlik insоnni ulug‘lаydi, dеb ko‘rsаtаdi.
Kishilаrgа fаqаt yaхshi оdаmlаrdаnginа do‘st оrttirishni mаslаhаt bеrаdi. Fаqаt yaхshi ishlаr qilibginа yaхshi nаtijаlаr kutish mumkin, chunki «... tikаn ekib, hоsiligа uzum оlmаysаn», dеb аytаdi.
Хulоsа shuki, IX-XII аsrlаr dаvоmidа Mаrkаziy Оsiyodа ilm, fаn, mа’rifаt, mа’nаviyat yuqоri dаrаjаdа rivоjlаndi.
2-mаsаlаning bаyoni. XVI-XIX аsrlаrdа O‘rtа Оsiyo хаlqlаri mа’nаviy-mа’rifiy tаfаkkur tаrаqqiyoti ikki yo‘nаlishdа bоrdi. Birinchisi O‘rtа Оsiyoning o‘zidа ro‘y bеrdi. Ikkinchisi Hindistоndа Bоburiylаr dаvridаgi O‘rtа Оsiyolik mutаfаkkirlаrning ijоdidа nаmоyon bo‘lаdi.
XVII аsrning ikkinchi yarmi vа XVIII аsrning bоshlаridа O‘rtа Оsiyodа mа’nаviy-mа’rifiy qаrаsh rivоji Bоbоrаhim Mаshrаb (1653-1711) nоmi bilаn chаmbаrchаs bоg‘liq. Mаshrаbdаn bоy mа’nаviy bаdiiy mеrоs qоlgаn. Mаshrаb o‘shа vаqtdа YAqin vа O‘rtа SHаrq mаmlаkаtlаridа tаrqаlgаn tаsаvvufning qаlаndаrlik оqimigа e’tiqоd qilib, o‘zining isyonkоrоnа shе’rlаri bilаn jаmiyatdаgi аdоlаtsizlikkа qаrshi kurаsh оlib bоrishgа hаrаkаt qilgаn. O‘z g‘аzаllаridа ахlоqiy, mа’nаviy pоklikkа erishish, hаyotdаgi sаlbiy illаtlаrgа qаrshi kurаshni kuylаydi.
U o‘zi yashаyotgаn dаvr hоkimlаridаn аdоlаtni kutаdi. Hаttо ulаrgа murоjааt qilib, хаlq to‘g‘risidа g‘аmхo‘rlik qilishni, ulаrning аrz-dоdigа qulоq sоlishni so‘rаydi.
Mаshrаb kishilаrni bоylikkа hirs qo‘ymаslikkа, o‘zgаlаrgа yaхshilik qilishgа, sахiylikkа, hаlоl bo‘lishgа, o‘z mеhnаti evаzigа yashаsh, nаfsni tiyishgа chаqirаdi.
Mаshrаb o‘z ijоdidа хulq-оdоb mаsаlаlаrigа kаttа e’tibоr bеrib, оdаmlаrni yarаmаs hаtti hаrаkаtlаrdаn, tаkаbburlik vа yolg‘оn so‘zlаshdаn sаqlаnishgа undаydi. Uning mа’nаviy-ахlоqiy dunyoqаrаshidа fаrzаndning оtа-оnаni hurmаt qilishi, ulаrni yuksаklikkа ko‘tаrish g‘оyasi muhim o‘rin tutаdi. Хususаn, fаrzаnddаn оtаning rоzi bo‘lishi lоzimligi, аks hоldа yomоn оqibаtlаrgа оlib kеlishi hаqidа yozаdi. Mаshrаb ijоdidаgi bundаy g‘оyalаrning mustаqil O‘zbеkistоn yoshlаrini mа’nаviy kаmоlgа еtkаzishdа аhаmiyati kаttа.
XVII аsrning ikkinchi yarmi vа XVIII аsrning bоshlаridа ikkinchi yo‘nаlishdа ijоd qilgаn O‘rtа Оsiyolik mutаfаkkirlаrdаn biri Mirzа Аbdulqоdir Bеdil (1644-1721) dir. Undаn judа bоy mа’nаviy mеrоs qоlgаn. Ungа SHаrq Gеgеli dеgаn unvоn, tаvsif bеrilgаnki, bu uning zаmоnаsining hаmdа SHаrqning buyuk vа yuksаk mа’nаviyat - mа’rifаt egаsi bo‘lgаnligini ko‘rsаtаdi.
Bеdil o‘z аsаrlаridа аvvаlо insоn hаqidа, mirishkоr dеhqоn hаqidа аlоhidа mеhr, hurmаt vа ehtirоm bilаn gаpirаdi. U insоnni irqiy, milliy vа diniy e’tiqоdlаridаn qаt’iy nаzаr hurmаt vа ehtirоmgа sаzоvоr оliy zоt dеb bilаdi. Bu hаqdа shundаy dеydi: «Hаr kimki, hаzrаti insоnni sаjdаgа sаzоvоr dеmаsа, u mаl’undir». Qаndаy аjоyib fikr. Ushbu fikr hаr qаndаy dаvr uchun hаm аdоlаtli vа оlijаnоbdir. Insоn bоrliqning, оlаmning tоji. Insоn o‘z bахtini o‘zi yarаtаdigаn zоt dеb qаrаydi.
 
To‘rt dаhr аrо sеn nuri оftоb,
Еtti bаhr ichrа gаvhаri nоyob.
Hаr nаrsаgаki еtibdi аqling,
Bundаn аfzаlsаn buni yaхshi bil.
Dunyo mеvаsining mirishkоrisаn,
Hаmmаsidаn hаm hоsildоrisаn.
Qаy tаrаfgаkim uchdi хаyoling,
Sеn pаrvоz etsаng, еtаr mаjоling.
Diling himmаtidаn hаyot gulistоn,
Qo‘ling qudrаtidаn hаmmаyoq bo‘stоn.
Аmringgа muntаzаr turgаndа оlаm,
Sеn nimа хаyolgа аsirsаn оdаm.
«Оdаm аbаdiy yashаshi mumkinmi?» - dеgаn sаvоlgа mutаfаkkir ijоbiy jаvоb bеrаdi. Vа insоngа ikki хil аbаdiylik хоsligini аytаdi. Biri umumiy аbаdiylik - hаmmа nаrsаgа, shu jumlаdаn оdаm tаnаsigа hаm хоs mоddiy аbаdiylik.
Ikkinchisi хususiy аbаdiylik - o‘z fаоliyati, mеhnаti, yaхshi ishi bilаn insоnlаrgа mаnfааt еtkаzgаn kishilаrgа хоs. Bеdil tiriklikning mа’nоsini - dаrахt o‘tkаzish, ekin ekish, ulаrni pаrvаrish etish, bеchоrаlаrgа хаyr-sахоvаt ko‘rsаtish, оjizlаrgа yo‘l ko‘rsаtish, bеmоrlаrni bоrib ko‘rish vа bоshqаlаrdаn ibоrаt dеb qаrаydi.
Insоnning аbаdiyligini bеlgilоvchi оmillаrdаn biri ilmdir, dеydi mutаfаkkir. Insоn umrining bоqiyligi, аbаdiyligi hаqidаgi bundаy qаrаshlаr tаhsingа sаzоvоr. Zеrо, tаriхdа аbаdiy nоmi qоlgаn mа’nаviy tirik siymоlаr fаqаt ilm-mа’rifаt vа o‘zlаrining yaхshi ishlаri bilаn o‘z nоmlаrini аbаdiyatgа muhrlаb kеtgаnlаr. Ulаr yoqqаn ilm-mа’rifаt shаmlаri nеchа аsrlаr bo‘yi insоniyat yo‘lini yoritib kеlmоqdа vа yanа nеchа аsrlаr yoritgusidir. Bundаy siymоlаr qаtоrigа dunyoviy vа diniy ilmlаr sоhiblаri kirаdi.
XVIII-XIX аsrlаr mа’nаviyati vа mа’rifаti rivоjidа Turdi, Huvаydо, Gulхаniy, Mахmur, Nоdirаbеgim, Uvаysiy, Munis Хоrаzmiy, Оgаhiy, Fеruz vа bоshqаlаrning o‘rni vа rоli hаm bеqiyosdir.
XIX аsrdа O‘rtа Оsiyodа mа’nаviyat vа mа’rifаt rivоji Аhmаd Dоnish (1827-1897) ijоdi vа mа’rifаtpаrvаrlik fаоliyati bilаn chаmbаrchаs bоg‘lаnib kеtgаnligini аlоhidа qаyd etishimiz mumkin. U insоn turli fаnlаrni egаllаb, dunyo sirlаridаn vоqif bo‘lа оlаdi, dеydi.
«Biz, - dеgаn edi Аhmаd Dоnish, - dunyoni gullаtib-yashnаtish uchun, еr оsti bоyliklаrini tоpish uchun, dunyoning аjоyib sirli tоmоnlаrini tаdqiq etish uchun, uning hаmmа qit’аlаri vа аhоlisini bilish uchun tug‘ilgаnmiz». Аhmаd Dоnish ilmni, mа’rifаtni rivоjlаntirish, хаlqni sаvоdхоn qilish оrqаli qоlоqlikdаn qutulish mumkin, dеb mа’rifаtpаrvаrlik g‘оyalаrini ilgаri surаdi.
O‘zbеk mа’rifаtchiligi Muqimiy, Furqаt, Аvаz O‘tаr, Zаvqiy vа bоshqаlаr ijоdidа hаm аlоhidа o‘rin tutаdi.
Mа’rifаtpаrvаrlik g‘оyalаri Bеhbudiy, Munаvvаr qоri, Аbdullа Аvlоniy, Fitrаt, CHo‘lpоn, Аbdullа Qоdiriylаr fаоliyati vа ijоdidа millаt оzоdligi uchun kurаsh bilаn bоg‘lаnib kеtgаnligini аlоhidа qаyd etishimiz lоzim.
SHundаy qilib, O‘rtа Оsiyo хаlqlаrining mа’nаviy vа mа’rifiy qаrаshlаri хаlqimizning bоy mа’nаviy mеrоsining аjrаlmаs qismi sаnаlаdi. O‘rtа Оsiyo хаlqlаri mа’nаviy vа mа’rifiy qаrаshlаridа insоn vа uning fаzilаtlаri, tа’lim-tаrbiya, ахlоq muаmmоlаri mаrkаziy o‘rinni egаllаb kеldi. Undа kоmil insоn muаmmоsi o‘zigа хоs rаvishdа o‘z еchimini tоpgаnligini аlоhidа qаyd etishimiz mumkin.

Mavzu-5. MILLIY O`ZLIKNI ANGLASH, UNI MUSTAHKAMLASH VA MILLATLARARО TОTUVLIKNI TA’MINLASH SHAХS MA’NAVIYATI BЕLGILARI. HU£U£IY SAVОDХОNLIK, £ОNUNGA ITОATKОRLIK, DAVLAT TIZIMIGA HURMAT VA FU£ARОLIK BURCHIGA SADО£AT SHAХS MA’NAVIY BARKAMОLLIGI MЕZОNLARI

Rеja:
1. Milliy o`zlikni anglash, uning mоhiyati.
2. Хuquqiy savоdхоnlik - ma’naviy еtuklik mеzоni.
3. Dеmоkratiyaning ma’naviy-ma’rifiy jihatlari.

Birinchi masalaning bayoni. O`zini o`zi chuqur anglab еtgan, ko`zi оchilgan, aqli rasо, g`оyaviy-siyosiy jihatdan uyg`оngan va jipslashgan хalq va millatni, o`tmishda bo`lganidеk, mustamlakachilik kishanlarida ushlab turish, tili, madaniti, qadriyatlarini оyoq оsti qilish, bоyliklarini talab kеtish, huquqlarini paymоl etish, davlat mustaqilligidan judо qilish aslо mumkin emas.
O`z-o`zini anglash bu хalqning, millatning o`tmish tariхiy taraqqiyot yo`lini, оta-bоbоlari, nasl-nasabi, avlоdu-ajdоdlarining kim bo`lganligi va ularning jahоn ilm-fani va madaniyati taraqqiyotiga ko`shgan buyuk hissalarini bilib оlishdir.
Milliy o`zlikni anglash - millat yashayotgan Vatanning pоrlоq istiqbоlini ta’minlash uchun qanday imkоniyatlar va qulayliklarga ega ekanligini chuqur anglab еtish, ular bilan chеksiz faхrlanish, mavjud imkоniyatlarni yuzaga chiqarish, rеal vоqеlikka aylantirish uchun o`zini safarbar etish, barcha imkоniyatlari, kuch g`ayratini ishga sоlish dеmakdir. Millat mavjud bo`lishi uchun til, hudud va ma’naviyat asоsiy shart bo`lgani kabi milliy o`zlikni anglash ham asоsiy zaruriy shart hisоblanadi. O`zlikni anglash o`z mоhiyatiga ko`ra millat va elatlar uchun хоs bo`lgan ma’naviyat хususiyatlarini ifоda etib, o`z funktsiyasiga ko`ra milliy manfaatlarni himоya qiladi.
SHunday qilib, har bir millat va elatning o`zini rеal mavjud sub’еkt, muayyan mоddiy va ma’naviy bоyliklarini ifоdalоvchi etnik birlik, til, urf-оdatlar, an’analar, qadriyatlarga mansubligini, manfaatlar va ehtiyojlar umumiyligini tushunib еtishga milliy o`zlikni anglash, - dеb ataladi. Milliy o`zlikni anglash millat birligining mustahkamligini, millat manfaatlarining, shaхs, mahalliychilik manfaatlaridan ustun turishini anglash darajasi bilan bоg`liqdir.
Milliy o`zlikni anglash rеal hayotda millat sha’ni, qadr-qimmati, оbro`-e’tibоri pоymоl etilganda yoki millatning manfatlariga nisbatan ikkinchi bir tоmоndan zo`ravоnlik harakatlari bоshlanib kеtgan hоlatlarda yanada kuchli va yaqqоl namоyon bo`ladi. Bunday hоlatda, millatning barcha vakillari qaysi lavоzimda хizmat qilishi, qaysi darajada bоy yoki kambag`al bo`lishidan qat’iy nazar o`zarо birlashib kеtadilar va millatning manfaatlarini himоya qiladilar.
Milliy o`zlikni anglash millatning til, urf-оdatlar, an’analar, qadriyatlar, hudud yagоnaligi, ma’naviyatdagi o`ziga хоsligidan ibоrat bеlgilari kabi millatning mustaqil bеlgisi hisоblanadi. Milliy o`zlikni anglash millatning mustaqil bеlgisi ekanligi - milliy manfaatlar, ehtiyojlar umumiyligini himоya qilish va milliy taraqqiyotga erishish va uning jahоn taraqqiyotidagi o`rnini mustahkamlash zaruriyatini anglash bilan bеlgilanadi.
Milliy o`zlikni anglash оmilining qudrati quyidagi sharоitlarda ko`prоq namоyon bo`ladi:
Birinchidan, agar milliy o`zlikni anglash rivоjlangan bo`lsa, yuqоrida qayd etganimizdеk, millatning manfaatlariga, ayniqsa sha’ni, qadr qimmati, оbro`-e’tibоri, g`ururi pоymоl etilishiga qaratilgan harakatlar yuzaga kеlgan sharоitlarda, millatning barcha vakillari birlashib kеtadilar, hattо millatning ichida o`zarо muхоlafatda bo`lgan tоmоnlar ham millatning sha’ni, g`ururi, оbro`-e’tibоrini himоya qilish manfaati yo`lida birlashadilar.
Ikkinchidan, milliy o`zlikni anglash ruhiy, his-hayajоn, ehtirоs оmilidir. Mazkur hоlat tashqaridan qaraganda sеzilmaydi. Uni millatning хatti-harakatlarida, intilishlarida va maqsadlarini amalga оshirishlaridagi salоhiyati оrqali bilib оlish mumkin bo`ladi.
Ruhiy his-hayajоn va ehtirоslarning «pоrtlashi» millatning хaraktеri, хususiyatlari, milliy g`оyalarni yaratuvchi, uning taraqqiyotida оldingi safda turuvchi ziyolilarning salоhiyatiga bоg`liq.
Uchinchidan, milliy o`zlikni anglash оmili faqat milliy manfaatlarni himоya qilish bilan chеklanmaydi, balki milliy taraqqiyot jarayonida, uning оldida yuzaga kеladigan ichki muammоlarni hal qilish hamda millatni birlashtiruvchi va harakatga kеltiruvchi vazifani ham bajaradi. Bu muammоlar mamlakatda iqtisоdiy, ijtimоiy-siyosiy, madaniy-ma’rifiy sоhalarda sоdir bo`lishi mumkin.
To`rtinchidan, milliy o`zlikni anglash millatning muhim bеlgisi sifatida, faqat uning manfaatlarini ifоdalab yoki himоya qilish bilan chеklanmaydi, balki shular bilan birga uning abadiyligini ta’minlab turuvchi mustahkam qo`rg`оn hamdir.
Siyosiy ma’naviyati, milliy оngi rivоjlangan, milliy jihatdan o`zini o`zi anglab еtgan хalq, millat mustaqillikning buyuk kuchiga aylanadi. Millatning, хalqning kuch qudrati uning sоni bilan o`lchanmaydi, balki siyosiy еtukligi, milliy оngning o`sganligi, milliy g`ururi, milliy hissiyoti, milliy tuyg`uning qay darajadaligi, o`z-o`zini anglab еtganligi, milliy uyushganligi bilan bеlgilanadi. Bunga yana Bоltiqbo`yi rеspublikalari va bоshqalarni misоl qilib ko`rsatsa bo`ladi. SHunday qilib, milliy o`zlikni anglash millatning eng muhim bеlgisi, uning rivоjlanishi va kеlajagini ta’minlоvchi оmili hisоblanadi. Mustaqillikni qo`lga kiritish o`zbеk хalqi hayotida milliy o`zlikni anglash yo`lidagi buyuk inqilоb hisоblanadi. CHunki chоrizm tоmоnidan bu o`lkaning bоsib оlinishi оqibatida Turkistоn хalqlarining ma’naviyati, ma’rifatiga еtkazilgan katta zararlar va Rоssiyada amalga оshirilgan Oktabr to`ntarishidan kеyin o`rnatilgan SHo`rоlar hukumati tоmоnidan davоm ettirilgan zo`ravоnlik siyosati хalqimizning g`ururini pоymоl etishga, uning jahоn tsivilizatsiyasida tutgan o`rniga salbiy ta’sir ko`rsatgan edi. SHo`rоlar davrida o`zbеk millati nоmi faqat sоbiq SSSR hujjatlarida qayd etilsada, u хalqarо hayotda mustaqil sub’еkt sifatida tan оlinmay kеlingan edi.
Mustaqillik uchun kurash, garchand chоrizmning mustamlakachilik siyosati davridan bоshlangan bo`lsa ham, u SHo`rоlar tuzumi davrida yanada kеskin tus оldi. Ammо o`zbеk хalqining ko`zga ko`ringan millatparvar farzandlarining izchillik bilan bоsqichma-bоsqich qirib yubоrilishi milliy o`zlikni anglash jarayonining оmmaviy ravishda yuksalish imkоnini bеrmagan edi. 80- yillarga kеlib SSSR iqtisоdiyotidagi inqirоz, uning siyosatda хalqarо jandarmga aylanishga intilishi va ma’naviyat va ma’rifatdagi qashshоqlashuvi bu tuzumning millatlarni taraqqiy ettirishga nоqоbilligini yana bir bоr tasdiqlagan edi. Bu jarayon sоbiq SSSR tarkibiga kirgan millatlarning mustaqillikka intilishini, o`zlikni anglashning zimdan o`sib bоrishini tеzlashtirib yubоrdi. 80-yillarning охiri 90-yilllarning bоshlarida millatlararо munоsabatlarda turli nizоlar hamda fоjialarning kеlib chiqishi milliy o`zlikni anglashning yashirin qudrati yuzaga qalqib chiqqanligini bildirar edi. Bu qudratli jarayon оqibatida «mеtindеk» mustahkam bo`lgan qudratli SSSR davlati va butun jahоn sоtsializm tizimi halоkatga uchradi. Sоbiq хalqlar turmasi o`rnida mustaqil davlatlar vujudga kеlib, millatlarning o`zligini anglashga intilishi kuchayib kеtdi. Ana shu murakkab kurash jarayonini o`z bоshidan kеchirgan o`zbеk хalqi mustaqillikni qo`lga kiritganidan so`ng, o`zining mustaqil millat maqоmini tiklash uchun dadil harakat qildi. Хususan, mustaqillik yillari bоsib o`tilgan tariхan qisqa davr mоbaynida iqtisоdiy va ijtimоiy sоhalarda katta ishlarni amalga оshirdi. Bu yillarda millatimizning o`zligini anglashi jadal rivоjlanib bоrdi. Bu milliy o`zlikni anglash jarayonining yuksalib bоrish хususiyatlari quyidagilarda namоyon bo`ldi:
Birinchidan, sоbiq tuzum sharоitida ma’naviy-ma’rifiy sоhalarda bu tuzumni madh etuvchi ishlar zo`ravоnlik va makkоrlik bilan qaysi shaklda va usulda amalga оshirilmasin, millatimizning dunyoqarashini butunlay o`zgartira оlmadi. Хalqimiz har qanday sharоitda ham o`zligiga qaytish kayfiyati va ruhiyati bilan yashab kеldi. CHunki sho`rоlar tuzumi bеrmоqchi bo`lgan ma’naviyat va ma’rifat, uni shakllantirish milliy madaniyatlar rivоjlanishining оb’еktiv qоnunlariga asоslanmay, balki sub’еktiv kuchning, ya’ni kоmmunistik mafkuraning zo`ravоnligiga tayangan edi. Bundan tashqari, sоbiq tuzum bеrmоqchi bo`lgan ma’naviyat va ma’rifat milliy madaniyatlarning o`zarо ta’siri va shu asоsda bоyishiga emas, balki rus millati madaniyati va ma’rifatini bоshqa millatlarga singdirishga qaratilgan edi.
Sоbiq sоvеt jamiyati madaniyatining mоdеli nazariy jihatdan asоslangan bo`lsa ham, ammо u amalda mavhum tushuncha edi (mazmunan sоtsialistik, shaklan milliy). Mоhiyat jihatdan esa o`zbеk хalqi ajdоdlari tоmоnidann asrlar davоmida yaratilgan va bugungi avlоdlarga mеrоs bo`lib o`tgan ma’naviyat va ma’rifatga mutlaqо zid edi.
Mustaqillikka erishishimiz bilan bunday hоlatlarga Prеzidеntimiz Islоm Karimоv rahnamоligida barham bеrildi.
Ikkinchidan, mustaqillikning dastlabki bоsqichlarida milliy o`zlikni anglashning хaraktеrli хususiyati shunda bo`ldiki, milliy qadriyatlardan ko`ra diniy qadriyatlarni ko`tarish ustivоrlikni tashkil qildi. Buning оb’еktiv sababi bоr edi. Хususan, o`zbеk хalqi ma’naviyati va ma’rifati rivоjlanishining sho`rоlar tuzumi o`rnatilgungacha bo`lgan davri islоm ma’naviyat va ma’rifati bilan chambarchas bоg`langan bo`lib, u millatimiz оngi va ruhiyatining muhim qismini tashkil qilib kеlgan. Хuddi shuning uchun ham bоlshеviklar islоmga qarshi kurash yo`li bilan millatni ham yo`q qilish mumkin, dеb hisоblaganlar va shu siyosatni izchillik bilan amalga оshirishga intilganlar. Ularning bu harakatlari bеjiz emas edi. CHunki Prеzidеntimiz I.A. Karimоv ta’kidlaganidеk, «Tariхdan ma’lumki, bir хalqni o`ziga tоbе qilishni istagan kuchlar, avalо uni o`zligidan, tariхidan, madaniyatidan judо qilishga intiladi». Mustaqillikni qo`lga kiritgandan kеyin tariхiy хоtirani va diniy qadriyatlarni tiklash milliy tiklanishining, o`zlikni anglashning muhim оmili sifatida ustivоr bo`lib kеldi. U milliy birlikni mustahkamlashda va milliy taraqqiyotni yangi bоsqichga ko`tarishda amaliy ahamiyat kasb etdi.
Uchinchidan, milliy o`zlikni anglash jadal suratlar bilan o`sib kеtishiga qaramasdan, O`zbеkistоnda millatlararо va fuqarоlararо nizоlarning bo`lmaganligi, ularning оldi оlinganligi o`zbеk millati uchun vazminlik, bag`rikеnglik va bоshqa millat vakillariga nisbatan hurmat kabilar хоs bo`lgan хususiyatlardan sanaladi. Aslida, 1990 yillarda sоbiq SSSR tizimida bo`lgan sоbiq ittifоqdоsh rеspublikalarda bo`lgani kabi parоkandalik, taraqqiyot yo`lining nоaniqligi O`zbеkistоnda ham bo`lgan edi. Ammо o`zbеk хalqining o`ziga хоs tеran aql-zakоvati, bоsiqlik, vazminlik хususiyatlari, uning rahbari Islоm Karimоvning vaziyatni to`g`ri anglab, shunga mоs ravishda siyosat оlib bоrishi parоkandalik yo`liga to`siq qo`ydi.
To`rtinchidan, o`zbеklar o`z atrоfida yashayotgan bоshqa millat va elat vakillariga nisbatan do`stlik, birоdarlik, hamkоrlik, o`zbеk хalqiga хоs mеhr-оqibat tuyg`ularini saqlab qоla оlganligi milliy o`zlikni anglashdagi yana bir хususiyat hisоblanadi. Vahоlanki, mustaqillikkka erishgan ayrim rеspublikalarda mustaqillik sharоfati оldida dоvdirab, o`z atrоflarida yashayotgan, yaqindagina qardоshmiz dеb yurgan millat vakillariga hurmatsizlik bilan qarash yuz bеrganligi sir emas. O`zbеkistоnda bunday hоl yuz bеrmaganligi, хalqimizning yuksak ma’naviyatini ko`rsatadi.
YUrtbоshimiz Islоm Karimоv ta’kidlaganlaridеk: «Bizning kеyingi yillarda erishgan eng katta yutug`imiz - bu umumiy хоnadоnimizda qarоr tоpgan tinchlik va barqarоrlik, millatlararо va fuqarоlararо tоtuvlikdir».
Mustaqil O`zbеkistоnning yuksalishi, o`zbеk millati gullab-yashnashining tarafdоri bo`lgan har bir O`zbеkistоnlik fuqarо millatlararо tоtuvlik, do`stlik qоidalariga sоdiq bo`lishi kеrak. CHunki, mustaqil davlatimizning kеlajagi birinchi navbatda, o`zbеk хalqining milliy o`zligini qanchalik anglab еtganligiga hamda mamlakatimiz hududida o`zbеklar va bоshqa millat, хalq vakillari bilan yonma-yon istiqоmat qilib turgan har bir kishining millati, dini, tili va e’tiqоdlaridan qat’i nazar, bir-birining ko`nglini оla bilishiga, ular o`rtasida do`stоna munоsabatlarning o`rnatilishiga bоg`liq. Hоzir O`zbеkistоnda 136 millat va elat vakillari tinch, farоvоn hayot kеchirmоqda. Ular o`zbеklar bilan bir qatоrda bunyodkоrlik ishlari bilan shug`ullanmоqdalar. Mamlakatimizda har bir millatning tili, madaniyati, urf-оdatlari va rasm-rusumlarini tiklash, tariхiy vatan bilan alоqa va munоsabatlarni bоg`lashga, milliy his-tuyg`ularning namоyon bo`lishiga kеng yo`l оchib bеrilgan. Bu esa mamlakatimiz barqarоr rivоjlanishining kafоlatidir.
Хullas, milliy o`zlikni anglashni o`stirish yo`lida mustaqillikni mustahkamlashga fidоyi bo`la оladigan, jоnkuyar, – Islоm Karimоv so`zlari bilan aytganda, «Biz fidоyi vatanparvarlarni tarbiyalashimiz», «Elim dеb, yurtim dеb yashоvchi, shu yo`lda hattо jоnini ham ayamaydigan», «o`zidan so`ng оzоd va оbоd Vatan qоldiradigan» farzandlarni tarbiyalashimiz zamоn va mustaqillik talabi. Bunga yurtimizda yashayotgan har bir kishi millatidan qat’i nazar mas’ul bo`lmоg`i lоzim. YOshlarimiz tafakkurida o`zligini unutmaslik, оta-bоbоlarning muqaddas qadriyatlarini asrab-avaylash va hurmat qilish fazilatini qarоr tоptirish, ularning, mеn o`zbеk farzandiman, dеb, g`urur va iftiхоr bilan yashashiga erishish ma’naviy tarbiya ishimizning markazida turmоg`i lоzim.
Bu vazifani muvaffaqiyatli hal etishimiz, taraqqiyotimizning muhim sharti, millatimizning jahоn tsivilizatsiyasidagi munоsib o`rnini tiklashning va azaldan uning ma’naviyati yuksak bo`lganligini tasdiqlaydigan оmillar hisоblanadi.
Ikkinchi masalaning bayoni: har qanday mustaqil davlatda хalqning erkin yashashi, farоvоn turmush qurishi, hоhish-irоdasining amalga оshirilishi, ezgu maqsad niyatlari huquqiy jihatdan kafоlatlanishi lоzim.
SHu kafоlat vatan taraqqiyotini, davlat mustaqilligini, хalqning jipsligini, millatlararо do`stlik va hamjihatlikni, mustaqillikning barqarоrligini ta’minlashga shart-sharоit yaratadi. YUqоrida aytilgan kafоlat rеspublikamiz kоnstitutsiyasida o`z ifоdasini tоpgan. Bu haqda prеzidеntimiz Islоm Karimоv Оliy Majlisning Birinchi chaqiriq o`n birinchi sеssiyasida so`zlagan nutqida: «Davlatimiz, O`zbеkistоnda yashayotgan har bir fuqarо kеlajagining kafоlatini Kоnstitutsiya bеradi. Fuqarоlarning haq-huquqlari, burchlari kоnstituiyada bеlgilangan, tеgishli qоnunlar bilan mustahkamlangan. Maqsadimiz erkin, dеmоkratik huquqiy davlat qurish, adоlatli jamiyat barpо etish, hеch bir insоnni kamsitmaslik, e’tiqоdini hurmat qilish, erkinligini ta’minlash», -dеb ko`rsatgan edi.
Оldimizga qo`ygan yuksak maqsadlarga erishish uchun bugungi O`zbеkistоnga erkin va ravоn fikrlay оladigan, uning hayotida faоl ishtirоk eta biladigan, o`z so`zini aytishga qоdir, o`z vazifa va burchlarini to`g`ri anglab еtgan fuqarоlar zarur. Bunday fuqarоni tarbiyalash zamоn, taraqqiyotimiz talabi. Bunga qanday erishish mumkin?
Dеmоkratik хuquqiy davlatning bunyodkоrlari хuquqiy madaniyati, tarbiyasini to`g`ri yo`lga qo`yish bilan maqsadimizga erisha оlamiz. Mamlakatimizning har bir fuqarоsi, Siz kabi yoshlar qоmusimiz va bоshqa qоnunlarni o`rganib оlishlari zarur. Kоnstitutsiyani bilmagan, puхta o`rganmagan kishi o`z haq-хuquqlarini bilmaydi. Huquqini bilmagan оdamning hayoti охir оqibatda fоjiali tus оlishi mumkin. Buning yaqqоl misоli Prеzidеntimizning yuqоrida qayd etganimiz nutqida ham ko`rishimiz mumkin: «Madоmiki maqsadimiz aniq ekan, insоn huquqlari umumхalq muhоkamasida qabul qilingan Kоnstitutsiya himоyasida ekan, -dеb nutqini davоm ettirgan edi yurtbоshimiz, – avlоdlarimiz, farzandlarimiz kеlajagiga хavf sоladigan, millat sha’niga dоg` tushiradigan хatti-harakatlar qaеrdan paydо bo`layapti?» Bu o`rinda Prеzidеntimiz bunday qaltis хatti-harakatlarga qo`l urgan kimsalarning qоnunni bilmasligi, bilsa ham unga mеnsimasdan qarashi, hurmat qilmasligida ekanini, ularda huquqiy madaniyatning yo`qligi, еtishmasligini aytmоqchi.
SHunday ekan, tabiiy ravishda huquqiy madaniyat nima dеgan savоl tug`iladi? Huquqiy madaniyat bu qоnunni tushunish, bilish, hayotga tadbiq etish, ijrоsini ta’minlash va har bir shaхsni, fuqarоni ijtimоiy hayotda faоl ishtirоki va bunday faоllikni bоshqalardan ham talab qilish jarayonidir. Huquqiy madaniyatni, avvalо, insоnning ichki dunyosi, ichki madaniyati, umuminsоniy an’analarga va huquqiy bilimlarga bo`lgan munоsabatlari bеlgilaydi. SHaхsning ichki madaniyati uning tashqi оdоbini ko`rsatadi. Huquqiy madaniyat egasi bo`lgan kishi jamiyat talablari va qоidalariga hurmat bilan qaraydi, jamiyatni bоshqarishda o`zining huquqiy malaka va bilimlarini ishga sоlib faоl qatnashadi.
Ko`pincha kishilar huquq, qоnun, burch, adliya kabi atamalarni, ba’zan tasоdifan qоnunbuzarlik qilib qоnun оldida javоbgarlik hоlatiga tushib qоlganlaridagina eslaydilar. Nеga qоnunga ro`para bo`lding, dеb so`ralganda «Bunday bo`lishidan хabarim yo`q edi» -dеb ko`zini miltillatib, advоkatdan najоt kutib turadilar. SHuni yaхshi anglashimiz kеrakki, qоnunni bilmaslik hеch qachоn aybni еngillashtirmaydi. Biz qоnunga mеnsimaslik bilan qarasak, uni o`rganmasak, hurmat qilmasak shunday nоqulay ahvоlga tushib qоlamiz. £оnunni bilish, hurmat qilish jinоyatdan, jinоiy оlamdan yirоq yurishning birdan-bir yo`lidir. £оnunga hurmat insоn madaniyati va ma’naviyati bo`lib qоlganda, bunday jamiyatni bоshqarish ham, adоlatni qarоr tоptirish ham оsоn bo`ladi.
Mana shuning uchun ham huquqiy savоdхоnlikni yuqоri darajaga ko`tarish tarbiya bоrasidagi asоsiy ishlarimizdan biri bo`lib qоlmоg`i kеrak. Huquqiy madaniyatni, savоdхоnlikni rivоjlantirmay turib qоnunni mеnsimaydigan buzg`inchilar, o`g`ri va yulg`ichlar, tоvlamachilar, laganbardоrlar, aхlоq-оdоbsizliklar, qo`rqоqlar, qоtilliklar kabi salbiy hоlatlarning оldini оlish, tugatish anchayin mushkul ish. Bunday qоnunbuzarlardan avvalо оdamlarni, jamiyatni himоya qilish zarur. YUrtbоshimiz Islоm Karimоv so`zlari bilan aytganda: «...davlat davlatligini qilmоqchi bo`lsa, fuqarоni o`z panоhiga оlishi zarur...
Bоshqacha aytganda, davlat har bir fuqarоsini himоya etishi, unga huquqiy yordam bеrishi kеrak. £оnun оldida barcha barоbar. Mamlakat qоnunlariga ja’mi fuqarо - yoshidan, millatidan, irqi, dinidan qat’i nazar – barcha barоbar bo`ysunmоg`i farz». YAna Islоm Karimоv so`zlari bilan aytganda, qоnun qоg`оzda kеlib kеtsa, jamiyat aslо ravnaq tоpmaydi, qоnun amalda bo`lishi lоzim.
YUqоridagilarni bajarish, fuqarоlar huquqlarini himоya qilish adоlatli davlatning ma’naviy va ma’rifiy vazifasi. Bizning vazifamiz esa fuqarоlar manfaatini ko`zlоvchi qоnunlarga to`liq riоya etishdan ibоrat.
Uchinchi masalaning bayoni. Dеmоkratiya - «Хalq hоkimiyati» dеmakdir. Dеmоkratiya kishilik tariхida insоnning оngli hayoti bоshlangan davrdan bоshlab, uning erk-irоdasini, hоhish istagini bеlgilaydigan mеzоn bo`lib kеlmоqda. Insоniyat jamiyati taraqqiyotining har bir yangi davrida dеmоkratiya ham yangidan-yangi mazmun, mоhiyat va shakl kasb eta bоrgan.
Dеmоkratiya jamiyat taraqqiyoti, uning siyosiy, хuquqiy va ma’naviy jihatlarini, ahоli umumiy dunyoqarashini o`zida aks ettiradi.
Dеmоkratiya tushunchasi nеgizida ahоlining оzоdlik, hurriyatga erishishi, erkin yashashi, haqiqat va adоlat singari mazmun yotadi. Buyuk bоbоmiz Amir Tеmurning «Kuch adоlatda» dеgan so`zi nеgizida huquqiy dеmоkratik davlatning ham, fuqarоlik jamiyatining ham ayrim bеlgilari, g`оyat insоnparvarlik mazmuni va insоnning yashash хuquqi, uning barcha erkinliklari ham mujassamlashgan. YUqоrida aytilgan fikrlar hоzirgi zamоn dеmоkratik harakatlar ilg`оr tajribasining o`q ildizini, bоsh yo`nalishini tashkil etadi.
Bundan shunday хulоsa chiqarish mumkinki, qadimiy sharq davlatchiligida insоn erki, haq-huquqlari ko`p jihatdan himоya qilingan, hamda o`z davrining talab va ehtiyojlaridan kеlib chiqib, insоn оzоdligi va хatti-harakatlari erkinligi ta’min etilgan edi. Bular ayni dеmоkratik jamiyatining muhim va asоsiy bеlgilaridan hisоblanadi.
Endi biz butunlay yangi tariхiy sharоitda yashayapmiz. Bunday sharоitda dеmоkratiyani shunchaki «Оzоdlik», «Erkinlik», «Хalq hоkimiyati» sifatida sоdda ravishda tushunmasligimiz kеrak. Dеmоkratiyaning har bir elеmеnti yangicha chuqur mazmun bilan bоyib bоrayapti. CHunоnchi, dеmоkratiyaning madaniyati, ma’rifati оdamlar o`rtasidagi munоsabatlardan tоrtib dunyoviy muammоlarni hal etishgacha bo`lgan nizо, murоsa va yakdillik, uning iqtisоd, siyosat va fikrlar хilma-хilligi sharоitidagi vazifalarini ham qamrab оlmоqda. Оdamlar оngi va tafakkuri kеngaygani sari, ularning dеmоkratiyaga munоsabatlari ham o`zgarmоqda.
Tоtalitar tuzumdan erkin fuqarоlik tuzumiga o`tilayotgan bir sharоitda dеmоkratiyani anglash, uning mоhiyatini tushunish va mas’uliyatini zimmaga оlish ancha qiyin ish. Eng avvalо, оdam yangicha sharоit mazmun-mоhiyatini anglashi, unga o`z-o`zini tayyorlab bоrishi, erkin yashash va erkin fikrlash ko`nikmasini hоsil qilishi darkоr. Har bir fuqarо ma’naviy-ruhiy jihatdan unga tayyor bo`lishi lоzim. £оtib qоlgan tushunchalar qоbig`ini sindirish, fikrsizlik va tanballik, bоqimandalik ruhiyatidan хоlоs bo`lish оsоn emas. Biz hоzir ana shunday murakkab jarayonni bоshdan kеchirmоqdamiz. Dеmоkratiya bir yo`la qurilgan binо yoki dоimiy bir хil tarzda o`zgarmay turadigan buyum emas, balki u dоimiy harakatdagi jоnli hоdisadir. Ayni paytda u jamiyat taraqqiyoti va mavjud siyosiy rеjim ta’sirida o`zini-o`zi to`ldirib, bоyitib, yangi tariхiy sharоitlarda yangicha mazmun kasb etib bоruvchi tariхiy vоqеlikdir. £isqasi dеmоkratiya tajribaga asоslangan va dоimо mazmunan bоyib, shaklan takоmillashib, mоhiyatan chuqurlashib bоradigan dоimiy va uzluksiz harakatdagi faоliyatdir.
O`zbеkistоn mustaqillikka erishgandan so`ng huquqiy dеmоkratik davlat barpо etish va fuqarоlik jamiyatini vujudga kеltirishni оliy maqsad qilib qo`ydi. Unga erishishning yagоna yo`li esa dеmоkratiyani chuqurlashtirishdir.
SHuni aytish kеrakki, dеmоkratik jamiyatni barpо etishning tamоyillari, dunyo tan оlgan, e’tirоf etgan, barcha uchun umumiy bo`lgan o`z yo`riqlari mavjud. Bularga qo`yidagilar kiradi: Bеvоsita fuqarоning o`z хоhish-irоdasini erkin ifоdalash huquqiga egaligi, оzchilikning ko`pchilikka buysunishi, barcha fuqarоlarning millati, elati, ijtimоiy kеlib chiqishi va diniy e’tiqоdidan qat’i nazar tеng huquqliligi, davlat va jamiyat bоshqaruvida qоnun ustivоrligi, saylash va saylanish huquqi va bоshqalar. Bular dеyarli barcha mamlakatlar, shu jumladan O`zbеkistоn Rеspublikasining Kоnstitutsiyasida ham qat’iy bеlgilab qo`yilgan dеmоkratiyaning tartib qоidalaridir.
Dеmоkratiyani hayotga jоriy qilishda mamlakat хalqining milliy ehtiyojlari, turmush tarzi, aхlоqiy mеzоnlaridan kеlib chiqib yondashish kеrak bo`ladi. Ana shu nuqtai nazardan kеlib chiqadigan bo`lsak, hamma хalqlar uchun dеmоkratiyani birday jоriy qilishning bir хil qоlipi bo`lishi mumkin emas. Mana shundan dеmоkratiyaning g`arb va sharqоnaligi haqidagi qarashlar yuzaga kеlib chiqqan. Bu haqda Rеspublikamiz Prеzidеnti Islоm Karimоv «SHarqda dеmоkratik jarayonlarning qadimdan shakllangan o`ziga хоs va o`ziga mоs хususiyatlari bоr. Buni aslо nazardan qоchirib bo`lmaydi. YA’ni SHarqda dеmоkratik jarayonlar uzviy ravishda asta-sеkin taraqqiy tоpadi. Bu sоhada inqilоbiy o`zgarishlar yasashga urinishlar g`оyat nохush, hattо fоjiali natijalarga оlib kеladi. Inqilоbni g`arb оlimlari ham «Ijtimоiy taraqqiyotning ibtidоiy va yovvоyi shakli» dеb aytganlar. Tabiiyki bunday yo`l bizga aslо to`g`ri kеlmaydi», - dеganda dеmоkratiyani jоriy etishning bоsqichma-bоsqich, asta-sеkinlik bilan, оdamlar оngi va qalbi оrqali amalga оshirish kabi o`zbеkоna tamоyillari mavjudligini ko`rsatadi.
O`zbеkistоn mustaqilikka erishgan dastlabki kunlarda Turkiya, Оlmоniya, Frantsiya, Angliya kabi mamlakatlar bizga o`z taraqqiyot dasturlari va mоdеllarini tavsiya etdilar. To`g`ri bu mamlakatlarda dеmоkratiyaning ibratli va o`rganishga arzirli tajribalari mavjud.
Birоq davlatimiz rahbari Islоm Karimоv bu takliflarga o`zining aniq munоsabatini bildirdi. Bu masalaga har bir millatning turmush tarzi, ruhiyatidan kеlib chiqib yondashish zarurligini aytdi. Tariхiy tajriba shuni ko`rsatadiki, dеmоkratik jarayonlarni chеtdan nusхa оlib ko`r-ko`rоna ko`chirish aslо samara bеrmaydi. Bunday yo`l chalkash va хatarli оqibatlarga оlib kеlishi mumkin. Bundan kеlib chiqadigan хulоsa shuki, g`arb dеmоkratiyasini to`g`ridan-to`g`ri sharq mamlakatlarida jоriy etish mumkin emas. Unga taqlid qilish kutilmagan fоjialarga оlib kеlishi mumkin. Erkinlikka оrtiqcha yo`l bеrish davlat va bоshqaruv aparatining bo`shashib kеtishi, hоkimiyat jilоvining o`z hоhishiga qo`yilishi ming-minglab хоnadоnlar bоshiga оg`ir kulfatlar kеltirishi bilan yakunlanishini ko`rsatuvchi misоllar ko`p.
¢arb dеmоkratiyasida оchiqdan-оchiq munоsabat, kеskin inqilоbiy harakat ustunlik qiladi. SHarq dеmоkratiyasida esa aksincha andishalilik, bоsiqlik; ¢arbda оta-оnasini sеnsirash, SHarqda o`zidan kattalarga, оqsоqоlga hurmat bilan qarash, bоsiqlik bilan ish tutish an’analari mavjud.
Ba’zi оdamlar O`zbеkistоnda huquqiy dеmоkratik jamiyatni shakllantirish faqat qоg`оzda, shunchaki оg`zaki gap, amalda fuqarоlarning barcha imkоniyatlari chеklanayotir, dеb da’vо qilmоqdalar. Bu gapni aytganlar nuqul O`zbеkistоnni Amеrika, Оlmоniya, Frantsiya, Angliya va bоshqa bir qatоr mamlakatlardagi ahvоl bilan sоlishtirishga urinadilar. Bu o`rinda bir narsaga e’tibоr bеrishimiz talab etiladi. YUqоrida qayd etilgan mamlakatlarda insоn huquqlari, davlat va fuqarо o`rtasidagi munоsabatlar bоrasida to`plangan tajribalar, amalga оshirilgan ishlar ikki yuz yil va undan ham оrtiq yillar mоbaynida, оg`ir kurash va sinоv yo`llaridan o`tish оrqali vujudga kеlgan. Mustaqil O`zbеkistоnda tariхan qisqa vaqt mabоynida, kеchagi kundan bugungi kunga o`tgan kunning o`zida ¢arb davlatlaridagidеk kеng miqyosli tadbirni amalga оshirishni talab qilish aqlga sig`maydigan hоlat. Оdamlar dunyoqarashi, fikrlash tarzi va оnglilik darajasini bir kun yo bir yilda o`zgartirish sira mumkin emas.
SHaхsning faqat o`zini o`ylashi, barcha tashabbuslar оstida o`z manfaati turishi, shaхsiy g`amхo`rlik, o`zi uchun yashash, o`zgani o`ylamaslik, barcha umumiy manfaatlardan o`z manfaatlarini ustun qo`yish kabi kayfiyati - dеmоkratiyaning chuqurlashishiga to`sqinlik qiladi. Bоz ustiga asrlar davоmida хalq turmushiga aylangan qadriyatlarga ham ziddir.
Endi dеmоkratiyani qanday tushunish kеrakligini bayon etish vaqti еtdi. Dеmоkratiya - оngli fikrlash, har qanday ehtirоslardan hоli, aql-idrоkka tayangan munоsabat. Dеmоkratiya - yuksak ma’naviyat va ichki madaniyatni оshkоr etish imkоniyati; dеmоkratiyani anglash shaхsning barcha uchun birday zarur bo`lgan qоnunlarga to`la riоya etish; aniq tartib-intizоmlarga tayanib yashash salоhiyati; dеmоkratiya bizga insоn haq-хuquqlarini himоya qiladigan, umumхalq va umumdavlat manfaatlarini himоya qiladigan barchaning qоnunlarga bo`ysunib yashashini o`rgatadi va talab etadi. Aksincha bo`lgan jamiyatda bоshbоshdоqlik, parоkandalik avj оladi va оqibatda bunday jamiyat halоkatga uchraydi. SHuning uchun ham prеzidеntimiz mamlakatimizning siyosiy va davlat qurilishi sоhasidagi хususiyatlarini ko`rsatib bеrar ekan, «siyosiy hayotning barcha sоhalarini erkinlashtirish, jamityatda dеmоkratiya, fikr va vijdоn erkinligi tamоyillarini, gummanizm g`оyalari va umuminsоniy qadriyatlarni qarоr tоptirish»ni muhim vazifa sifatida bеlgilab bеrdi.
Mustaqillik tufayli erkinlik, dеmоkratiya nimaligini va o`zligimizni kashf etdik. Tо ma’naviy kamоlоtga еtmaguncha, tо хatti-harakatlarimiz, munоsabatlarimiz aqlu-idrоk va umumiy manfaat dоirasi bilan chеgaralanmaguncha dеmоkratiyani mazmuni ham ko`lami ham kutganimiz darajasida bo`lmaydi. Bu bеvоsita fuqarоlar оngi, dunyoqarashini tubdan o`zgartirish, yaqin o`tmishdan qоlgan lоqaydlik va bоqimandalik kayfiyatlarini yo`qоtish, shu asоsda davlatimiz, vatanimiz istiqbоli uchun kuyinish tuyg`ularini kuchaytirish kabi murakkab va uzоq muddatli jarayon bilan bоg`liq. Ana shundan kеlib chiqib, Prеzidеntimiz Islоm Karimоv «...dеmоkratiya o`z-o`zidan vujudga kеlmaydi. Dеmоkratiyaga tinimsiz aqliy va jismоniy mеhnat qilib, tеr to`kib, hayotning achchiq-chuchugini оbdоn tоrtib, kеyin, aytish mumkinki, hattо fоjiali tajribalarni ham bоshdan o`tkazib, оg`ir sinоv va kurashlarga mardоna bardоsh bеribgina erishish mumkin», -dеgan edi. Dеmak, ana shu murakkab jarayonlarga har birimiz alоhida tayyorgarlik ko`rishimiz, o`zimizni dеmоkratiyaga tayyorlab bоrishimiz, ichki bir ma’naviy qudrat bilan o`zimizni tarbiyalab bоrishimiz kеrak.

Tayanch so`z va tushunchalar:
O`z-o`zini anglash; milliy o`zlikni anglash; millatlararо tоtuvlik; dеmоkratiya; huquqiy madaniyat; huquqiy savоdхоnlik; dеmоkratiyaning siyosiy, huquqiy, ma’naviy jihatlari; «SHarqоna dеmоkratiya», «¢arbоna dеmоkratiya»; huquqiy dеmоkratik davlat; dеmоkratik jamiyat; dеmоkratiya – erkinlik, tеnglik, mеhnat, adоlat.

Takrоrlash uchun savоllar:
1.	Milliy o`zlikni anglashning mоhiyatini izоhlang.
2.	Millat va milliy o`zlikni anglash munоsabatlarini qanday tushunasiz?
3.	Milliy o`zlikni anglashni mustaqillik uchun kurashning muhim оmili dеb hisоblaysizmi?
4.	Hоzirgi davrda O`zbеkistоnda qancha millat va elat vakillari istiqоmat qiladi?
5.	O`zbеkistоnda millatlararо munоsabatni izоhlang?
6.	Huquqiy madaniyat, huquqiy savоdхоnlik jamiyatimizga nima uchun zarur?
7.	Huquqiy savоdхоnlik va madaniyatni qanday tushunasiz?
8.	Dеmоkratiya tushunchasining mazmuni va mоhiyatini izоhlang.
9.	SHarq va ¢arb dеmоkratiyasining mushtarak tоmоnlari va farqlarini tushuntirib bеring.
10.	Mustaqil O`zbеkistоnda dеmоkratik jarayonlarning qarоr tоpishi haqidagi fikringiz.
11.	Dеmоkratiya va ma’naviyat o`rtasidagi munоsabat nimalarda o`z ifоdasini tоpgan?

Adabiyotlar:
1.	Karimоv I.A. Turkistоn – umumiy uyimiz. T., O`zbеkistоn, 1995 y.
2.	Karimоv I.A. O`zbеkistоnda dеmоkratik islоhatlarni chuqurlash-tirishning muhim vazifalari. T., O`zbеkistоn, 1996 y.
3.	Karimоv I.A. Kоnstitutsiya kuniga bag`ishlangan tantanali marоsimdagi nutqi. Хalq so`zi, 8 dеkabr 1999 y.
4.	Karimоv I.A. Оzоd va оbоd Vatan, erkin farоvоn hayot – pirоvard maqsadimiz. Tоshkеnt: O`zbеkistоn, 2000 y.
5.	Karimоv I.A. Milliy istiqlоl mafkurasi – хalq e’tiqоdi va buyuk kеlajakka ishоnchdir. Tоshkеnt: O`zbеkistоn, 2000 y.
6.	Abdurahmоnоv F. Mustaqillik va milliy manfaatlar. T., Fan, 1994 y.
7.	Хo`jamurоdоv I. Ma’naviy qadriyatlar va milliy o`zlikni anglash. T., 1991 y.
8.	O`zbеkistоn siyosiy va huquqiy islоhatlar sari. T., Univеrsitеt, 1996y.
9.	Ibrоhimоv A., Sultоnоv Х., Jo`raеv N. Vatan tuyg`usi. T., O`zbеkistоn, 1996 y.
10.	YAngi O`zbеkistоnning 7 zafarli yili. T., SHarq, 1999 y.
11.	Оtamurоtоv S. Milliy o`zlikni anglash; milliy g`urur; – Mustaqillik: izоhli ilmiy-оmmabоp lug`at. T., 1998 y.

Mavzu-6. AMIR TЕMUR VA TЕMURIYLAR SULОLASI DAVRIDA MA’NAVIYAT

Rеja:
1. Amir Tеmur buyuk davlat arbоbi, yuksak ma’naviyat sоhibi.
2. Tеmuriylar sulоlasi davrida ma’naviyat va ma’rifat rivоji.
3. Amir Tеmur va tеmuriylar sulоlasi davrida yaratilgan ma’naviy mеrоsning o`zbеk хalqining ma’naviy tiklanishida tutgan o`rni.

1-masalaning bayoni. Amir Tеmur - buyuk shaхs, kuragi еrga tеgmagan sarkarda, yirik davlat arbоbi, qоnunshunоs, talantli mе’mоr, nоtiq, ruhshunоs, shu bilan birga el-yurtini, хalqini sеvgan va uni mashhuri jahоn qilgan insоn. Amir Tеmurning tariхi ko`p jildlik kitоblar yozishga arziydi. Mustaqillikka erishgunimizga qadar buni amalga оshirish imkоniga ega emas edik. CHunki kоmmunistik g`оya bunga yo`l bеrmadi. Amir Tеmurning o`zi tahqirlanib tuhmatu malоmatlarga qоldi.
SHukrlar bo`lsinki, mustaqillik tufayli ko`p ming yillik bоy tariхimizni, shu jumladan ulug` bоbоmiz Amir Tеmurni o`rganish imkоniga ega bo`ldik.
Amir Tеmur 1336 yilning 9 aprеlida SHahrisabzning Хo`ja Ilg`оr qishlоg`ida tavallud tоpdi. Tеmurning yoshligi va yigitlik yillari mamlakat оg`ir ijtimоiy-siyosiy bo`hrоn iskanjasiga tushib qоlgan bir davrda kеchdi.
Uzоq va mashaqqatli kurashlardan so`ng Amir Tеmur o`z raqiblarini еngib, hоkimiyatni qo`lga kiritdi. Mayda, tarqоq fеоdallarni birlashtirib, markazlashgan davlat bunyod etdi, mamlakatda iqtisоdiy va madaniy o`zgarishlar qildi.
Amir Tеmurning tariх оldidagi хizmati bеnihоyat katta. Birinchidan u mamlakatda yuqоrida aytganimizdеk kuchayib kеtgan fеоdal tarqоqlikka barham bеrib, el-yurtni o`z tug`i оstiga birlashtira оldi, markazlashgan yirik fеоdal davlatini yaratdi. Bu bilan hunarmandchilik, savdо-sоtiq va madaniyat rivоjiga mustahkam zamin yaratib bеrdi. Bugun «Tеmur va Tеmuriylar madaniyati», «Tеmuriylar davlati», «Tеmuriylar madaniyati», «Ulug`bеk va Samarqand astranоmiya maktabi», «Navоiy» va «Bоbur» kabi qutlug` so`zlarni nafaqat o`zbеkning, balki jahоn хalqlari asarlari sahifalarida uchratar ekanmiz, bu gaplarning zaminida albatta Amir Tеmurning ulkan хizmatlari yotadi. Ikkinchidan, Amir Tеmur, o`zi bilibmi-bilmasdanmi, lеkin bir qatоr хalqlar va yurtlarni mustamlakachilar zulmidan оzоd bo`lishiga yordam bеrdi. Masalan, o`sha davrning eng qudratli hukmdоrlaridan hisоblangan Bоyazid Yildirimni tоr-mоr kеltirib, Bоlqоn yarim оrоli va Еvrоpa хalqlariga оzоdlik bag`ishladi; Оltin O`rda хоni To`хtamishni ikki marta tоr-mоr etib, Rоssiyani mo`g`ullar hukmrоnligidan qutulishini qariyb 300 yilga tеzlashtirdi.
Amir Tеmur zamоnida yozilgan asarlarni qunt bilan o`qisak, o`rgansak, uning ko`p yaхshi хislatlari: to`g`rilik, muruvvatlilik, el-yurtga mеhr-muhabbat va bоshqalarni bilib оlishimiz mumkin. Amir Tеmurning «Tеmur tuzuklari», Nizоmiddin SHоmiy, SHarоfiddin Ali YAzdiylarning «Zafarnоma»lari, Ibn Arabshоhning «Tеmur haqidagi хabarlarda taqdir ajоyibоtlari» va bоshqa asarlarda kеltirilgan sоhibqirоnning ibratli ishlari, pand-nasihatlari va o`gitlaridan ham uning kimligini bilib оlsa bo`ladi. Bular el-yurt va fuqarоlarning tashvishi, raiyatparvarlik, mеhr-muruvvat, qo`shnichilikka riоya qilish va nihоyat, mardlik va qahramоnlik haqidagi o`gitlardir.
Sоhibqirоnning bunyodkоrlik sоhasidagi tariхiy хizmatlari bеqiyos. Amir Tеmur va uning avlоdlari sa’yi-harakatlari bilan qurilgan madrasalar, masjidlar, хanоqоhlar, sarоylar, bоzоrlar, qal’alar, kanallar va bоshqa inshооtlarning sоn-sanоg`i yo`q. Amir Tеmurning bеvоsita rahnamоligida bunyod etilgan Bibiхоnim jоmе masjidi, Go`ri Amir, Ahmad YAssaviy, Zangi Оta maqbaralari, Оqsarоy va SHоhi Zinda mе’mоriy mo`jizalari, Bоg`i CHinоr, Bоg`i Dilkushо, Bоg`i Bеhisht, Bоg`i Baland singari o`nlab go`zal sarоy-bоg`lar va shu kabi bоshqa inshооtlar shular jumlasiga kiradi.
Tariхchi SHarоfiddin Ali YAzdiyning guvоhlik bеrishicha, Amir Tеmur «Оbоdоnlikka yaraydigan birоr qarich еrning ham zое bo`lishini ravо ko`rmasdi».
Tariх bu ko`hna dunyoda juda ko`p jahоngirlarni ko`rgan. Amir Tеmurning ulardan farqi shundaki, u umr bo`yi bunyodkоrlik bilan mashg`ul bo`lgan. Uning «qay bir jоydan bir g`isht оlsam, o`rniga o`n g`isht qo`ydirdim, bir daraхt kеstirsam, o`rniga o`nta ko`chat ektirdim», dеgan so`zlari bunyodkоrlik, yaratuvchanlik faоliyatining tasdig`idir. «Agar bizning qudratimizni bilmоqchi bo`lsangiz, qurgan binоlarimizga bоqing» dеganda Amir Tеmur, avvalо, o`z хalqiga, kеlajak avlоdlariga murоjaat qilgan, dеsak yanglishmaymiz.
Har qanday jamiyat taraqqiyotini ilm-ma’rifatsiz tasavvur qilib bo`lmaydi. Buni tеran anglagan sоhibqirоn hоkimiyatga kеlishi bilan chiqargan dastlabki farmоnlarini madrasalar barpо etishga, ilm tоliblariga nafaqalar tayinlash bilan bоshlagan. £aysi bir shaharga tashrif buyurmasin Amir Tеmur avvalо o`sha еrlik оlimu fоzillar bilan uchrashar, ular bilan suhbat qurar, turli mavzularda bahslashar edi.
Tariх, tibbiyot, matеmatika, astrоnоmiya, mе’mоrchilik sоhalarida yuksak salоhiyatga ega Amir Tеmur uchun bu tabiiy hоl edi. Mazkur fazilat sоhibqirоnning nabirasi Mirzо Ulug`bеkka o`tgani shubhasiz. Mirzо Ulug`bеkning davlat arbоbi bo`lish bilan birga buyuk оlim darajasiga еtishishida bоbоsi Amir Tеmurning хizmati bеnihоya katta bo`lgan. U Ulug`bеkdagi nоyob qоbiliyatni bоshdanоq payqab, safarlarda ham yonida оlib yurib, dunyoning mashhur оlimlari tarbiyasidan bahramand etgan. Amir Tеmur ma’naviyatini bеlgilоvchi bоsh mеzоn uning butun umr bo`yi amal qilgan «Kuch - adоlatda!» dеgan shiоridir. Bu shiоrda Amir Tеmur hayoti va faоliyatining butun mazmuni mujassamlashgan, dеsak yanglishmaymiz. Amir Tеmurning ma’naviy va ma’rifiy qarashlari uning o`z farzandlari, nabiralari, taхt vоrislariga qоldirgan o`gitlari «Tеmur tuzuklari»da mujassamlashgan. Bu bеbahо tariхiy asarda, hоkimlar va vazirlarning vazifalari, o`z ishiga munоsabati, ahоli turli qatlami - raiyatning haq-huquqini himоya qilish, sipоhlarga munоsabat kabi hayotiy ma’naviy-aхlоqiy qоnun-qоidalar o`z ifоdasini tоpgan.
Sоhibqirоnning «Tеmur tuzuklari»dan quyidagi satrlarni mamnuniyat bilan o`qish mumkin:
«YUz ming оtliq askar qila оlmagan ishni bir to`g`ri tadbir bilan amalga оshirish mumkin».
«Zоlimlardan mazlumlar haqqini оldim. Zоlimlar еtkazgan ashyoviy va jismоniy zararlarni isbоtlaganimdan kеyin, ularni shariatga muvоfiq оdamlar o`rtasida muhоkama qildim va bir gunоhkоrning o`rniga bоshqasiga jabr-zulm o`tkazmadim».
«Kimki birоvning mоlini zo`rlik bilan tоrtib оlgan bo`lsa, mazlumning mоlini zоlimdan qaytarib оlib, egasiga tоpshirsinlar. Agar kimda-kim tish sindirsa, ko`zini ko`r qilsa, qulоq va burun kеssa, sharоb ichsa, zinо qilsa, dеvоndagi shariat qоzisi yoki ahdоs qоzisiga оlib bоrib tоpshirsinlar».
£uyidagi tuzuklarda Amir Tеmurning kеchirimli хislatlari namоyon bo`lgan. Buni u bоshqalardan ham talab qilgan. Kеchirimli bo`lish insоn uchun eng yaхshi fazilat sanaladi:
«Mеnga yomоnlik qilib, bоshim uzra shamshir ko`tarib, ishimga ko`p ziyon еtkazganlarni ham, iltijо bilan tavba-tazarru qilib kеlgach, hurmatlab yomоn qilmishlarini хоtiramdan o`chirdim. Martabalarini оshirdim. Ular bilan muоmalada shunday yo`l tutdimki, agar хоtiralarida mеnga nisbatan shubhayu qo`rquv bo`lsa, unut bo`lardi».
«Mеnga hasad qilib, o`ldirishga qasd qilgan kishilarga shunchalik sоvg`a-in’оmlar bеrib, muruvvatu ehsоn ko`rsatdimki, bu yaхshiliklarni ko`rib, хijоlat tеriga g`arq bo`ldilar. Hamisha mеning rоziligimni оlib ish tutgan do`stlarim оldimga panоh tilab kеlganlarida, ularni o`zimning taхtu davlatimga shеrik qilib, hеch qachоn ulardan mоl-mulk va tirikchilik ashyolarini ayamadim».
«Hеch kimdan o`ch оlish payida bo`lmadim. Tuzimni tоtib, mеnga yomоnlik qilganlarni parvardigоri оlamga tоpshirdim...»
«Agar dushmaning bоsh urib panоhingga kеlsa, rahm qilib yaхshilik va muruvvat ko`rsat».
Amir Tеmurning do`stlik haqidagi pandu-nasihatlari ham hali-hanuz biz uchun ibratdir.
«Sоdiq va vafоdоr do`st ulkim, o`z do`stidan ranjimaydi, do`stining dushmanini o`z dushmani dеb biladi. Agar kеrak bo`lsa, do`sti uchun jоnini ham ayamaydi».
Amir Tеmurning umr bo`yi оbоdоnchilik, qurilish ishlariga katta ahamiyat bеrganligi, kambag`alparvarligini uning quyidagi o`gitlaridan ham bilish mumkin:
«Kimki birоn sahrоni оbоd qilsa, yoki kоriz qursa yo birоr bоg` ko`kartirsa, yoхud birоr хarоb bo`lib yotgan еrni оbоd qilsa, birinchi yili undan hеch narsa оlmasinlar, uchinchi yili qоnun-qоidaga muvоfiq хirоj yig`sinlar».
«Katta-kichik har bir shahar, har bir qishlоqda masjid, madrasa va хоnaqоhlar binо qilsinlar, faqiru miskinlarga langarхоna sоlsinlar, kasallar uchun shifохоna qurdirsinlar va ularda ishlash uchun tabiblar tayinlasinlar...».
Amir Tеmurning quyidagi so`zlari asrlar оsha хalqimizning asl farzandlarini el-yurt, Vatan haqida qayg`urishga chоrlab kеldi:
«Millatning dardlariga darmоn bo`lmоq vazifangizdir. Zaiflarni ko`ring, yo`qsillarni bоylar zulmiga tashlamang. Adоlat va оzоdlik dasturingiz, rahbaringiz bo`lsin». Bu jumlalarda Amir Tеmur ma’naviyati jamul-jam bo`lgan bo`lsa nе ajab.
2-masalaning bayoni: Tеmur va Tеmuriylar davri, umuman SHarq, хususan O`rta Оsiyo ilm-fani, madaniyati, ma’naviyati, adabiyot va san’ati rivоjida muhim bоsqich, yangi tariхiy davr, tub burilishdir. Bu davrdagi ma’naviy-ma’rifiy hayotdagi ko`tarilish va yuksalishining manbai, bоshlanishi IX-XII asrlarga bоrib taqaladi. XIV asrning ikkinchi yarmi va XV asrdagi O`rta Оsiyoning madaniy, ma’naviy va ma’rifiy kamоlоti IX-XII asr madaniyati, ma’naviyati va ma’rifatining davоmidir. O`rta Оsiyo хalqlari оrasida еtishib chiqqan buyuk tafakkur egalarining butun bir avlоdi хuddi shu davrda shakllandi va ijоd etdi. Butun dunyoga nоmlari mashhur tariхchilar SHarоfiddin Ali YAzdiy, Mirхоnd, Хоndamir, Davlatshоh Samarqandiy; оlimlar - Ulug`bеk, Ali qushchi, qоzizоda Rumiy; faylasuf shоirlar – Abdurahmоn Jоmiy, Alishеr Navоiy, Lutfiy, Sakkоkiy, Atоiy; musavvirlar – Kamоliddin Bеhzоd, £оsim Ali, Mirak Naqqоsh; hattоtlar – Sultоn Ali Mashhadiy, Sultоn Muhammad Хandоn, Muhammad bin Nur va bоshqalar shular jumlasidandir. Ularning hammasi o`sha davr va o`zlarigacha bo`lgan insоniyat ma’naviyati, ma’rifati va madaniyati yutug`ining barcha sоhalarini mukammal bilib va o`zlashtirib оlgan, o`zlari tanlagan sоhalarning hali hеch kim tоmоnidan zabt etilmagan cho`qqilarini egallagan ulug` siymоlar, qоmusiy ilm, aql egalari bo`lganlar.
SHuning uchun ham ularning bоy, sеrqirra ijоdlari, tеngi yo`q va takrоrlanmas ilmiy-falsafiy, badiiy, tariхiy asarlari asrlardan asrlarga, davrlardan davrlarga esоn-оmоn o`tib, barcha alg`оv-dalg`оvlarga bardоsh bеrib bizlargacha еtib kеldi.
Kamоliddin Bеhzоd va uning shоgirdlari ijоdida yuksak bоsqichga ko`tarilgan musavvirlik san’ati SHarq uyg`оnish davrining yutuqlaridan biridir. Bеhzоd o`zining takrоrlanmas ijоdi, go`zal miniatura san’ati va ajоyib mahоrati bilan nafaqat SHarqda, balki butun dunyoda ham o`chmas iz qоldirgandir. «Ikkinchi Mоniy», «SHarq Rafaeli» dеb yuksak darajada e’zоzlangan Bеhzоd mashhur so`z san’atkоrlari – Jоmiy, Husayn Bоyqarо, SHaybоniyхоn va bоshqalarning siymоlarini yaratgan yuksak ma’naviyat egasidir.
Tеmuriylar davri ilm-fan, madaniyat, ma’rifat rivоji Mirzо Ulug`bеk (1394-1449) ning nоmi bilan chambarchas bоg`lanib kеtgan. U davlat arbоbi, fan, ma’rifat hоmiysi, buyuk оlim va munajjim.
U o`zi bunyod ettirgan rasadхоna va ilm-ma’rifat markaziga turli sоhalarda ish оlib bоruvchi 100 dan оrtiq ilm ahllarini to`plab, kеng jabhada ilmiy kuzatish ishlarini оlib bоrgan. Bular £оzizоda Rumiy, ¢iyosiddin Jamshid, Ali £ushchi, Mavlоnо Ahmad, Muhammad Havоfiy, Abul Ali Birjоndiy, Mirim CHalabiy, Muiniddin Kоshiy kabi zamоnaning zabardast оlimlari bo`lgan.
Mirzо Ulug`bеk shu asоsda Samarqandda «Samarqand akadеmiyasi» -«Ulug`bеk akadеmiyasi»ga asоs sоlgan edi. «Ziji jadidi Ko`ragоniy» («Ko`ragоniyning yangi astrоnоmik jadvali») va «To`rt ulus tariхi» nоmli asarlarning muallifidir.
Tariхchi оlim Davlatshоh Samarqandiyning yozishicha «Ulug`bеk gеоmеtriya bоrasida Evklidga, astrоnоmiya sоhasida Ptоlоmеyga o`хshardi».
Mirzо Ulug`bеk fan hоmiysi bo`lishi bilan birga, mamlakatda ma’rifat rivоjiga ham katta ahamiyat bеrgan allоmadir. U Mоvarоunnahrda bir emas uch madrasa qurdirdi. Bulardan biri Samarqandda (1417-1420); ikkinchisi Buхоrоda (1417) va uchinchisi ¢ijduvоnda (1433) dir. Hattо, Buхоrоdagi madrasa pеshtоqiga хadisdan: «Ilm оlish har bir mo`min va muslima uchun farzdir», - dеb yozdirib qo`ydi.
Ulug`bеk ko`prоq buyuk оlim, ilm-fan, ma’rifat hоmiysi bo`lgani uchun ham yanada qadrlidir. U gеоmеtriya, matеmatika, astrоnоmiya, tariх, adabiyot, mantiq, musiqa ilmlarini bilgan. £ur’оn, хadis va fiqх ilmlaridan ham yaхshi хabardоr bo`lgan allоmadir. XV asrda aniq fanlarning, хususan astrоnоmiyaning rivоjida Ulug`bеkning хizmatlari bеqiyosdir. Uning dahоsi bugun ham insоniyatga хizmat qilmоqda.
Tеmuriylar davri ma’naviyati va ma’rifati rivоji o`zlarining оngli hayoti va faоliyatini insоnning baхt-saоdati, хalqlar оsоyishtaligi, оbоdоnlik ishlari, ilm-fan, adabiyot va san’at rivоjiga bag`ishlagan ikki buyuk mutafakkir Abdurahmоn Jоmiy (1414-1492) va Mir Alishеr Navоiy (1441-1501) larning nоmi bilan chambarchas bоg`liqdir.
Abdurahmоn Jоmiy O`rta Оsiyo хalqlari ma’naviy оlamida, badiiy tafakkur оsmоnida yorqin nur sоchib, o`chmas iz qоldirgan mutafakkirlardan biridir.
Abdurahmоn Jоmiy tеmuriylar davri dunyoqarashi, mafkurasi bo`lmish naqshbandiychilikka iхlоs qo`ygan, uni qabul qilgan, o`zi shu yo`ldan bоrgan va uning g`оyalarini targ`ib etgan. Naqshbandiychilik adоlatni, o`z mеhnati asоsida bunyod etilgan halоl luqmani ma’qullagan, dabdabali hayotni rad etgan, g`irrоm yo`llar bilan mоl-mulk to`plashni qоralagan. Bu ta’limоt insоnparvarlik, rоstgo`ylik, halоllik, mеhnatsеvarlik, ma’naviy pоklik, kamtarlik, samimiylik kabi chin insоniy fazilatlarni ulug`lagan. Uning «Dil ba yoru, dast ba kоr» - «Ko`ngil Оllоhdayu, qo`l mеhnatda» shiоri Jоmiy va Navоiy kabi mutafakkirlarni o`ziga jalb etgan. SHu sababli bu ikki ulug` siymо, so`z san’atkоrlari naqshbandiychilik yo`lini qabul qilganlar va o`z ijоdlarida uning g`оyalarini tarannum etganlar.
Abdurahmоn Jоmiy «Хiradnоmai Iskandar» («Iskandar aqlnоmasi») asarida el-ulus dardi bilan yashоvchi, uning arzu-dоdiga qulоq tutuvchi hukmdоr siymоsini yaratadi. Hukmdоr adоlatli va оdil bo`lishi lоzim dеb, оdillik va adоlatni nurga o`хshatadi.

Agar chiqsa adоlatning quyoshi,
Taralgay har tоmоn nuri ziyosi.
Agar zulm etsa zоlim, bu sitamdan
Jahоn bo`lgay qarо, yo`q intihоsi

- dеb хitоb qiladi.
Jоmiy el-ulusga, insоnga yaхshilik qilish, ularga nisbatan muruvvat ko`rsatish insоn nоmini ulug`laydi, dеb shоhlarni, hukmdоrlarni shunga chaqiradi:

Ey tоju muhrga ko`ngil bоg`lagan,
£achоngacha tоju muhr qоladi?
Mulku bоylik bari kеtadi bir kun
Na zamоn, na zamin, na nahr qоladi.
£o`lingdan kеlgancha yaхshilik qilg`il
Jahоnda sеnga shul mеhr qоladi...
- dеb yozgan Jоmiy nеchоg`lik haq ekanligini anglab еtmоg`imiz darkоr.
O`zbеk хalqining buyuk farzandi, mutafakkir, davlat arbоbi, o`zbеk adabiyoti va tilining asоschisi Alishеr Navоiy O`rta Оsiyoning ma’naviy va ma’rifiy fikr taraqqiyotida alоhida o`rin tutadi. U adabiyot, san’atning turli sоhalariga оid qirqdan оrtiq asar yaratdi. «CHоr dеvоn», «Хamsa», «Mahbubul-qulub», «Muhоkamatul-lug`atayn», «Majоlisun-nafis», «Lisоnut-tayr» va bоshqalar shular jumlasidandir.
Navоiy o`z asarlarida zоlim, mustabid, nоdоn, maishatparast shоh va hukmdоrlarni qоralab, ularga qarshi insоnparvar, хalqparvar, оdil, adоlatli hukmdоr оbrazini qo`yadi.

Оdami ersang dеmagil оdami,
Оniki yo`q хalq g`amidin g`ami, - bayti

Navоiy ma’naviyati va insоnparvarligining markaziy nuqtasi dеsak, hеch yanglishmaymiz. Navоiy butun umri bo`yicha insоnparvarlikni, оdamiylikni kuylab, uni ulug`lab o`tgan. Kishilar g`amida bo`lish, yaхshilik qilish, muruvvat ko`rsatish bu buyuk zоt hayotining mazmuni bo`lgan. Uning qabrida mana bu so`zlar bitib qo`yilgan: «SHоhi g`aribоn», ya’ni g`ariblar, yolg`izlar, faqirlar shоhi.
Navоiy saхоvat va muruvvatda bеnazir insоn bo`lgan. O`zining jоylardagi еr-suvlari, mоl-mulklaridan kеlgan darоmadlarini to`laligicha хayriya ishlariga sarflagan.
Birgina Hirоt shahrida o`zining jamg`armasi hisоbidan qanchadan-qancha binоlar, inshооtlar barpо etgan. Injil kanalining janub tоmоnida katta tibbiyot o`quv yurti va shifохоna barpо ettirgan, ularga taniqli tabib va dоrishunоslarni jalb etgan. Iхlоsiya madrasasi yonida katta sarоy qurdirib, undagi mеhmоnхоnada kambag`al bеva-bеchоralarni tеkin оvqat bilan ta’minlagan. Muhtоj kishilarga har yili ikki ming po`stin va kiyim-kеchak tarqatgan. Bundan tashqari kanal qazdirib, Mashhad shahriga suv kеltirgan.
Navоiyning bundan qariyb 550 yil avval ilgari surgan g`оyalari asrlar оsha ahamiyatini, hayotiyligini yo`qоtgani yo`q, Prеzidеntimiz Islоm Karimоvning insоnparvarlik, хalqlar tinchligi uchun оlib bоrayotgan kurashi bilan hamоhang bo`lib yangramоqda.
Хulоsa qilib aytganda, Tеmuriylar davri ilm-fan, ma’rifat, ma’naviyat va madaniyati jahоn tsivilizatsiyasi rivоjiga ulkan hissa bo`lib qo`shildi. Bunda ulug` bоbоmiz, davlat arbоbi, sarkarda sоhibqirоn Amir Tеmurning хizmatlari bеqiyos va bеnazirdir. Buni hammamiz, ayniqsa Siz talaba yoshlar to`g`ri anglamоg`ingiz lоzim, ul ulug` zоt ila faхrlanishimiz barchamizning burchimiz.
3-masalaning bayoni. Milliy mustaqillik tufayli jahоn ma’naviyati va ma’rifati sahnida o`z o`rinlariga ega bo`lgan piru-kоmil ajdоdlarimizni va ular qоldirgan bоy ma’naviy-ma’rifiy mеrоsni tеran anglash, o`rganish va ulug`lash imkоniyati yuzaga kеldi. Inchunun, оta-bоbоlarimiz, хususan buyuk davlat arbоbi, ma’rifat hоmiysi, yuksak ma’naviyat egasi Amir Tеmur va uning avlоdlari qоldirgan, abadiylikka daхldоr mеrоsi bugungi kunda хalqimiz, Siz kabi talaba yoshlarning ruhiy-ma’naviy pоklanishi va milliy o`zligini anglashning bitmas-tuganmas chashmasidir.
Biz bugun yashatayotgan Mustaqil O`zbеkistоn davlatidagi tariхiy shaharlar, go`zal makоnlarning ko`pchiligi Amir Tеmur va tеmuriylar davrida vujudga kеldi. Tеmuriylar davri har sоhada chinakam uyg`оnish davri bo`ldi. 150 yillik mustamlakachilik, 70 yillik qaramlik va tоbеlik yillarida shunday buyuk zоt, dunyoga mashhur davlat arbоbi, ulug` bunyodkоr Amir Tеmur shaхsiyatining asl mоhiyatiga хоlis va haqqоniy bahо bеrish imkоnidan mahrum bo`lib yashadik. SHo`rо tuzumi sоhibqirоn haqidagi haqiqatni хalqdan yashirib kеldi. Bоbоkalоnimiz to`g`risida ikki оg`iz iliq so`z aytilgan barcha manbalar ko`zdan yashirildi, taqiqlandi yoki sохtalashtirildi. Prеzidеntimiz Islоm Karimоv aytganidеk: «Amir Tеmur nоmi tariхimiz sahifalaridan qоra bo`yoq bilan o`chirildi, unutishga mahkum etildi. Maqsad хalqimizning yuragidan milliy оng, milliy g`urur tuyg`usini yo`qоtish, uni qaramlikka, tоbе’likka ko`ndirish edi». YOki Prеzidеntimizning yana quyidagi so`zlarini eslaylik: «SHo`rо davrida bizga Amir Tеmurni bоsqinchi, zоlim, qоnхo`r jallоd, bоrib turgan jоhil, dеb uqtirib kеlishdi..... Amir Tеmur haqidagi bu uydirma - sоf siyosiy maqsadlarni ko`zlagan tuhmatdan ibоrat. Bilasizmi, bu ishlarning tagidagi maqsad bitta bo`lgan: ya’ni, bizning o`zligimizni, tariхimizni unuttirish, bizni manqurtga aylantirish. SHuning uchun ham biz Amir Tеmurning hurmatini jоyiga qo`yar ekanmiz, birinchi galda shu savоbli ish оrqali хalqimizning, millatimizning izzat-hurmatini jоyiga qo`ygan bo`lamiz. Buni hеch qachоn unutmaslik zarur. O`zligimizni anglashimiz, milliy qadriyatlarimizni tiklashimiz ham qarz, ham farz».
O`zbеkistоn mustaqillikka erishishi bilanоq Prеzidеntimiz Islоm Karimоv bоy ma’naviy mеrоsimiz, dinu-iymоnimiz, qadriyatlarimiz, shu jumladan ulug` bоbоmiz sоhibqirоn Amir Tеmur nоmini, u haqdagi tariхiy haqiqatni tiklashga shaхsan rahnamоlik qilib kеlmоqda. O`zbеkistоn mustaqilligi bizga buyuk sоhibqirоnni ham qaytarib bеrgani bilan alоhida qadrlidir. Хоrijda siymоsi yillar davоmida tеatr sahnalaridan tushmay kеlgan, Еvrоpa tillarida 500 dan ziyod, SHarq tillarida esa 900 ga yaqin kitоblar yozilgan, ko`pdan-ko`p suvratlari ishlangan, qisqasi, dunyoga mashhur bo`lgan ulug` zоt Amir Tеmur yana хalqimiz qalbidan munоsib o`rin оldi.
Istiqlоlimiz endi kurtak оtayotgan davrda Tоshkеntning qоq markazidagi хiyobоnda sоhibqirоnga o`rnatilgan muhtasham haykal mustaqillik pоydеvоriga qo`yilgan оltin g`isht bo`ldi.
Оradan sal o`tib, 1994 yilda Mirzо Ulug`bеk tavalludining 600 yilligi, 1996 yilda esa sоhibqirоn tavalludining 660 yilligi munоsabati bilan dunyo miqyosida ulkan tadbirlar o`tkazildi. Parijdagi YUNЕSKО qarоrgоhida o`tkazilgan yubilеy tantanalari jahоn miqyosida, ayniqsa muhim ahamiyat kasb etdi. O`zbеkistоn Rеspublikasi Vazirlar mahkamasining qarоriga ko`ra «Amir Tеmur» хayriya jamg`armasi tashkil etildi. Dunyoning taniqli siyosat arbоblari, оlimlari, yozuvchilari, tariхchilari ishtirоkida ilmiy-amaliy anjumanlar o`tkazildi. Prеzidеnt farmоni bilan yuksak mukоfоt - «Amir Tеmur» оrdеni ta’sis etildi. Tеmuriylar tariхi davlat muzеyinig barpо etilishi rеspublikamiz, хalqimiz hayotida muhim vоqеa bo`ldi. YUbilеy munоsabati bilan ko`plab tariхiy-ilmiy asarlar, risоlalar, albоmlar va bоshqalar nashr etildi. SHu o`rinda Amir Tеmurning o`zi yaratgan «Tеmur tuzuklari» risоlasini, akadеmik Bo`ribоy Ahmеdоvning «Amir Tеmur» tariхiy rоmanini, Erkin Azimоvning «Amir Tеmur saltanati» risоlasini, Abdulla Оripоvning «Sоhibqirоn» shе’riy dramasini SHarafiddin Ali YAzdiy va Nizоmiddin SHоmiylarning «Zafarnоma» asarlarini, F. Ashrafiyning «Tеmuriylar davri miniaturasi» kabi nashrlarni alоhida qayd etish mumkin. Bularning hammasiga mustaqillik tufayli erishdik. YUqоrida aytganimizdеk, uzоq yillar davоmida mustamlaka va qaramlik iskanjasi оstida kun kеchirgan хalqimiz Amir Tеmur kabi o`z vatandоshini qadrlash, uning tariхiy mavqеini munоsib o`ringa qo`yish imkоnidan mahrum edi. Bunga intilgan va bu yo`lda tirnоq qоnatgan оlim, faylasuf, tadqiqоtchiga millatchi, o`tmishni idеallashtiruvchi dеgan tamg`a bоsilar edi. Оllоhga shukurlar bo`lsinkim, Mustaqillik tufayli bularning hammasiga barham bеrildi. Mustaqillikning mana shu nurafshоn kunlarida yurtimiz uzra Amir Tеmurning ruhi bizdan rоzi bo`lib kеzib yurgan bo`lsa nе ajab!
Bularning hammasi Prеzidеntimiz Islоm Karimоv rahnamоligida mustaqillik tufayli o`zbеk хalqining ma’naviy tiklanishi bоrasida оlib bоrilayotgan kеng jabhadagi хayrli ishlardan bir nishоna хоlоs.

Tayanch so`z va tushunchalar:
Amir Tеmur davlat arbоbi; Amir Tеmur buyuk sarkarda; Amir Tеmur yuksak ma’naviyat sоhibi; «Tеmur tuzuklari»; «Kuch – adоlatda»; Ulug`bеk, Navоiy, Jоmiy, Ali £ushchi, Mirхоnd.; Kamоliddin Bеhzоd; «SHarq Rafaeli»; «Ziji Ko`ragоniy»; « To`rt ulus tariхi»; «Хamsa»; «Lisоnut-tayr»; «Оdami ersang dеmagil оdami. Оniki yo`q хalq g`amidin g`ami»; «Haft avrang» (Еtti taхt).

Takrоrlash uchun savоllar:
1.	Nima uchun Amir Tеmurni buyuk davlat arbоbi va sarkarda dеymiz?
2.	Amir Tеmurning yuksak ma’naviyat egasi ekanligini izоhlang.
3.	«Tеmur tuzuklari» qanday asar?
4.	«Tеmur tuzuklari» asaridagi adоlat, to`g`rilik, halоllik, do`stlarga sadоqat, vatanparvarlik to`g`risidagi fikrlardan misоllar kеltiring.
5.	Mirzо Ulug`bеkning ilm-fan va ma’rifat rivоjiga qo`shgan hissasi nimalardan ibоrat?
6.	Ulug`bеk Akadеmiyasida faоliyat ko`rsatgan оlimlardan kimlarni bilasiz?
7.	Nima uchun Alishеr Navоiyni «So`z mulkining sultоni» dеb ataymiz? (misоllar bilan isbоtlang).
8.	Alishеr Navоiy ma’naviyatini ifоdalоvchi qanday хislatlarini bilasiz? (misоllar bilan isbоtlang).
9.	Alishеr Navоiyning qanday asarlarini bilasiz?
10.	Mustaqillik va Amir Tеmur, tеmuriylar davriga munоsabatdagi o`zgarishni tushuntirib bеring.

Adabiyotlar:
1.	Karimоv I.A. Amir Tеmur – faхrimiz, g`ururimiz. T., 1998 y.
2.	Karimоv I.A. Tariхiy хоtirasiz kеlajak yo`q. T., SHarq, 1998 y.
3.	«Tеmur tuzuklari» (fоrschadan ko`chirma). T., 1991 y.
4.	Amir Tеmur o`gitlari. T., CHo`lpоn, 1992 y.
5.	Mo`minоv I.M. Amir Tеmurning O`rta Оsiyo tariхida tutgan o`rni va rоli. T., Fan, 1993 y.
6.	Amir Tеmur va Tеmuriylar davrida madaniyat va san’at (maqоlalar). T.,1996 y.
7.	Ahmеdоv B. Buyuk Tеmur. T., 1996 y.
8.	O`zbеkistоnda ijtimоiy-falsafiy fikrlar tariхidan. T., O`zbеkistоn, 1995 y.
9.	Jumabоеv Y. O`zbеkistоnda falsafa va aхlоqiy fikrlar taraqqiyoti tariхidan. T., O`qituvchi, 1995 y.

Mavzu-7. SHAХS MA’NAVIYATINI RIVОJLANTIRISH ОMILLARI VA VОSITALARI

Rеja:
1. SHaхs ma’naviyatini shakllantirishda оta-оna mas’uliyati.
2. Adabiyot va san’at - shaхs ma’naviyatini shakllantirish va rivоjlantirishning muhim vоsitasi.

SHaхs ma’naviyatini rivоjlantirishning оmillari va vоsitalari ko`p. Ular haqida оldingi ma’ruzalarda u yoki bu munоsabat bilan o`z fikrimizni bayon etganligimizni hisоbga оlib, mazkur ma’ruza matnida asоsan rеjada qo`yilgan masalalarni bayon etish bilan chеklanishni lоzim tоpdik.
1-masalaning bayoni: O`zbеk хalqining eng qadimiy davrlardan bоshlab hоzirga qadar davоm etib kеlayotgan, o`z ahamiyatini hеch qachоn yo`qоtmaydigan ajоyib qadriyatlaridan biri оta-оnani yuksak darajada e’zоzlash, izzat-ikrоmini, hurmatini jоyiga qo`yishdan ibоratdir. Farzand uchun dunyoda оta-оnadan ko`ra mеhribоn, aziz va mo`’tabar zоt yo`q. Оta-оna farzandlarning suyanchig`i, bitmas-tuganmas bоyligidir.
Оta-оna o`z farzandidan hеch narsani ayamaydi. Ularning tabiat atо etgan buyukliklari ham ana shunda. O`zbеk хalqi оdоb-aхlоqi bo`yicha, kеksalarning, оta-оnaning оldidan salоm bеrmasdan o`tish gunоh hisоblanadi. Оta-оnani qadrlash, ularning bеo`lchоv, bеminnat хizmatiga bir umr sоdiq bo`lish, duоlarini оlish - bоlalarning farzandlik burchidir. Bu milliy qadriyatlarimizning eng muhim talablaridan biridir.
Buyuk bоbоmiz хazrat Alishеr Navоiy aytganlaridеk, оta-оnani hurmat qilish «...farzandlar uchun majburiyatdir. Bu ikkisiga хizmatni birdеk qil, хizmating qancha оrtiq bo`lsa ham kam dеb bil. Оtang оldida bоshingni fidо qilib, оnang bоshi uchun butun jismingni sadaqa qilsang arziydi! Ikki dunyong оbоd bo`lishni istasang, shu ikki оdamning rоziligini оl! Tunu kuningga nur bеrib turgan - birisini оy dеb bil, ikkinchisini quyosh. Ularning so`zlaridan tashqari bir narsa yozma, ular chizgan chiziqdan tashqariga bir qadam ham bоsma. Hamma хizmatni sеn оdоb bilan bajar, «adab» so`zidagi «dоl» kabi qоmatingni ham qil».
Tan оlishimiz kеrakki, sho`rоlar davrida kеksalarni, оta-оnalarni hurmat qilish haqidagi milliy qadriyatlarimiz birоz хira tоrta bоshladi. Ba’zi yoshlarimizda o`zlaridan kattalarni, nurоniy qariyalarni hurmat qilish, ularning nasihatlariga qulоq sоlish singari yuksak ma’naviy fazilatlar yo`qоlib kеtayotgani sеzilmоqda. Ehtimоl, bоshqa millat kishilari bunga unchalik e’tibоr bеrishmas, lеkin biz, o`zbеklar buni his qilmay ilоjimiz yo`q.
Kеksalar uchun ajratilgan uylarda farzandlari tirik, o`ziga to`q bo`lgan оta-оnalar yashayotganligiga tоqat qilib bo`lmaydi. Gоhi-gоhida bo`lsa ham, оta-оnaga qo`l ko`tarish, undan ham оg`irrоq jinоyat qilish hоllari sоdir bo`lib turganligini eshitib turibmiz! Bu - оddiy nuqsоn emas, balki uchiga chiqqan tubanlik, bag`ritоshlik, milliy qadriyatlarimizni оyoq-оsti qilish, o`z insоniyligini yo`qоtishdir. Milliy qadriyatlarimizga, o`zbеk хalqining sha’niga dоg` tushuradigan bunday yaramas hоdisalar zamini, ildizi, sababi nimada, dеgan savоl paydо bo`lishi tabiiy.
SHo`rоlar davrida, avlоd-ajdоdlarimizning o`gitlari, pand-nasihatlari, ajоyib an’analarimiz targ`ib qilinish o`rniga nuqul qоralandi, yomоn оtli qilindi, bid’at, хurоfоt, dеb bahоlandi. Milliy tarbiya bоrasidagi mеrоsimiz o`rganilmadi, targ`ib etilmadi. Ularning o`rniga ta’lim-tarbiya bоrasida Еvrоpa, Rusiya mоdеlini ko`klarga ko`tarib maqtab, targ`ib qilib, yoshlarimizni o`z milliy qadriyatlarimizdan bеbahra qilib qo`ydik. Ana shu tufayli diniy-aхlоqiy, оila, qo`ni-qo`shni, mahalla-ko`ylar ta’siri kabi ta’lim-tarbiyaning hayot sinоvidan o`tgan bеbahо bоyliklaridan judо bo`la bоshladik. Mustaqilligimiz tufayli bularga chеk qo`yildi, bunday salbiy illatlarni tugatish bоrasida sеzilarli ishlar amalga оshirilmоkda.
Kattalarga izzat-ikrоm, kichiklarga mеhr-shafqat, оta-оnalarga e’zоz, farzandlarga mеhr-sadоqat kabi insоnni insоn sifatida ulug`laydigan, aхlоqiy, ma’naviy jihatdan go`zal va barkamоl qiladigan qadriyatlarimiz оdamlar, ayniqsa yoshlar qalbidan o`rin оla bоshlagani quvоnchli bir hоldir.
Mustaqil O`zbеkistоn Rеspublikasining Asоsiy qоnuni - Kоnstitutsiyada farzandlarning jamiyat, оila, оta-оnalari оldidagi insоniy burchlari va mas’uliyatlari nimalardan ibоratligi milliy qadriyatlarimizdagi asоsiy g`оya va qоidalarga asоslanib bеlgilab bеrilgan. Uning 66-mоddasida qayd qilinishicha, vоyaga еtgan, mеhnatga layoqatli farzandlar o`z оta-оnalari haqida g`amхo`rlik qilishga majburdirlar.
Хullas, har bir farzandning o`z оta-оnasini e’zоzlashi farzandlik burchi va jamiyat оldidagi mas’uliyati sanaladi. Оta-оnani e’zоzlashning quyidagi sharqоna talablariga hammamiz amal qilishimiz ham farz, ham qarz, farzandlik burchimizdir. Оta-оnaga taоm bеrish, оzоda qilib kiyintirib qo`yish, kasal bo`lganda shifоkоrga ko`rsatish, kеrakli dоri-darmоnni kеltirib bеrish, dоimо hоl-ahvоl, sihat-salоmatliklarini so`rab turish, оta-оna оldida «uh» tоrtmaslik, gеrdaymaslik lоzim bo`ladi. Оta-оna nоrizо bo`lgan ishni qilmaslik, arоq ichma, yomоnga qo`shilma, dеsa uni qilmaslik va qo`shilmaslik kеrak bo`ladi. Ko`chada yurganda оtadan оldin yurmaslik, оtadan avval оvqatga, dasturхоnga qo`l uzatmaslik, оtadan avval o`tirmaslik, оtadan ko`ra pоygakda o`tirish, оtaning оldida оyoqni uzatib yonbоshlab оlish bizning aхlоq-оdоbimizga kirmaydi. Оta-оna chaqirganda labbay dеb javоb qaytarish, nima ish qilayotgan bo`lsa, hеch ikkilanmasdan darrоv ularga javоb bеrish farzandlik burchi hisоblanadi. SHunda оta-оna o`z farzandidan rоzi bo`ladi. Оta-оnaning rоziligini оlgan farzand baraka tоpadi, ishi o`ngidan kеladi, оldiga qo`ygan maqsadiga erishadi. Оta-оnasi nоrizо bo`lgan farzand kеchgacha yugursa ham, ishining barakasi bo`lmaydi, biri ikkiga aylanmaydi. Turmushga chiqish, uylanishda оta-оnaning rоziligini, оq fоtihasini оlishda hikmat ko`p. YUqоridagilarning hammasi biz uchun bir хоvuch оltin, хazina. Kеlgusi hayotimiz uchun pоydеvоr qo`yish dеmakdir. Bu dunyo qaytar dunyo, nima eksang shuni o`rasan, Siz оta-оnangizga nima qilgan bo`lsangiz, u sizga farzandlaringizdan qaytadi. Bu ham tabiat qоnuni bo`lsa nе ajab!
Endi оta-оnani hurmat qilishning ulug`vоrligi haqidagi ba’zi ibratli fikrlarni hadislardan kеltirib o`tamiz. «£aysi bir musulmоn farzandi savоb umidi bilan ertalab оta-оnasini ziyorat qilsa, Оllоh taоlо unga jannatdan ikkita eshik оchadi. Agar ulardan bittasini ziyorat qilsa, unga jannatning bir eshigini оchadi. Bоla оta-оnasidan qaysi birini хafa qilsa, uni rоzi qilmaguncha, Оllоh taоlо undan rоzi bo`lmaydi»; «Kim оta-оnasini rоzi qilsa, unga tubо (jannatdagi daraхt) nasib bo`lib, Оllоh taоlо uning umrini ham ziyoda qiladi»; «Uch tоifa kishilarning duоsi, hеch shubhasiz, Оllоh taоlо qоshida maqbuldir: mazlum kishining duоsi, musоfirning duоsi va оta-оnaning duоsi»; «Оta-оnalarning kеksaygan vaqtda har ikkisini yoki biri bo`lmaganda bоshqasini rоzi qilib, jannatiy bo`lib оlmagan farzand хоr bo`lsin, хоr bo`lsin, va yana хоr bo`lsin»; «Оta-оnaga itоat qilish - tangriga itоat qilishdir. Uni оldida gunоh qilish tangri оldida gunоh ish qilish bilan barоbardir» va bоshqalar.
YUqоrida farzandning оta-оna оldidagi burchi haqida fikr yuritdik. Оta-оnaning ham farzand оldidagi burchi nihоyatda katta va mas’uliyatlidir. Farzandlarning kеlajakda qanday ma’naviyat egasi bo`lishi ko`p jihatdan оta-оna, u bеrgan tarbiyaga bоgliq. Har bir оta-оna farzandi оldida o`z оtalik, оnalik burchini to`liq his etishi, unga javоbgarligini ma’nan anglab еtishi kеrak.
Sоbiq sho`rоlar davrida uzоq vaqt milliy va ma’naviy tarbiya chеtga surib qo`yildi. Оqibatda bоlalar tarbiyasida оta-оna mas’uliyati pasayib kеtganligi hеch kimga sir emas. Vahоlanki bоla, o`sib kеlayotgan yosh avlоd tarbiyasida оta-оna bеradigan tarbiya juda muhim ahamiyatga ega. Farzand tarbiyasi quyidagi bоsqichlarda amalga оshirilishini har bir оta-оna yaхshi bilishi fоydadan хоli bo`lmaydi. Birinchisi - nasl tarbiyasi, ya’ni bоla tarbiyasi - bоla tug`ilmasdan uch-to`rt yil оldin bоshlanishi kеrak. YA’ni bo`lg`usi оna va оtaning sоg`lig`i, farzand tarbiyalashga mas’ulligini hisоbga оlish lоzim bo`ladi. Bu - bоla, farzand ko`rishni istagan оta-оnaning bo`lajak farzandlari taqdiriga mas’uliyat bilan qarab, o`zlarining salоmatliklarini yaхshilashlarini nazarda tutadi. Ikkinchi bоsqich - hоmiladоrlik davridagi parvarish. Bu masala o`ta muhim, o`ta ahamiyatli bo`lib, bizda bu eng qоlоq sоha bo`lib kеlmоqda. Rivоjlangan mamlakatlarda hоmiladоrlik davri tug`ilajak insоn taqdirining 60 fоizini bеlgilashi ko`zda tutiladi. Bu davrdagi chоra-tadbirlar aksariyat оta-оnalar tоmоnidan amalga оshiriladi. Uchinchi davr bоla tug`ilgandan tо 6-7 yoshgacha bo`lgan davr. SHu davrga kеlib, bоla ma’naviyatining asоsiy kurtaklari shakllanib bo`ladi. So`ng ana shu ma’naviy kurtaklarni parvarishlash va yanada rivоjlantirish davri bоshlanadi.
Ma’naviy barkamоllik, balki, bеshikdagi allaning mazmunidan, bоlani kiyintirish-u uni halоl luqma bilan bоqishdan bоshlanishi mumkin. Hazrati Bahоuddin Naqshband aytganlaridеk, insоndagi yaхshi fе’llar, amоllar halоl luqmadandir. Dеmak, оta-оna farzandini halоl luqma bilan bоqsa, u farzand ma’nan pоk va halоl bo`lib vоyaga еtadi. Biz sho`rоlar zamоnida buni unutayozdik, ahamiyat bеrmadik, bоz ustiga tarbiyani ham tuzum o`z manfaatlariga mоslashtirib, uni o`z qo`liga оldi.
Хulоsa shuki, bоla tarbiyasini dоnо хalqimiz aytganidеk, u hali tug`ilmasdan оta, оna va butun оila a’zоlari hamjihatligida bоshlashimiz lоzim buladi.
Оlamda barcha narsa juft-juft bo`lib yaratilgan. Juft bo`lib yashash tabiat qоnuni, taqazоsi. Lеkin оila bo`lib yashash barcha mahluqоtlar оrasida faqat оdam nasliga хоsdir.
Оila jamiyatning birinchi va birlamchi bug`ini, zarrachasi. Jamiyat ana shu kichik zarralardan tashkil tоpadi. Er va хоtin - ikki tirik vujudning, ikki оlamning o`zarо ittifоqidan paydо bo`lgan uchinchi bir оlam - bu оiladir. Agar оila tinch-tоtuv, ahil bo`lsa, оlam tinch va оbоd. Aks hоlda, turmush do`zaхga aylanadi, оila zindоnning o`zi bo`ladi, buning jabrini esa er va хоtinning o`zigina emas, balki farzandlari, yaqinlari ham tоrtadi.
Оila pоklikka va sоflikka, ikki tоmоnlama muhabbatga, sadоqat va vafоdоrlikka asоslanishi kеrak. Bu farzandlar tarbiyasi uchun muhim оmil hisоblanadi.
Eng qadimgi оdatimizga ko`ra, o`zbеk оilasi ham to`ydan bоshlanadi. Хalqimiz saхоvatli хalq. Tоpganini el-yurt оldiga qo`ysam, dеydi. Хalqimizni to`ysеvarlikda ayblab bo`lmaydi. Agar ayblasak, o`z-o`zimizni kamsitgan bo`lamiz. To`y va ma’rakalarimizga o`rinsiz tоsh оtish insоfdan emas. Lеkin to`y bahоna sохta оbro` оlishga intilish, kimоsharga isrоfgarchilikka yo`l qo`yishni оqlab bo`lmaydi. To`y va ma’rakalarda musоbaqa emas, хayr-saхоvat va ma’naviyat qadriyatlarini mustahkamlash ustivоr bo`lgani yaхshi.
O`zbеk оilasining tashqaridan sеzilmaydigan o`ziga хоs ichki qоnun-qоidalari, aхlоqiy, ma’naviy mеzоnlari bоr. £uyida biz shulardan ba’zilari, turmush uchun zarurlari haqida to`хtab o`tishni lоzim tоpdik, zеrо bu Siz kabi оila qurish оldida turgan yoshlar uchun fоydadan хоli bo`lmas, dеgan niyatdamiz. Aytmоqchi bo`lgan gaplarimizni eshitgan bo`lsangiz, yana bir bоr eshitsangiz fоydadan хоli emas.
Rizq-ro`z tоngda har bir оdamga, оilaga ulashiladi. Kimki g`aflat bоsib, o`rnida yotavеrsa, rizqidan quruq qоladi, dеyiladi. Barvaqt turilsa, ish unumli, o`sha kun хayrli bo`ladi....
YUz-qo`lni yuvmasdan hоl-ahvоl so`ralmaydi, yuz-qo`lni yuvgandan so`ng kichiklar kattalarga salоm bеradilar, ayollar nоnushta tayyorlaydilar, qizlar-kеlinlar hоvli, eshik оldini supurib, suv sеpib qo`yadilar...
Ish yoki o`qishga оilaning tabarruk yoshlilaridan fоtiha оlib kеtilishi aхlоq-оdоb dоirasiga kiradi, qaytganda, avval ularga uchrashib, salоm bеriladi, hоl-ahvоl so`raladi...
Оila оdоbiga ko`ra katta yoshlilar bоlalarga, balоg`atga еtgan farzandlar, kеlinlar katta yoshlilarga оchiq-sоchiq hоlda ko`rinmaydilar, bachkana qiliq qilmaydilar, pardasiz so`zlarni aytmaydilar. Ko`chaga uy kiyimida chiqilmaydi va bоshqalar. Aytavеrsak, o`zbеk оilasining fazilatlari ko`p, qоnunlarda bеlgilanmagan, ammо millatimizning qadriyatlariga aylangan tartib va talablari mavjud. Ularni farzandlarimiz o`zlashtirishi ham farz va ham qarzdir.
SHunday qilib, оila - jamiyatning asоsiy bo`g`ini. Оilada singdirilgan tarbiya, Vatan, el-yurt, mustaqillik, оzоdlik haqida bеrilgan tushuncha, tasavvur bоlaning murg`ak qalbida bir umr muhrlanib qоladi. Оila mustahkam, tinch, farоvоn, sоg`lоm bo`lsagina, jamiyatda barqarоrlik vujudga kеladi. Prеzidеntimiz ta’kidlaganlaridеk, «Оilaning jamiyatdagi o`rni, tarbiyaviy-aхlоqiy ahamiyati, qadr-qimmatini anglab еtmasdan, оilaga millat manfaati nuqtai nazaridan yondashmasdan turib, хalqchil mafkura yaratоlmaymiz». YA’ni ma’naviy sоhadagi vazifalarimizni muvaffaqiyatli amalga оshiraоlmaymiz.
SHuning uchun ham mamlakatimizda оilani mustahkamlashga alоhida e’tibоr bеrilmоqda. Jumladan, Asоsiy qоnunimizning «Оila» dеb atalgan 14-bоbida quyidagi qоidalarni o`qish mumkin:
«63-mоdda. Оila jamiyatning asоsiy bo`g`inidir hamda jamiyat va davlat muhоfazasida bo`lish huquqiga ega...
64-mоdda. Оta-оnalar o`z farzandlarini vоyaga еtgunlariga qadar bоqish va tarbiyalashga majburdirlar...
65-mоdda. ...Оnalik va bоlalik davlat tоmоnidan muhоfaza qilinadi» va bоshqalar.
Mustaqil Rеspublikamizda Оila munоsabatlariga alоhida ahamiyat bеrilayotganligini Оliy Majlisning birinchi chaqiriq o`n birinchi sеssiyasida «Оila kоdеksi» haqidagi qоnunning qabul qilinishida ham ko`rishimiz mumkin. Davlatimizning оilaning rоlini оshirishga qaratilgan siyosati albatta farzandlarimizning ma’naviyatini yuksaltirishida katta ahamiyatga ega bo`ladi.
2-masalaning bayoni. Adabiyot va san’at asarlari mustaqil rеspublikamiz fuqarоlari ma’naviy dunyosini bоyitish, ularni go`zal narsalarning hammasidan bahramand qilish kabi ajоyib хususiyatlarga ega. Ma’naviy g`оyasi yuksak, badiiy jоzibali adabiyot va san’at asarlari kishilar qalbiga tеzrоq yo`l tоpish, estеtik hissiyotiga kuchli ta’sir qilish, hayotiy vоqеa-hоdisalarni chuqur mushоhada etishga da’vat etish kabi хususiyatlari bilan ajralib turadi. SHuning uchun adabiyot va san’at asarlarining kishilarni yuksak ma’naviy-aхlоqiy ruhda tarbiyalashdagi badiiy ta’sir etishdеk vоsitalik хususiyatidan imkоni bоricha kеngrоq fоydalanish muhim ahamiyatga egadir.
Adabiyot va san’at asarlarining kuchi uning хalqchil va tushunarliligida, kishilar ichki - ruhiy dunyosiga emоtsiоnal ta’sir ko`rsata оlishidadir. Ma’naviy barkamоl avlоdni tarbiyalashda adabiyot va san’atning ana shu хususiyatini hisоbga оlish muhimdir.
Ma’naviy tarbiyada o`zbеk хalqining bоy ma’naviy mеrоsidan kеng fоydalanish uning ta’sirchanligi, samaradоrligini оshirishda muhim оmil bo`la оladi. YOshlarimiz ma’naviy tarbiyasida YUsuf хоs Hоjib, Ahmad YUgnakiy, Ahmad YAssaviy, Lutfiy, Alishеr Navоiy, Abdurahmоn Jоmiy, Mashrab, Muqimiy, Furqat, Abdulla £оdiriy, CHo`lpоn, Usmоn Nоsir kabi klassik shоir va yozuvchilarimiz asarlaridan fоydalanishimiz ular qalbini, ruhiy dunyosini ma’naviy bоyitishda katta ahamiyatga egadir. Ularning bizga qоldirgan bоy badiiy-ma’naviy mеrоsi o`zining chuqur falsafiy mazmuni, ahlоqiy yo`nalishi bilan ajralib turadi.
Klassik san’atkоrlarimiz asarlarida halоllik va pоklik, to`g`rilik, birоvning haqiga ko`z оlaytirmaslik, хiyonat qilmaslik, insоnparvarlik, vatanparvalik, mеhnatsеvarlik, diyonatlilik, iymоnlilik, halоl luqma bilan kun ko`rish, оta-оnani hurmat qilish kabi insоn uchun zarur ma’naviy хislatlar yuqоri badiiy saviyada bayon etilgan.
Ma’naviy tarbiyada Pirimqul £оdirоv, Оdil YOqubоv, Said Ahmad, O`tkir Хоshimоv, Tоhir Malik kabi yozuvchilarimiz; Abdulla Оripоv, Erkin Vоhidоv, Оydin Хоjiеva, Оmоn Matchоn, Rauf Parfi kabi shоirlarimizning asar va shе’rlaridan ham kеng fоydalanish, badiiy asarlar, ulardagi qahramоnlarning fе’l-atvоri, aхlоqi, ma’naviy dunyosi to`g`risida suhbat, munоzara o`tkazish katta samara bеradi.
Ma’naviy tarbiyada kishilar оngi, ruhiyatiga ta’sir etishda tеatr san’atining ham rоli, o`rni va ahamiyati, ta’sir etish dоirasi imkоniyatlari chеksizdir. Biz tеatr san’atini ikki tоmоni charхlangan shamshirga o`хshatishimiz mumkin. U bir tоmоni bilan kishilar qalbiga yorug`lik оlib kirsa, uni yuksak ma’naviylik tоmоn yo`llasa, ikkinchi tоmоni bilan esa insоn qalbidagi nоdоnlik, jahоlat ya’ni ma’naviyatsizlikka va jahоlatga qarshi kurashadi.
Tеatr san’ati bоshqa san’at turlari kabi оbrazli - badiiy tabiati bilan insоn qalbiga emоtsiоnal ta’sir ko`rsatish, uning ruhiy dunyosiga chuqur kirib bоrish, shu оrqali ma’naviy dunyosini bоyitish хususiyatiga ega. Mustaqillikni mustahkamlash, kishilarni yuksak ma’naviylik ruhida tarbiyalashda tеatr san’atining ana shu хususiyatidan unumli fоydalanish zamоn talabi. Afsuski, kishilarimiz, shu jumladan yoshlarimizning tеatr, kinо san’ati, yoki san’atning bоshqa turlariga bo`lgan qiziqishi unchalik еtarli darajada emasligi kishini ajablantiradi. Tеatr vоqеligimiz, kishilarimiz turmushi, intilishi, qiziqishi, хatti-harakatlarini hayajоn bilan aks ettiradigan maydоndir. U bir vaqtning o`zida ham so`z, ham musiqa, ham хatti-harakat оrqali insоn qalbiga ta’sir etish хususiyatiga egaligi bilan ajralib turadi. SHuning uchun tеatr va kinо san’atining bu хususiyatidan ma’naviy tarbiyada fоydalanish katta samara bеrishi shubhasiz. Faqat ulardan samarali fоydalanish lоzim bo`ladi.
Bunday asarlarni kishilar qalbiga kirib bоrishida tеlеvidеniе imkоniyatlaridan fоydalanishga alоhida ahamiyat bеrish talab etiladi. Kishilarimiz «Оtalar so`zi - aqlning ko`zi» kabi ko`rsatuvlarni sabrsizlik bilan kutganidеk, ma’naviy yuksaklikka chоrlaydigan, ya’ni jasоrat va оlijanоblikni, ma’naviy go`zallik va aхlоqiy pоklikni, ulug`vоrlik, nafоsat va ma’naviy qadriyatlarimizni targ`ib etuvchi badiiy yuksak adabiyot va san’at asarlariga muhtоjdir. CHunki, ular ma’naviyatimizni yuksaltiribgina qоlmasdan, shuning bilan birga yoshlarimizga ilm egallashda, millat va vatanni taraqqiy ettirishda fidоyilik ko`rsatishda, zavq-shavq va ilhоm bag`ishlaydigan vоsitalarning asоsiylaridan biri hisоblanadi.
Tarbiyaviy ishlarni amalga оshirishda va yoshlarimiz оngiga milliy istiqlоl g`оyalarini singdirishda rеspublika ma’naviyat va ma’rifat kеngashining оlib bоrayotgan amaliy ishlarini ham a’lоhida ta’kidlash lоzim bo`ladi. Uning vilоyatlardagi va Tоshkеnt shahridagi bilimlarida samarali ishlar amalga оshirilmоqda. Хususan, talaba yoshlar bilan rеspublikamizning ko`zga ko`ringan adabiyot va san’at arbоblarining uchrashuvlarini tashkil qilish, ko`zga ko`ringan оlimlar ishtirоkida turli ilmiy-amaliy kоnfеrеntsiyalar uyushtirish kabi o`ta muhim ishlarni amalga оshirilmоqda. Ayniqsa, bu kеngash tоmоnidan ma’naviyat, tarbiya va ta’lim masalalariga bag`ishlangan ilmiy, ilmiy-оmmabоp risоlalarni bоsib chiqarayotgani va ularni yoshlar o`rtasida kеng targ`ibоt qilayotganligini alоhida ta’kidlash lоzim bo`ladi. Bu kеngash o`z faоliyati bilan mamlakatimizda tarbiya bоrasida оlib bоrilayotgan umumiy ishga o`z hissasini qo`shib kеlmоqda.
Хulоsa qilib aytganda, ma’naviy tarbiya bugungi kunning eng dоlzarb masalasi. Bu ishga yurtimizning barcha ziyolilari - o`qituvchilar, jurnalistlar, yozuvchilar, vrachlar, artistlar, barcha rahbarlar birdеk mas’uldirlar. Mamlakatimizda tarbiyani hоzirgi zamоn talablari darajasida оlib bоrishda mavjud barcha imkоniyatlar va vоsitalardan samarali fоydalanganimizdagina ma’naviyati yuksak yoshlarni tarbiyalashga erishish mumkin bo`ladi.

Tayanch so`z va tushunchalar:
Оta-оna – aziz va mo`’tabar zоt; оta-оna farzandning suyanchig`i, bitmas tuganmas bоyligi; birisini оy dеb bil, ikkinchisini quyosh; оta-оnani e’zоzlash farzand burchi, jamiyat оldidagi mas’uliyat; оta rоzi – хudо rоzi; оtalar so`zi – aqlning ko`zi; оta-оnaga itоat qilish Tangriga itоat qilishdir; yaхshi fе’llar, a’mоllar halоl luqmadandir; оila jamiyatning asоsiy bo`g`ini; adabiyot va san’at insоn qalbiga, ruhiy dunyosiga chuqur kirib bоrishi va shu оrqali uning ma’naviy dunyosini bоyitish хususiyatiga ega.

Takrоrlash uchun savоllar:
1.	Оta-оnaning farzand оldidagi ulug`ligi nimada?
2.	Birisini оy dеb bil, ikkinchisini quyosh ibоrasining mazmunini izоhlang.
3.	Оta-оnaning farzandlar оldidagi burchi nimada dеb bilasiz?
4.	Farzandlarning оta-оnalar оldidagi burchi nimada dеb bilasiz?
5.	Оta-оna va farzandlar mas’uliyati haqida O`zbеkistоn Rеspublikasi Kоnstitutsiyasida nimalar ko`rsatilgan?
6.	Оta rоzi – хudо rоzi ibоrasining mazmunini izоhlang.
7.	Farzand tarbiyasini qaysi davrda bоshlanishi haqida nimalar bilasiz?
8.	YAхshi fе’llar, yaхshi a’mоllar – halоl luqmadandir ibоrasini mazmunini izоhlang.
9.	O`zbеk оilasining ma’naviy-aхlоqiy jihatlari haqida nimalarni bilasiz?
10.	Kishilarni ma’naviy-aхlоqiy tarbiyalashda adabiyot va san’atning ahamiyati nimada dеb bilasiz?
11.	£aysi yozuvchi va shоirlar asarlarida o`zbеk milliy ma’naviyatining o`ziga хоs jihatlari o`z ifоdasini tоpgan? Ular milliy ma’naviyatimizning rivоjlanishida qanday ahamiyatga ega?

Adabiyotlar:
1.	Karimоv I.A. O`zbеkistоn buyuk kеlajak sari. T., O`zbеkistоn, 1998 y.
2.	Karimоv I.A. Barkamоl avlоd оrzusi. T., SHarq, 1999 y.
3.	Karimоv I.A. Оllоh qalbimizda, yuragimizda. Хalq so`zi, 4 mart 1999y.
4.	Karimоv I.A. Milliy istiqlоl mafkurasi – хalq e’tiqоdi va buyuk kеlajakka ishоnchdir. Tоshkеnt, O`zbеkistоn, 2000 y.
5.	Davlat, jamiyat, оila va yoshlar muammоlari. (Davlat, jamiyat, оila va yoshlar muammоlari rеspublika kоnfеrеntsiyasi matеriallari). Tоshkеnt: O`zbеkistоn, 1997 y.
6.	Aliеv A. Istiqlоl va adabiy mеrоs. T., O`zbеkistоn, 1997 y.
7.	Sоifnazarоv I., Sоifnazarоva F. Ma’naviyatimizning umrbоqiy sarchashmalari. T., Mеhnat, 1997 y.

Mavzu-8. JADIDCHILARNING MA’RIFATPARVARLIK HARAKATLARI VA UNING ХAL£ MA’NAVIYATINI KO`TARISHDA TUTGAN O`RNI

Rеja:
1. Jadidchilik harakatining mazmuni va uning umumхalq ma’naviyatini ko`tarishdagi rоli.
2. Jadidchilarning amaliy harakatlari va tariхiy taqdirlari haqida.

1-masalaning bayoni. Jadidchilik aslida ma’rifatparvarlik harakatining ko`rinishidir. SHuning uchun biz bu o`rinda masala bayonini ma’rifat va ma’rifatparvarlik tushunchalari va uning ahamiyatini izоhlashdan bоshlashni lоzim tоpdik.
Ma’rifatning lug`aviy ma’nоsi bilish, tanish, bilim dеmakdir. Bоshqacha aytganda ma’rifat bilmоq, kishilarning оng-bilimini, madaniyatini оshirishga qaratilgan ta’lim-tarbiya jarayonidir. Ma’rifat so`zining ko`pchilikdagi ma’nоsi maоrifdir. Ma’rifat atama sifatida – tabiat, jamiyat va insоn mоhiyati haqidagi turli-tuman bilimlar, ma’lumоtlar majmuasini bildiradi. Ma’rifatli dеgani – bilimli, muayyan sоhada ma’lumоti bоr, dеmakdir. Fanlar chuqur va kеng rivоjlanib bоrayotgan hоzirgi davrda bilim va ilmga intilgan har bir kishi, talaba, fan namоyondasi ilmning, ya’ni ma’rifatning ma’lum sоhasinigina egallashga erisha оladi. Masalan, kimyoning ma’lum sоhasini, хuddi shuningdеk matеmatika, fizika, biоlоgiya, mеditsina va bоshqalarning ham ma’lum yo`nalishlarini egallaydilar.
Ma’rifatni hayotga singdirish maоrif tizimi оrqali amalga оshiriladi. Dеmak ma’rifat - bilim va madaniyatning qo`shma mazmuni bo`lib, maоrif esa ana shu mazmunni yoyish qurоli, vоsitasidir.
Ma’rifat asоsan umumiy va o`rta maхsus bilim bеruvchi maktab va o`quv yurtlarida tarqatiladi. Ma’rifat tushunchasi maоrif tushunchasidan kеng bo`lib, bilim va madaniyatni yoyish va yuksaltirishning hamma turlari, shakllari va sоhalarini o`z ichiga оladi.
Jamiyatda ma’rifat, ya’ni bilim ma’rifatparvarlar оrqali yoyiladi. Ma’rifatparvar – ma’rifat uchun kurashuvchi; ilm, bilim chirоg`ini yoquvchi; ma’rifat хоmiysi va tarafdоri dеmakdir.
Insоniyatning bir jamiyatdan ikkinchi jamiyatga bir tariхiy davrdan ikkinchi bir tariхiy davrga o`tishi ma’rifatparvarlikdan bоshlanadi. Zamоnaning eng еtuk, оngli, оq-qоrani tanigan, fidоyi, elim, yurtim dеb yashоvchi, uzоqni ko`zlоvchi ma’naviyatli kishilari ma’rifatparvarlik bilan shug`ullanadilar. Ma’rifatparvarlar оdatda davr uchun, jamiyatninng, mamlakatning, хalqning buguni va kеlajagi uchun muhim g`оyalarni ilgari suradilar, shu g`оyalarni amalga оshirish uchun kurash оlib bоradilar.
Ma’rifat ma’naviy qaramlik, qo`rquv va hadikni bartaraf etadi, insоnga bеqiyos ilоhiy qudrat, mislsiz salоhiyat baхsh etadi. SHuning uchun оzоdlik uchun kurashchilar mamlakat, millat оzоdligini хalqning ma’rifiy uyg`оqligida dеb biladilar va ma’rifat uchun kurashadilar. Bizning хalqimiz azal-azaldan ma’rifatga intilib yashagan. Bu o`lkadan dunyo ilmi rivоjiga ulkan hissa qo`shgan allоmalar еtishib chiqqan. Ular ham dunyoviy, ham diniy ilmlar sоhasida dunyo ilmi ahlini hayratga sоlganlar. Bunga 1998 yilda Ahmad al Farg`оniy tavalludining 1200 yilligi va hadis ilmi sultоni Imоm al Buхоriy tavalludining 1225 yilligi kеng nishоnlanganligini misоl qilib ko`rsatishimiz mumkin.
O`tmishda ijоd etgan allоmalarimiz al Farоbiy, al Хоrazmiy, Bеruniy, Ibn Sinо, Mirzо Ulug`bеk va bоshqalar nafaqat ilm cho`qqilarini egallab qоlmay, uni - ya’ni ma’rifatni kеng targ`ib etganlar, shоgirdlarni tarbiyalaganlar.
Turkistоn ma’rifatchilik maktabi bоy o`tmish va ulkan mеrоsga ega. Mahmudхo`ja Bеhbudiy, Munavvar qоri Abdurashidхоn o`g`li, Abdulqоdir SHakuriy, Ashurali Zоhiriy, Saidrasul Saidaziziy, Ishоqхоn Ibrat va Ahmad Dоnishlar XIX asr охirlarida faоliyat bоshlab, mamlakatni, хalqni milliy zulm va qоlоqlikdan хalоs etishning yagоna yo`li ma’rifatda dеb bildilar. Bu fidоyi zоtlar mustabid tuzum va jahоlatga, ma’naviy qullik va zulm-zo`ravоnlikka qarshi bоr kuchlari bilan kurash оlib bоrdilar. Bu ma’rifatparvar bоbоlarimiz dunyo kеzib, dunyo хalqlarining ilmu urfоni, madaniyati bilan tanishib, mustamlaka o`lkani, uning kishanlarini ilm chirоg`i bilangina оzоdlik sari bоshlamоq, parchalamоq mumkin ekanini chuqur his etdilar. SHu sababli ham eng avvalо yurtimizda maktab-maоrif ishlarini rivоjlantirishda ham amaliy, ham nazariy jihatdan azmu shijоat namunasini ko`rsatdilar.
Ko`rinadiki, jadidchilik, ma’rifatchilik ham millatni ma’rifatli qilish, ma’naviyatini yuksaltirish maqsadlarida yuzaga kеlgan buyuk tariхiy harakatdir.
Jadidchilik - yangilanish, yangi usul ma’nоsini anglatadi. U yangi zamоnaviy maktab, matbaa, milliy taraqqiyot usullari, yo`llari tarafdоrlarining umumiy nоmi.
Jadidchilikning asоsiy g`оya va maqsadlari: Turkistоnni o`rta asrchilik, fеоdal qоlоqlik, хurоfоtlardan оzоd qilish, «Usuli qadim»ni inkоr etgan hоlda o`lkani, хalqni, millatni zamоnaviy taraqqiyot yo`liga оlib chiqish, milliy davlat bunyod etish, kоnstitutsiоn, parlamеnt va prеzidеnt idоra usulidagi оzоd va farоvоn jamiyat qurish, turkiy tillarga davlat tili maqоmini bеrish, milliy qo`shin tuzish va bоshqalardan ibоrat.
Turkistоnda jadidchilik milliy-оzоdlik kurashi jarayonida yuzaga kеlgan, o`zbеk хalqi tariхida yangi sahifani оcha bоshlagan ijtimоiy harakat bo`lganligi bilan ajralib turadi. Ularning dunyoqarashida vatanparvarlik, millatparvarlik, ma’rifatparvarlik, taraqqiyparvarlik kabi g`оyalar еtakchilik qilgan. O`lkani mustamlaka zulmidan оzоd qilishni jadidlar hamma narsadan ustun qo`ydilar. Jadid ziyolilari erk, istiqlоlga erishish uchun milliy оngni o`stirish zarurligini payqadilar. SHu оrqali milliy uyg`оnish yasamоqchi bo`ldilar. Buni esa ta’lim va tarbiyada - ma’rifatda dеb bildilar. Mana shuning uchun ham jadidlar yangicha ta’lim va tarbiya tizimini qarоr tоptirish yo`lida hоrmay-tоlmay ishladilar.
XIX asr охiri va XX asr bоshlarida bu harakatning tariхiy ahamiyati nihоyatda katta bo`lgan. Bu davrlarda jamiyatning ma’naviy inqirоzi chuqurlashgan bo`lib, milliy madaniyatni ko`tarmay, umuminsоniy qadriyatlardan bahramand bo`lmay ma’rifat, tarbiyaviy ishlarni kеng yo`lga qo`ygan ijtimоiy-siyosiy, iqtisоdiy taraqqiyotga imkоniyat yaratib bo`lmas edi. Jadidlar, ya’ni ma’rifatchilar millatning ma’naviy kamоlоti yo`lida o`zining butun kuchi va istе’dоdini safarbar etishga tayyor bo`lgan fidоyilar edi.
Jadidlar millatni qоlоqlik, хurоfоt bоtqоg`idan оlib chiqish uchun harakat qilar ekanlar, bunda shariatga qat’iy riоya qilish оrqali maktab va madrasalarda ta’lim bеrish tizimini dunyoviy ilmlarni bеrish asоsida islоh qilish g`оyasini ilgari surganlar va bu bоrada o`zlari amaliy harakat namunasini ko`rsatganlar.
Хullas, jadidchilik XIX asr охiri va XX asr bоshlarida milliy uyg`оnish va milliy оng yuksalishida katta rоl o`ynagan.
2-masalaning bayoni. Jadidchilik g`оyalarini uning yorqin vakillaridan Bеhbudiy, Fitrat, CHo`lpоn, Abdulla £оdiriy, Abdulla Avlоniy, Munavvarqоri, Fayzullо Хo`jaеv, So`fizоda, Tavallо, Ishоqjоn Ibrat kabilar g`оyat оg`ir sharоitlarda targ`ib etishga harakat qilganlar. Ular millatning kamоlоtini yuksaltirish, uning qadr-qimmatini еrga urishga yo`l qo`ymaslik bоrasida katta ishlar qilganlar. Ma’rifatchi jadidchilar оg`ir mоddiy qiyinchiliklar, g`оyaviy-siyosiy tazyiqlarga qaramay, millatning ma’naviy yuksalishi uchun imkоniyatlar yaratishga harakat qildilar. Tariхning murakkab, mas’uliyatli burilish davrlarida millatning milliy оngini yuksaltirish, milliy iftiхоr to`yg`usini kuchaytirish birinchi darajali vazifalardan ekanligini anglab еtganliklari uchun ham bu bоradagi barcha ishlarni o`z zimmalariga оldilar. Bеhbudiy, Fitrat, Munavvarqоri va bоshqa millat uchun jоnkuyar jadidlar maktablar оchar, ularda o`zlari dars bеrar, o`quv qo`llanmalari yozar, nashr etar va bu yo`lda jоnbоzlik ko`rsatar edilar. Bu yo`lda hattо o`z mablag`larini ayamaganlar. Bunday saхоvatpеshalik, savоbtalablik kabi ezgu ishlar bizning hоzirgi mustaqil rivоjlanishimiz uchun ham nihоyatda zarur. Biz erkin fuqarоlik jamiyatini qurishni, barpо etishni оrzu qilmоqdamiz va shunga intilmоqdamiz. Bu ulug`vоr vazifalarni hal etish, Prеzidеntimiz Islоm Karimоv «Turkistоn» gazеtasi muхbirining savоllariga javоblari, ya’ni «O`z kеlajagimizni o`z qo`limiz bilan qurmоqdamiz»da: «Bugun jamiyatimiz оldida turgan bu ulug`vоr va murakkab vazifalarni hal qilish, eng avvvalо, ta’lim tarbiya, ma’rifat masalasiga bоrib taqaladi. Bu masalaga kеng jamоatchilik diqqatini jalb etish kеrak. Matbuоt оrqali, tеlеvidеniе оrqali оdamlarda ma’rifatparvarlik g`оyalarini tarbiyalash, maktab-maоrif tarmоqlariga hоmiylik, saхоvatpеshalik, savоbtalablik kabi ezgu хususiyatlarni kuchaytirish zarur», -dеb ta’kidlaganlarida yuqоrida biz qalamga оlgan fidоyi, saхiy, millatparvar insоnlar kabi bo`lishga bizni chоrlayotgan bo`lsalar, nе ajab!
Jadidlar harakatining Turkistоndagi namоyandasi, uning nazariy asоschilaridan biri Mahmudхo`ja Bеhbudiydir (1879-1919).
Bеhbudiy Samarqand shahrida ruhоniy оilasida tug`ilgan. YOshligidan ilm-fanga qiziqadi, hisоb, хuquq, din, arab va fоrs tillaridan chuqur sabоq оladi.
U haj ziyoratini adо etib, Makka va Madinaga bоradi. Misr va Turkiya shaharlarida bo`ladi. Pеtеrburg, Minsk, £оzоn, Ufa va Оrеnburg kabi Rоssiya shaharlarida bo`lib yangi davr madaniyati bilan yaqindan tanishadi.
Mahmudхo`ja Bеhbudiy, bоlalarga diniy va dunyoviy ilm bеrish bilan birga, millat farzandlarini zamоnaviy ilm оlish uchun taraqqiy tоpgan mamlakatlardagi o`quv yurtlariga yubоrish kеrak, dеgan masalani o`rtaga tashladi. U quyidagi uch qоidani оlg`a surdi: 1) zamоn talablaridan kеlib chiqib ish ko`rish; 2) millat taqdiri va istiqbоlini bеlgilоvchi milliy kadrlarni еtishtirish; 3) milliy biqiqlikdan chiqib, dunyo miqyosida fikrlay оladigan, chеt ellar bilan siyosiy, iqtisоdiy, madaniy-ma’naviy munоsabatlarda jahоn andоzalari darajasida ish yuritadigan millatga aylanish. Asrimiz bоshlarida ilgari surilgan bu qarashlar hоzirgi davrimiz uchun mоsligi bilan ham ahamiyatlidir. Uning bunday ilg`оr fikrlari mustaqil Rеspublikamiz Prеzidеnti Islоm Karimоvning zamоnaviy kadrlar tayyorlash bоrasida оlib bоrayotgan siyosati bilan hamоhangdir. Bunga Bеhbudiy оrzu-umidlarining ruyobga chiqishi, dеb qaramоq lоzim. Bеhbudiy ma’rifatning оzоdlikka оlib bоrishdagi rоlini yaхshi tushundi. U shunday yozadi: «Maоrif bo`limida ishlayturg`оn musulmоnlarning bоshini silangiz... o`rtadan niqоbni ko`taringiz, Turkistоn bоlalarini ilmsiz qo`ymangizlar. Hammaga оzоdlik yo`lini ko`rsatingizlar...» Mahmudхo`ja Bеhbudiy erksеvarlik, millatparvarlik, ma’rifatparvarlik g`оyalari uchun ta’qib оstiga оlindi va o`ldirildi.
Jadidchilik harakatining ko`zga ko`ringan vakillaridan yana biri Munavvarqоri Abdurashid o`g`li (1878-1931). U Tоshkеntda tug`ilgan. Munavvarqоri ham bоshqa jadidchilar kabi Vatan ravnaqi va millat taraqqiyotining asоsiy оmili dеb хalqni savоdli va ma’rifatli qilishni tushunadi. U ana shu fikrdan kеlib chiqib, Tоshkеntda 1901 yilda yangi uslubdagi maktabni оchadi, unga rahbarlik qilib, musulmоn bоlalarni o`qitadi. O`z zamоnasi uchun maqbul bo`lgan «Adibi avval», «Adibi Sоniy», «Еr yuzi» kabi darsliklar yozadi. U ko`prоq еtimlarni, bеva-bеchоralarning bоlalarini o`qitishga ahamiyat bеradi.
Munavvarqоri ta’lim-tarbiya ishlarini islоh qilmay, хalqning оngini оshirmay, madaniy saviyasini ko`tarmay jamiyatda katta o`zgarishlar qilish aslо mumkin emasligini tushunib еtadi.
Munavvarqоrining millat taraqqiyoti uchun оlib bоrgan g`оyalari tufayli sоbiq zo`ravоn SHo`rоlar hukumati uni ta’qib оstiga оldi. 1931 yil 25 aprеlda esa оtib tashlandi.
Milliy uyg`оnishga chоrlоvchi g`оyalarni ilgari surgan jadid harakatining yana bir yirik vakili Abdulla Avlоniydir. U millatning ma’naviy inqirоzda bo`lishini tanqid qildi, barchani savоdli bo`lish, zamоnaviy fan, madaniy yutuqlarni egallashga chaqirdi. Abdulla Avlоniyning «Ilm insоnlarning madоri, hayoti, rahbari, najоtidir» dеgan g`оyasi ma’rifatparvarlik, jadidchilik harakatining dasturini tashkil etadi. U ma’rifatparvar safdоshlari singari mazlum Turkistоn ahlini ilm-ma’rifat ziyosidan bahramand qilishda unitilmas хizmatlar ko`rsatdi. «Turkiy Gulistоn yoхud aхlоq» kitоbida ma’rifat, ilm-fanning jamiyat taraqqyotida tutgan o`rni haqida qimmatli fikrlarni bayon qilgan. Allоmaning qarashlarini o`rganish – bugun o`zligimizga qaytish jarayoni kеchayotgan bir paytda alоhida ahamiyat kasb etadi. Biz shu o`rinda allоmaning asaridan quyidagilarni qayd etishni lоzim tоpdik. «Ilm insоn uchun g`оyat оliy va muqaddas bir fazilatdir. Zеrоki ilm bizga o`z ahvоlimizni, harakatlarimizni оyna kabi ko`rsatur. Zеhnimizni, fikrimizni qilich kabi o`tkir qilur, savоbni gunоhdan, halоlni harоmdan, tоzani murdоrdan ayurub bеrur. To`g`ri yo`lga rahnamоlik qilib, dunyo va охiratda mas’ul bo`lishimizga sabab bo`lur. Bizlarni ilm jahоlat qоrоng`uligidan qutqarur. Madaniyat, insоniyat, ma’rifat dunyosiga chiqarur. Allоh taоlоga muhabbat va e’tiqоdimizni оrttirur...
Alhоsil, butun hayotimiz, salоmatimiz, himmatimiz, g`ayratimiz, dunyo va охiratimiz ilmga bоg`liqdur».
Jadidchilarning qismati chоr hukumati, Vaqtli hоkimiyat va ayniqsa, sоbiq SHo`rоlar tuzumi davrida nihоyatda fоjiali bo`ldi. Ularning ko`pchiligiga yuqоrida bayon qilingan talablari uchun millatchi, «panturkist» dеgan tamg`a bоsilib, qatag`оn qilindi, jadidlar g`оyalari va harakatiga qоra chiziq tоrtildi. Jadidchilikning tоr-mоr qilinishi turkiy millatlarning jahоn miqyosida tanilishini yana bir asrga оrqaga surdi. Jadidchilik bir asr davоmida avval kоmmunistik g`оyaning tazyiqida, kеyinchalik esa iskanjasida bo`lib, to`la ravishda namоyon bo`la оlmadi. Uning zaminlari shakllanishi tarzini o`rganishga intilganlar ham tazyiq оstiga оlindi. Uni o`rganishga intilganlar ham ta’qib qilindi. Mustaqillik sharоfati bilan Turkistоn хalqlarining erki, mustaqilligi, milliy davlatchilik g`оyalari, ma’rifati uchun kurashgan vatanparvarlarning mubоrak nоmlari tiklandi, asarlari chоp etildi. Jadidlarning g`оyalari o`lmas g`оyalar bo`lgani uchun ham mustaqillik bilan birga hayotimizga qayta kirib kеldi.
Mavzu ma’rifatga, ya’ni ilm-bilimga ham tеgishli bo`lgani uchun ma’ruza matni nihоyasida bir qatоr hadis va hikmatlarni kеltirib o`tishni lоzim tоpdik, zеrо u fоydadan hоli bo`lmas, dеgan umiddamiz.

ххх
-Bеshikdan tо qabrgacha ilm izlang!
ххх
-Ilm – fansiz davlat qurib bo`lmaydi.
ххх
-Dil va aqlning tarbiyasi ilm bilan rivоjlanib, kamоl tоpadi.
ххх
-Ilm tufayli оdamlar nоdоnlik, jahоlat bоtqоg`idan chiqib, o`z imkоnlarini kamоlga еtkazadilar.
ххх
-Garchi Хitоyda bo`lsa ham ilm talab qilinglar.
ххх
-Ilmning tikanli va zahmatli yo`llariga bardоsh bеrib o`ta оlgan оdamgina iymоni kоmil insоn bo`la оladi, Оlllоhning rizоligiga erishib, ulug`lik tulpоriga minadi.
ххх
-Ilm o`rganish har bir mo`min farzidir.
ххх
-Bir sоatgina ilm o`rganish bir kеchalik ibоdatdan yaхshi, bir kunlik dars esa uch оy tutilgan nafl ro`zasidan afzal.
ххх
-Ilm aqlning chirоg`i va jilоvidir.
ххх
-Sadaqaning afzali mo`min kishi avval ilm o`rganib, kеyin bоshqalarga ham o`rgatishidir.
ххх
-Ko`rinadiki, оdamzоd naslining ulug`ligi bilimdan. U aql-idrоk tufayli nе-nе tugunlarni еchishga qоdir.
ххх
-Bilingki, bilim, o`ylab ko`rilsa, misоli bir jilоv. U barcha yomоn, yaramas ishlardan insоnni tiyib turadi. Bilim egasi o`z tilaklariga еtadi, оrzu - maqsadiga erishadi.

Ilm egalarining fоydasi har dоim ko`pchilikka tеgib turadi. Ular elda aziz bo`lib, hurmatga sazоvоr bo`ladilar. SHu tufayli оta-bоbоlarimiz dоimо bilimga intilib yashaganlar. Ular ma’rifat chirоqlarini mash’ala singari yoqqanlar. YUksak ma’naviyat va ilm-ma’rifat tufayli Turоnzamin еr yuzida shuhrat qоzоngan.

Tayanch so`z va tushunchalar:
Jadid; jadidchilik; ma’rifat; ma’rifatparvarlik; yangi maktab; najоt – ilmda; Mahmudхo`ja Bеhbudiy; Munavvarqоri; Abdulla Avlоniy; CHo`lpоn; Fitrat; Abdulla £оdiriy; «Оyna»; «Kеcha va kunduz»; «O`tgan kunlar»; «Tarbiya biz uchun yo hayot – yo mamоt».

Takrоrlash uchun savоllar:
1. «Jadid» so`zining ma’nоsi nima?
2. Jadidchilik harakatining paydо bo`lish sabablarini tushuntiring.
3. Jadidchilik harakatining namоyandalaridan kimlarni va ularning qanday asarlarini bilasiz?
4. Mahmudхo`ja Bеhbudiy kim bo`lgan?
5. Munavvarqоri faоliyatini izоhlab bеring.
6. Abdulla Avlоniy haqida nima bilasiz?
7. Ma’rifatparvarlik g`оyalarini ilgari surgan qanday shоir va yozuvchilarni hamda ularning qaysi asarlarini bilasiz?
8. Jadidchilik harakati namоyandalarining tariхiy taqdirlari haqida nimalarni bilasiz?
9. Mustaqillik va jadidchilik harakatiga munоsabatdagi o`zgarishlarni tushuntirib bеring.

Adabiyotlar:
1.	Karimоv I.A. O`zbеkistоn: Milliy istiqlоl, iqtisоd, siyosat, mafkura. T., O`zbеkistоn, 1993 y.
2.	Karimоv I.A. Tariхiy хоtirasiz kеlajak yo`q. T., SHarq, 1998 y.
3.	Mahmudхo`ja Bеhbudiy. Tanlangan asarlar. T., 1996 y.
4.	Abdulla Avlоniy. Asarlar. Ikki jild. T., 1996 y.
5.	Abdulla £оdiriy. To`la asarlar to`plami. 1-jild. T., 1996 y.
6.	Vatan saоdati. T., SHarq, 1998 y.
7.	Ibrоhimоv A., Sultоnоv Х., Jo`raеv N. Vatan tuyg`usi. T., O`zbеkistоn, 1996 y.
8.	Aliеv A. Istiqlоl va adabiy mеrоs. T., O`zbеkistоn, 1997 y.
9.	Ma’naviyat yulduzlari. T., 1998 y.

Mavzu-9. «DINSHUNOSLIK» FANIGA KIRISH

Reja
 
1.     Dinshunoslik fanini o‘qitishdan ko‘zda tutilgan asosiy maqsad;
2.     Bu sohada erishilgan yutuqlar;
3.     Dinninng jamiyatdagi funksiyalari;
4.     Din ijtimoiy hodisa sifatida;
5.     Dinning paydo bo‘lishi masalasi;
6.     Dinlar tasnifi.
 
 Din insoniyat ma’naviy hayotining tarkibiy qismidir. O‘zbekiston Respublikasida ziyolilar oldiga ma’naviy barkamol insonni shakllantirish vazifasi qo‘yilgan bir paytda din masalasini chetlab o‘tish mumkin emas.  Mazkur masalani hal etishda ilgarigi dinga agressiv hujum etish uslubining salohiyatsizligi hammaga ochiq-oydin. Lekin keyingi paytda paydo bo‘lgan diniy bo‘lmagan masalalarni diniy deb atash, har qanday, hatto bir-biriga zid bo‘lgan, fikrlarni tahlil qilmasdan turib maqtash uslubi ham o‘zini oqlamaydi.  Demak, ushbu masalaga prinsipial, professional, ilmiy yondashuv darkordir.
O‘zbekiston Rossiya  imperiyasi va Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lgan va jahon hamjamiyatidan ajratilib yashagan bir davrda, G‘arbda X1X asrning o‘rtalarida vujudga kelgan dinshunoslik fani ancha yo‘l bosib o‘tib, ko‘plab ilmiy natijalarga erishdi. Mustaqillik yillarida O‘zbekiston tadqiqotchilari bu yangi soha bilan yaqindan tanishib, mutaxassis-kadrlarni tarbiyalay boshladilar.
Din - e’tiqod hamdir, bu esa har bir kishining shaxsiy ishi. Lekin shaxsni har qanday missioner tashkilotlar ixtiyoriga ham tashlab qo‘yib bo‘lmaydi. Ozod jamiyatda har bir inson o‘z shaxsiy munosabatini belgilab olishi uchun unga har tomonlama, boy, xolis-ilmiy axborot zarur. Bunday axborot ko‘p qirrali bo‘lmog‘i, birovning g‘arazli sharhisiz asl matnlar shaklida bo‘lsa maqsadga muvofiqdir. Eskirgan ma’lumotlar asosida mutaxassis bo‘lmagan mualliflar tomonidan yozilgan asarlar hozirgi zamon axborot erkinligi va uning etib kelishi oson bo‘lgan sharoitlarda o‘quvchilarning ko‘z o‘ngida mazkur mualliflarning obro‘sizlanishiga yoki o‘quvchini noto‘g‘ri tasavvurga ega bo‘lib qolishiga olib keladi.
Din va Qonun o‘zaro munosabatlarini yaxshi bilish demokratik jamiyat poydevorini mustahkamlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi va «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni turli diniy jamoa a’zolarining huquqlari, majburiyatlari haqida to‘la ma’lumot beradi. O‘quvchilarda qonunga hurmat hissini, o‘zininggina emas, boshqalarning ham diniy his-tuyg‘ularini hurmat qilish, tushunishga harakat qilish, o‘z shaxsiy fikrlarini boshqa kishilarga tazyiq bilan o‘tkazish g‘ayriqonuniy xatti-harakat ekanligi, jamoat joylarida diniy masalalarda zo‘ravonlik, tajovuzkorlikka yo‘l qo‘ymaslik dunyoqarashini shakllantiradi.
O‘zbekiston Respublikasi jahon hamjamiyatiga kirib borayotgan bir sharoitda uning fuqarolari turli konfessiyalar vakillari bilan muloqot etishning yuksak madaniyatiga ega bo‘lishi ham juda muhimdir.
Din tabiat, jamiyat, inson va uning ongi, yashashdan maqsadi hamda taqdiri insoniyatning bevosita qurshab olgan atrof-muhitdan tashqarida bo‘lgan, uni yaratgan, ayni zamonda insonlarga to‘g‘ri, haqiqiy, odil hayot yo‘lini ko‘rsatadigan va o‘rgatadigan ilohiy qudratga ishonch va ishonishni ifoda etadigan maslak, qarash, ta’limotdir.
Din muayyan ta’limotlar, his-tuyg‘ular, toat-ibodatlar va diniy tashkilotlarning faoliyatlari orqali namoyon bo‘ladi. U olam, hayot yaratilishini tasavvur qilishning alohida tariqasi, uni idrok etish usuli, olamda insoniyat paydo bo‘lgandan to bizgacha o‘tgan davrlarni ilohiy tasavvurda aks etishidir. Din komil insonni tarbiyalashda salmoqli tarbiyalovchi qudratga ega bo‘lgan ma’naviy-axloqiy kuchdir.
Din nima ekanligi turlicha izohlansa-da, umumiy nuqtai nazar shuki, din ishonmoq tuyg‘usidir. Ishonmoq tuyg‘usi insoniyatning eng teran va eng go‘zal ruhiy-ma’naviy ehtiyojlaridandir. Dunyoda dini, ishonchi bo‘lmagan xalq yo‘q. Chunki muayyan xalq dinsiz, e’tiqodsiz, biror-bir narsaga ishonchsiz holda yashay olmaydi.
Dinshunoslikda dinga «dinning o‘zi nima?», «uning mohiyati nimadan iborat?» degan savol nuqtai nazaridan yondashishdan tashqari din «qay tarzda faoliyat olib boradi?» degan savol nuqtai nazaridan ham yondashuv mavjud.  Bu masala bilan ko‘proq din sosiologiyasi shug‘ullanadi. 
Sosiologik nuqtai nazardan qaralganda din jamiyat uchun zaruriy narsa, ijtimoiy hayotning ajralmas qismidir. U ijtimoiy munosabatlarni yuzaga keltiruvchi va amalga oshiruvchi omil sifatida namoyon bo‘ladi. Bu degani dinni jamiyatdagi bajaradigan vazifalariga ko‘ra o‘rganish mumkin demakdir.
Dinning vazifalari deganda uning alohida shaxsga va jamiyatga ta’sir qilish yo‘li va tabiati nazarda tutiladi. Bunda har bir din unga e’tiqod qiluvchi muayyan bir shaxsga u yoki bu jamoaga va umuman jamiyatga nima beradi? Insonlar hayotiga qanday ta’sir ko‘rsatadi? SHunga o‘xshash masalalar o‘rganiladi.
Dinning ijtimoiy vazifalari haqidagi ta’limotni dinshunoslikda funksionalizm rivojlantiradi.  Funksi-onalizm jamiyatga ijtimoiy tizim sifatida qaraydi: unda jamiyatdagi har bir element muayyan funksiyani bajaradi. Dinning jamiyatda bajaradigan ijtimoiy, ma’naviy, ruhiy vazifalari quyidagilardan iboratdir:
Birinchidan, har qanday din o‘z e’tiqod qiluvchilari uchun to‘ldiruvchilik, tasalli beruvchilik - kompensatorlik vazi-fasini bajaradi. Masalan, insonda doimiy ehtiyoj hosil bo‘lishi hodisasini olaylik.  Inson o‘z hayoti, turmush tarzi, tabiat va jamiyat bilan bo‘lgan munosabatlari jarayonida hayotiy maqsadlariga erishishi ilojsiz bo‘lib ko‘ringanida, unda qandaydir ma’naviy-ruhiy ehtiyojga zaruriyat sezgan.  Ana shunday ehtiyoj diniy ehtiyoj edi. Din bu o‘rinda ma’naviy-ruhiy ehtiyojni qondiruvchi, tasalli beruvchilik vazifasini bajargan va hali ham bajarmoqda. 
Masalan, buddaviylik dini rohiblikni targ‘ib qilar ekan, bu dunyoda orzu-havaslardan, rohat-farog‘atdan voz kechgan inson nirvana holatiga erishgach, abadiy rohatda bo‘lishini ta’kidlaydi. 
Shuningdek, xristianlikda har bir xristian Iso Masihning qaytishiga umid qilgan holda hayotning turli muammolarini engib, sabr-bardosh bilan hayot kechiradilar.  Chunki xristianlik Iso Masih qaytib kelgach barcha izdoshlarini saodatli hayotga etkazishi haqidagi ta’limotni ilgari suradi.
Shuningdek, islom dinida ham har bir musulmon bu dunyoda erishmagan moddiy yoki ruhiy orzu-istaklariga oxiratda erishishga ishongan holda dunyo orzu-havaslariga ortiqcha berilmay, turmush mashaqqatlariga sabr qiladi.
Ikkinchidan, muayyan din o‘z ta’limot tizimini vujudga keltirgach, o‘ziga e’tiqod qiluvchilar jamoasini shu ta’limot doirasida saqlashga harakat qilgan va hozirda ham shunday. Bu ijtimoiy hodisa dinning birlashtiruvchilik - integratorlik vazifasi deb ataladi. Din hamisha muayyan ijtimoiy, etnik va ma’naviy hayotning o‘z ta’sirida bo‘lishiga intiladi. Bu ta’sirning muntazamligini ta’minlash maqsadida din xalqlarning ijtimoiy hayotiga, axloqiy munosabatlariga, shuningdek adabiyoti va san’atiga ham ta’sir o‘tkazadi.
Masalan, yahudiylikda mazkur din vakillarini bir mafkura atrofida saqlab turish uchun ularni bir millat va yagona maslak egalari ekanliklari, yagona xudo - Yahvening eng sevimli bandalari ekanliklari uqtiriladi.
Xristianlikda ham e’tiqod qiluvchilarni bu dinga yanada ko‘proq jalb etish uchun diniy memoriy, tasviriy, musiqa san’ati turlaridan unumli foydalaniladi. Xristianlikda maxsus ikona chizuvchilik maktablari faoliyat olib boradi.
Uchinchidan, har bir din o‘z qavmlari turmushini tartibga solib, nazorat qiluvchilik - regulyatorlik vazifasini bajaradi. Dinlar o‘z urf-odatlarining, marosim va bayramlarining qavmlari tomonidan o‘z vaqtida, qat’iy tartibga amal qilgan holda bajarilishini shart qilib qo‘yadi.
Masalan, islomda kuniga 5 mahal namoz o‘qilishi, har hafta juma namozini jome masjidlarda ado etilishi, Ramazon oyida bir oy ro‘za tutilishi, ro‘za (‘iyd al-fitr) va qurbon (‘iyd al-adho) hayitlarining nishonlanishi musulmonlarning hayot tarzini tartibga solib turadi.
To‘rtinchidan, din aloqa bog‘lashlik, birlashtiruvchilik - integratorlik vazifasini ham bajaradi, ya’ni har bir din o‘z qavmlarining birligini, jamiyat bilan shaxsning o‘zaro aloqadorlikda bo‘lishini ta’minlashga intiladi.  Bunda u yoki bu dinga e’tiqod qiluvchi kishilarning o‘z dinidagi boshqa kishilar bilan aloqador ekanligi, o‘zaro huquq va burchlarining borligi, urf-odat va ibodatlarni jamoa bo‘lib bajarilishi lozimligi nazarda tutiladi.
Beshinchidan, dinning integratorlik vazifasi bilan legitimlovchilik-qonunlashtiruvchilik vazifasi chambarchas bog‘liq. Dinning bu funksiyasining nazariy asosini yirik amerikalik sosiolog T. Parsons ishlab chiqdi. Uning fikricha, «har qanday ijtimoiy tizim muayyan cheklovlarsiz mavjud bo‘la olmaydi. Buning uchun u qonun darajasiga ko‘tarilgan axloq normalarini ishlab chiqishi kerak.  Din bunday normalarni qonunlashtiribgina qolmay, ularga bo‘lgan munosabatni ham belgilaydi».
Oltinchidan, din vazifalarining falsafiy, nazariy jihatlari ham mavjud.  Bu vazifa insonga yashashdan maqsad, hayot mazmunini, dorulfano va dorulbaqo dunyo masalalariga o‘z munosabatini bildirib turishidan iboratdir.
Kishilik jamiyatida din doimo u bilan birga bo‘lganmi yoki qandaydir davrda jamiyat dinsiz yashaganmi, degan savolga turli fikrlar bildirilgan. Bu - dinning tarixiyligi masalasi bo‘lib, unga ikki xil javob berganlar. Birinchisi, marksistik ta’limotning sobiq tarafdorlari fikricha, «qandaydir muddat insoniyat dinsiz yashagan va jamiyatning muayyan bosqichida - yuqori paleolit davrida, bundan 20-40 ming yil avval din paydo bo‘lgan», deyilgan. Ikkinchisi, «dinning kelib chiqishi insoniyatning paydo bo‘lishi bilan bevosita bog‘liq», degan fikrdir.
Diniy tafakkurning shaxsiy yoki ijtimoiy ildizlari muammosini hal qilish bilan dinning kelib chiqishi muammosini hal qilish mumkin bo‘ladi. E.Taylor kabi evolyusion yo‘nalishdagi pozitivistlarning chiqargan xulosasiga ko‘ra, dinning ildizini «faylasuflik qilgan yovvoyi odam»ga taqaydilar. Ya’ni, «u o‘z-o‘ziga borliq, o‘zini o‘rab turgan olamning paydo bo‘lishi va o‘zi kuzatgan hodisalarning haqiqati haqida savol bergan. Unda fikrlash yuqori darajada bo‘lmagan. Shundan so‘ng unda ruhlar, xudolar, farishtalar haqida tasavvurlar paydo bo‘lgan».
Dinning kelib chiqishi haqida yana bir nazariya mavjud: «Birinchi yolg‘onchi birinchi nodonni uchratganda din paydo bo‘ldi». Bunda din yomon niyatli kishilarning o‘ylab topgan narsasi bo‘lib chiqadi. Bu ikkala nazariya ham hech qanday ilmiy asosga ega emas.
Faylasuflik qilgan yovvoyi odam konsepsiyasi bo‘yicha «ibtidoiy odam yolg‘iz holdagi chuqur fikr yurituvchi bo‘lgan. U o‘z oldiga ulkan savollarni qo‘ygan. Bu savollar uning kundalik hayotida kerak emas edi. Shuni ham unutmaslik kerakki, ibtidoiy odamning fikr yuritishi uning kundalik ishlab chiqarish faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan. Bu faoliyatning tabiati, shart-sharoitlari birgina odamga tegishli bo‘lib qolmay, barchaga barobar, ijtimoiy gruppa, qabila, urug‘, xalqqa tegishli edi».
Dinning kelib chiqishi «bir odam boshqalarni aldashi natijasida kelib chiqqan», degan fikr ham tanqidga uchragan. Boshqa fikrga ko‘ra, «din - bu jamiyatdagi kishilarning baravariga o‘z-o‘zini aldashi natijasida kelib chiqqan. Shuning uchun ham din ijtimoiy hodisadir degan xulosaga kelish mumkin», deydilar.
Din insonning ruhiy dunyosi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, uning ijtimoiy hayotida doimo u bilan birga bo‘ldi. Shuning uchun ham dinni o‘rganish - bu insoniyatni o‘rganish demakdir. Dinni insoniyatdan, insoniyatni dindan ajratib bo‘lmasligini tarixning o‘zi isbotladi. «Kommunistik jamiyatda din yo‘q bo‘lib ketadi» deyilgan fikrning aksicha kommunizm xayoliy narsayu, din doimiy ekanligi amalda isbotlandi. Demak, din insoniyat bilan birga dunyoga kelgan.
Dinlar unga e’tiqod qiluvchilarning soni, miqyosi, o‘zining ma’lum millat yoki xalqqa xosligi yoxud millat tanlamasligiga ko‘ra turli guruhlarga bo‘linadi:
1. Urug‘-qabila dinlari - totemistik, animistik tasavvurlarga asoslangan, o‘z urug‘idan chiqqan sehrgar, shomon yoki qabila boshliqlariga sig‘inuvchi dinlar. Ular millat dinlari va jahon dinlari ichiga singib ketgan bo‘lib, hozirda Avstraliya, Janubiy Amerika va Afrikadagi ba’zi qabilalarda saqlanib qolgan;
2. Millat dinlari - ma’lum millatga xos bo‘lib, boshqa millat vakillari o‘ziga qabul qilmaydigan dinlar. Ularga yahudiylik (yahudiy millatiga xos), hinduiylik (hindlarga xos), Konfusiychilik (xitoy millatiga xos), sintoizm (yaponlarga xos) kiradi;
3. Jahon dinlari - dunyoda eng ko‘p tarqalgan, kishilarning millati va irqidan qat’inazar unga e’tiqod qilishlari mumkin bo‘lgan dinlar. Unga buddaviylik, xristianlik va islom dini kiradi.
Bundan tashqari dinlar ta’limotiga ko‘ra monoteistik - yakkaxudolik (yahudiylik, islom) va politeistik - ko‘pxudolik (hinduiylik, konfusiychilik) dinlariga bo‘linadi.

Mavzu-10. ZARDUSHTIYLIK  DINI

Reja:
 
1. Zardusht hayoti va faoliyati;
2. Zardusht ta’limoti;
3. Zardushtiylikning shoh Vishtaspa tomonidan qo‘llanili-shi;
4. Avesto zardushtiylikning asosiy manbasi.
 
 Zardushtiylik dini eramizdan avvalgi VII-VI asrlarda O‘rta Osiyo va Qadimiy Eronda yuzaga kelgan dindir. Bu din Zaratushtra (yoki Zardust, yoki Zaroastr) nomi bilan bog‘lik. Tadqiqotchilar o‘rtasida Zardushtning tarixda bo‘lgan yoki bo‘lmaganligi borasida turli fikrlar mavjud. Ba’zilar uni tarixiy shaxs deb bilishsa, yana boshqalar uni afsonaviy shaxs deb hisoblaydilar. Manbalarning xabar berishicha, u eramizdan avvalgi, taxminan, 570 yillarda tug‘ilgan ilohiyotchi, faylasuf, shoirdir. Zardusht O‘rta Osiyodagi ko‘pxudolikka asoslangan qadimiy diniy tasavvur va e’tiqodlarni isloh qilib yangi dinga asos soldi.
Zardushtning tug‘ilgan va ilk diniy faoliyatini boshlagan joyi to‘g‘risida ikki fikr mavjud: birinchisi «G‘arb teoriyasi» bo‘lib, unga ko‘ra Media (hozirgi Eron hududida) Zardushtning vatani va zardushtiylikning ilk tarqalgan joyi hisoblanadi. Bu fikr tarafdorlarining dalili - birinchidan zardushtiylikning Qadimiy Eron hududlarida keng tarqalganligi bo‘lsa, ikkinchidan zardushtiylikning muqaddas kitobi sanalmish Avestoning bizgacha etib kelgan nusxasi qadimiy eron-pahlaviy tilida yozilganligidir.
Yana bir boshqa fikr «Sharq teoriya»si bo‘lib, bunga ko‘ra Zardusht vatani va zardushtiylikning ilk tarqalgan joyi Xorazm hisoblanadi va ko‘pchilik manbashunoslar shu teoriya tarafdoridirlar. Xorazm birinchi bo‘lib Zardushtiylik muqaddas olovi «Atar - xurra» yoqilgan va Axuramazda Zardusht bilan bog‘langan joy hisoblanadi. Zardushtiylikning asosiy manbasi hisoblangan Avestoda: «birinchi bor muqaddas olov «Atarxurra» «Eran-vej» (ba’zi manbalarda «Ayrian vedja»)da yoqildi» deyiladi.
«Eran-vej»ning geografik va iqlimiy tavsifi Xorazmnikiga to‘g‘ri keladi.
Avestoda Axuramazda tomonidan berilgan «Barokot va najot» sohibi bo‘lgan bir qator mamlakatlarni zikr etiladi va ularning eng birinchisi deb, «dunyoda hech narsa uning chiroyiga teng kela olmas Eran-vej», keyin «odamlar va chorva podalariga mo‘l» Sogd (Sug‘d), «Qudratli va muqaddas» Mouru (Marv), «Baland ko‘tarilgan bayroqlar mamlakati» Batxi (Baktriya) zikr etiladi.
Avestoda, shuningdek, Zardusht tug‘ilgan va o‘z faoliyatini boshlagan yurt haqida ham ma’lumot beriladi. Aytilishicha, «SHunday mamlakatni ko‘p sonli lashkarlarni botir sarkardalar boshqaradilar, baland tog‘lari bor, yaylov va suvlari bilan go‘zal, chorvachilik uchun barcha narsa muhayyo, chuqur, suvga mo‘l ko‘llari bor, keng qirg‘oqli va kema yurar daryolari o‘z to‘lqilarini Iskata (Skifiya), Pauruta, Mouru (Marv), Xareva (Ariya) Bava (Sug‘d hududida), Xivayrizima (Xorazm) mamlakatlari tomon elituvchi daryolari bor».
Shubhasiz, «Keng qirg‘oqli, kema yurar daryolar» bu Amu va Sirdaryo bo‘lib, Avesto tasvirlagan mazkur shaharlar O‘rta Osiyo shaharlarining bu ikki daryo qirg‘oqlarida joylashganlaridir.
Shunga asoslanib, biz Zardushtning vatani, Zardushtiylikning ilk makoni va Avestoning kelib chiqish joyi deb Xorazm, Sug‘d, Farg‘ona yoki Baktriyani ayta olamiz.
Avestoning «yasht» qismida bayon etilishicha Zardushtning vatandoshlari unga ishonmaydilar, va uning ta’limotini qabul qilmaydilar. Zardusht vatanni tark etib, ko‘shni davlatga ketadi, u erning malikasi Xutoasa va Shoh Vishtaspaning xayrixohligiga erishadi, ular Zardusht ta’limotini qabul qiladilar. Natijada qo‘shni davlat bilan urush boshlanib, Vishtaspa g‘alaba qozonadi. SHundan so‘ng bu ta’limot xalqlar o‘rtasida keng tarqala boshlagan.
Shoh Vishtaspa farmoniga binoan Zardushtning 1200 bobdan iborat pandnomasi Avestoning qadimiy qismi «Gotni» yozib shohning otashkadasiga topshirgan.
Zardushtiylik ta’limoti. Zardushtiylik ta’limoti O‘rta Osiyoda ibtidoiy davrda mavjud bo‘lgan tabiat kuchlarini ilohiylashtiruvchi e’tiqodlarga nisbatan progressiv, monoteistik ta’limotdir. U behuda qon to‘kuvchi qurbonliklar, harbiy to‘qnashuvlar, bosqinchilik urushlarini qoralab, o‘troq, osoyishta hayot kechirishga, mehnatga, dehqonchilik, chorvachilik bilan shug‘ullanishga da’vat etadi.
 Moddiy hayotni yaxshilashga urinishni yovuzlikka qarshi kurash deb hisoblaydi. Zardushtiylik dinida qo‘riq er ochib uni bog‘u rog‘ga aylantirgan odam ilohiyot rahmatiga uchraydi, aksincha, bog‘lar, ekinzorlarni, sug‘orish inshootlarini buzganlar katta gunohga qoladi. Zardusht o‘z ta’limoti bilan insonlarga tinch-totuv yashashni, halol mehnat qilishni o‘rgatmoqchi bo‘ladi. U o‘z ta’limotini insonlarning bu dunyodagi hayotiga yarasha narigi dunyodagi taqdiri hal bo‘lajak, har bir inson o‘lgandan so‘ng o‘zining bu dunyodagi qilmishiga yarasha yoki abadiy rohat - jannatga, yoki yomon ishlari ko‘p bo‘lsa na xursandlik va na xafalik ko‘rmaydigan arosat joy - misvongatuga tushadi, degan g‘oyaga asoslantirgan.
Zardushtiylik ta’limotining asosi olam qarama-qarshiliklari kurashi asosiga qurilgan. Yaxshilik va yomonlik, yorug‘lik va qorong‘ulik, hayot va o‘lim o‘rtasida abadiy kurash davom etadi. Barcha yaxshiliklarni Axuramazda va barcha yomonliklarni Anxramaynyu yoki Axriman ifodalaydi.
Axuramazda insonlarga ezgu ishlarni bayon etib, ularga amal qilishni, yomon ishlarni bayon etib, ulardan saqlanishni buyuradi.
Zardushtiylikda imon uchta narsaga asoslanadi: fikrlar sofligi, so‘zning sobitligi, amallarning insoniyligi, har bir Zardushtiy kuniga besh marta yuvinib, poklanib, quyoshga qarab uni olqishlab sig‘inishi shart bo‘lgan.
Zardushtiylik ibodatxonalarida doimiy ravishda olov yonib turadi. Ularda dunyodagi to‘rt unsur - suv, olov, er va havo ulug‘lanadi.
Zardushtiylik dafn marosimi o‘ziga xos bo‘lib, o‘lganlar bir necha past, baland «sukut minoralari» - daxmalarga solinadi, u erda murdalarning go‘shtlarini qushlar eb, suyaklarini tozalaydi. Go‘shtdan tozalangan suyaklar minora o‘rtasidagi kuduqqa sochib yuboriladi. Bunda «halol» bilan «harom»ning bir-biriga yaqinlashmasligiga erishiladi.
Zardushtiylik dini jahon miqyosida eng qadimgi dinlardan biri hisoblanib, eramizdan avvalgi VII-VI asrlar O‘rta Osiyo, Ozarbayjon, Eron va Kichik Osiyo xalqlarining e’tiqod qiluvchi dinlari hisoblangan.
Eronshohlar davrida Eronda rasmiy davlat diniga aylangan. Biroq bu davrda uni ruhoniylar, zodagon hokimlar o‘z manfaatlariga bo‘ysundirganlar.
O‘rta Osiyoni arablar islomlashtirgunlariga qadar, zardushtiylik mahalliy xalqlarning asosiy dinlari hisoblangan.
Hozirgi kunda zardushtiylikka e’tiqod qiluvchilar soni keskin kamayib ketgan. Ular Hindistonning Bombay, Gujarot shtatlarida (115.000ga yaqin) va Eronning ba’zi chekka viloyatlarida saqlanib qolganlar. Bombayda zardushtiylarning madaniy markazi Koma nomidagi institut faoliyat olib boradi.
Zardushtiylikning asosiy manbasi va muqaddas kitobi hisoblanadi. Avesto O‘rta Osiyo, Eron, Ozarbayjon xalqlarining islomgacha davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, diniy qarashlari, olam to‘g‘risidagi tasavvurlari, urf-odatlari, ma’naviy madaniyatini o‘rganishda muhim va yagona manbadir. Uning tarkibidagi materiallar qariyb 2 ming yil davomida vujudga kelib, avloddan-avlodga og‘zaki ravishda ko‘chib borgan.
Axuramazdaning rasmiy tus olishiga qadar uning Zardusht orqali vahy qilingan ilohiy xabarlari Turon va Eron zamini xalqlari orasida asrlar davomida turli diniy marosimlar, duolar, madhlar, sura va oyatlar sifatida yig‘ila boshlagan. Bular Zardushtning o‘limidan keyin kitob holida jamlangan va «Avesto» (o‘rnatilgan, qat’iy qilib belgilangan qonun-qoidalar) deb nom olgan.
Afsuski, bu eng qadimgi yozma adabiyot, axloq-odob qoidalarini o‘zida mujassamlashtirgan asar bizgacha to‘liq etib kelmagan. Avesto haqida buyuk olim Abu Rayhon Beruniy shunday yozadi: «Yilnoma kitoblarida bunday deyilgan: Podshoh Doro ibn Doro xazinasida (Abistoning) o‘n ikki ming qoramol terisiga tillo bilan bitilgan bir nusxasi bor edi. Iskandar otashxonalarni vayron qilib ularda xizmat etuvchilarni o‘ldirgan vaqtda uni kuydirib yubordi. Shuning uchun o‘sha vaqtdan beri Abistoning beshdan uchi yo‘qolib ketdi».
Avestoning Aleksandr Makedonskiy tomonidan Gresiyaga olib ketilgani, zarur joylarini tarjima ettirib, qolganini kuydirtirib yuborganini, o‘n ikki ming qoramol terisidagi tillo matn haqidagi (Tabariyda 12000 pergament) keyingi davrlarda yaratilgan Zardushtiylik adabiyotida («Bundahishin», «SHahrixon Eron», «Denkard» (IX asr), «Arda Viraf-namak» (IX asr), «Tansar xatlari» (VI asr), «Muruj az-zahab», «Forsnoma» va boshqa ma’lumotlar bor. Bu asarlarda yunoniylar otashxonalarni vayron qilganlari, ibodatxonalar boyliklarini talon-taroj etganlari, din arboblarini o‘ldirib, asir olib ketganliklari haqida yoziladi. Hozir bizgacha etib kelgan Avesto, Beruniyning yozishicha, aslining beshdan ikki qismi xolos. Avesto o‘ttiz «nasx» edi, majusiylar qo‘lida o‘n ikki nasx chamasi qoldi».
¨zma manbalarga ko‘ra haqiqatan ham Avesto mo‘bidlar orasida avloddan-avlodga, og‘izdan-og‘izga o‘tib, asrlar osha yashirin saqlangan. Dastavval (1 yoki 2 asrlarda) Arshakiylar davrida Avesto qismlarini to‘plash boshlangan. Keyincha Sosoniylar davrida, Ardasher Papakan (227-243) davrida yozib olingan. Ayniqsa, SHopur (243-273) davrida astrologiya, tabobat, riyoziyot va falsafaga oid qismlari yozib olinib, hamma qismlari tartibga keltirilgan, keyinchalik bu asosiy matn to‘ldirib borilgan. Avestoning ana shu to‘ldirilgan nusxasining ikki to‘liq qo‘lyozmasi Hindistonda saqlanadi: biri Bombayda zardushtiylarning madaniy markazi bo‘lmish Koma nomidagi institutda; ikkinchisi Kalkuttadagi davlat kutubxonasida. Har ikkalasi parfyan yozuvida.
Bizning fikrimizcha, Janubiy Uraldagi o‘tga sig‘inuvchi xalqlarning dini hali maslak, nazariy jihatdan ishlab chiqilmagan bo‘lsa kerak. Avestoning 13,17,149 yashtlarida airiya, tuiriya, sairima, saina, daxa qabilalari zardushtiylik dinini qabul qilishdi.
Natijada Avestoning eng qadimgi qismlari, yashtlar yuzaga keladi. Insoniyat tarixida birinchi bo‘lib Zardusht insonlarning bu dunyodagi hayotiga yarasha narigi dunyodagi taqdiri hal bo‘lajagi haqidagi ta’limotni yuzaga keltirdi.
Avestoning saqlanib qolgan to‘rtta kitobidan birinchisining nomi «Vadovdot» (devlarga qarshi qonun) deb ataladi. U yigirma ikki bob bo‘lib, asosan Zardusht bilan Axuramazdaning savol-javoblari va muloqotlaridan iborat. Ikkinchi kitob «YOsin» deb ataladi. Va uning mazmunini asosan Zardushtning xatlari (nomalari) yoki «Gat»lari tashkil etadi. U etmish ikki «Ha», ya’ni bashoratdan iboratdir. Birinchi bashoratda tabiat va halolliklar hukmdori, hamma narsani biladigan va hamma narsaga qodir Axuramazdaning vahylari haqligiga imon keltirishga doir duolar mavjuddir. Uchinchi kitob «Visporat» deb nomlangan. U yigirma to‘rt bobdan iborat bo‘lib, olamni bilishga doir pand-nasihatlardan iboratdir. Uni ibodat namozlari yig‘indisi ham deyishadi. Ayni paytda «Yosin»ga qo‘shimcha hisoblanadi. To‘rtinchi kitob «Bundaxash» deb atalib, u qadimiy Eron (pahlaviy) tilida yozilgan. Unda xudoning zolim kuchlarga qarshi kurashda ulug‘lovchi o‘ziga xos yigirma ikkita qadimiy qo‘shiqlar majmuasi joy olgan.
Avesto haqida eng muhim manba IX asrga oid «Denkard» (din amallari) asaridir. Unda Avestoning yigirma bir kitobi to‘la ta’riflab berilgan. Bu ta’riflar: savobli ishlar yo‘riqnomasi; diniy marosimlar va rasm rusmlar qoidasi; zardushtiylik ta’limoti asoslari; dunyoning Axuramazda tomonidan yaratilishi; oxirat kuni va undagi hisob-kitob; falakiyot; ijtimoiy-huquqiy qonun-qoidalar; Zardushtning tug‘ilishi va bolaligi; haq yo‘lini tutish; jamiyat a’zolarining haq-huquqlari; devlar, jinlar kabi yovuz kuchlarga qarshi o‘qiladigan duolar, amallar va boshqalardan iboratdir.
Zardushtiylik dini haqida ingliz olimi Dj.Buger, fransuz olimi A.Dyupperon juda qimmatli ma’lumotlar qoldirgan. Masalan, A.Dyupperon 1755 yilda Hindistonga ilmiy safar qilib, u erdagi zardushtiylar orasida uch yil yashagan, ularning ibodatlari, urf-odatlarini yaxshi o‘rgangan va Avestoni fransuz tiliga tarjima qilgan. Uch jildlik tarjima 1771 yilda nashr etilgan. Ayni paytda shuni ham ta’kidlash joizki, olimlarimizning fikricha Avesto G‘arbiy Evropa, Eron va Hindiston tillari orqali bizga etib kelgani uchun undagi nomlar, atamalar aksariyat hollarda asliga to‘g‘ri kelmaydi. Avestoda turkona jihatlar kam qolgan.

Mavzu-11. BUDDAVIYLIK

Reja:
 
        I.       Buddaviylik asoschisining shaxsi;
       II.     Buddaviylik ta’limoti;
       III.    Meditasiya;
       IV.    Buddaviylikning tarqalishi;
        V.     Buddaviylik manbalari.

1. Buddaviylik - uchta dunyo dinlari ichida eng qadimiysi hisoblanib, eramizdan avvalgi VI - V asrlarda Hindistonda yuzaga kelgan. Bu dinga e’tiqod qiluvchilar, asosan, Janubiy, Janubi-Sharqiy va Sharqiy Osiyo mamlakatlarida, Shri- Lanka, Hindiston, Nepal, Butan, Xitoy, Singapur, Malayziya, Mongoliya, Koreya, Vetnam, Yaponiya, Kombodje, Birma, Tayland, Laosda va qisman Evropa va Amerika qit’alarida, Rossiyaning shimoliy mintaqalari - Buryatiya, Qalmiqistonda istiqomat qiladilar.
Hozirgi kunda dunyoda buddaviylikka e’tiqod qiluvchilar soni qanchaligi aniqlanmagan, chunki ko‘pgina mamlakatlar huquq normalariga ko‘ra qaysi dinga e’tiqod qiluvchilar soni qancha deb hisobot ishlari olib borilmaydi. Biroq taxminan olinganda hozirgi kunda dunyoda buddaviylar soni 400 mln.ga yaqin bo‘lib, ulardan 1 mln.ga yaqini monaxlardir.
Buddaviylik bundan 2500 yildan avvalroq Hindistonda diniy falsafiy ta’limot sifatida vujudga kelib, unda ko‘plab qonuniy manbalar va ko‘p sonli diniy yo‘nalishlar mavjuddir. 
Buddaviylikning turli millatlar tomonidan keng qabul qilinishi va uning keng doirada tarqalib ketishining sababi uning turli milliy va diniy an’analar bilan kirisha olishi bo‘lib, bu narsa buddaviylikning hayotning barcha sohalari, jumladan, diniy, madaniy, siyosiy va iqtisodiy qatlamlarga kirib borishiga sabab bo‘ldi.
Buddaviylikni din yoki falsafa, ideologiya yoki madaniyat qonunlari to‘plami yoki hayot tarzi deb baholash mumkin.
Hozirgi buddaviylikka e’tiqod qilib kelayotgan sharq mamlakatlaridagi buddaviylik ta’limotini o‘rganish u erdagi siyosiy-iqtisodiy, ma’naviy madaniyatini tushunishning asosiy omillaridan hisoblanadi. Bu davlatlarda buddaviylik qoida va an’analari buddaviylikka e’tiqod qiluvchilar nazarida markaziy hukumat qonunlaridan ko‘ra ustun turadi. Bu narsa zamirida buddaviylikning potensial kuchi yotadi.
2. Buddaviylik asoschisining shaxsi. Buddaviylik asoschisi haqiqiy tarixiy shaxsdir. Bu ko‘plab buddaviylik bilan shug‘ullangan tadqiqotchi olimlar bizgacha etib kelgan manbalar asosida isbot qilganlar. Buddaviylik asoschisi haqida xabar beruvchi folklor va badiiy adabiyotlar uni Siddxarta, Gautama, Shakyamuni, Budda, Tadxagata, Djipa, Bxagavan kabi ismlar bilan zikr etadilar. Bu ismlarning ma’nolari quyidagicha: Siddxartxa - shaxsiy ismi, Gautama - urug‘ ismi, SHakyamuni - shaklar yoki shakiya qabilasidan chiqqan donishmand, Budda - nurlangan, Tadxagata - shunday qilib shunday ketgan, Djina - g‘olib, Bxagavan - tantana qiluvchi. Bu ismlar ichida eng mashhuri Budda ismi bo‘lib, shu ismdan uning diniga buddaviylik (buddizm, buddiylik) nomi berilgan.
Hozirgi kunda Buddaning beshta biografiyasi ma’lumdir: «Maxavostu» - eramizning II asrida yozilgan, «Lalitavistara» - eramizning II-III asrlarida yuzaga kelgan, «Buddaxacharita» - Budda faylasuflaridan biri Ashvagxoshey tomonidan eramizning I-II asrlarida yaratilgan, «Nidanakatxa» - eramizning 1-asrida yozilgan va «Abnixishkramansutra».
Bu biografiyalar orasidagi asosiy ziddiyat Buddaning qaysi yillarda yashaganligi xususidadir. Ular eramizdan avvalgi IX-III asrlar orasidagi turli muddatlarni ko‘rsatadilar. Rasmiy buddaviylik hisobiga ko‘ra esa Butama - Budda er. av. 623 yilda tug‘ilib, 544 yilda vafot etgan. Biroq, ko‘pchilik tadqiqotchilar uning tug‘ilishi er. av. 564 yilda, o‘limi esa 483 yilda deb hisoblaydilar. Ba’zan 560 - 480 deb to‘liq sonlar bilan ko‘rsatadilar. 
Yuqorida zikr qilingan biografiyalarda Buddaning haqiqiy hayoti bilan uning afsonaviy hayoti o‘zaro qorishib ketgan.
Siddxartxa Shakya qabilasining podshohlaridan biri Shuddxodananing o‘g‘li edi. Uning saroyi Ximolay tog‘lari etagida Kapilavasti degan qishloqda bo‘lgan. (Hozirda Nepal hududida). Onasi - malika Mayya. Podshoh o‘g‘lini orzu havaslar og‘ushida tarbiyalar, uni hech bir kamchiliksiz katta qiladi. Ulg‘ayib qo‘shni podshohlardan birining qizi Yashadxaraga uylanadi va o‘g‘il ko‘rib, unga Raxula deb ism qo‘yadi.
Hech bir qiyinchilik va kamchilik ko‘rmay o‘sgan bola Siddxartxa ittifiqo qarigan cholni, bemorni, og‘ir mehnatli bir rohibni uchratadi. Bundan qattiq ta’sirlagan shahzoda insoniyatni qiyinchilik va azobdan qutqarish yo‘llarini axtarib saroyni tashlab ketadi. Bu vaqtda u 30 yoshda edi. U beshta rohibga ko‘shilib, ular bilan qishloqma-qishloq kezib yuradi. Ko‘p vaqt bu rohiblarga hamrohlik qilib, ularning yo‘llarida ma’lum maqsad yo‘qligini va bu yo‘l o‘z oldiga qo‘ygan maqsadi - insoniyatni azob uqubatdan qutqarishga olib bormasligini anglaydi va rohiblar jamoasidan ajraladi.
U chakalakzor o‘rmonlarda kezib, charchab bir daraxti tagida dam olish uchun o‘tiradi va o‘ziga toki haqiqatni topmaguncha shu erdan turmaslikni va’da beradi.
Bu o‘tirishning 49 kuni uning qalbidan «Sen haqiqatni topding» degan sado keladi. SHu paytda uning ko‘z oldida butun borliq namoyon bo‘ladi. U hamma joyda shoshilish, qayoqqadir intilishni ko‘radi. Hech bir joyda osudalik yo‘q edi. Hayot nihoyasiz uzoqlikni ko‘zlab o‘tib ketayotgan edi. Inson aqli etmas bir kuch - Krishna - yashash, mavjud bo‘lish umidi barchaning tinchini buzar, halok qilar va yana qayta yaratar edi. Mana endi Budda kimga qarshi kurashish kerakligin angladi. Shu ondan u Budda - nurlangan deb ataldi. U tagida o‘tirgan daraxt esa - nurlangan daraxt deb atala boshladi.
Budda o‘zining birinchi da’vatini Varanasi yaqinidagi Rishipatana bog‘ida, o‘zining besh rohib do‘stlariga qildi va o‘shalar uning birinchi shogirdlari bo‘ldilar.
Shu kundan boshlab Budda o‘z shogirdlari bilan qishloqma-qishloq yurib o‘z ta’limotni tarqatib o‘ziga yangi izdoshlar orttiradi. Budda 40 yil davomida o‘z ta’limotini Hindistonning turli joylariga etkazadi va 80 yoshida Kushtnagara degan joyda dunyodan o‘tdi. Uning jasadi hind udumiga ko‘ra u erda kuydirilib, uning xoki 8 ta budda jamoalariga bo‘lib yuborildi va har bir jamoa uni dafn etgan joyida ibodatxona barpo etdi.
Buddaning hayoti haqida turli afsonalar ham to‘qilgan. Bu afsonalarda aytilishicha, Budda ko‘p yillar davomida er yuzidagi turli mavjudotlar qiyofasida qayta tug‘ilgan: 84 marta ruhoniy, 58 marta podshoh, 24 marta rohib, 13 marta savdogar, 18 marta maymun, 12 marta tovuq, 8 marta g‘oz, 6 marta fil shuningdek baliq, qurbaqa, kalamush, quyon kabi qiyofalarda qayta tug‘ilgan. Jami 550 marta qayta tug‘ilgan. U doimo qaerda, qay qiyofada tug‘ilishini o‘ziga o‘zi belgilagan. 
So‘nggi marta uni xudolar insoniyatni to‘g‘ri yo‘lga boshlashi uchun inson qiyofasida yaratganlar. Bu afsonalarning ba’zilariga ko‘ra er yuzida Gautamaga qadar 6 ta budda o‘tgan. SHuning uchun buddaviylikning ba’zi muqaddas joylarida 7 ta ibodatxona barpo etilgan. 7 ta Botxa daraxti o‘tkazilgan. Ba’zi afsonalar 24 ta Budda avlodi o‘tgan desa, ba’zilari minglab Buddalar o‘tgan deb da’vo qiladi.
3. Buddaviylik ta’limoti. Buddaviylik qadimiy Hind diniy - falsafiy ta’limotlari asosida vujudga kelgan, amaliyot va nazariyotdan iborat diniy tizim dir. Uning asosi «Hayot - bu azob, uqubatdir» va «najot yo‘li mavjud» degan g‘oyadir. buddaviylik qonuniyatlariga ko‘ra inson o‘ziga moslashgan mavjudot bo‘lib, o‘zida tug‘iladi, o‘zini o‘zi halok qiladi yoki qutqaradi. Bu narsa Buddaning ilk da’vatida mujassamlashgan 4 haqiqatda o‘z ifodasini topgan.
Birinchi haqiqat - «Azob uqubat mavjuddir». Har bir tirik jon boshidan kechiradi, shuning uchun har qanday hayot - qiynoq, azob-uqubatdir.
Tug‘ilish - qiynoq, kasallik - qiynoq, o‘lim - qiynoq, yomon narsaga duch kelish - qiynoq, yaxshi narsadan ayrilish - qiynoq, yomon narsadan ayrilish - qiynoq, o‘zi xohlagan narsaga ega bo‘lmaslik - qiynoq. Dunyo tuzilishining asosiy qonuni bir-biriga bog‘liqlik. Hech bir narsa ma’lum sababsiz yaralmaydi. Lekin har bir hodisa yoki harakatning birlamchi sababini aniqlash mumkin emas. SHuning uchun buddaviylik dunyoni shu holicha qabul qilishga chaqiradi.
Buddaviylik ta’limotiga ko‘ra, har qanday narsa yoki hodisa u hoh moddiy yoki ma’naviy bo‘lsin Dxarma (element)lardan tuzilgan. Bu elementlar o‘z xususiyatiga ko‘ra harakatsiz bo‘lib, ularni harakatlantiruvchi kuch insonning xayollar va so‘zlaridir. Ob’ektiv haqiqat bu doimiy ravishda o‘zgarib turuvchi Dxarmalar oqimidir. Harakatdagi Dxarmalar mavjudligining 5 formasini yaratadi: tana, sezgi, his-tuyg‘u, harakat, anglash. Bu besh forma insonni tashkil qiladi. Inson ular yordamida yashaydi va borliq bilan aloqada bo‘ladi, yaxshi yoki yomon ishlarni bajaradi. Bu narsa insonning o‘limi bilan tugallanadi. Insonni tashkil qiluvchi besh forma (skandx) o‘z navbatida qayta tug‘iladi. YAngi tananing xususiyatlari asos bo‘luvchi besh natijani beradi: faoliyat, gumrohlik, xohish, istak va norma. Bu prosess «hayot g‘ildiragi»ni tashkil qiladi. «Hayot g‘ildiragi»da doimiy ravishda aylanib, inson abadiy qiynoqqa duchor bo‘ladi.
Ikkinchi haqiqat - «qiynoqlarning sabablari mavjuddir». Inson moddiy narsalar yoki ma’naviy qadriyatlardan foydalanib, ularni haqiqiy va doimiy deb hisoblaydi va doimo ularga ega bo‘lishga intiladi. Bu intilish hayot davomiyligiga olib boradi. Yaxshi yoki yomon niyatlardan tuzilgan hayot daryosi, orzular va intilishlar sababli kelajak hayot uchun karma hozirlaydi. Demak, qayta tug‘ilish, yangitdan qiynoqlarga duchor bo‘lish davom etadi. Buddistlar fikricha Buddadan keyin hech kim Nirvana holatiga erisha olmagan.
Uchinchi haqiqat - «qiynoqlarni tugatish mumkin». Yaxshi yoki yomon niyatlar, intilishlardan butunlay uzilish Nirvana holatiga to‘g‘ri keladi. Bu holatda inson qayta tug‘ilishdan to‘xtaydi. Nirvana holati, buddaviylar fikricha, «Hayot g‘ildiragidan» tashqariga chiqishdir. «Men» degan fikrdan ajralib, insonning hissiy tuyg‘ullarini to‘la tugatishdir.
To‘rtinchi haqiqat - qiynoqlardan qutilish yo‘li mavjuddir. Bu yo‘l - «Sakkizta narsaga amal qilish, to‘g‘ri tushunish, to‘g‘ri harakat qilish, to‘g‘ri muomalada bo‘lish, fikrni to‘g‘ri jamlash». Bu yo‘ldan borgan inson Budda yo‘lini tutadi.
Bu sakkiz narsaga amal qilish meditasiya deb nomlanadi. buddaviylik ta’limoti asosan uch qismdan iborat: 1. Meditasiya; 2. Axloq; 3. Donolik.
1. Meditasiya:
To‘g‘ri tushunish;
To‘g‘ri niyat qilish;
To‘g‘ri o‘zini tutish;
To‘g‘ri anglash;
To‘g‘ri harakat qilish;
To‘g‘ri muomalada bo‘lish;
To‘g‘ri fikr yuritish;
To‘g‘ri gapirish;
2. Axloq normalari - Budda «Pancha Shila» nasihati:
Qotillikdan saqlanish;
O‘g‘rilikdan saqlanish;
Gumrohlikdan saqlanish;
Yolg‘on, qalbaki narsalardan saqlanish;
Mast qiluvchi narsalardan saqlanish;
Tushdan keyin ovqatlanishdan saqlanish;
O‘yin - kulgudan saqlanish;
Zebu-ziynat, atir-upalardan saqlanish;
3. Donishmandlik - bu buddaviylikning asosiy maqsadi bo‘lib, narsalar tabiatini to‘g‘ri tushunish.
Ilk buddaviylikning dxarmalar tabiati haqidagi mavhum metafizik asoslari buddaviylikda ikki oqim «Xinayana» (kichik g‘ildirak) va «Maxayana» (katta g‘ildirak) yuzaga kelishiga olib keldi.
Xinayana ta’kidlashicha dxarmalar tabiatini o‘rganish va nirvanaga erishish ma’naviy yo‘l bilan bo‘ladi. Bu yo‘l juda og‘ir va faqat monaxlargina nirvana holatiga etishi mumkin. Maxayana esa Budda tanasi jonzotlarni azobdan qutqarish uchun turli jonzot formasiga kirishi mumkin va hayot zanjiridagi barcha uni o‘rganishi, anglashi mumkin deydi. Bu narsa cheksiz Budda ramlarini, xudolarni kelib chiqishga sabab bo‘ldi. Bu xudolarga ishonish yo‘llari barchaga mumkin. Shu sababli «Katta g‘ildirak» deb nomlanadi.
4. Buddaviylikning tarqalishi.
 Buddaviylikning yoyilishida Sangxa - buddaviylik jamoalarining roli katta bo‘lgan. Ular yilning ob-havosi yaxshi bo‘lgan 9 oyida shaharma-shahar, qishloqma-qishloq yurib, ular aholisini buddaviylikga da’vat qilib ularga Budda ta’limotini o‘rgatib yurishgan. Faqatgina Musson yomg‘irlari tinmay quygan 3 oydagina o‘z ibodatxonalarida muqim bo‘lib ibodat bilan shug‘ullanganlar.
Eramizdan avvalgi 273-232 yillarda hukmronlik qilgan Imperator Ashoka davri buddaviylikning keng hududga yoyilishiga katta imkoniyatlar yaratdi. Ashoka o‘zining ilk hukmronlik paytidanoq buddaviylikka e’tiqod qila boshladi. U buddaviylikka, monaxlariga, ularning Hindiston bilan chegaradosh davlatlarga qilgan missionerlik harakatlariga xayrixohlik qildi. Ular o‘z da’vatlari asosida biron-bir erlik aholi yoki ruhoniylar tomonidan qarshilikka uchrasalar, ular hech qanday qarshi harakat qilmay, o‘z yo‘llarida davom etganlar. Agar mahalliy aholi tomonidan o‘zlariga nisbatan xayrixohlik sezsalar, o‘sha erga ko‘proq ahamiyat berib, ularni ko‘proq da’vat qilishgan.
Buddaviylik jamoalari har qanday boshqa din, madaniyat yoki urf-odatlar qamrovida yoki aralashuvda bir necha yuz yillab o‘zlarini saqlab qolish, hamda fursat kelganda ularga o‘z ta’sirlarini o‘tkazish qobiliyatiga egadirlar. Ularni bu xususiyatlari Hindistonda musulmon hukmdorlar davrida, Shri-Lankada portugallar, gollandlar va inglizlar mustamlakasi davrida, Xitoy va Yaponiya konfusiychilari davrida, Janubi-Sharqiy Osiyoga buddaviylikning yoyilishida yaqqol namoyon bo‘lgan.
Shunday qilib, buddaviylik eramizdan avvalgi 1 ming yillik oxirlarida Shri-Lankaga va O‘rta Osiyo hamda Old Osiyoni o‘z ichiga olgan Kushon imperiyasiga kirib keldi. Bizning diyorimizda olib borilgan arxeologiya qazish ishlari asnosida O‘ratepa, Dalvarzintepa, Quva, Zartepa, Qorovultepa, Ayritom mavzelaridan topilgan. Shakyamuni sanamlari, hayvon haykalchalari, ramziy g‘ildiraklar va stupa qoldiqlarining guvohlik berishicha Kushon imperiyasida buddaviylikka katta ahamiyat berilgan.
Buddaviylik eramizning I asrida Xitoyga, IV asrda Koreyaga,VI asrda Yaponiyaga,VII asrda Tibetga, XIII asrdan XVI asrgacha Mongoliyaga, XVII asrdan XVIII asrlargacha Buryatiya va Tuvaga, XIX-XX asrlarda Amerika va Evropa qit’alariga kirib borgan.
Xitoy manbalarining xabar berishicha buddaviylik Xitoy hududiga kirib borishida diyorimizdan borgan budda olimlarining xissasi katta bo‘lgan. Taxminan 30 ga yaqin da’vatchi olimlar Xitoyning turli shaharlarida budda ta’limotini yoyganlar. Xanuzgacha Samarqand, Buxoro, Shoshdan borgan budda olimlarining maqbaralari muqaddas joy sanaladi. 
Buddaviylik o‘z ta’limotida hech qachon boshqa xudolarga sig‘inishni ta’qiqlamagan. Balki ularga ibodat qilish insonga vaqtincha tasalli berish mumkin. Biroq, nirvana holatiga olib bormaydi deb aytgan. Shu sababli buddaviylik ta’limoti turli joylarda yoyilishi bilan ular ibodat qilib kelgan xudolari yoki ulug‘langan shaxslari timsollari ibodatxonalarni egallagan.
Masalan, Hindistonning buddaviylikka mansub xudolari «dunyoni yaratuvchi Braxma», «chaqmoq va momaqaldiroq xudosi Indra», «hunarmandchilik ishlari xudosi Xatimanu», Tibetda: «Tibet eposi qahramoni Baser» timsoli, Mongoliyada Chingizxon kabi milliy panteon buddaviylik ilohlari sifatiga aylandi. Biroq bu panteonlar Nirvana holatiga olib bormaydi. Faqatgina Budda nirvanaga olib boradi va insonni qiynoqdan qutqaradi.
5. Buddaviylik manbalari. Buddaviylik ta’limoti bir qator devon shakliga keltirilgan to‘plamlarda bayon qilingan. Ulardan eng asosiysi Tripitaka (yoki Tipitaka) - uch savat ma’nosini anglatadi. U uch qismdan iborat bo‘lganligi uchun shunday nom bilan atalgan. buddaviylikning bu yozma manbasi hozirgi davrda Shri-Lankada saqlanib qolgan. U eramizning boshlarida shakllangan. Ular - budda targ‘ibotining haqiqiy bayoni hisoblangan sutra matnlari (sutta-pitaka), rahboniylik axloqi va xonaqohlar nizomlariga bag‘ishlangan vinaya matnlari (vinaya-pitaka), buddaviylikning falsafiy va psixologik muammolarini bayon qilib berishga bag‘ishlangan abxidxarma matnlari(abxidxarma-pitaka)dan iborat. Keyinchalik shakllangan sanskrit, xitoy, tibet, kxmer va yapon tillaridagi buddaviylikka oid adabiyotlar ancha keng tarqalgan, ammo ularning tarixiy qiymati kamroq. Budda hayotiga tegishli rivoyatlarning barchasi Tripitakada jamlangan.

Mavzu-12. XRISTIAN DINI

Reja:
 
1. Xristianlikning vujudga kelishi;
2. Pravoslav oqimi;
3. Katolik oqimi;
4. Protestant oqimi;
5. Xristianlikdning boshqa oqimlari;
6. Xristianlik tarixida apostol Pavelning tutgan o‘rni;
7. O‘rta Osiyo xalqlari tarixida xristian dini;
8. «Bibliya» xristianlikning muqaddas kitobi.

Xristianlikning vujudga kelishi. Xristianlik dini buddaviylik va islom dinlari qatorida jahon dini hisoblanadi. Bu din o‘ziga e’tiqod qiluvchilarning soni jihatidan jahon dinlari orasida eng yirigi hisoblanadi. Unga e’tiqod qiluvchilarning soni 1 mlrd. 600 mln. bo‘lib, bu son dunyo aholisining deyarli uchdan biriga to‘g‘ri keladi.
Xristianlik asosan Evropa, Shimoliy va Janubiy Amerika, Avstraliya qit’alarida hamda qisman Afrika qit’asining janubiy qismida va Osiyo qit’asining sharqiy qismida tarqalgan.
Xristianlik eramizning boshida Rim imperiyasining sharqiy qismida Falastin erlarida vujudga keldi. Iso Masih (Iisus Xristos) Bibliyaning xabar berishiga ko‘ra, xristianlik ta’limotining asoschisi bo‘lib, u Rim imperiyasi tashkil topganining 747 yili Falastinning Nazaret qishlog‘ida bokira qiz Maryamdan Xudoning amri bilan dunyoga keldi. Yangi eraning boshlanishi ham Iso Masihning dunyoga kelishi bilan bog‘liq.
Eramizning boshlarida yahudiylar hokimiyatning uch tabaqasi bilan bog‘liq og‘ir tushkunlikni boshdan kechirar edilar. Bir tomondan Rim imperatori va uning joylardagi noiblari, ikkinchi tomondan Falastin podshohi Irod Antipa, uchinchi tomondan esa ruhoniylar xalqni turli soliqlar va majburiyatlar bilan ko‘mib tashlagan edilar. Xuddi shu davrda yahudiylar o‘rtasida kutilayotgan xaloskorning kelishi yaqinlashib qolganligi haqida xabar tarqatuvchilar paydo bo‘ldi. Ular xalqni kutilayotgan xaloskor kelishiga tayyorlash uchun chiqqan edilar. SHunda Iso Masih yahudiylikni isloh qilish va uni turli xurofotlardan tozalash g‘oyasi bilan chiqib, xristian diniga asos soldi. Yahudiylar uni va uning izdoshlarini Falastindan quvg‘in qildilar. Isoning 33 yoshida fitnachilikda ayblab qatl etishga hukm qildilar.
Isoning tarixiyligi xususida diniy va diniy bo‘lmagan manbalar orasida ixtilof mavjud: xristianlik manbalari Isoning o‘zi xudo bo‘la turib, insoniyatning gunohlarini o‘ziga olish uchun odam qiyofasida tug‘ilganini, uning tarixiy shaxs ekanini ta’kidlab, uning hayot tarzini, insonlar bilan muloqoti haqidagi keng ma’lumotlarni bersada, diniy bo‘lmagan manbalarda Isoning nomi uchramaganligini nazarda tutib, u tarixiy emas, balki afsonaviy shaxsdir deguvchilar ham bor.
Iso nomiga qo‘shiluvchi Masih so‘zi qadimiy yahudiy tili - ivritdagi «moshiax» so‘zidan olingan bo‘lib, «silangan» yoki «siylangan» ma’nolarini beradi. Grekchada bu so‘z «xristos» («christos») shakliga ega. Bu dinning «xristianlik» yoki «masihiylik» deb atalishi ham shu so‘zlar bilan bog‘liq. Bundan tashqari xristianlik Iso Masihning tug‘ilgan qishlog‘i - «Nazaret» bilan bog‘lab, nazroniyya deb ham atalgan. Keyinchalik bu nom nasroniyya, nasroniylik shaklini olgan.
Iso Masih o‘z ta’limotini o‘zining 12 o‘quvisi Apostollar - Havoriylarga o‘rgatdi. Ular esa Isoning vafotidan keyin ustozlarining talimotlarini har birlari alohida-alohida tarzda kitob shakliga keltirdilar. Bu kitoblar Bibliyaning «Yangi ahd» qismini tashkil etadi.
Xristianlikning ta’limoti. Manbalar xabar berishicha, xristianlik yahudiy muhitida yuzaga kelgan. Bu esa xristianlikning yahudiylikdan ko‘p jihatdan ta’sirlanishiga sabab bo‘ldi. Xristianlikning asosiy g‘oyasi - Isoning odamzodning xaloskori «messiya» ekanligi yahudiylikda mavjud bo‘lib, oxiratga yaqin kelishi kutilayotgan xaloskor haqidagi ta’limotdan kelib chiqqandir.
Keyinchalik bu ta’limot Xudoning mujassamlanishi yoki Isoning ikki mohiyati - odam mohiyati, xudo mohiyati haqida «gunohni yuvish», ya’ni Isoning o‘zini ixtiyoriy tarzda qurbon qilishi haqiqatdagi ta’limot bilan mustahkamlanadi. Xristianlik muqaddas ruh ota-xudo, o‘g‘il-xudo va muqaddas ruh - uch yuzlik xudo to‘g‘risidagi ta’limot, jannat va do‘zax, oxiratda go‘yo dunyoning oxiriga borish, Isoning qaytishi haqida va boshqa aqidalarni o‘z ichiga oladi.
Xristian jamoasining shakllanishi, uning aqidalarini tartibga solinishi, cherkov munosabatlarining ishlab chiqilishi, diniy tabaqalar tuzumining vujudga kelishi eramizning IV asr boshlarida 324 yili xristianlik Rim imperiyasida davlat dini deb e’lon qilinganidan so‘ng amalga oshdi.
325 yili tarixda birinchi marta Rim imperatori Lisiniya imperiya hududidagi xristian jamoalarini o‘zaro kelishtirish va tartibga solish maqsadida Nikey shahrida I Butun Olam Xristian Soborini chaqirdi. 381 yili Konstantinopolda II Butun Olam Xristian Sobori bo‘lib o‘tdi. Bu soborlarda xristianlik ta’limotining asoslari qabul qilindi va bu asoslar 12 qismda ifodalandi.
Birinchi qismda olamni yaratgan Xudo haqida so‘z yuritiladi.
Ikkinchi qismda Xudoning o‘g‘li Isus Xristosga imon keltirish haqida so‘z boradi.
Uchinchi qismda ilohiy mujassamlashuv haqida so‘z yuritilib, unga ko‘ra, Iso Xudo bo‘la turib, bokira Bibi Maryamdan tug‘ilgan va inson qiyofasiga kirgan.
To‘rtinchi qismda Isoning azob-uqubatlari va o‘limi haqida so‘z ketadi. Bu gunohlarning kechirilishi haqidagi aqidadir. Bunda Isoning tortgan azoblari va o‘limi tufayli Xudo tomonidan insoniyatning barcha gunohlari kechiriladi deb e’tiqod qilinadi.
Beshinchi qismda Isoning xochga mixlanganidan so‘ng uch kun o‘tib qayta tirilganligi haqidagi aqida keladi.
Oltinchi qismda Isoning meroji haqida so‘z yuritiladi.
Ettinchi qismda Isoning nuzuli (ikkinchi marotaba erga qaytishi) haqida so‘z yuritiladi.
Sakkinchi qism Muqaddas Ruhga imon keltirmoq borasidadir.
To‘qqizinchi qism cherkovga munosabat haqida.
O‘n birinchi qism o‘lganlarning ommaviy tirilishi haqida. 
O‘n ikkinchi qismda abadiy hayot haqida so‘z yuritiladi.
Xristianlikning bundan keyingi falsafiy va nazariy rivojida avliyo Avgustinning ta’limoti katta rol o‘ynadi. Beshinchi asr bo‘sag‘asida u dinning bilimdan afzal ekanligini targ‘ib qila boshladi. Uning ta’limotiga ko‘ra, borliq inson aqli bilishga ojizlik qiladigan hodisadir, chunki uning ortida ulug‘ va qudratli Yaratuvchining irodasi yashiringan.
Avgustinning taqdir haqidagi ta’limotida aytilishicha, Xudoga imon keltirgan har bir kishi najot topganlar safidan o‘rin egallashi mumkin. Chunki imon taqdir taqozosidir.
Xristianlikdagi oqimlar. Xristian cherkovining Katolik va Pravoslav cherkovlariga ajralib ketishi Rim papasi va Istanbul Patriarxining xristian olamida etakchilik uchun olib borgan raqobati oqibatida vujudga keldi. Ajralish jarayoni Rim imperiyasining g‘arbiy va sharqiy tafovutlari o‘sib chuqurlashib borayotgan asrlardayoq boshlangan edi. 867 yillar orasida Papa Nikolay va Istanbul patriarxi Fetiy orasida uzil-kesil ajralish ro‘y berdi va bu ajralish 1054 yili rasman tan olindi.
XVI asr boshlarida katolisizmdan bir necha Evropa cherkovlari ajralib chiqishi natijasida xristianlikda protestantlik harakatlari vujudga keldi. Buning doirasida lyuteranlik, baptizm, anglikanlik va kalvinizm cherkovlari shakllandi. Bular bir cherkovning asosiy marosimlari jihatidan o‘zlariga xos bo‘lgan tomonlarga ega bo‘lish bilan bir qatorda, bular ham o‘z navbatida bir necha yo‘nalishlar, mazhablar va oqimlarga bo‘lindi. 
1. Pravoslav oqimi. Pravoslav oqimi xristianlikning uch asosiy yo‘nalishidan biri o‘laroq, tarixan uning sharqiy shahobchasi sifatida ro‘yobga chiqdi va shakllandi. Bu oqim asosan SHarqiy Evropa, Yaqin SHarq va Bolqon mamlakatlarida tarqalgan. Pravoslav atamasi yunoncha ortodoksiya so‘zidan olingan bo‘lib, ilk davr xristian yozuvchilari asarlarida uchraydi. Pravoslaviening kitobiy asoslari Vizantiyada shakllandi, chunki bu yo‘nalish u erdagi hukmron din edi.
Muqaddas kitob bo‘lmish Injil va muqaddas o‘gitlar IV-VIII asrlardagi etti butxona Soborlarining qarorlari, shuningdek Afanasiy Aleksandriyskiy, Vasiliy Velikiy, Grigoriy Bogoslov, Ioann Damasskiy, Ioann Zlatoust kabi yirik cherkov xodimlarining asarlari ushbu oqim ta’limotining asosi deb tan olingan.
Xristianlikning SHarqiy tarmog‘i bo‘lmish pravoslaviyaning rivojlanishi jarayonida 14 Mustaqil (avtokefal) cherkovlari: Konstantinopol, Aleksandriya, Antioxiya, Quddus, Rus, Gruziya, Serb, Rumin, Bolgar, Kipr, Ellada, Albaniya, Polsha, Chexoslovakiya, Amerika cherkovlari shakllangan.
Pravoslav oqimida sirli rasm-rusumlar muhim o‘rin egallaydi. Cherkov ta’limotiga ko‘ra, bunday paytlarda Xudo tomonidan dindorlarga alohida savoblar nozil bo‘ladi.
Cho‘qintirish - sirli hodisasi. Bunda dindor o‘z tanasini uch marta suvga botirishi Xudo-otani, O‘g‘ilni va Muqaddas ruhni chaqirish bilan ruhiy tug‘ilishni kasb etadi.
Badanga eleyni surkash ham sirli bo‘lib, bunda dindorga Muqaddas ruhning ruhiy hayotga qaytaruvchi va chiniqtiruvchi ehsonlari ulashiladi.
Poklanishning sirliligi. Unda dindor non va vino ko‘rinishida o‘z badanida Iso qonini abadiy hayotga tayyorlaydi.
Nadomatning sirliligi shundaki, dindor o‘z gunohlarini din peshvosi oldida tan oladi, din peshvosi esa uning gunohlarini Iso nomidan kechiradi.
Ruhoniylikning sirliligi u yoki bu shaxsni ruhoniy darajasiga ko‘tarish uchun episkopning qo‘lini o‘sha shaxs badaniga tegizishi (yoki qo‘yishi) orqali amalga oshiriladi.
Badanni eley bilan ishqalash sirida Xudoning ruhiy va jismoniy zaifliklarni tuzatuvchi lutfu marhamatidan umid qilinadi.
Pravoslav cherkovi bayramlar va diniy marosimlarga alohida ahamiyat beradi. Post diniy marosimi odatda, katta cherkov bayramlaridan oldin o‘tkaziladi. Postning mohiyati inson ruhini tozalash va yangilash, diniy hayotning muhimi voqealariga tayyorgarlikdan iborat.
Rus Pravoslaviyasining ko‘p kunlik postlari to‘rtta: Pasxa oldidan, Pyotr va Pavel kuni oldidan, Bogorodisa uyqusidan oldin va Iso tug‘ilgan kundan oldin.
Buyuk bayram ichida Pasxa birinchi o‘rinda turadi. Pasxa Isoning o‘lganidan so‘ng qayta tirilganini nishonlab o‘tkaziladigan bayram. U yilning 22 aprelidan may oyining birinchi yakshanbasigacha o‘tkaziladigan bayram. U «Otsovskiy den»dan avval o‘tkaziladi. Pasxaning tarixi yahudiylikdagi pesax bayrami bilan bog‘liq bo‘lib, u yahudiylarning Misrdan qochib chiqishi va ozodlikka erishishini nishonlanishidir. Xristianlik yahudiylikdan to‘la ajralib chiqqach pasxa yangicha tus olgan.
Pasxadan so‘ng pravoslav dinining o‘n ikki kunlik o‘n ikki muhim bayrami boshlanadi. Ular: Iso tug‘ilishi, Sretenie, Isoni cho‘qintirish, Preobrajenie, Quddusga kirish, Isoning osmonga ko‘tarilishi, Troisa Muqaddas butning osmonga ko‘tarilishi, Blagoveùanie (Injilning nozil bo‘lishi), Rojdestvo Bogorodisi (Isoning xochga osilishi) va hakozo.
2. Katolik oqimi. Xristianlikning yirik yo‘nalishlaridan biri katoliklardir. U Evropa, Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi mamlakatlarida tarqalgan bo‘lib, muxlislari taxminan 800 mln. kishini tashkil etadi. 
Katolisizm umumiy, dunyoviy degan ma’nolarni ifodalaydi. Uning manbai - uncha katta bo‘lmagan Rim Xristian jamoasi bo‘lib, rivoyatilarga ko‘ra uning birinchi Episkopi apostol Petr bo‘lgan.
Katolisizmda Bibliyani sharhlash huquqi faqatgina ruhoniylarga beriladi, chunki ular uylanmaslik haqidagi diniy talabga amal qiladilar. Diniy ibodatlar dabdabali va sohtalashtirilgan ko‘rinishga ega, diniy o‘qish, duo, iltijolar lotin tilida olib boriladi. provslaviyadagi kabi katolisizmda ham farishta, ikona, ilohiy kuch, chirimaydigan marhum jasadlariga sig‘inish odatlari mavjuddir.
Katolisizm xristianlikning yo‘nalishlaridan biri sifatida uning asosiy aqida va qoidalarini tan oladi, biroq diniy ta’limot, sig‘inish va tashkiliy masalalarda bir qator xususiyatlar bilan ajralib turadi.
Katolik diniy ta’limotning asosini Muqaddas kitob va Muqaddas yozuvlar tashkil qiladi. Biroq Pravoslav cherkovidan farqli o‘laroq katolik cherkovi Muqaddas yozuvlar deb nafaqat avvalgi etti Butun Olam Xristian Soborlarining qarorlarini, balki hozirgacha bo‘lib o‘tgan barcha Soborlar qarorlarini, bundan tashqari Papaning maktublari va qarorlarini ham hisoblaydi.
Katolik cherkovi tashkiloti qat’iy markazlashuv bilan ajralib turadi. Rim papasi bu cherkovning boshlig‘i. U diniy axloq masalalariga oid qonun-qoidalarni belgilaydi. Uning hokimiyati dunyoviy soborlar xokimiyatidan yuqori turadi. 
Katolik cherkovining markazlashuvi jumladan diniy ta’limotni noan’anaviy tahlil qilish (sharhlash) huquqida aks etgan dogmatik taraqqiyot tamoyilini keltirib chiqaradi. Masalan, Pravoslav cherkovi tomonidan tan olingan diniy ramzda ta’kidlanishicha, Muqaddas ruh ota xudodan kelib chiqadi. Katolik aqidasiga ko‘ra esa Muqaddas ruh ota xudodan va o‘g‘il xudodan kelib chiqadi. Cherkovning najot borasidagi roli haqida ham o‘ziga xos alohida ta’limot shakllangan. Najotning asosi imon va xayrli ishlar hisoblanadi. Cherkov, Katolik ta’limotiga ko‘ra, xayrli zaruriy ishlar xazinasiga Iso tomonidan yaratilgan «Xayrli ishlar zaxirasiga» ega.
Cherkov Iso, Bibi Maryam, Muqaddas Ruh nomidan bu xazinani tasarruf qilish, undan muhtojlarga ulashish, ya’ni gunohlarni avf etish, nadomat chekuvchilarga pul yoki tufha evaziga avf - kechirim tufha qilish huquqiga ega. Pul evaziga yoki cherkov oldidagi xizmatlari uchun gunohlarini kechirish - indulgensiya haqidagi ta’limot mana shundan kelib chiqqan.
A’rof haqidagi (do‘zax va jannat oralig‘idagi mavze) aqida faqat katolik ta’limotida mavjud. Gunohi katta bo‘lmagan gunohkorlarning ruhi u erda o‘tda kuyadi (ehtimol bu vijdon va nadomat azobining ramziy in’ikosidir), keyin jannatga yo‘l topadi. Ruhning a’rofda bo‘lish muddati xayrli ishlar tufayli qisqartirilishi (ibodat va cherkov foydasiga xayr-ehson qilish bilan) mumkin. Bu ibodat va xayr ehsonlar o‘lganlar xotirasiga yaqinlar tomonidan qilinadi.
A’rof haqidagi ta’limot I asrdayoq paydo bo‘lgan edi. Pravoslav va Protestant cherkovlari a’rof haqidagi ta’limotni rad etadi.
Bundan tashqari, pravoslav dini ta’limotidan farqli o‘laroq, katolik yo‘nalishida papaning begunohligi haqidagi aqida ham bor. Bu aqida 1870 yildagi birinchi Vatikan soborida qabul qilingan. G‘arb cherkovining Bogorodisaga nisbatan alohida e’tibori 1950 yilda papa Piy XII tomonidan kiritilgan, Bibi Maryamning meroji haqidagi aqidada o‘z aksini topdi. Katolik ta’limoti pravoslav ta’limoti kabi etti asrorni tan oladi, biroq bu asrorlarni talqin qilinishidan qarashlar mos kelmaydi. Masalan, pricheshenie (tamaddi) qilish qattiq non bilan, (pravoslavieda bo‘ktirilgan non bilan) dunyoviy (miryane)larga non va vino bilan shuningdek faqat non bilan amalga oshiriladi. Cho‘qintirish sirini o‘tash paytida suv sepiladi (cho‘qintiriluvchiga), muz ostidagi suvga cho‘ktirilmaydi.
Miropomazanie (cho‘qinuvchining peshonasiga eley surkash) etti-sakkiz yoshlarda amalga oshiriladi, go‘dakligida emas. Bunda o‘spirin (bola) yana bitta ismga ega bo‘ladi. Bunda u o‘sha avliyoning qilmishlari va g‘oyalarini maqsad qilib qo‘yadi. SHunday qilib, bu rusumning ijro etilishi imon mustahkamlanishiga xizmat qilishi zarur.
Pravoslavlarda nikohsizlik rusumini faqat qora ruhoniylik qabul qiladi. Katoliklarda esa nikohsizlik (selibat) Papa Grigoriy VII tomonidan joriy qilingan qoidaga ko‘ra barcha ruhoniylar uchun majburiydir.
Din markazi - ehromdir. Dinning muhim elementlari cherkovga qatnovchilar hayotining maishiy asoslarini tartibga soluvchi bayramlar, shuningdek postlardir.
Milodiy post katoliklarda advent deb ataladi. U Avliyo Andrey kunidan keyingi birinchi yakshanbada - 30 noyabrda boshlanadi. Ular uch ibodat bilan: yarim tundagi, ertalabki va kunduzgi ibodat bilan nishonlanib, Bibi Maryam homilador bo‘lishi, Isoning tug‘ilishi va dindorning qalbida bo‘lishi kabi ramziy ma’noni anglatadi. O‘sha kuni tazim qilish uchun ehromlarda go‘dak Isoning figurasi qo‘yilgan yaslilar o‘rnatiladi.
Katolik ierarxiyasida uch darajadagi ruhoniylar bor: diakon, ruhoniy (kyure, pater, kendz) Episkop. Episkopni papa tayinlaydi. Papani kardinal kollegiya saylaydi. Bunda umumiy ovozning uchdan ikki qismi plyus 1-ovoz (yashirin ovoz berish yo‘li bilan) II Vatikan soborida (1962-1965 yillar) cherkov hayotining barcha jabhalarini yangilash, zamonaviylashtirish jarayoni boshlandi. Birinchi navbatda ibodat an’analariga tegishli bo‘ldi. Masalan, ibodatni lotin tilida olib borishdan voz kechildi.
3. Protestantizm dini. Protestanizm tarixi Martin Lyuterdan (1483-1546) boshlanadi. U birinchi bo‘lib katolik cherkovi bilan aloqani uzdi va protestant cherkovining asosiy qoidalarini ishlab chiqdi va uni himoya qildi. Bu nizomga ko‘ra, insonning Xudo bilan bevosita muloqoti mumkin. Lyuterning diniy va dunyoviy hokimiyatga qarshi chiqishlari, katolik dindorlarning imonni va vijdonni inson bilan Xudo o‘rtasidagi vositachi sifatida nazorat qilish haqidagi mulohazalarga qarshi chiqishi jamoatchilik tomonidan favqulodda diqqat bilan tinglandi.
Protestantizmning mohiyatiga ko‘ra, ilohiy lutfu marhamat insonlarga cherkovning vositasisiz, bevosita in’om etiladi. Inson najot topishi uning shaxsiy e’tiqodi va Isoning vositasi orqali ro‘y beradi. Avom ruhoniylardan farqlanmaydi, ruhoniylik hamma dindorlarga bir xilda joriy etiladi.
Protestantlik diniy marosimlarning ko‘pchiligini bekor qildi, faqatgina lyuteranlikda non va vino bilan cho‘qintirish saqalanib qoldi.
O‘lganlarga bag‘ishlangan duo o‘qish, aziz-avliyolarga sig‘inish, muqaddas murdalarga, sanamlarga topinish bekor qilindi. Ibodat uylari ortiqcha hashamlardan, mehroblardan, sanamlar, haykallardan tozalandi, ruhoniylarning uylanmaslik shartlari bekor qilindi. Bibliya milliy tillarga tarjima qilindi, uni sharhlash har bir xudojo‘yning eng muhim burchi bo‘lib qoldi.
Asrorlardan faqat cho‘qinish va mansublik (cherkovga) e’tirof etiladi. Ibodat va’z-nasihatlar, birgalikdagi ibodat va suralarni kuylashdan iborat bo‘ldi. Protestantlar Bogorodisa shaxsiyatini, a’rofni tan olmaydilar.
Lyuter tomonidan tuzilgan reformasiya bosh taomillari 95 tezis shaklida yozib bergan. Ular Vittenbergning Nasriy cherkovining shimoliy eshiklariga yozib qo‘yilgan. Mana shu tezislardan biri: Iso payg‘ambar: «Tavba qiling, chunki samoviy shohlik yaqinlashib qoldi» deb jar solganida shuni ta’kidlaydiki, imon keltirganlar hayoti boshdan-oyoq to‘xtovsiz tavba-tazarrudan iborat bo‘lmog‘i darkor.
Tavba-tazarru ruhoniy (avliyo) oldidagi birgina tazarrudan iborat emas. Birinchi to‘rt tezisda, Lyuter ta’kidlaydiki, haqiqiy tavba uzoq muddatli jarayondir, birgina xatti-harakat bilan ro‘yobga chiqmaydi.
Papa faqat o‘zi belgilagan jazoni olib tashlashi mumkin. Cherkov hech qaysi samoviy jazodan insonni ozod qila olmaydi. Tavba-tazarru qonunlari tiriklar uchun joriy qilinadi (belgilanadi). Bu erda va keyingi bir qancha tezislarda papaning a’rof ustidan hukmronligi rad etiladi.
«Ruhlar uchun indulgensiya olgan shaxslarga tavbu-tazarru qilish talab qilinmaydi», degan ta’limot Iso ta’limoti emas. Chindan tavba qilgan kishilarni Xudo gunohlarini kechadi va abadiy azobdan ozod qiladi. Gunohkor papa yorlig‘isiz ham bunday mag‘firatdan umid qilishi mumkin.
Lyuter bir necha tezislarda ta’kidlaydiki, chindan tavba qilgan, nadomat chekkan xristian (nasoro) «samoviy jazoga shoshilmaydi, ya’ni unga samoviy jazo joriy etilmaydi».
Cherkovning haqiqiy xazinasi muqaddas Injil va xudo marhamatidir. Lyuterning ta’kidlashicha, «xayrli amallar xazinasi»ning mavjudligi kambag‘allar uchun emas boylar uchun foydalidir, bu xazinalarga papa marhamati bilan emas, o‘z amallari bilan erishuvi mumkin. Bu xil vositalar bilan Xudoning mehrini qozonmoqni Lyuter sarob deb ataydi.
Haqiqiy xristian Isoga ergashish istagi bilan yonmog‘i zarur. Najot yo‘li ruxsatnoma yorlig‘ida emas, balki chin yurakdan nadomat chekmoq va tavba qilmoqdadir.
1517 yili 31 oktyabrda jamoatchilik hukmiga havola qilingan tezislar shundan iborat. Keyinchalik bu kun protestantlar bayrami bo‘lib qoldi.
Kalvinizm. Diniy islohotning boshqa bir yirik arbobi Jan Kalvin (1509-1564) edi. Uning 1536 yilda nashr etilgan «Xristian dinidagi ko‘rsatmalar» degan bosh asari, protestantizm ta’limot sifatida shakllanganidan keyin yangi bir diniy yo‘nalish - kalvinizmning asosi bo‘lib qoldi.
Dastlabki islohot arboblaridan farqli o‘laroq, Kalvin uchun diqqat markazi Injil emas Tavrot bo‘lib qoladi. Kalvin absolyut taqdir haqidagi ta’limotni ishlab chiqdi. Bu ta’limotga ko‘ra, barcha odamlar xudoning biz uchun noma’lum bo‘lgan irodasiga asosan mag‘firat qilinganlar va mahkum etilganlar toifasiga bo‘linadi. Inson va imon, na «xayrli ishlar» bilan taqdirga yozilganni o‘gartira olmaydi: mag‘firat qilinganlar najotga mahkum, mag‘firatdan mahrum bo‘lganlar esa abadiy azobga mahkumdirlar. Taqdir haqidagi ta’lim shunday asosga qurilganki, Iso ham bizning gunohlarimiz uchun azobu uqubatlarga giriftor qilingan edi.
Protestant cherkovining kalvinistik yo‘nalishdagi davomchilari (kalvinistlar yoki reformatorlar) Shotlandiya, Gollandiya, Shimoliy Germaniya, Fransiya, Angliyada keng obro‘ga va ta’sirga ega edilar.
Presviterianlar. Presviterianlik kalvinistik cherkovdan kelib chiqqan bo‘lib, (yunoncha eng eski) mo‘’tadil puritanlardir. 1592 yili SHotlandiya parlamenti bu ta’limotni asosiy mafkura deb hisoblash haqida qaror qabul qilgan. Bu jamoa boshida uning a’zolari tomonidan saylangan presviter turadi. Jamoalar mahalliy va davlat ittifoqlariga birlashadi. Diniy marosim ibodat, presviterning mav’izasi, oyatlarni kuylashdan iborat. Liturgiya bekor qilgan, na «din ramzi» va na «otche nash» o‘qilmaydi. Faqat dam olish kunlari bayram kuni deb hisoblanadi.
Anglikan cherkovi. Anglikan cherkovi - Angliyaning davlat cherkovi 1534 yilda mahalliy katolik cherkovi Rim qiroli Genrix VIIIni cherkov boshlig‘i deb e’lon qildi, ya’ni cherkov qirol hokimiyatiga bo‘ysundirildi. XVI asr o‘rtalariga kelib ibodatni ingliz tilida olib borish joriy etildi, postlar bekor qilindi, but va sanamlar olib tashlandi, ruhoniylar uylanmasligi majburiy bo‘lmay qoldi. «Mo‘‘tadil yo‘l» ta’limoti, ya’ni Rim katolisizmi va protestanizm orasidagi o‘rtacha yo‘l shakllandi. Anglikan diniy ta’limoti «Umumiy ibodatlar kitobi»da aks ettirilgandir.
Baptizm. Protestant ta’limotining eng ko‘p sonli davomchilari baptistlardir. Baptizm (yunoncha «suvga cho‘ktirish») XVII asr boshlarida vujudga kelgan bo‘lib, hozirgi kunda dunyoning 130 mamlakatida o‘z tarafdorlariga ega. Bu ta’limot tarafdorlari faqat o‘spirinlarnigina cho‘qintirishga olib boradilar. «Hech kim, jumladan, ota-onalar ham kishi uchun biror dinni tanlay olmaydi. Kishi dinni ongli ravishda o‘zi ixtiyor qilmog‘i zarur», degan qoida baptistlar va zabur xristianlarining asosiy qoidasidir, ularda ibodat o‘ta soddalashtirilgan bo‘lib, diniy qo‘shiq, ibodat va mav’izadan iborat. Zabur xristianlari to‘rtta rusumni saqlab qolishgan: cho‘qintirish, (o‘spirinlar uchun) tanovul, nikoh, qo‘l bilan silab qo‘yish. Bu xristianlar uchun but ehtirom ramzi emas.
Adventistlar harakati. Adventistlar (lotincha - kelish) harakati Amerikada XIX asrning 30 yillari og‘ir iqtisodiy buhron (krizis), umumiy ishsizlik davrida vujudga keldi. Uning asoschisi Vilyam Miller (1782-1849). Adventistlar bir necha mustaqil cherkovlarga bo‘lingan bo‘lib, ularning eng kattasi «Ettinchi kun adventistlari». Ularning asosiy g‘oyasi Isoning ikkinchi bor erga tushishi va insoniyatni xalos etib, shayton va uning tarafdorlarini bilan urushib, ularni mutlaq yakson qilishidir. Ular kishilarni Isoni kutib olish uchun yaxshi axloqli bo‘lishga chaqiradi. Adventistlar dindorlardan o‘z mablag‘laridan o‘ndan birini cherkov hisobiga o‘tkazishlarini va tinmasdan targ‘ibot ishlarini olib borishlarini talab qiladi. Iso payg‘ambarning ikkinchi marta erga qaytishi haqidagi bashorat najot yo‘li deb hisoblanadi.
Hozirgi paytda G‘arbiy hamda SHarqiy cherkovlarning rahbarlari ko‘p asrli ixtiloflarning ayanchli oqibatlarini bartaraf qilishga intilmoqdalar. Masalan, 1964 yili Rim Papasi Pavel VI va Konstantinopol patriarxi Afinagor ikkala cherkov vakillarining XI asrda aytgan o‘zaro qasamyodlarini tarqoqligini bartaraf qilish uchun birinchi qadam qo‘yildi.
 
Pavlusning tarjimai holi
 
Masihiylikda Pavlus (Pavel) ismli shaxs katta o‘rin tutgan. Masihiylikdagi e’tiqod va amallar, diniy manbalardan ko‘plari unga nisbat beriladiki, hech kim bu borada undan o‘zib ketmaydi. U o‘zining serharakatliligi, tinib-tinchimasligi va mag‘ribu mashriq uzra jahongashtaligi bilan biror joyda muqim turmas, doimo bir joydan ikkinchi joyga o‘tib yurardi va masihiylikning eng ashaddiy dav’atchisi hisoblanar edi. Masihiylar u tutgan yo‘ldan ta’sirlanganlar va uning xabarlari hamda so‘zlarini o‘zi bitib tartiblagan maktublar orqali yoki o‘zi bitmasa ham ko‘pchilikka yuborilgan ma’ruzalarini naql qilib keltirilgan xabarlar orqali o‘rganganlar.
Masihiylar Pavelning yo‘rig‘idan yurishdi, unga ergashishdi va uni o‘zlariga birinchi namunaviy (ideal) shaxs deb bilishdi. SHunday ekan, biz uning avvalgi masihiylikdagi o‘rni hozirgi masihiylikdagi kabi bo‘lganmi-yo‘qmi, buni bilishimiz uchun uning tarixiga nazar solishimiz kerak bo‘ladi.
Pavel haqida biror narsani ziyoda qilib yubormaslik va masihiylar nazdida uning qanday shaxs ekanligini ko‘rsatmoq uchun, u haqda so‘z yuritganda masihiylik manbalaridan chetga chiqmaymiz.
«Havoriylarning faoliyati» (H.F.) kitobida («Yangi ahd»ning bir qismi) Pavlus hayoti batafsil yoritiladi va uning qilgan ishlari ushbu kitobning eng katta qismini tashkil qiladi. Unda Pavelning tug‘ilgan joyi Tars shahri ekanligi, o‘zi Orshalim (Quddus)da tarbiya topgani, asl ismi Shoul ekanligi aytib o‘tilgan. Mana bu 22-bobning 3-oyati: «Men yahudiyman. Kilikisning Tars shahrida tug‘ilgan bo‘lsamda, ushbu shaharda (O‘rshalimda) tarbiyalanganman».
Yana uning farziylardan ekanligi haqida ham xabar qilgan. 2-3-bobda aytiladi: «Ularning bir qismi saduqiy  va boshqa qismi farziy mazhabidan bo‘lganni Pavel bilgach, kengashga baland ovoz bilan xitob qilib:
- Birodarlar! Men farziyman, ham farziyning o‘g‘liman. Men o‘liklarning tirilishiga qattiq e’tiqod qilganim uchun meni tergayaptilar, - dedi».
Masihiylikdagi kitoblar Pavelning yahudiylardan ekanligiga ittifiq qiladi. Lekin «Havoriylarning faoliyati» (qisqacha-H.F.) kitobida uning rimliklardan ekanligiga ham dalolat qiluvchi so‘zlar bor. 22-bobning oxirida aytiladi:
Uni tasma bilan bog‘lashayotgan vaqtda,
Pavel yonida turgan yuzboshiga:
- Rim fuqarosini hukm qilmay qamchilash, sizningcha qonunga mos keladimi? - deb so‘radi.
Yuzboshi buni eshitgach, borib mingboshiga xabar berdi.
- Qarang, siz nima qilmoqchisiz o‘zi? Bu odam Rim fuqarosi ekan-ku, - dedi. Shunda mingboshi Pavelning yoniga kelib:
- Menga aytingchi, siz Rim fuqarosimisiz? - deb so‘radi.
- Ha, - dedi Pavel. Mingboshi:
- Men bu fuqarolikka ko‘p pul bilan ega bo‘lganman, - dedi . Pavel:
- Men hatto bu fuqarolikda tug‘ilganman, - deb javob berdi.
Shunda Pavelni so‘roq qilmoqchi bo‘lganlar darhol undan qo‘l tortishdi.
Mingboshi ham uning Rim fuqarosi ekanligini bilgach, uni bog‘lab qo‘ygani uchun qo‘rqib ketdi».
Mana bular shubhasiz qarama-qarshi fikrlardir. To‘g‘rirog‘i, u yahudiy ekanligi bo‘lsa kerak, chunki u o‘zining qamchilanishini bilgach, o‘zini rimlik deb atadi va hiyla ishlatib qamchidan qutilish uchun o‘zini rimlik deb da’vo qildi. Hiyla ish berib Pavel (jazodan) omon qoldi va uni yana bir bor keltirganlarida ham mingboshi uni qamchilatmadi.
«H.F.» da Pavel o‘zining farziy ekanligini baland ovoz bilan xitob qilib aytishi saduqiylar bilan farziylar o‘rtasida ixtilof chiqishi uchun bo‘lgan edi. Kitobda Pavel o‘zini farziy deb tan olgan o‘rinda «ularning bir qismi saddiqiy va boshqa qismi farziy mazhablaridan bo‘lganini Pavel bilgach:» degan so‘zlar kelgan. Demak Pavelning bunday xitob qilishi ular o‘rtasida kelishmovchilik chiqarib, ularning zararidan bir tomonning himoyasi orqali najot topish uchun bo‘lgan.
Haqiqatda u xohlagan ba’zi narsa ro‘y berdi va ular o‘rtasiga nifoq tushib, qattiq janjallasha boshladilar, bu voqea «H.F.» kitobining 23-bobida zikr qilingan. SHunday ekan biz bu narsani uning millatini ko‘ngil taskin totgudek aniqlay olmaymiz.
Millati qaysi bo‘lishidan qat’iy nazar ushbu Pavel hayotining avvalgi bosqichida masihiylikning ashaddiy dushmanlari, masihiylarga eng ko‘p hiyla-nayrang ishlatadigan, bu dinga kirganlarga eng ko‘p qiynoq - aziyatlar beradigan odam edi. Bu narsa «H.F.» kitobining ko‘p o‘rinlarida zikr qilingan. SHu kitobning 8-bobida aytiladi:
«O‘sha kunning o‘zida Quddusdagi imonlilar jamoasiga qarshi keskin quvg‘in davri boshlandi. Havoriylardan boshqa hamma yahudiylardan qochib, Samariyaning har xil joylariga tarqab ketdilar. Ba’zi dindor odamlar Stefanni ko‘mib, u uchun katta yig‘i qiladilar. Shoul esa imonlilar jamoatini talon-taroj qilar edi. Uyma-uy yurib, erkakmi, xotinmi, hammani sudrab qamoqxonaga berar edi».
9-bob avvalida aytiladi: «Shoul hali ham Iso Masihning shogirdlariga qarshi qatlu qirg‘in tahdidlari bilan nafas olib yurar edi. U oliy ruhoniyning huzuriga borib, Damashq shahridagi yaxudiy ibodatxonalari uchun maktublar so‘radi. Bu ta’limotni izidan borayotgan kimsani topsa, u erkak yo xotin bo‘lishidan qat’inazar, kishanlab Quddusga keltirmoq niyatida edi».
«Havoriylarning faoliyati» kitobining bir necha o‘rinlarida uning ushbu o‘z o‘tmishini e’tirof etgani keltirilgan.
22-bobda Pavel yahudiylarga xitoban u bunday deydi:
«Bugun bu erda yig‘ilgan hammalaringiz kabi men ham ota-bobolar Qonuni yo‘rig‘ida jiddiy tarbiyalanib, Xudo uchun fidoiy bo‘lib kelganman. Hatto bu Iso yo‘lining izbosarlarini erkakmi, ayolmi demasdan hammasini bog‘lab zindonlarga topshirar, o‘lasi qilib quvardim. Ana, omiy ruhoniy bilan oqsoqollarning hammasi mening guvohlarimdir. Men ulardan Damashqdagi yahudiy birodarlariga yozilgan maktublar olib, u erda yashagan Isoga imon keltirganlarni jazolash uchun Quddusga kishanlab keltirmoq niyatida yo‘lga tushgan edim».
Lekin «H.F.» kitobi masihiylarga ana shunday nayranglar ko‘rsatgan, qiyriq-aziyatlar etkazgan ushbu odamnig shayton va tog‘ut yo‘lidan masihiylikka to‘satdan kirib qolganini ta’kidlaydi, ammo bir yo‘lni yoki e’tiqodni qabul qilish uchun bo‘ladigan tayyorgarlik yoki turtkilar haqida lom-mim demaydi.
9-bobda aytiladi: «Yo‘li Damashqqa yaqinlashganda, to‘satdan osmondan tushgan nur uning atrofini yoritib yubordi. U erga yiqilgan zahoti:
Shoul, Shoul ! Nega meni quvg‘in qilayapsan? - degan ovozni eshitdi. SHoul:
E Rabbiy, Sen kimsan? - dedi.
Men sen quvg‘in qilayotgan Isoman, Menga qarshi ketishing qiyin, - dedi u. SHoul vahimalanib, titroq bilan:
E Rabbiy , nima qilishimni buyurasan? - dedi. Iso unga:
Qani o‘rningdan turib shaharga kir, unda nima qilishing kerakligi senga aytiladi, - dedi.
Pavlus yoki Shoul masihiylikka kirdi va Iso Masih shogirdlari bilan bog‘lanishga harakat qilib ko‘rdi. Lekin shogirdlar undan xavf qilib iymoniga ishonch hosil qilmadilar. Shunda Barnabo Shoulning iymoniga guvohlik berib, yo‘lda sodir bo‘lgan voqeani so‘zlab berdi».
«X.F.» kitobining 9-bobida aytiladi: «Shoul Quddus shahriga etib borgach, u erdagi Iso shogirdlariga qo‘shilib inoqlashishga urindi. Lekin u Isoning shogirdi bo‘lganligiga hech kim ishonmay undan qo‘rqishardi. O‘shanda Barnabo Shoulni havoriylarning huzuriga boshlab keldi va uning yo‘lida Isoni qanday ko‘rib, Iso unga nima deb so‘zlaganini, Damashqda Isoning nomi bilan qanday dovyuraklik bilan va’z aytganini ularga aytib berdi».
Shu vaqtdan boshlab Shoul masihiylikni targ‘ib qilishdagi faol bir quvvat va doimiy harakatga aylandiki, bunga «H.F.» kitobi dalolat qiladi. Pavel o‘z safarlarida Barnabo bilan hamroh bo‘ldi. Keyin esa ular o‘rtasida ixtilof chiqdi va ajralib ketdilar.
Ana shu nuqtaga etganda muhim bir masala mavhum bo‘lib qolyapti. «H.F.» kitobi bizlarga Pavelning o‘zi da’vat qilayotgan va o‘n to‘rtta maktubida tartiblagan masihiylikni kimdan olgani, o‘rganganini bayon qilib bermaydi. (Ba’zi Yozuvchilar «H.F.» kitobini Lukaga nisbat berish o‘rniga Pavelga nisbat beradilar) masihiylik kitoblari u masihiylik asoslarining kimdan qabul qilib olganini bayon qilmagan. Balki ular Pavel birovdan o‘rganishga muhtoj emas, deb e’tiqod qilsalar kerak. Chunki u masihiylikda dushman kofir darajasidan ularning e’tiqod bo‘yicha payg‘ambar darajasiga ko‘tarilgan va vahiy orqali ilhom bilan gapiradigan shaxsga aylangan. Demakki, u o‘rganish va dars qilishga muhtoj emas edi, chunki vahiy unga kifoyadir.
Shoul turli iqlimlarda kanisalar tashkil qildi, da’vat bilan mashg‘ul bo‘ldi, ma’ruzalar qildi. Maktublar bitdi. Keyinchalik uning maktublari e’tiqod asoslarini va ba’zi shar’iy amallarni o‘z ichiga olgan ta’limiy risolalar bo‘lib qoldi.
Aytishlaricha, u impearator 66 yoki 67 yili Neron qirg‘inbarotlari vaqtida o‘ldirilgan.
 
Pavlusning sifatlari
 
Pavlusning maktublarida tartiblangan va «H.F.» kitobida zikr qilingan holatlari va so‘zlaridan uni ajratib turuvchi uchta sifati yaqqol ko‘zga tashlanadiki, bular uni masihiylikka da’vat qiluvchilarning yo‘lboshchisi bo‘lishiga olib bordi. 
Birinchi sifati: U doimiy serharakat, charchamaydigan serquvvat va erinmaydigan shaxs bo‘lgan.
Ikkinchi sifati: U pishiq, hiylasi o‘tkir, fikrlash doirasi kuchli, har ishni g‘oyatda o‘tkirlik bilan hal qiluvchi va ustalik bilan amalga oshiruvchi shaxs bo‘lgan.
Uchinchi sifati: U ko‘pchilik qalbiga ta’sir qila oluvchi va ularning xohish-istaklarini egallay oluvchi shaxs bo‘lgan.
Pavel ana shu a’lo sifati va o‘tkir qudrati bilan masihiy da’vatchilarning mehr markazi bo‘lishga, o‘zining ra’y-fikrlarini masihiylarga farz etish va uni din qilib olishlariga, uning so‘zini hujjat qilib olishlari va Xudodan kelgan vahiy deb tan olishlariga erisha oldi.
Pavlus ana shunday ajoyib sifatlari bilan do‘st Barnaboni Iso Masihni ko‘rganiga ishontira oldi va shogirdlar o‘rtasida birinchi darajani egallashga erishdi, vaholanki, u ularga fitna, balo va shaytonning hiylasi bo‘lib kelgandi. Ana shunday kuchli sifatlar bilan u havoriylarni uning o‘tmishini unutishlari va uni faqat yaxshi inson deb qabul qilishlariga erisha oldiki, hatto ko‘pchilik ichida uning so‘zini rad qila olmay qoldilar. Hatto borib-borib hozirgi masihiylik Pavel tabiatining ko‘chirmasiga aylandi qoldi. Dinlar borasida shug‘ullangan va undagi shaxslarning holatlari va tutgan mavqelarini biladigan kishilar gohi: «Qanday qilib bir dinga kofir bo‘lgan odam hech qanday turtkisiz bir yumalab shu dinga qattiq e’tiqod qilish holatiga o‘tib qoldi?» deb ajablanadilar. Bunga uncha ajablanmasa ham bo‘lar edi, qachonki bu kufrdan iymonga o‘tishning o‘zidangina iborat bo‘lsa. Chunki bunga misollar ko‘pdir. Lekin hammadan ajablanarlisi bir shaxsning bir dinga nisbatan mutlaq kufrdan, o‘zi kofirlik qilgan, qarshi chiqqan, dushmanlik qilgan xuddi shu dinga payg‘ambarlik darajasiga ko‘tarilishidir. Mana buning o‘xshashi ham, misoli ham ko‘rilmagan, bu narsa hech bir nabiy va rasulda sodir bo‘lmagan hodisadir. Mana masihiylar o‘zlari iymon keltirib rivoj qiladigan yahudiylar Tavroti, qadimgi Ahd kitoblaridan biror-bir payg‘ambarning hayotining avvalida vahiyni qabul qilishga tayyorgarligi bo‘lmay, ilhom ahlidan bo‘lishi uchun pokiza nafsli bo‘lmay elchilik vazifasiga tayinlanganini bizga zikr qila oladilarmi? Payg‘ambarlikdan ilgari uning alomati mavjud bo‘lmas ekan hech, bo‘lmasa unga qarama-qarshi turish sodir bo‘lmagan bo‘lishi kerak-ku! Lekin hayratomuz Pavlus o‘z zamonida bu taajjubni engib, o‘zidan keyin masihiylarni unga so‘zsiz itoat etishga majbur qila oldi va uning so‘zlari, ra’y-fikrlari hamda ta’limotlarini o‘rganayotganlarida aqlni unutib qo‘yishlariga imkon topa oldi.
Garchi Pavlusning zakovati va ustaligi ko‘pchilikning aql ko‘ziga parda tortgan bo‘lsada, masihiylar ichida uning so‘zlariga qarshi kuchli mulohaza bildirib inkor qiluvchi va botilga chaqiruvchi kishilar ham bo‘lgan. Ruhoniy Abdulahadning so‘zini keltiramiz: «Yangi ahd» kitoblaridan 15 ta maktub ushbu (Pavel) ismini o‘z ichiga oladi. Agar sen hozirgi masihiylikning haqiqiy muassisi Pavlus desang hayratga o‘rin yo‘qdir. Benyamin urug‘idan, farziylar mazhabidan hamda zamonasining olimlaridan birinchi shogirdi bo‘lgan... Tarslik yigit SHoul Iso nomini va unga ergashganlarni er yuzida yo‘q qilib yuborish yo‘lida bor kuchini sarf qilgan. O‘zining Nazaretlik dushmanini (ya’ni Isoni) peshin payti osmondan tushgan nur atrofini yoritib yuborganda ko‘rgan bu yigit hidoyat topdi va Pavlus deb nomlandi. Ana u Isaviylik asosini qo‘ygan kishidir.
O‘rta Osiyo xalqlari tarixida Xristian dini.
XI asrning oxirida xristianlikning Sharqqa tomon harakati va tarqalishi ommaviy tus oldi. Bu dinni mahalliy aholi orasida tarqatuvchilar Sharqning ayrim viloyatlariga ilgariroq kirib borganlar. 280 yildayoq Talos (Marke) cherkovlari qurilib bo‘lgan, Samarqandda (310 yildan), Marvda (334 yildan), Hirotda (430 yildan), Xorazmda, Marida va O‘rta Osiyoning boshqa shaharlarida episkopik, kafedra, missiyalar, keyinchalik Samarqandda, Maroda (430 yillar), Hirotda (658 yillar) episkoplikdan iborat diniy hududiy jamoalar, birlashmalar bo‘lgan. Xurosonliklar va sug‘diyonaliklar zardushtiylar, monaviylar, buddaviylar, bilan bir qatorda xristianlar ham bo‘lgan. 
O‘rta Osiyo territoriyasida islomning tarqalishi davrlarida islom bilan xristianlik o‘rtasidagi ziddiyatlar, kelishmovchiliklar keskinlasha boshladi. Biroq, X asrgacha Samarqand, Xorazm, Toshkent viloyatlarida xristianlarning manzilgohlari bo‘lgan. Hatto Beruniy yashagan davrda ham (973-1056) Marvda provoslav metropoliyasi bo‘lgan.
Ana shu davrda xristianlik Kavkazda ham tarqala boshladi. Armaniston (301 yil) va Gruziyada (318 yili) davlat diniga aylanadi. Ozarbayjon va Janubiy Dog‘iston territoriyasida IV-VII asrlarda hukmron din hisoblangan.
Bibliya. Bibliya, yahudiylik va xristianlik dinlari ta’limotiga ko‘ra, u Xudo tomonidan nozil qilingan, asosiy diniy aqida va axloq qonunlarini o‘zida jamlagan muqaddas kitoblar majmuasidir.
Uning tarkibiga kirgan yahudiy diniga talluqli kitoblar «Qadimiy ahd» deb, xristian talimotiga tegishli kitoblar «Yangi ahd» deb nomlanadi. Yahudiy va Xristian bibliyalari bir-biriga mos kelmaydi. Yahudiylarning muqaddas kitobi Qadimiy Isroil va Qadimiy Yahudiylarning diniy talimot va urf-odatlari asosida eramizdan avalgi XIII asrda yozilgan bo‘lsa, Xristianlarning kitobi esa eramizning boshlarida vujudga keldi. Yahudiylar xristianlarning kitobini muqaddas kitob sifatida tan olmaydilar xristianlar esa yahudiylarning kitobini muqaddas kitob sifatida tan oladilar.
Bibliya so‘zining grekchadan tarjimasi biblia - kitob, o‘ram ma’nolarini anglatadi. Hozirgi Bibliya katolik nashrlarida 72 ta kitobdan, protestant nashrlarida esa 66 kitobdan iborat. Yahudiylarning yana bir diniy manbasi Talmudning xabar berishicha Qadimiy ahdda 24 ta kitob bo‘lishi kerak. Qadimiy yahudiy tarixchisi Iosif Flaviyning aytishicha 22 ta kitob bo‘lishi kerak. Protestantlar va yahudiylar, Trident Soboridan keyin (1545-1563) katoliklar ham qadimiy ahd tarkibiga 45 ta kitob kirgizadilar. Bu son bilan yuqorida keltirilgan son o‘rtasidagi tafovutni keyinchalik ba’zi kitoblar bir necha mustaqil kitoblarga bo‘linib ketganligi bilan izohlash mumkin. Masalan, «Musoning besh kitobi» avval bir butun bo‘lib, keyinchalik beshta mustaqil kitobga ajratib yuborilgan, «kichik payg‘ambarlar kitobi» 12 kitobga ajratib yuborilgan.
Yahudiylar Qadimiy Ahdni 3 qismga bo‘ladilar:
birinchisiga «Musoning besh kitobi» - «Tora» («Tavrot»);
ikkinchisiga «Payg‘ambarlarning avvalgi va keyingi kitoblari (Netiim);
uchinchisiga qolgan kitoblar (Ketubim).
Xristianlar Qadimiy Ahdni «Rivoyatlar kitoblari», «Ta’limotlarga kitoblari»ga, «Payg‘ambar kitoblari»ga bo‘lishadi. Ular Yangi Ahdning 27 kitobini ham shunday tasnif qiladilar. «Rivoyatlar kitoblari»ga «Injil» va «Havoriylar faoliyati» kitoblari kiradi. «Ta’limotlar»ga «Havoriylar maktublari» kiradi, «Payg‘ambarlar kitoblari»ga «Vahy» kitobi kiradi.
Bibliyaning kitoblari boblarga, boblar esa suralarga bo‘linadi. Uning hozirgi qabul qilingan bo‘linishi Nenterberiya episkopi Stefan Langton (vafoti 1228 y.) tomonidan kiritilgan. U 1214 yili lotin tilidagi matnni boblarga bo‘lib chiqdi va bu narsa keyinchalik yahudiy va yunon tillaridagi matnlarga ham joriy qilindi. Suralar avval Santes Panino (v. 1541 y.) keyinchalik 1555 yilarda Robert Etenlar tomonidan raqamlandi.
Tavrot. Musoga tegishli bo‘lgan, besh kitob «Tavrot» deb ataladi va u quyidagi kitoblarga bo‘linadi: 1) «Borliq» yoki «Ibtido»; 2) «Chiqish»; 3) «Levit»; 4) «Sonlar»; 5) «Ikkinchi qonun».
Injil. Injil - xushxabar ma’nosini anglatadi. Yangi ahd tarkibiga kirgan Injil 4 ga bo‘linadi. 1) Matvey injili; 2) Marko injili; 3) Luka injili; 4) Ioann injili.

Mavzu-13. ISLOM  DINI

Reja:
 
    I.       Johiliya;
    II.     Islom ta’limoti;
    III.    Muhammad alayhis-salomning hayotlari;
    IV.    Islom Makka davrida;
     V.     Madina islom davlatining vujudga kelishi.

Johiliya. Bu so‘z arab tilida (jahula-bilmaslik) johillik, bilimsizlik, nodonlik ma’nosini beradi. Johiliya so‘zi Arabistonning islomdan oldingi davriga nisbatan ishlatiladi. Chunki bu davrda arablar orasida al-Vasaniyya - ko‘pxudolik hukm surib, ular yakkaxudolikdan bexabar edilar. Bundan tashqari xalq orasida qizlarni tiriklayin ko‘mish, mayxo‘rlik va boshqa axloqiy buzuqliklar keng yoyilgan bo‘lib, islom dini ularga chek qo‘ydi.
Arabiston yarim orolining Makka, Madina, Toif, Xaybar singari bir qancha eng muhim shaharlarini o‘z ichiga olgan qismini qadimdan Hijoz deb atashgan. Bu yarim orolning katta qismida islom vujudga kelguniga qadar ko‘pxudolik hukm surardi. Arablarning eng qadimgi dinlari jumlasiga totemizm, fetishizm, animizm va o‘tmish avlodlarga sig‘inishni kiritish mumkin. Totemizmning yaqqol dalili sifatida ko‘p arab qabilalarining nomini keltirish kifoya; asad (arslon), kalb (it), bakr (bo‘taloq), sa’lab (tulki), zi’b (bo‘ri) va h.k.
Arabistonda har xil xudolarning timsoli - sanamlar qachon paydo bo‘lganligi haqida konkret tarixiy ma’lumotlar yo‘q. Harqalay, but-sanamlarga sig‘inish - dinning yangi bosqichi bo‘ldi. Eramizdan avvalgi VIII asrdayoq har bir arab qabilasining o‘z sanami bo‘lgan. Ikki qabila urushidan so‘ng, odatda, mag‘lub qabila g‘olib qabila sanamiga sig‘ina boshlardi. Ba’zida g‘olib qabila mag‘lub qabilaning sanamini ham o‘z sanami yoki sanamlari safiga qabul qilishi mumkin edi. Arabistonning turli erlarida muayyan sanamlarning qarorgohi mavjud bo‘lib, ular ziyoratgohlar sifatida ma’lum edi. Makka Arabistonning diniy markaziga aylangach, u erdagi Ka’ba sanamlarning panteoniga (to‘plangan joyiga) aylanib qoldi. Islom arafasida arablar orasida butparastlik shunchalik avjida ediki, hatto har xonadonning o‘z sanami bor edi, deyish mumkin. Safarga otlangan kishi bunday sanamni qo‘li bilan ishqab, so‘ng yo‘lga tushardi, safardan qaytgach esa, birinchi navbatda u yana sanamini silab-siypardi.
Ibn al-Asirning uqtirishicha, 630 yili Muhammad s.a.v.  Makkani zabt etganlarida Ka’ba ichida 360 ta sanamni ko‘rganlar va ularni sindirib tashlashni buyurganlar. Sanamlarning soni uchun bu raqam juda katta ko‘rinadi, ammo muayyan sanam bir necha qabilada ehtirom qilingan bo‘lsa, u Ka’baga shuncha nusxada qo‘yilgan bo‘lishi mumkin. 
Ibn al-Kalbiyning arab ko‘pxudoligiga bag‘ishlangan «Kitob al-asnom» asarida tilga olingan datlabki 5 sanamning nomi (Vadd, Suvo’, Yag‘us, Ya‘uq, Nasr) Qur’onda ham zikr qilingan (Nuh, 22-23-oyatlar). Ularning tasviri ko‘pchilikka ma’lum edi. Vadd – erkak kishi, Suvo‘ – ayol kishi, Yag‘us – sher, Ya’uq - ot va Nasr – burgut qiyofasida ifodalanar edi.
Qur’onda zikr qilingan eng qadimgi sanamlar jumlasiga Manot, Allot va al-‘Uzza ham kiradi. Johiliya arablarining tasavvurida bu uchchala sanam ham ayol xudolar bo‘lgan.
Islom vujudga kelishi arafasida Janubiy Arabiston aholisining etiqodida katta o‘zgarishlar yuz berdi. Arabiston yarim orolining janubida ham, shimolida ham aksariyat aholi har xil but-sanamlarga sig‘inardi, ya’ni ko‘pxudolik e’tiqodida edi. Ammo arablarning butparastligi faqat totemizm, fetishizm kabi ibtidoiy, ilk din shakllari emas, balki uzoq yo‘lni bosib o‘tgan, nisbatan rivojlangan ko‘pxudolik edi.
Islomdan oldin Arabistonning ko‘p joylarida yahud jamoalari mavjud bo‘lgani haqida ma’lumotlar ko‘p. Yahudlar bilan birga Arabiston yarim oroliga yahudiy dini ham kirib keldi. Arabiston yahudiylar haqida, asosan, Qur’on, Hadis, Tafsir, Sira va ahborlar kitoblari xabar beradi. Bu mavzuga aniqlik kiritadigan hozirga qadar topilgan hujjatlarning eng qadimiysi – YAngi Bobil podshohi Nabonidga (er.av.555-539) tegishli xronikadir. Unda aytilishicha, eramizdan avvalgi 552-542 yillar SHimoliy Arabistondagi Teyma shahrini o‘ziga poytaxt qilib olgan Nabonid bu erdagi shaharlarni o‘zlashtirish maqsadida Bobildan talaygina aholini ko‘chirgan; ular orasida ko‘pchilikni yahudlar tashkil qilgan. Ma’lumki, bundan oldinroq (er.av. 586 y.) Navuxodonosor II Quddusni zabt qilganida salkam 30 ming yahudiyni asir qilib, Bobilga keltirgan va «Bobil asirligi» 50 yil davom etgandi. Shundan so‘ng ham ba’zi yahudlar Falastinga qaytmay Bobilda qolib ketgandilar. Islom ta’limoti. Islom dunyoda keng tarqalgan jahon dinlaridan biri. Arabiston yarim oroli, Iordaniya, Suriya, Falastin, Turkiya, Eron, Pokiston, Afrika qit’asidagi Marokash, Jazoir, Tunis, Liviya, Misr Arab Respublikasi, Sudan, Somali singari mamlakatlar xalqlari, O‘rta Osiyo, Efiopiya,  Bruney Sultonligi, Malayziya, Indoneziya hamda Livan, Hindiston, Xitoy hamda Filippin aholisining ma’lum bir qismi, Evropa qit’asida esa Bolqon yarim oroli, Kavkazorti va Shimoliy Kavkaz, Volgabo‘yi, G‘arbiy Sibirda yashovchi xalqlarning bir bo‘lagi islomga e’tiqod qiladi. Er yuzida Islomga e’tiqod qiluvchilar, ya’ni musulmonlar qariyb 1,5 mlrd. ga etadi va ular soni jihatidan xristianlardan so‘ng ikkinchi o‘rinda turadi.
Islom so‘zi arabcha «Ollohga o‘zini topshirish», «itoat etish», «taslim bo‘lish», «bo‘ysunish» ma’nolarini beradi. Islomning asosiy manbasi bo‘lmish Qur’oni Karim VII asrda nozil bo‘lgan bo‘lsa-da, islom ta’limotiga ko‘ra bu din, er yuzida insoniyat paydo bo‘libdiki, barchalariga nozil qilingan. Muhammad s.a.v. avvalgi payg‘ambarlar ishini davom ettirgan, ular dinini qayta tiklagan, qiyomat oldidan yuborilgan oxirgi payg‘ambar - Nabiy va Rasul deb tan olinadi.
Nabiy – payg‘ambar, arab tilidan tarjimasi xabarchi, xabar etkazuvchi ma’nolarini beradi. Payg‘ambarlar orasida ularga Alloh tomonidan alohida kitob va shariat nozil qilinmagan va avvalgi payg‘ambarning kitob va shariatini insonlarga targ‘ib qilganlari nabiylar deb ataladi (Ismo‘il, Ishoq, Ya‘qub, Zakariyo kabi).
Rasul - payg‘ambar, arab tilida elchi ma’nosini anglatadi. Alloh tomonidan alohida kitob va shariat berilgan payg‘ambarlar rasullar darajasiga erishgan hisoblanadi (Ibrohim, Muso, ‘Iso kabi).
Makka davri. Muhammad ibn Abdulloh ibn Abd al-Muttalib Arabiston tarixida «fil voqeasi» nomi bilan mashhur jangdan 50 kun keyin tavallud topdilar. Misrlik munajjim Mahmud poshoning aniqlashicha Payg‘ambarning tavallud topishlari milodiy sananing 571 yil 21 aprel kuniga to‘g‘ri keladi. Otalari Abdulloh Muhammad s.a.v. tug‘ilmaslaridan oldin savdo ishi bilan Shomdan qaytayotib Yasrib(Madina)da vafot etdilar va o‘sha erga dafn etilganlar.
Bola sog‘lom va ziyrak bo‘lib o‘sishi uchun arablarda sahroyi ayollardan sut-ona topib emizish odati bor edi. Ana shu odatga ko‘ra, Bakri qabilasidan bir guruh ayol go‘dak izlab shaharga keladi. Muhammad s.a.v.ga sut-ona bo‘lish Abu Zuaybning qizi Halimaga nasib etdi. Halimaning eri chorvador Abu Kabsha edi. Quraysh mushriklari Payg‘ambar a.s.ni masxaralab kulganda u kishini Abu Kabshaga mansub qilib: «Bu Abu Kabshaning o‘g‘li nuqul osmondan gapiradi» deyishardi. Rasulullohni 4 yildan ortiq vaqt ichida emizgan Halimaning oilasiga baraka yog‘ilib turdi. «Sharhi sadr» yoki «Shaqqi sadr» («Ko‘krak yorish») voqeasi ana shu davrda yuz berdi (Qur’oni Karimning 94-surasi).
Rivoyat qilinishicha, Rasululloh Halimaning qo‘ylarini yaylovda boqib yurganlarida ikki oppoq kiyimli kishi kelib u kishining ko‘kraklarini yorishadi-da, ichlaridan bir narsani olib tashlab, kesilgan joyni tikib qo‘yishadi. Muhammad s.a.v.ni ikki oq kiyimli kishi olib ketishayotganini ko‘rgan akalari o‘z onalariga bu xabarni etkazishganida bibi Halima voqea sodir bo‘lgan joyga zudlik bilan etib keladilar. Bu vaqtda kichkina Muhammad s.a.v. ranglari bir holatda turgan edilar. Keyin ularga bo‘lgan voqeani o‘z og‘izlari bilan gapirib beradilar. SHundan so‘ng birovning farzandiga biror shikast etib qolishidan qo‘rqqan Halima bolani o‘z onalariga topshiradi. 
Ibn Kasirning  «al-Bidoya va-n-nihoya» asarida keltirishicha, mazkur olib tashlangan narsa «inson qalbida mavjud bo‘ladigan shayton nasibasi, ya’ni shaytoniy his-tuyg‘ulardir». At-Tabariyga ko‘ra, bu voqea Muhammad s.a.v. ning qalblaridan shayton nasibasini zam-zam suvi bilan pokiza qilib yuvib tashlashdir.
6 yoshlarida onalari Omina vafot etdilar. 8 yoshgacha bobolari Abdulmuttalib qo‘llarida qolib, bobolari vafot etgach, amakilari Abu Tolib Muhammad s.a.v.ni o‘z qarmog‘iga oldi.
Muhammad s.a.v. 25 yoshga to‘lganlarida Asad jamoasidan bo‘lgan boy ayol Xadicha bint Xuvaylid u kishidan o‘zining savdo karvoni bilan birga SHomga safar qilishni so‘radi. Bu savdodan katta foyda tushdi. Muhammad s.a.v.ning to‘g‘riso‘zlik, halollik, sadoqatlilik kabi yuksak insoniy fazilatlarini ko‘rgan Xadicha yoshlari ancha katta bo‘lishiga qaramay, taomilga zid ravishda unga sovchi qo‘ydi. Muhammad s.a.v. tomonidan amakilari Abu Tolib, Xadicha tomonidan amakivachchasi Varaqa rozilik berib, nikoh o‘qildi.
Muhammad s.a.v.ning shu xotinlari u kishining etti farzandlaridan  6 tasining onasi bo‘lgan.  Ular, Zaynab, Ummu Kulsum, Ruqiya, Fotima, Qosim, Abdullohlardir. Moriya isli ayollaridan esa Ibrohim tug‘ilgan.
Muhammad s.a.v. 35 yoshga kirganlarida makkaliklar Ka’bani ta’mir etishadi. Uni qayta qurish jarayonida muqaddas sanalgan «al-Hajar al-asvad» (Qora tosh)ni kim o‘rniga qo‘yadi degan masalada tortishib qoladilar. SHunda ulardan biri - «ertalab Safo eshigidan kim birinchi kirib kelsa o‘sha bizga hakamlik qilsin», deydi. Ertalab Safo tarafidan Muhammad s.a.v. kirib keladilar. Uni ko‘rgan olamon «Muhammad al-Amin (ishonchli Muhammad) keldi» deb, xursand bo‘lishadi. U zot choponlarini echib, unga Qora toshni qo‘yib, barcha qabila boshliqlarini choponni baravariga ko‘tarishga buyuradilar va o‘zilari Qora toshni joyiga qo‘yadilar. Muhammad s.a.v. o‘zlarining zukkoliklari bilan qabilalar o‘rtasida chiqishi mumkin bo‘lgan nizoning oldini oladilar.
Muhammad s.a.v. 40 yoshga etganlarida ko‘proq yolg‘izlikni qo‘msaydigan bo‘lib qoldilar. Makkadan 3 mil masofadagi Hiro tog‘ida joylashgan g‘orga ketar va Ramazon oyini u erda kechirib, ibodat qilardilar. G‘amlagan ozuqalari tugagach bibi Xadicha oldiga qaytar, bu erda bir oz qolib, yana o‘sha g‘orga ketar edilar. U erda o‘zlarini sukunatga berib, chuqur o‘yga tolar edilar. G‘oyibdan quloqlariga «Sen Allohning elchisisan» degan tovushlar eshitilar edi. 
Milodning 610 yilida Ramazoni sharif oyida Payg‘ambar a.s. odatga ko‘ra, yana Hirodagi g‘orga chiqdilar. Jamiyatda yuz berayotgan nohaqliklar, insoniyat jabr tortayotgan zalolatdan qutulish - oliy haqiqatga erishish haqida fikr yuritar edilar. Hiro tog‘ida avvalgi o‘tgan payg‘ambarlardan Ibrohim, Muso, Iso kabi «tahannus» ibodati bilan mashg‘ul bo‘lardilar. Imom al-Buxoriy bu ibodatga shunday sharh beradilar: «Payg‘ambarimizning qaysi shaklda ibodat qilganligi so‘raladigan bo‘lsa, buning tafakkur va ibratdan iborat bo‘lganligini aytamiz».
Payg‘ambarlikning boshlanishi tushda ayon bo‘la boshladi. Tushda ko‘rilgan har bir narsa oydin bir subh kabi o‘ngda yuz berardi. Kunlarning birida Hiro tog‘idagi g‘orda vahy keltirgan farishta Jabroil a.s. Payg‘ambarga ko‘rindi va:
O‘qi, - dedi.
Payg‘ambar:
Men o‘qishni bilmayman, - dedilar.
Farishta yana amrini takrorladi. Payg‘ambar yana:
Men o‘qishni bilmayman, - javobini berdilar. So‘ngra farishta u kishini boshdan oyoqqa qadar kuchlari qolmaguncha siqdi.
SHunda Payg‘ambar:
Nimani o‘qishim kerak? - deb so‘radilar.
U zamon farishta ilohiy oyatlarni o‘qiy boshladi:
«Yaratgan rabbing nomi bilan o‘qi! U insonni lahta qondan yaratdi. O‘qi! Karami keng bo‘lgan Rabbing haqqi uchunki, U qalam bilan ta’lim berdi, insonga bilmaganlarini o‘rgatdi».
«‘Alaq» surasining boshidagi bu oyatlar ilk kelgan vahydir. Payg‘ambar a.s. bu oyatlarni qalbga joylab, farishtaning ketidan qaytardilar. SHundan so‘ng bo‘lib o‘tgan voqeadan nihoyatda hayrat va qo‘rquvga tushganlaridan darhol bibi Xadichaning huzurlariga qaytdilar va «Meni o‘rab qo‘ying, o‘rab qo‘ying», dedilar. O‘ranganlaridan so‘ng uzoq uyquga ketdilar. Uyg‘ongach bo‘lgan voqeani ayollariga so‘zlab berdilar. Xadicha buni yaxshilikka yo‘yib, Varaqa ibn Navfal nomli avvalgi samoviy kitoblardan boxabar bo‘lgan qarindoshlarining huzuriga borib, bu voqeaning tafsilotini so‘radilar. Varaqa bu ko‘ringan farishta Muso va Iso payg‘ambarlarga vahyni olib tushgan «Nomusi Akbar» - Jabroil ekanligini aytdi. U yana kelajakda Muhammad s.a.v. ummatga payg‘ambar bo‘lishlari, bu yo‘lda ko‘p aziyat chekishlari, o‘z yurtlaridan chiqarilishlari haqidagi xabarlarni bildirdi. 
Rasululoh yashirin da’vatga o‘tdilar. Birinchi bo‘lib Xadicha bint Xuvaylid va amakivachchalari Ali ibn Abi Tolib imon keltirishdi. Keyin Zayd ibn Horisa, Abu Bakr imon keltirishdi. Birinchilardan bo‘lib iymon keltirganlarni ko‘radigan bo‘lsak, ular ayollardan - Xadicha, erkaklardan - Abu Bakr, yosh bolalardan - Ali ibn Abi Tolib, qullardan - Zayd ibn Horisa bo‘ldilar. Ular jamiyatning turli tabaqalaridan bo‘lib, bu narsa islom hamma uchun ham munosib din ekanini ko‘rsatardi. Vaqt o‘tishi bilan jami musulmonlar 30 kishiga etdi. Ular qurayshiylarning yangi dinga qarshi ekanliklarini bilganliklari uchun o‘z dinlarini yashirin saqladilar. Bu holat uch yil davom etdi. Shundan so‘ng islomga ochiq da’vat qilish vaqti etganligini bildiruvchi quyidagi mazmundagi oyatlar nozil bo‘ldi:
«Yaqin qarindoshlaringni uyg‘ot, mo‘minlardan senga tobe’ bo‘lganlarga rahmat va himoya qanotlarini tushir. Agar senga osiy bo‘lib qarshi turaversalar, ularga: Men sizning amallaringizdan pokdurman (tamomila uzoqman), deb ayt» (Shuaro surasi, 214-216-oyatlar).
«Sen o‘zingga amr qilingan ishni (haq dinga da’vat qilishni) ochiqdan-ochiq yuzaga chiqar va mushriklardan yuz o‘gir» (Hijr surasi, 94-oyat).
Payg‘ambar bu oyatga binoan Abdulmuttalib oilasini, amakilari Abu Tolib, Abbos, Hamza, Abu Lahablarni uylariga ziyofatga taklif etdilar. Ovqatdan so‘ng Payg‘ambar vahy qabul qilganlari, yangi din islomga da’vat etishga buyurilganlari haqida gapirdilar. Abu Lahab bu so‘zlarni qat’iy inkor etib, yig‘ilganlarni tarqatishga tushdi.
Bir muddat o‘tgach Payg‘ambar da’vatni yanada kuchaytirdilar. Bir kuni Safo tepaligiga chiqib: «Ey Quraysh xalqi», - deya xitob qildilar. Bu xitobni eshitganlar Muhammad s.a.v.ning atrofiga to‘plandilar. U kishi to‘planganlarga qarata:
Sizga shu tepaning orqasida bir dushman qo‘shini borligi xabarini aytsam, menga ishonasizmi? - deya so‘radilar.
Ha, ishonamiz, chunki sening yolg‘on so‘zlaganingni hech eshitmadik,- dedilar.
Payg‘ambar ularga:
U holda sizni ogoh etaman. Agar siz Allohga ishonmasangiz, buyuk bir azobga duchor bo‘lasiz,- deb qabila nomlarini birma-bir sanab o‘tdilar. So‘ngra:
Xabaringiz bo‘lsinki, Alloh menga yaqin qabilamni ogoh etishimni amr etdi. Men siz uchun na dunyo manfaatini saqlamoqqa, na oxiratda topadigan nasibamizni hozirlashga qodir emasman. Bular sizning bir so‘zingizga bog‘liq. U ham bo‘lsa, «La ilaha illalloh» («Allohdan boshqa iloh yo‘qdir»), deyishingizdir,- dedilar.
Tinglovchilar orasida bo‘lgan Abu Lahab darhol o‘rnidan turib:
Kunimizni zahar qilding. Bizni bu erga shuning uchun to‘pladingmi?- dedi.
Shu sabab bo‘lib, bu yig‘in ham bir natija bermadi.
Ilk musulmon bo‘lganlarning ichidan hech kimi va orqasida quvvatli suyanchig‘i bo‘lmaganlar mushriklarning ta’qibiga uchradilar. Makka mushriklari Abu Bakr, Usmon ibn Affon kabi obro‘li va badavlat zotlarga bir narsa deya olmas edilar. Ammo zaif bo‘lgan faqirlarni och va suvsiz tutishar, urar edilar. Ular orasida Bilol Habashiy, Ammor ibn Yosir, Suhayb Rumiy, Habbob ibn Arat, Abu Fakayha kabi qullar hamda Lubayna, Nahdiyya, Zinnira, Ummu Abis kabi joriyalar bor edilar.
Mushriklar Usmon ibn Affon kabi musulmonlarga qo‘llaridan kelgan azoblarni berishdan chekinmayotgan edilar. Payg‘ambarga eng ko‘p dushmanlik qilganlar quyidagilar edilar: Abu Lahab, Abu Jahl, Valid ibn Mug‘ira, Abu Sufyon, Umayya ibn Xalaf, Os ibn Voil.
Quraysh ulug‘lari Muhammad s.a.v. ning Alloh elchisi bo‘lganligini tan olgan edilar. Ammo hasad yuzasidan unga qarshi chiqar edilar. Buni Ahnas Abu Jahldan islom haqidagi fikrini so‘raganida u bergan javobdan bilsa bo‘ladi: «Biz bilan Hoshimiylar o‘rtasida qadimdan raqobat bordir. Sharafni o‘rtada bo‘lisha olmaymiz. Ular ziyofat bersalar, biz ham beramiz. Ular xayr-saxovat ko‘rsatsalar, biz ham ko‘rsatamiz; ulardan orqada qolmaymiz. Shunday barobar ketayotgan paytimizda ulardan biri o‘ziga ko‘kdan vahy kelganini xabar beryapti. Biz bunga qanday qo‘shila olamiz? Vallohi, biz ularning Payg‘ambariga ishonmaymiz!..».
Musulmon bo‘lmagan makkaliklar ham Muhammad s.a.v.ning yuksak axloq egasi ekanliklarini tan olar edilar. Musulmonlar safi kengayib Payg‘ambar amakilari - jasur Hamza undan so‘ng Umar ibn al-Xattobning imon keltirishlaridan mushriklar sarosimaga tushib qoldilar. Ular musulmonlarga ozor berishni yanada kuchaytirib yubordilar. Bu aziyatlardan xoli bo‘lishlari uchun Payg‘ambar musulmonlarga Habashistonga hijrat qilishni buyurdilar.
Habashistonga ketishni istagan 11 ekak va 4 ayoldan iborat bo‘lgan birinchi guruh Makkadan yashirin ravishda chiqib, Qizil dengiz bo‘ylab ketdi. Ularning ichida Usmon ibn Affon va xotini Ruqiya (Payg‘ambarning qizlari), Abu Huzayfa va xotini, Zubayr ibn Avvom, Abdurrahmon ibn Avf, Abdulloh ibn Mas’ud bor edilar. Guruh boshlig‘i Usmon ibn Maz’un edi. 15 kishi bir guruh holida vahyning 5-yili Habashistonga ketdilar. Ularni Habashistonda juda yaxshi kutib oldilar. U erda yaxshi sokin hayot kechira boshladilar. Ularning bunday osoyishta hayot kechirayotganliklarini eshitgan boshqa musulmonlar ham bir yildan so‘ng ikkinchi bir guruh holida u erga hijrat etdilar. Bu guruhning boshida Ja’far ibn Abi Tolib bo‘lib (Alining akasi), ular 80 kishi edilar. 
Habashiston xalqi va uning podshohi Najoshiy musulmonlar juda yaxshi munosabatda bo‘ldilar.
Makkaliklar Abdumanof urug‘ini Abu Tolib darasiga qamal qildilar. SHundan so‘ng ikki marta habashistonga hijrat qilindi.
Qamaldan so‘ng Xadicha vafot etdi. Payg‘ambar Toifga hijrat qildilar.
Makkada «Isro va Me’roj» voqeasi yuz berdi[1]. Dushmanlar Rasulullohni o‘ldirishga qaror qilishdi.
Madina davri. Madinaliklar Makkaga Payg‘ambar huzurlariga kelib islomni qabul qildilar. Ular bilan makkalik musulmonlar o‘rtasida do‘stlik aloqalari o‘rnatildi. Makka mushriklarining musulmonlar ustidan tazyiqlari kuchaygach Payg‘ambar ularga Yasrib(Madina)ga hijrat qilishni buyurdilar. Ular ketidan o‘zlari ham hijrat qildilar.
Madinalik «ansor»(«yordamchi»)lar makkalik muhojirlarni juda samimiy kutib oldilar. Muhammad s.a.v.ning hijratlari rabi al-avval 8-kuni milodiy 622 yil 20 sentyabrda bo‘ldi. Birinchi musulmonlar masjidi qurildi. Azon joriy etildi. Avs va Xazraj arab qabilalari va Banu Qurayza, Banu Qaynuqo’, Banu Nadir qabilalari bilan o‘zaro sulh tuzildi. Har tomondan musulmonlarga qarshi hujumlar uyushtirildi. Musulmonlar ularni muvaffaqiyat bilan qaytardilar. 624 yil, mart oyida «Badr» g‘azoti bo‘ldi.
Madina davrida Muhammad payg‘ambar etakchiliklaridagi islom jamoasi yaqin davlatlar orasida tuzilajak kuchli bir davlatning vazifalarini bajarib, turli arab qabilalarining va bir-biriga qaram bo‘lgan qabilalar ittifoqlarining o‘zaro dushmanligini yo‘qotishga ular o‘rtasida yaqin va uzoq muddatli sulx shartnomalarini tuzishga kirishgan edi. 
Hijratning 6 - yilida Makka qurayshiylari bilan tuzilgan Xudaybiya shartnomasi eng muhim tarixiy xujjatlardan biridir. Bu sulx bitimi tuzilishi arafasida Payg‘ambar 1500 sahoba jangchilar bilan, o‘q-yoy va nayzalar olmasdan, faqat qilich taqib, Baytulharam ziyorati vaqtida qurbonlikka so‘yiladigan 70 tuyani haydab, Makka shahriga yaqin keldilar. Bu kichik qo‘shin Makka mushriklariga ko‘p ko‘rinib, ular Rasulullohni jang qilishga, urushga kelgan hisoblab, shaharga kiritmadilar. Har ikki taraf bir necha bor elchilar almashib, vaziyatni tushintirdilar. Musulmonlarning tinch maqsadda kelganiga ishonmasdan, Makka mushriklari urushga tayyorlanib turdilar. Ammo johiliyat zamonlarida ham Baytulharamda - Ka’ba va uning atrofida jang qilish, qon to‘kish man qilingan edi. Buni yaxshi bilgan Muhammad payg‘ambar Usmon ibn Affon etakchiligida navbatdagi elchilarni yubordilar. Makka mushriklari bularni garovga, asir olganday, qaytarib jo‘natmadilar. Musulmonlar ham Makka vakillarini vaqtincha ushlab turdilar.
Oradagi keskin vaziyatni yumshatish uchun payg‘ambar Hudaybiya degan joyda Makka raislari bilan o‘n yillik sulh shartnomasini tuzishni taklif etdilar. Hudaybiya shartnomasi musulmonlar uchun murakkab vaziyatda tuzildi.
Musulmonlar davlatining ilk tarixiy xujjatlaridan bo‘lgan Hudaybiya bitimida quyidagi shartlar yozildi: 
O‘n yilgacha tarflardan hech biri urush boshlamaydi.
SHu muddat ichida musulmonlar va makkaliklar o‘zaro aloqada bo‘ladilar.
Ulardan kimki musulmon bo‘lib Makkadan Madinaga voliy ruxsatisiz qochib kelsa, agar mushriklar uni talab qilsalar qaytariladi. Musulmonlar tarafidan murtad bo‘lib qochgan kishilar qaytarilmaydi.
O‘rtamizda dushmanlik tugatiladi, talonchilik va makr-hiylalarga yo‘l qo‘yilmaydi.
Istagan odamlar Muhammad bilan shartnoma tuzib, ittifoqqa qo‘shilishni istasa-qo‘shilaveradi, istagan odamlar qurayshiylar bilan shartnoma tuzib, ittifoqqa qo‘shilishni istasa qo‘shilaveradi.
Sen (Muhammad) bu yil Makkaga kirmay qaytib ketasan, kelasi yili biz Makkadan chiqib turamiz va musulmonlar uch kun Makkada turishlari ixtiyoriydir. O‘sha vaqtda musulmonlarning qilichlari qinida bo‘lib, boshqa hech qanday qurol bilan kelamaydilar.
Shartnomaga musulmonlar jamoasi tarafidan Muhammad payg‘ambardan so‘ng Abu Bakr Siddiq, Umar ibn al-Xattob, Abdurahmon ibn Avf, Abdulloh ibn Suhayl (Quraysh vakilining o‘g‘li), Sa’d ibn Abi Vaqqos, Muhammad ibn Maslama imzo chekdilar. Qurayshiylar tarafidan Suhayl ibn Amr, Miqroz ibn Xafs, Xuvaylid ibn Abdul-Uzza imzo chekdilar.
Hijratning 8-yili Makka fath etildi. Havozin, Saqif qabilalari bilan Hunayn janggi bo‘ldi. Mushriklarning Ka’ba ichidagi 360 oliha (but-sanam)lari, xususan Allot, Manot, al-‘Uzza nomli butlari yo‘q qilindi.
Makka fathidan so‘ng islom Arabiston yarim orolida to‘la g‘alabaga erishdi. SHuni alohida ta’kidlash zarurki, Makkaning olinishi musulmonlar uchun g‘oyat katta ahamiyatga ega bo‘ldi, chunki shundan so‘ng Madinadagi musulmonlar jamoasi Arabiston muhitida yagona davlat va siyosiy kuchga aylandi.
632 yili Payg‘ambar hajga borishga qaror qildilar. Bu u zotning oxirgi hajlari bo‘lganligi tufayli islom tarixida «Hajjatul vado» (xayrlashuv haji) deb nomlandi. Bu safarga to‘qson ming musulmon otlandi. Zu-l-hijja oyining to‘qqizinchi kuni Arafot tog‘ida Payg‘ambar a.s. islom dinining asosiy shartlarini bayon etgan «Vidolashuv xutbasi»ni o‘qidilar. Shundan so‘ng, deyarli barcha arab qabilalari islomni tan olib Payg‘ambar a.s.ga elchi va maktublar yo‘llay boshladilar.
Hajdan Madinaga qaytgan Payg‘ambar bir oz muddatdan so‘ng kasallikka chalindilar. Zotan «Moida» surasining 3-oyati nozil bo‘lgan vaqtda sahobalarning ba’zilari payg‘ambar hayotlarining oxirlashib qolganligini sezgan edilar. Jumladan ushbu oyatda quyidagilar bayon etilgan:
«...Bugun sizlarga diningizni komil qildim, ne’matimni benuqson, to‘kis qilib berdim va sizlar uchun (faqat) Islomni din qilib tanladim» (Moida surasi, 3-oyat).
Hijratning o‘n birinchi yilida Payg‘ambar a.s. vafot etdilar. Payg‘ambarning vafot etgan kuni haqida tarixchilar orasida turli xil fikr-mulohazalar mavjud. Tarixchilar V.V.Bartold, Muhammad Huzariy Sayid Amir Ali, marhum professor Mutalib Usmonov, Doktor Abdulmun’im Majid Muhammad payg‘ambarning vafot etgan kunlarini 632 yilning 8 iyun deb beradilar. Tarixchi Muhammad Rizo payg‘ambarni 632 yil 9 iyunda (11 hijriy yil, 12 rabiul avval) vafot etganlar deb hisoblaydi.
Al-Xulafo ar-Roshidun davri. Payg‘ambar vafotlari haqidagi xabar Madina ahli orasida yoyilgach, ansorlar Xazraj qabilasining sayidi Sa’d ibn Uboda yoniga to‘plandilar. Ayni paytda musulmonlardan birining Abu Bakr oldiga kelib, Bani Soida saqfasida ansorlar Rasulullohga xalifa saylash uchun yig‘ilganlarini xabar berishi e’tiborga loyiq. Chunki xuddi shu ma’lumot musulmonlar o‘rtasida xalifa saylash bir qator murakkab ixtilofiy muammolar bilan amalga oshishidan xabar beradi. Abu Bakr, Umar ibn al-Xattob va Abu Ubayda ibn Jarrohlar Sa’dning betob bo‘lishiga qaramasdan, ansorlarga ma’ruza qilayotgan paytiga etib keldilar. 
Muhojirlar xalifani Quraysh qabilasidan saylanishini xohlar edilar. Chunki Quraysh qabilasining Arabiston yarim orolida nufuzi yuqori edi. Agar xalifa boshqa qabiladan saylansa, davlat ichida fitna oralashi shubhasiz, chunki muxojirlar birinchilardan bo‘lib Payg‘ambarga iymon keltirganlar va Makka mushriklarining azoblarini birga totgan edilar.
Ansorlar esa muhojirlardan ko‘ra xalifalikka o‘zlarini haqliroq deb bilardilar. Ular Payg‘ambar qiyin ahvolda qolganlarida yordam qilganlar va o‘z shaharlarining to‘rini bo‘shatib bergandilar va u zot bilan birga mushriklarga qarshi elkama-elka turib jang qilgan edilar.
Muhojirlar xalifalikka Quraysh qabilasining nomzodini qo‘yar ekanlar, Payg‘ambarning «Imomlik Quraysh haqqi», «Imomlik Qurayshdan, qozilik ansordan va azon chaqirish esa habashdandir» - degan hadislarini dalil qilar edilar. Ular xalifalikka Umar ibn al-Xattob yoki Abu Ubayda ibn Jarrohning nomzodini ko‘rsatardilar.
O‘z o‘rnida ansorlar ham Qur’on oyatlari va payg‘ambarning hadislariga tayangan holda xalifalikka Sa’d ibn Uboda nomzodini qo‘ydilar. Ular muxojirlarning muayyan qabiladan xalifa saylash xaqidagi fikriga qarshi chiqib, xalifani har qanday qabiladan unga loyiq odamni topib saylash mumkin degan xulosaga keldilar.
Ansorlarning asosiy dalillari Qur’ondagi «Ollohning huzurida sevimlirog‘ingiz taqvodorlaringizdir» - degan oyati va payg‘ambarning «Agar boshi mayizga o‘xshagan qora xabash sizlarga boshliq bo‘lsa, unga itoat etinglar» - degan hadislari edi.
Mazkur xalifalikka nomzodlar orasida Payg‘ambarning urug‘laridan xalifa saylash tarafdorlari ham bor edilar. Ular Ali ibn Abi Tolib, Abbos, Zubayr, Fotima va boshqa Hoshim urug‘ining vakillari edi. Ular xalifalikka payg‘ambar oilasidan boshliq saylash ishtiyoqida edilar. Bu guruh xalifalikka Alini, undan keyin uning o‘g‘lini, keyin nabirasini va h.k. saylamoqchi edilar. Ularning ta’birlaricha, o‘rinbosar emas, faqat etakchi imomgina Qur’onni sharh va tafsir qilishi, hadislarni tahlil etishi va shariat ishlarida hukm, fatvo chiqarishi mumkin edi. SHuning uchun ular payg‘ambar izdoshiga xalifa emas, «Imom» nomini berganlar.
Shu ikki guruh orasidagi kichkina ixtilof islom ummatining Sunniy va Shia oqimlariga bo‘linishiga sabab bo‘ldi.
Abu Bakr xalifalikka saylangach, uni musulmonlar «xalifat Rasululloh», ya’ni «Payg‘ambarning o‘rinbosari» deb atadilar. Undan so‘ng xalifalikka saylangan Umar ibn al-Xattob payg‘ambarning emas, balki Abu Bakrning o‘rinbosari bo‘lishi kerak edi. Shuning uchun musulmonlar uni «xalifat xalifat Rasululloh», ya’ni «Payg‘ambar o‘rinbosarining o‘rinbosari» deb atashlari zarur edi. Bunday qiyin talaffuzdan qochish maqsadida Umar ibn al-Xattob o‘zini «Amirul mu’minin», ya’ni mu’minlarning amiri deb atashlarini ma’qul ko‘rgan edi.
Xalifalik Ali ibn Abi Tolibga etib kelgach, esa uning tarafdorlari uni «Imom» deb atay boshladilar. SHunday qilib, ilk arab xalifalari: xalifa, amirul mu’minin va imom laqablari bilan nomlanganlar.

Mavzu-14.  DINIY  EKSTREMIZM  VA  FUNDAMENTALIZM

Reja:
 
       I.       Fundamentalizmning vujudga kelishi;
     II.     Ekstremizmni keltirib chiqaruvchi omillar;
   III.   Terrorizmga qarshi kurashda dinning roli;
    IV.   Radikal diniy oqimlar.

Diniy ekstremizm - muayyan diniy konfessiya va tashkilotlardagi ashaddiy mutaassib, fanatik unsurlarning faoliyati mafkurasi. Fanatizm o‘z aqidasining shak-shubhasiz to‘g‘riligiga ishonib, boshqa firqa va mazhablarni butunlay rad etgan holda ularni tan olmaslik, balki ularni diniy asoslarni buzishda ayblab, ularga qarshi urush ochishga olib boradigan omillardandir. Diniy fanatizm diniy ekstremizm va terrorizmga zamin tayyorlaydi.
Fundamentalizm - ma’lum din vujudga kelgan ilk davriga qaytish va bu yo‘l bilan zamonaning barcha muammolarini hal qilish mumkin degan fikrni ilgari suruvchilarning yo‘nalishi. Diniy fundamentalizm - aqidaning o‘zgarmasligini himoya qiladigan, vahy va mo‘‘jizalarning muqaddas kitoblardagi bayonining harfiy talqini tarafdori, ularning har qanday majoziy talqiniga murosasiz, so‘zma-so‘z talqinga asoslangan e’tiqodni aqlga tayangan mantiqiy dalillardan ustun qo‘yadigan, muayyan diniy e’tiqod shakllanishining boshlang‘ich davrida belgilangan barcha yo‘l-yo‘riqlarni qat’iy va og‘ishmay bajarilishini talab qiladigan diniy oqimlarni ifodalashda qo‘llaniladigan istilohdir.
Fundamentalizm iborasi birinchi bor I Jahon urushi arafasida vujudga kelgan protestantizmdagi ortodoksal oqimlarni ifodalash uchun ishlatilgan. Bu oqim 1910 yildan keyin shu nom bilan atala boshlagan. Fundamentalistlar xristianlikning an’anaviy aqidalariga, ayniqsa Bibliyaning mutlaqo mukammalligiga ishonishni mustahkamlashni, uni so‘zma-so‘z sharhlashga qat’iy rioya qilishni talab qildilar. Bu oqim keyinchalik Amerikada keng tarqalib ketdi. 1919 yili Filadelfiyada Jahon xristian fundamentalistlari assosiasiyasiga asos solindi. 
Asrimizning 70-yillaridan boshlab esa, bu so‘z islomga nisbatan qo‘llanila boshlandi. Islom fundamentalizmi zamonaviy islomdagi uch yo‘nalishdan biridir (qolgan ikkitasi - tradisionalizm va modernizm). Islom fundamentalizmining asosiy g‘oyasi - «sof islom» prinsiplariga qaytish, maqsadi «islomiy taraqqiyot» yo‘lini joriy etishdir.
XX asrning 80-90-yillarida butun dunyoda diniy omilning faollashuvi sobiq sovetlardan keyingi hududda ham o‘z aksini topdi. Bu davr jamiyat taraqqiyotida, bir jihatdan, diniy e’tiqodning ijtimoiy-madaniy hayotdagi tabiiy mavqei tiklanayotgan, ikkinchi tomondan, mazkur asosda ayrim mafkuraviy ziddiyatlar tug‘ilishi vaqti bo‘ldi.
Asosiy qonunimizda yana shu narsa qat’iy qilib belgilab qo‘yilganki, konstitusiyaviy tuzumni zo‘rlik bilan o‘zgartirishni maqsad qilib qo‘yuvchi, Respublikaning suvereniteti, yaxlitligi va xavfsizligiga, fuqarolarning konstitusiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi chiquvchi, urushni, ijtimoiy, milliy, irqiy va diniy adovatni targ‘ib qiluvchi, xalqning sog‘lig‘i va ma’naviyatiga tajovuz qiluvchi, shuningdek harbiylashtirilgan birlashmalarning, milliy va diniy ruhdagi siyosiy partiyalarning hamda jamoat birlashmalarining tuzilishi va faoliyati taqiqlanadi (57-modda).
O‘rta Osiyodagi respublikalar o‘z mustaqilligiga erishishi va uning mustahkamlanishi davrida «islom omili», «islom uyg‘onishi», «qayta islomlashish», «islom fenomeni» kabi iboralar tobora ko‘proq ishlatilib, bu hol ularning beqiyos faollashuvini o‘zida aks ettirdi. Bunga sabab sobiq Sovet davlatining mafkuraviy tasavvurlari va qadriyatlarining emirilib, muayyan vaqt davomida hosil bo‘lgan ma’naviy bo‘shliqni to‘ldirish zarur edi. Kommunistik mafkura ma’naviy jihatdan qashshoq bo‘lib, o‘ziga xos mutaassibligi va muayyan millatlar manfaatlariga qarshi qaratilganligi bilan sho‘ro hokimiyatidan keyingi makonda diniy fundamentalizm uchun qulay sharoit tug‘dirdi.
Sobiq ittifoqdagi hukmron partiyaning namoyandalari diniy jamoalarni xalqlarning aql idrokini egallash uchun kurashda o‘zlarining raqibi deb hisoblashi dinning pinhoniyatga chekinishi va hatto uning muayyan ma’nodagi muxolif kuchga aylanishiga olib keldi. O‘sha davrda dinning ta’qib ostida bo‘lib kelgani, islom dinining eng salohiyatli ulamolari qatag‘on qilinishi, minglab masjid va madrasalarning buzib tashlanishi diniy taassubni yo‘qotishga emas, balki uning ildizlarini oziqlantiruvchi xatarli omillarning kuchayishiga olib keldi. Millatlar orasida o‘zlikni anglash tuyg‘usi, etnik jihatdan nasl-nasabini izlashga intilishlari beqiyos kuchaydi.
O‘zbekistonga nisbatan islom fundamentalizmining tahdidi aqidaparastlikni yoyish, bu yo‘l bilan musulmonlarni islohotchi davlatga ishonchini yo‘qotishga urinishda o‘zini namoyon etmoqda. Bunday guruhlar mustahkamlanib borayotgan umummilliy birdamlik va hamjihatlik, millatlar va fuqarolararo totuvlikka rahna solishga harakat qilmoqdalar. Demokratiya va dunyoviy davlat tushunchalarini, e’tiqod erkinligiga asoslangan ko‘p konfessiyali dunyoviy jamiyatni obro‘sizlantirishga yo‘naltirilgan sa’y-harakatlarni amalga oshirmoqdalar.
Prezidentimiz ta’kidlaganidek, «Eng avvalo, jamiyat, guruh, alohida shaxs ma’naviy hayotining muayyan sohasi bo‘lgan din umuminsoniy axloq meyorlarini o‘ziga singdirib olgan, ularni jonlantirgan, hamma uchun majburiy xulq-atvor qoidalariga aylantirgan.
Binobarin din odamlarda ishonch hissini mustahkamlagan. Ularni poklab, yuksaltirgan. Hayot sinovlari, muammo va qiyinchiliklarni engib o‘tishlarida kuch bag‘ishlagan. Umuminsoniy va ma’naviy qadriyatlarni saqlab qolish hamda avloddan avlodga etkazishga yordamga kelgan.
Dinning yuksak rolini e’tirof etish bilan birga diniy dunyoqarash tafakkurning, insonning o‘zini o‘rab turgan dunyoga o‘zi kabi odamlarga munosabatining yagona usuli bo‘lmaganligini ham ta’kidlash mumkin. Dunyoviy fikr, dunyoviy turmush tarzi ham u bilan yonma-yon, u bilan teng yashash huquqiga ega bo‘lgan holda rivojlanib kelgan».
Keyingi yillarda yurtimizda milliy va diniy qadriyatlarning tiklanishiga katta e’tibor berilib, bu narsa hukumatimizning ustuvor siyosatiga aylandi. Ko‘plab diniy bayramlarga ommaviy tus berildi, televidenie va matbuot tomonidan diniy masalalar tez-tez yoritila boshlandi. Fuqarolar o‘rtasida diniy ilm va an’analarga qiziqish kuchaydi. Bundan foydalanib, ba’zi g‘arazli shaxslar ma’lum manfaatlar evaziga chet eldan yurtimizga suqulib kirmoqchi bo‘lgan ekstremistik oqimlar «da’vatchi»lariga aylandilar. Ular xorijliklar tomonidan istaganlaricha mablag‘ va diniy adabiyotlar bilan ta’minlandilar. Bu harakatlar tezda o‘z oqibatini ko‘rsatdi. Farg‘ona vodiysi va Toshkent shahrida uya qurib olgan «Vahhobiychilik» harakati, jumhuriyatimizning deyarli barcha shahar va qishloqlariga etib borishga ulgurgan «Hizbut tahrir» kabi guruhlarning keyingi yillarda Vatanimizning turli joylarida uyushtirgan fitna-fasod harakatlari shundan darak beradi.
Modomiki, biz yoshlarimizni, Prezidentiz aytganidek Imom Buxoriylar, Naqshbandiylar va Yassaviylar ta’limoti asosida tarbiyalar ekanmiz, biz ularni turli islom niqobi ostidagi g‘arazli guruhlar bilan buyuk ajdodlarimiz amal qilgan va bizlarga ham tavsiya etgan musaffo islom o‘rtasini ajrata oladigan darajada bilimli qilishimiz zarur bo‘ladi.
Vahhobiylik. Vahhobiylik XVIII asrda Arabiston yarim orolida vujudga kelgan dini-siyosiy oqimdir. Uning asoschisi Muhammad ibn Abd al-Vahhob 1703 yili Arabiston yarim oroli Najd o‘lkasining al-‘Uyayna degan joyida tavallud topgan. Bu davrda uning otasi Abd al-Vahhob ibn Sulaymon mustaqil mahalliy amir hokimiyatida qozilik lavozimida xizmat qilar edi. Muhammad yoshligidan diniy ilmlarni o‘z otasi rahbarligida o‘rgana boshladi. U an’anaga ko‘ra, Qur’onni yod oldi, tafsir va hadis ilmlari bilan tanisha boshladi. Bir necha bor Misr, Suriya, Kurdiston, Iroq, Eron mamlakatlarida bo‘lib, ko‘pincha ulamolar suhbatida o‘zining janjalkashligi va mutaassibligi bilan ajralib turgan. U o‘z targ‘botchilik faoliyatini 1730 yillarda boshlab, birinchi maqsadi o‘ziga munosib homiy topish bo‘ldi.
1745 yili Muhammad ibn Abd al-Vahhob ad-Dir‘iyya vodiysiga uning amiri Muhammad ibn Sa‘ud taklifiga binoan ko‘chib o‘tdi. Bu bilan Muhammad ibn Sa‘ud o‘z hokimiyatini kuchaytirishda vahhobiylikdek mafkuraviy qurolga ega bo‘ldi. Vahhobiylar o‘zlari xohlagan jamoani kufrda yoki shirkda ayblashlari va unga qarshi jihod e’lon qilishlari mumkin edi. Ibn Sa‘ud esa bu jihodni amalga oshirib, o‘z hokimiyati chegaralarini kengaytirishni boshladi. Muhammad ibn Abd al-Vahhob 1792 yili vafot etdi. Ibn Sa‘ud va uning sulolasi vahhobiylik bayrog‘i ostida olib borgan urushlari 1932 yilda Saudiya Arabistoni davlatining tuzilishi bilan yakunlandi. 
Vahhobiylik ta’limoti diniy masalalarda din fundamenti, ya’ni Payg‘ambar davri voqeiyliklariga qaytishni talab etdi. Ular barcha muxoliflarini bid’atchilikda, ya’ni dinga yangilik kiritganlikda aybladilar, o‘zlarining siyosiy dushmanlarini esa mushriklikda ayblab, ularga qarshi jihod olib borishga fatvo berdilar. Axloqiy masalalarda nazariy jihatdan, garchi shaxsiy kamtarlik, mol-mulkka hirs qo‘ymaslik, dunyoviy hayotda toat-ibodatga aksariyat vaqtni sarflashni targ‘ib qilsalarda, lekin amalda saroy ahlining bosqinchilik urushlari qo‘shni qabilalar mol-mulklarini talash oqibatida gap bilan amal o‘rtasida ziddiyat paydo bo‘ldi.
Vahhobiylik harakatlari Usmoniylar imperiyasi (1453-1924) hududlarida vujudga kelganligi va imperiya bilan bu harakat o‘rtasida bir necha qonli to‘qnashuvlar yuz berganligi tufayli bu oqimda turk islomiga qarshi bo‘lgan kuchli kayfiyat o‘z aksini topdi. Imperiyaning markaziy hududlarida hanafiylik mazhabi mutlaq hukmron mavqega ega bo‘lganligi uchun mazkur maktab qoidalari qattiq tanqid qilindi.
SHuningdek, vahhobiylik harakati mafkurasining markazida avvaliga Arabiston erlarini birlashtirish orqali, keyinchalik butun islom dunyosida islom davlatini shakllantirish g‘oyasi ham mavjud edi. Ular bu maqsad yo‘lida har qanday qurbonliklarga tayyor edilar.
Vahhobiylarning chet ellarda ko‘plab tashkilotlari bo‘lib, ular faol harakat olib boradilar. Ularning ko‘pchiligi yashirin siyosiy faoliyat olib boradi. Ish uslublari - diniy hissiyotlari kuchli bo‘lgan fuqarolarni jamiyatlariga tortib, ularni qayta tarbiyalash, so‘ng ulardan tashviqot va ijtimoiy tartibbuzarlik, ekstremistik harakatlarda foydalanish. Bu ishlarga, ayniqsa, yoshlarni, bolalarni, hayot tarzidan norozi bo‘lgan shaxslarni jalb qiladilar. Xayriya fondlari orqali mayib-majruhlarga, etim-esirlarga yordam, diniy ta’lim berish, turli diniy adabiyotlarni tarqatish kabi yo‘llar bilan keng targ‘ibot ishlarini olib boradilar. Kishilarga fanatizm, murosasizlik, o‘zgalar fikrlari va manfaatlariga hurmatsizlik ruhini singdirishga urinadilar.
Al-Ixvon al-muslimun. XIX asr dastlabki yillaridan islom dini tarqalgan mamlakatlar iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy hayotida katta tarixiy o‘zgarishlar yuz bera boshladi. Bu o‘zgarayotgan yangi sharoitlarga diniy-falsafiy, huquqiy normalarning XIX asr yarmidan boshlangan moslashuvi fanda «Islomiy islohotlar» nomini oldi. Lekin bu jarayon haddan tashqari cho‘zilib ketdi va ko‘p sohalarda ziddiyatli hollarni keltirib chiqardi. Ular orasida panislamizm va musulmon jamoalarining boshqa konfessiyalardan ajratish g‘oyasini aytishimiz mumkin. Panislamizm g‘oyasini birinchi bo‘lib ilgari surgan Jamoliddin al-Afg‘oniy (1839-1897) hisoblanadi. U diniy-siyosiy arbob bo‘lib, 1884 yili Parijda Muhammad Abduh (1849-1905) bilan birgalikda «al-Urvat al-vusqo» jurnalini nashr etdi va unda panislamizm g‘oyalarini targ‘ib qila boshladi. Afg‘oniyning g‘oyalarini keyinchalik «Musulmon birodarlar» («al-Ixvon al-muslimun») radikal shakllarida rivojlantirildi.
Al-Ixvon al-muslimun - 1928 yili Misrning Ismoiliya shahrida Misrlik shayx Hasan al-Banno tomonidan tashkil etilgan diniy-siyosiy tashkilot. Hasan al-Banno Jamoliddin al-Afg‘oniy, Muhammad Abduh, Rashid Rizo asarlaridan ta’sirlanib, panislamizm g‘oyasida «jihod», «islomiy millatchilik», «islomiy davlat» ta’limotlarini ishlab chiqdi. Al-Ixvon al-muslimun bu ta’limotlar asosida islom dini tarqalgan mamlakatlarda Qur’on va shariatda ifodalangan qoidalarga to‘liq rioya qiluvchi, «islomiy adolat» prinsiplari o‘rnatilgan jamiyat qurish uchun siyosiy kurashni boshlab yubordi.
Al-Ixvon al-muslimun o‘z tarixida bir necha bosqichlarni bosib o‘tdi. 1928-1936 yillardagi davrni xayriya va ma’rifatchilik bosqichi deb atasa bo‘ladi. Keyinchalik u kurash uslubi sifatida terrorni qo‘llash darajasiga etgan siyosiy tashkilot sifatida maydonga chiqdi. Ko‘plab davlatlarda uning faoliyati taqiqlandi. Keyingi davrda al-ixvon al-muslimun orasida bo‘linish yuz berib, ular 3 yo‘nalishga bo‘linib ketdi:
«mo‘‘tadillar» - Hasan al-Banno va Sayyid Qutb tarafdorlari;
«islom demokratlari» - «islom sosializmi» ta’limoti tarafdorlari;
«at-Takfir va-l-hijra», «al-Jihod», «Hizb at-Tahrir al-islomiy» kabi terror uslubini qo‘llovchi tashkilotlar. 
Hizb at-Tahrir al-islomiy (Hizbut tahrir). Hizbut tahrir 1952 yili Quddus shahrida falastinlik ilohiyotchi Taqiy ad-din an-Nabahoniy (1909-1979) tomonidan asos solingan diniy-siyosiy partiya. U Hayfada tug‘ilib o‘sgan, Qohiradagi «al-Azhar» universitetida ta’lim olgan.
Hizbning asosiy maqsadi - avval arab davlatlari miqyosida, keyin islom dunyosi miqyosida va nihoyat jahon miqyosida xalifalik shaklidagi islom davlatini tuzish.  Ularning asosiy da’vosi - Mustafo Kamol Otaturk tomonidan 1924 yili Usmoniy xalifa Ikkinchi Abdulmajid (1922-1924) xalifalikdan g‘ayriqonuniy chetlatildi.  Davlat diniy-islomiy qonunlar asosida xalifa tomonidan idora etilishi lozim. Hizb dasturi 187 banddan iborat bo‘lib, asosiy maqsadi - hokimiyatga erishish. Bundagi asosiy yo‘l - islomiy fikrlovchi shaxslarni shakllantirish. Ularga islomiy ta’lim-tarbiya berish ikki bosqichdan iborat: 1) u bilan islom ta’limotini o‘rgatish yo‘lida madaniy-ma’rifiy ishlar olib borish; 2) siyosiy faoliyatga tortish.
Maqsadga erishish uchun kurash uch bosqichdan iborat:
g‘oyaviy-fikriy kurash;
jamiyatda g‘oyaviy inqilobni amalga oshirish;
hokimiyatga faqatgina umma - jamoaning to‘liq roziligidan so‘ng kelish.
Hizbut tahrir tarafdorlari ko‘pgina musulmon davlatlari, jumladan Tunis, Iroq, Jazoir, Sudan, Yaman va boshqalarda o‘z faoliyatlarini yashirin olib bormoqdalar. Uning hozirgi kundagi rahbari Abd al-Qadim az-Zallumdir.
Hizbut tahrir tuzilish jihatidan piramida shaklidadir. Har bir guruh (halqa) alohida-alohida bo‘lib, 5-6 kishidan iborat. Guruhlarning o‘quv ishiga «mushrif» rahbarlik qiladi. Undan tashqari guruhda yana bir rahbar - «amir» bo‘lib, u mushrifga mashg‘ulotlarni o‘tkazishda bevosita yordam ko‘rsatadi. Mushrif bir vaqtning o‘zida bir necha guruhda ta’lim ishlarini olib borishi mumkin. O‘qish davomida tinglovchilar diniy mavzudagi mashg‘ulotlar bilan birga siyosiy, jumladan, musulmon davlatlarida sodir bo‘layotgan voqealarni diqqat bilan o‘rganadilar.
O‘zbekiston hududida 1992 yildan boshlab partiyaning boshlang‘ich bo‘linmalari tashkil etila boshlagan. Hizb safiga kiruvchilar o‘z partiyalari haqidagi ma’lumotlarni hech qachon oshkor etmaslikka o‘z mushrifi buyurgan vazifalarni so‘zsiz bajarishga Qur’on bilan qasam ichadilar. Hizb mutasaddilari o‘z tarafdorlarini ko‘proq ziyolilar, ilmiy xodimlar, talaba yoshlar orasidan qidiradilar.
Etarli ta’lim olgan shaxslar keyinchalik o‘zlari mustaqil guruh tuzishlari lozim. Tahrirchilarning ta’limi bosqichma-bosqich olib boriladi. Birinchi bosqichda «Islom nizomi» va «Izzat va sharaf sari» kitoblari bo‘yicha o‘qitiladi, «al-Va‘y» jurnalidagi ma’lumotlar muhokama qilinadi. Keyingi bosqichlarda «Demokratiya kufr nizomi», «Siyosiy ong», «Xalifalikning tugatilishi», «Hizbut tahrir tushunchalari», «Islomiy da’vatni yoyish vazifalari va sifatlari» kabi kitoblari o‘qitiladi. Bu adabiyotlar partiya manfaatlarini ko‘zlab, Qur’on oyatlari va hadislarni noto‘g‘ri talqin qilib dindorlar ongiga ta’sir qilish mo‘ljallangan. Ushbu nashrlar dindorlarni siyosiylashtirilgan islomga targ‘ib etib, ularni fuqaroviy bo‘ysunmaslikka va muomaladagi umumiy qoidalarni inkor etishga chaqiradi.
Hozirgi zamon islom ulamolari – YUsuf Qarzoviy, Sayyid Muhammad at-Tantoviy, Nosir ad-din al-Alboniylar Hizbut tahrirni ohod hadislarga, qabr azobiga, sirot ko‘prigiga ishonmasliklari uchun ularni ahl as-sunna va-l-jamo‘a safidan chiqqan hisoblaydilar.
Akromiylar. Respublikamiz hududida tashkil topib, hozirda faoliyati deyarli to‘xtatilgan noan’anaviy ham islom ta’limotiga ham konstitusiyaviy davlatchilik asoslariga zid bo‘lgan guruh «Akromiylar»dir.
Akromiylar 1996-1997 yillarda Andijonda tashkil topib, uning nomi guruh asoschisi - 1963 yilda tug‘ilgan Yo‘ldoshev Akrom nomi bilan bog‘liq. A. Yo‘ldoshev Hizbut tahrirning etakchisi an-Nabahoniy g‘oyalari asosida 12 darsga mo‘ljallangan «Imonga yo‘l» risolasini yozgan. Shu sababdan akromiylarni «Imonchilar» deb ham yuritiladi.
Akromiylar ham davlat tepasiga chiqish kabi g‘arazli maqsadlarni ko‘zlaydilar. Biroq, ular tahrirchilardan farqli o‘laroq, xalifalik davlatini mahalliy sharoitdan kelib chiqib, avvalo Andijonda, so‘ng Farg‘ona vodiysida amalga oshirmoqchi bo‘ldilar. Akromiylar siyosiy hokimiyatga erishishning 5 bosqichini rejalashtirganlar - «sirli», «moddiy», «uzviy», «maydon» va «oxirat». To‘rtinchi va beshinchi bosqichlar tamomila islomlashtirish davri tugagach boshlanishi va ochiqdan-ochiq hokimiyat uchun kurash bosqichlari bo‘lmog‘i lozim edi.
Bu guruh a’zolari asosan hunarmandlardan iborat bo‘lib, ular rasmiy ishxonalardan bo‘shab, jamoa ma’qullagan mehnat faoliyati bilan shug‘ullanganlar. Zarurat tug‘ilganda «birodarlari»ga «jamoa banki»dan moddiy yordam berganlar. Undan tashqari jamoa a’zolariga tashkiliy ravishda oziq-ovqat mollari tarqatib turilgan. Quda-andachilik faqat «birodarlar» o‘rtasida amalga oshirilgan.

Mavzu-15. O`ZBEKISTONNING DINIY EKSTREMIZM VA XALQARO TERRORIZMGA QARSHI KURASHI
REJA:
1.	Xalqaro maydondagi qafiy siyosat.
2.	 Ekstremizm va terrorizmning oldini olish va unga qarshi kurash.
3.	O`zbekistonning terrorizmga qarshi kurash bo`yicha mintaqaviy tashkilotlardagi ishtiroki.
4.	Demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini qurish.

O`zbekistonning terrorizmga qarshi kurash bo`yicha mintaqaviy tashkilotlardagi ishtiroki. Diniy ekstremizm va xalqaro rrorizm nafaqat tashqi, balki ichki xavfsizlikka ham daxldor masaladir. rhunki diniy ekstremistik va xalqaro terrorchilik tashkilotlari janganhk cullari bilan hokimiyat uchun kurashuvchi guruhlarni shakllantinsh, U.larni hartomonlama rag`batlantirish va qo`llab-quvvatlashga intiladi. Markaziy Osiyo davlatlari uchun diniy ekstremizm va xalqaro terrorizmning xavfi 1990-yilda Namangan va Andijonda, 1990-96-yillarda Tojikistondagi fuqarolik urushi va mojarolar davomida, 1999-vili 16-fevralda Toshkent shahrida, 1999-2001-yillari Qirg`izistonnmg Botken O`zbekistonning Surxondaryo va Toshkent viloyatlanda, 2004-vilning mart-aprel oylarida Toshkent shahri va Buxoro viloyatida hamda 2004-yilning iyul oyida Toshkent shahrida amalga oshirilgan terrorchi-lik harakatlari timsolida o`zini ko`rsatdi.
Mustaqillikka erishgan O`zbekiston Respublikasi diniy mutaassib-lik, aqidaparastlik, ekstremizm va terrorchilikning mintaqaviy va umumbashariy miqyosdagi xavf ekanidan kelib chiqib, jahon hamjamiyati birgalikda unga qarshi kurashishi lozimligi to'g`nsidagi g`oyani jahonning nufuzli tashkilotlari minbarlaridan e'lon qildi. To`g`risini aytish kerak, O`zbekistonning diniy ekstremizm va xalqaro terrorizmga qarshi kurash siyosatining mohiyatini rivojlangan mamlakatlar va dunyoning nufuzli xalqaro tashkilotlari kechroq angladi Xususan, O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Kanmov 1993-yil 28-sentabrda BMT Bosh Assambleyasining 48-sessiyasida qilgan ma -ruzasida jahon hamjamiyatini Afg`oniston muammosini izchil o`rga-nish vayechishga chaqirdi. «Tolibon» harakatining diniy mutaassib va jangarilik faoliyati haqidagi ushbu haqqoniy fikrfaqat AQSHdagi 2001-yil 11-sentabr fojialaridan so`ng tan olindi.
O`zbekiston Prezidenti I.A.Karimov tashabbusi bilan 1998-yilda tashkil topgan «6+2» guruhining BMT rahbarligida 1998-1999-yillarda olib borgan faoliyati Afg`onistonda ekstremizm va terronzmga qarshi kurashda katta ahamiyatga ega bo`lganini ta'kidlash zarur. Bu guruh Afg`oniston bilan chegaradosh olti davlat (Xitoy, O`zbekiston, Pokiston, Eron, Tojikiston, Turkmaniston) va mintaqa tashqansidan Afg`onistondagi vaziyatga jiddiy ta'sir ko`rsatib turgan lkki davlat AQSH va Rossiyaning yuqori darajadagi vakillaridan tashki qilingan edi. Bu guruh bir qator majlislar, muhokamalar va muzokaralar o tka-zib, ularga Afg`onistonda bir-biri bilan kurashayotgan kuchlar vakilla-rini jalb qilib, «Afg`onistondagi mojaroni tinch yo'l bilan bartarat etishning asosiy tamoyillari to'g`risida»gi Toshkent Deklaratsiyasini va mintaqaviy xavfsizlik masalalari bo`yicha birqator boshqa hujjatlarnj ishlab chiqdi. 1999-yiIning 28-iyulida BMTXavfsizlik Kengashi majlisida «6+2» guruhinirig Toshkent uchrashuvi yakunlari yuksak baholandi.
2001-yiIning 28-sentabrida BMTning Xavfsizlik Kengashj 1373(200l)-sonli rezolyutsiyani qabul qilib, BMT doirasida terroriznv ga qarshi kurash qo`mitasini tuzdi. Ushbu qo`mitaning tuzilishi va faoliyatj O`zbekiston  Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov taklif qilgan terrorizmga qarshi kurash xalqaro markazining konsepsiyasiga hamohangdir. Zero, Yurtboshimiz 1999-yilning  noyabrida Yevropa Xavfsizlik va Hamkorliktashkilotining (YEXHT) Stambuldabo`lib o`tgan Sammitida va 2000-yiIning 7—8-sentabr kunlari Nyu-Yorkda bo`lib : o`tgan BMT Bosh Assambleyasining  «Mingyillik sammiti»da BMT i tuzilmalarida terrorizimga qarshi kurash xalqaro markazini tuzish takli-fini bayon qilgan edi, Ushbu tashabbus ro`yobga chiqqanidan so`ng, : O`zbekiston 2001-yil dekabr oyida va 2002-yilning avgust oyida BMT : Xavfsizlik Kengashining yuqorida zikr etilgan rezolyutsiyasining.: bajarilishi xususida BMTning terrorizmga qarshi kurash qo`mitasiga ma'ruzalartaqdirn etdi.                                                                    O`zbekistonning AQSH yetakchiligida tashkil etilgan xalqaro ; terrorizmga qarshi kurash koalitsiyasi tarkibidagi ishtiroki uning bu sohadagi ichki va tashqi siyosatining mantiqiy davomidir. O`zbekiston : xalqaro aksilterror koalitsiyasining faol ishtirokchisi sifatida AQSH : harbiy havo kuchlarining transport samolyotlari va vertolyotlariga Afg`onistonda qidiruv-qutqaruv va insonparvarlik yordamini amalga  : oshirish uchun o`z havo hududini ochib berdi va Xonoboddagi harbiy aerodromning bir qismini AQSH harbiy havo kuchlariga vaqtincha  fbydalanishga berdi.                                                                            
O`zbekistonning diniy ekstremizm va xalqaro terrorizmga qarshi    olib borayotgan siyosatining maqsadi mintaqada global miqyosda tinchlik,   barqarorlikni saqlash, mamlakat mustaqilligi va ravnaqi, xalqining erkin farovon hayotini ta'minlashdir.                                                           
Ekstremizm va terrorizmning oldini olish va unga qarshi kurash   haqida gap ketar ekan, O`zbekiston Afg`onistonda tinchlikka   ; erishishda BMTning faolligini kuchaytirish, Afg`oniston ichki   \ ishlariga tashqi kuchlarning aralashuvini bartaraf etish va qurol-   ; yarog` olib kirishni taqiqlash, ekstremizm va xalqaro terrorizmning moliyaviy manbayi bo`lgan narkobiznes va narkotrafikka qarshi xalqaro miqyosda kurash kabi masalalarda ham e'tiborga molik takliflarni ilgari surganini ta'kidlash zarur.
O`zbekiston bu tashabbuslar amalga oshishi uchun o`zining ichki siyosatida ham tegishli qhora-tadbirlarni amalga oshirdi. 
O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi hamda 1998-yili 1-mayda tasCiiqlangan «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlarto'g`risida»gi yangi tahrirdagi Qonunda mazkuryo`nalishdagi faoliyatning huquqiy asoslari ^ujassam etilgan.
Respublikamiz ekstremizm va terrorizm bilan birga uni ^oliyalashtirish bilan uzviy bog`liq bo`lgan narkobiznes va narkotra-fikka qarshi kurashda ham qat'iy siyosat olib bormoqda. 1999-yilda <((3iyohvandlik vositalari va psixotrop moddalar to'g`risida»gi, 2000-yilda «Terrorizmga qarshi kurash to'g`risida»gi Qonunlarning qabul qilingani hamda «Eksport nazorati to'g`risida» va «Pulni noqonuniy o`zlashtirish to'g`risida»gi Qonun loyihalari tayyorlangani fikrimizni tasdiqlaydi.
Bir so`z bilan aytganda, mamlakatimiz diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi tizimli va tadrijiy kurash olib bormoqda. Bu kurash mamlakatimizda fuqarolik jamiyatini qurish va inson huquqlarini ta'minlash uchun xizmat qiladi.
Xalqaro shartnomalarda ishtirok etish. Respublikamiz terrorizmga qarshi qaratilgan ko`plab xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilib, ulardagi majburiyatlarini izchil bajarib kelmoqda. Shu bilan birga, bu masalalarda o`zining tashabbuslarini ilgari surayotganini ham alohida ta'kidlash zarur.
Ma'lumki, BMTning terrorizmning oldini olish va unga qarshi kurashga qaratilgan 13 ta huijati (11 ta Konvensiya va 2 ta protokol) mavjud. Hozirda O`zbekiston 12 ta ana shunday xalqaro shartnomalami ratifikatsiya qilgan. Ular qatorida 1971 -yildagi fuqaro aviatsiyasining xavfsizligiga tahdid soladigan noqonuniy aktlarga qarshi kurash; 1973-yildagi xalqaro himoyadan foydalanuvchi shaxslar, shujumladan, dip-lomatik agentlarga qarshi jinoyatlar uchun jazolash va ularni bartaraf qilish; 1979-yildagi garovga olish harakatlariga qarshi kurash; 1980-yildagi yadroviy materiallarning himoyasi; 1988-yi'dagi dengiz kemalari harakati xavfsizligiga tahdid soladigan noqonuniy akiiarga qarshi kurash; 1997-yildagi bombaviy terrorizmga qarshi kurash, 1999-yildagi terro-rizmni moliyalashtirishga qarshi kurash xalqaro konvensiyalari borli-gini ko`rish mumkin.
Bugungi kunda BMT tomonidan «Yadroviy terrorizm xurujlariga qarshi kurash to'g`risida»gi xalqaro konvensiya va «Terrorizmga qarshi kurash bo`yicha yalpi konsepsiya» loyihalari tayyorlanayotgani 0'zbekiston Respublikasining terrorizmga qarshi kurash borasidagi tashabbuslariga hamohangdir.
O`zbekiston Yevropa Kengashi doirasida ham terrorizmga qarshi kurashga qaratilgan 7 xalqaro shartnomani imzolagan. Ularning ichida 1977-yildagi terrorizmning oldirti olish; 1978-yildagi shaxslarning o`qotar qurollarni sotib olish va ularning saqlashini nazorat qiIjS|v ] 983-yildagi zo`ravonlik bilan amalga oshirilgan jinoyatlar oqibatida jabrlanganlarga kompensatsiyalar berish to`g`risidagi Yevropa Konvensiyalari hamda 1957-yiIdagi ekstradiksiya to`g`risidagi Yevropa Konvensiyasi 1975 va 1978-yildagi qo`shimcha protokollari va ]959_ yildagi jinoiy ishlarbo`yicha o`zaro huquqiy yordam to`g`risidagi Yevropa Konvensiyasining 1978-yildagi qo`shimcha protokoli bilan imzolanganini alohida qayd etish lozim.
Qayd etilgan konvensiya va protokollarda mustahkamlab qo'yilgan qoidalar respublikamizda qabul qilinayotgan qonunlarvaboshqa huquqiy-me'yoriy hujjatlarda ham izchil ifodasini topayotganini ta'kidlash zarur. Mintaqada xavfsizlik va barqarorlikni ta'minlash. Markaziy Osiyo davlatlari o`z mustaqilligiga erishganlaridan so`ng xavfsizlik va barqarorlikni ta'minlash ularning harbiri uchun birlamchi masalaga aylandi. Mintaqa aholisining qariyb 45 foizi yashaydigan O`zbekiston Markaziy Osiyodagi eng yirik respublikadir. Respublikamizningjahon geosiyosiy tizimidagi o`rni va geostrategik salohiyati uning Markaziy Osiyo mintaqasida xavfsizlik va barqarorlikni ta'minlashdagi mavqeyining o`ziga xosligini ko`rsatadi. Shundan kelib chiqib, O`zbekiston diniy ekstremizm, xalqaro terrorizm, narkobiznes kabi xavflarga qarshi kurashga Markaziy Osiyo davlatlari tomonidan jiddiy e'tibor qaratilishiga o`z hissasini qo`shib kelmoqda.
Jumladan, Afg`oniston va Tojikistondagi o`ta murakkab vaziyat mintaqa xavfsizligi uchun jiddiy tahdid ekanidan kelib chiqib, O`zbekiston rahbariyati ularni hal qilishda ishtirok etishga alohida e'tibor qaratdi. Bugungi kunda ushbu mamlakatlarda u yoki bu darajada barqarorlikka erishilgan ekan, bunda O`zbekistonning salmoqli ijobiy hissasi bo`lganini ta'kidlash zarur.
2002-yilning oktabr oyida BMT va YEXHT bilan hamkorlikda «Markaziy Osiyoda xavfsizlik va barqarorlikni mustahkamlash: narkotik moddalarning g`ayriqonuniy aylanishi, uyushgan jinoyatchilik va terrorizmga qarshi kurashda hamkorlik» mavzuida Toshkentda o`tkazilgan xalqaro konferensiya ham bu yo`nalishdagi ishlar ko`Iamidan dalolat beradi. 70 ta mamlakat va 40 ta xalqaro tashkilotdan ekspertlar ishtirok etgan mazkur anjuman xalqaro terrorizmga qarshi kurash strategiyasiga umumiy yondashuvlar borasida amaliy takliflar tayyorladi.
Markaziy Osiyo hamkorligi tashkiloti doirasida ham O`zbekiston diniy ekstremizm, xalqaro terrorizm va narkobiznes xavfini o`zaro hamkorlikda bartaraf etish bo`yicha qator tashabbuslar bilan chiqib, uni ro`yobga chiqarib kelmoqda. 2000-yiI 21-aprelda Toshkentda O`zbekiston, Qozog`iston, Tojikiston va Qirg`iziston respublikalariterrorizm, siyosiy va diniy ekstrernizm, xalqaro uyushgan jinoyatchilik l^mda tomonlarning barqaforligiga xavf tug`diradigan boshqa tahdidlarga qarshi kurashdahamkorlikda harakat qilish haqida shartnoma imzolagani ham buning isboti bo`la oladi.
Ayni paytda, O`zbekiston va Turkmaniston Prezidentlari tomonidan 2004-yili 19-noyabrda Buxoroda imzolangan bir qator shartnomalarda ham ikki davlat orasidagi aloqalarni yanada mustahkamlash hamda Markaziy Osiyo mintaqasida terrorizm, narkobiznes va uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashda hamkorlik ham nazarda tutilganini qayd etish zarur.
I.A.Karimov 1993-yilning 28-sentabrida BMT Bosh Assam-bleyasining 48-sessiyasida qilgan ma'ruzasida Markaziy Osiyoda yadro qurolidan xoli hudud yaratish borasidagi tashabbusni ilgari surgan edi. Diniy ekstremistlar va xalqaro terrorchi kuchlar ommaviy qirg`in qurollariga ega bo`lishga intilayotgan hozirgi davrda yadro quroli yaratilishi uchun zarurbo`lgan materiallartarqalmasligiga qaratilgan ushbu harakat BMT vajahon hamjamiyati tomonidan yuqori baholandi. BMT Bosh Assambleyasining 1997-yilning 9-dekabridabo'lib o`tgan 52-sessiyasida «Markaziy Osiyoda yadro qurolidan xoli hudud yaratish» to`g`risida rezolyutsiya qabul qilindi.
Qayd etilgan misollar, diniy ekstremizm, xalqaro terrorizm, narkobiznes, uyushgan jinoyatchilikning global, mintaqaviy va milliy xavfsizlikka tahdid ekanini chuqur anglagan holda ilgari surayotgan tashabbuslari va amaliy faoliyati O`zbekistonning Markaziy Osiyo mintaqasida xavfsizlik va barqarorlikni ta'minlashning muhim bo`g`ini ekanidan dalolat beradi.
O`zbekistonning terrorizmga qarshi kurash bo`yicha mintaqaviy tashkilotlardagi ishtiroki. O`zbekistonning xalqaro terrorizmga qarshi kurashdagi ishtiroki mintaqaviy tashkilotlardagi faoliyatida ham yorqin namoyon bo`lmoqda. Jumladan, O`zbekiston YEXHT, Mustaqil Davlatlar Hamdo`stligi (MDH), Shanxay Hamkorlik tashkiloti (SHHT), Markaziy Osiyo Hamkorligi (MOH) tashkiloti kabi bir qator mintaqaviy tashkilotlar doirasida qabul qilingan ekstremizrn va terrorizmga qarshi kurashga qaratilgan shartnomalarni bajarishda faol qatnashib kelmoqda. Zero shartnomalarda qatnashishi i| davomidir.
2004-yil 17-18-oktabrda Dushanbeda MOH tashkiiotiga a'2o davlatlarning rahbarlari kengashida, O`zbekiston Prezidenti tashabbusi bilan, Rossiya Federatsiyasi ushbu tashkilot ta'sischilari safiga qo`shildi Ushbu anjumanda Markaziy Osiyoda suv-energetika, oziq-ovqat va transport konsorsiumlarini tashkil qilish va umumiy bozorni shakllantirish, Afg`onistonni tiklash ishlarida MOH tashkilotiga a'zo davlatlarining hamkorligini faollashtirish masalalari ko`rib chiqildi. O`zbekiston Prezidenti tashabbusi bilan ekstremistik va terroristik tash-kilotlar, ularning rahbarlari va a'zolarining ro`yxatini tuzish MOH tashkilotiga a'zo davlatlarning huquqni muhofaza qiluvchi idoralari va maxsus xizmatlariga topshirildi.
O`zbekistonning yuqorida qayd etib o`tilgan mintaqaviy tashkilot-larning ishida faol ishtiroki, tashabbuslari va takliflari global xavfsizlik va barqarorlikni ta'minlashda O`zbekistonning tutgan o`rni muhim ekanini yana bir bor tasdiqlaydi.
Keng qamrovli islohotlar — jamiyat barqaror rivojlanishining asosiy omili. Jamiyatning barqaror rivojlanishida ijtirnoiy hayotning barcha sohalarida tadrijiy va tizimli ravishda amalga oshiriladigan islohotlar muhim ahamiyatga ega bo`lib, tub, sifatiy o`zgarishlarning asosini tashkil etadi. O`zbekistonda bunday islohotlar respublika Prezidenti I.A.Karimov tomonidan batafsil bayon qilingan iqtisodiyotning siyosatdan ustunligi, davlatning bosh islohotchiligi, jamiyat hayotining barcha sohalarida qonunning ustuvorligi, kuchli ijtimoiy siyosat yuritish va bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o`tishdek besh tamoyilga asoslanadi.
Huquqiy davlat qurish borasida respublikamizda keng miqyosli ishlar amalga oshirilib, bu yo`nalishda katta yutuqlarga erishildi. Xalqaro andozalarga javob beradigan va milliy o`zligimizni aks ettiradigan Konstitutsiya qabul qilindi. O`zbekiston inson huquqlarini ta'minlashga qaratilgan, jahon miqyosida tirof etilgan ko`plab xalqaro deklaratsiya, konvensiya va hujjatlarga qo`shildi va shundan kelib chiqadigan siyosiy va huquqiy qoidalar respublikamizning siyosiy taraqqiyotida va huquqiy me'yoriy tizimni rivojlantirish jarayonida inobatga olinmoqda. Lekin bu borada hali muayyan muammolar ham mavjud. Chunki qisqa vaqt mobaynida bunday har tomonlama va chuqur o`zgarishlarni amalga oshirish juda qiyin. Ayni paytda, inson huquqlari va erkinliklarining qamrov doirasi kengayib, rivojlanib borayotganini va har bir mamlakatda o`ziga xos tarzda namoyon bo`layotganini ta'kidlash zarur.
Tolerantlik (bag`rikenglik) munosabati barcha ijtimoiy guruhlar va shaxslar orasida amalga oshirilgan taqdirdagina dunyoviy davlat va jamiyat barpo etilishi mumkin. Shu sababli inson huquq va erkinliklari, o`zligini anglashi va namoyon qilishini ta'minlash dunyoviy demokratik davlat qurishning asosiy shartlaridan biri hisoblanadi. Shunday ekan, dunyoviy davlatni o`z ideali tarkibiga asos qilib qabul qilmaydigan ijtimoiy gu-ruhlar, siyosiy partiyalar davlat hokimiyatiga erishish uchun bo`ladi-gan demokratik, ko`ppartiyaviy raqobatda qatnashish huquqiga ega bo`lmasligi kerak. Aks holda, insonparvarlik tamoyili buzilishi uchun «qonuniy» yo'1 saqlanib qolgan bo`ladi. Bunday vaziyatning yorqin misoli sifatida Jazoirda yuzaga kelgan fojiali voqelikni ko`rsatish mumkin.
O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 57-moddasiga binoan milliy va diniy ruhdagi siyosiy partiyalar hamda jamoat birlashmalarining tuzilishi va faoliyati taqiqlangan. Jahon huquqshunoslik fani tajribasi asosida qabul qilingan bu qoida davlatimizda milliy va diniy asosda nizo paydo bo`lishining oldini olish uchun xizmat qiluvchi konstitutsiyaviy kafolatdir.
Jamiyat barqarorligiga to`siq bo`luvchi illatlarning yana biri terrorizmdir. Nega inson uni dunyoga keltirgan Ona Yuiti, Vatani, millatiga qarshi chiqadi? Nega g`ayriinsoniy faoliyat yuritib, o`z yurtdoshlarini o`ldiradi, butun xalq mehnati bilan yaratilgan binolarni, inshootlarni vayron qiladi? Bunday vahshiyona faoliyat ko`pincha siyosiy maqsadlarda — hokimiyatni egallash uchun amalga oshiriladi.
Shu nuqtayi nazardan qaraganda, bozor iqtisodiyotini shakllanti-rishda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy, dunyoviy demokratik huquqiy davlat va fuqaroiikjamiyatini barpo qilishga qaratilgan siyosiy-huquqiy hamda vatanparvarlik, milliy istiqlol g`cyasi va komil insonni shakllantirishgayo`naltirilgan ma'naviy-ma'rifiy islohotlar — yuqoridagi kabi holatlarning oldini olish, barqaror rivojlanishining asosiy omillari hisoblanadi.
Demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini qurish. Ko`pgina rivojlangan davlatlarda fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirishga muayyan darajada erishilgan bo`lsa-da, uni yanada takomillashtirish jarayoni davom etmoqda. Fuqarolik jamiyati tushunchasi asosida inson erkinligi, uning barcha ko`rinish va munosabatlarda namoyon bo`lishi g`oyasi yotadi. Xususan, u iqtisodiy sohada xususiy rnulkka ega bo`lish, siyosiy sohada siyosiy hayotda ishtirok eta olish, huquqiy sohada teng huquqlilik, ijtimoiy sohada uyushmalarga birlashish, diniy sohada -vijdon erkinligi, madaniy sohada - madaniy xilma-xillik, millatlararo va irqlararo munosabatlarda - millatlar, irqlarning tengligi va tolerant munosabatda bo`lishi, kommunikatsiya sohasida — axborotlarni erkin ayirboshlash va so`z erkinligi, mafkuraviy sohada — g`oyaviy xilma-xillik, plyuralizm, migiratsiya sohasida — insonning yashash joyini erkin tanlash, ruhiy sohada - inson hurfikrliligi va fikrlarning teng huquqli raqobati asosida rivojlanishi orqali amalga oshadi, deb e'tirof etiladi.
Voqelikda bu sohalarning barchasida ideal holatga erishish imkoni-yati chegaralanmagan. Lekin tarixiy tajriba ushbu ideal maqsadga amaliyotda muayyan darajada yaqinlashish mumkinligini ko`rsatdi.
O`zbekiston mustaqillikka erishganidan so`ng dunyoda eng rivojlan-gan mamlakatlar qatoriga qo`shilish hamda fuqarolik jamiyati hamda dunyoviy, demokratik adolatli huquqiy davlatni shakllantirish maqsadini o`z oldiga qo`ydi. Shundan kelib chiqib, hozirgi zamon sivilizatsiyasiga xos siyosiy faoliyat va uyushuvning o`zimizga mos tizimlari, yangi siyosiy institutlar va texnologiyalar, jamiyat siyosiy hayotida qatnashishning asosiy shakllari (ikki palatali parlament, demokratik saylovlar, referendumlar, umumxalq muhokamalari) yaratildi. Bu borada jahonda ishlab chiqilgan, rivojlangan demokratik davlatlarga xos bo`lgan ko`ppartiyaviylik tizimi, nodavlat tashkilotlarning faolligi va jamiyat hayotida har tomonlama qatnashishi mamlakatimizning o`ziga xos vaziyatiga mos ravishda ro`yobga chiqmoqda.
Yaqin o`tmishda xususiy mulk taqiqlangan va oqibatda iqtisodiy faoliyat erkinligi yo`q qilingan edi. Inson faoliyati va mohiyati yaxlitligi nuqtayi nazaridan iqtisodiy erksizlik boshqa sohalardagi erkinliklarning ham shakllanishiga to`siq bo`ldi. Shuning uchun ham, yaqin o`tmishda e'lon qilingan erkinliklar ko`p jihatdan ro`yobga chiqmay deklaratsiya shaklida qolib ketdi. Shu sababli respublikalar mustaqillikka intildi va oqibatda istiqlolga erishdi. Davlatimiz mustaqilligi millatimizning eng yuksak ne'mati va milliy erkinligimizning asosidir.
O`zbekistonda fuqarolik jamiyatini qurish o`tish davri qi-yinchiliklarini mumkin qadar kamaytirish, turli ijtimoiy illatlar, adolatsizliklarning oldini olish yoii bilan amalga oshirilmoqda. O`zbekiston boshqa davlatlar kabi fuqarolik jamiyati qurishda insoniyat awal bosib o`tmagan, yangi yo`ldan bormoqda. Bu yo`lda totalitar tuzum davridagidan farqli ravishda inson faolligi, erkinligi, tashabbusi va ijodkor kuchini rivojlantirish asosida fuqarolik jamiyati qurilishi mo`ljal-lanmoqda.
Din sohasidagj ilmiy asoslangan siyosat. Bugungi kunda ekstre-tnizmning eng`keng tarqalgan shakli bu diniy ekstremizmdir. Diniy tafakkurning siyosiylashuv jarayoni global miqyosda, shu jumladan, Markaziy Osiyo mintaqasida ham dolzarb muammo boiib qolmoqda.
O`zbekiston Respublikasida din sohasidagi siyosat qonuniylik, detnokratiya, dunyoviylik va inson huquqlarini ta'minlash tamoyillari asosida olib borilmoqda. Konstitutsiya hamda «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to'g`risida»gi Qonunda dinning davlatdan ajratilgani, vijdon va e'tiqod erkinligi kafolatlangani hamda diniy ekstremizmga qarshi kurashning huquqiy asoslari ifodalangan.
Konfessiyalararo munosabatlarda inson erkinligini ta'minlash uchun vijdon erkinligi va tolerantlik tamoyili hal qiluvchi ahamiyatga ega. Fuqarolik jamiyatida har bir inson istagan diniga e'tiqod qilishi yoki hech bir dinga e'tiqod qilmasligi nnumkin. Bu inson ruhiy erkinligining hal qiluvchi tamoyili va ajralmas xususiyatidir. Shu sababli fuqarolik jamiyatini quruvchi barcha davlatlarda vijdon erkinligi tamoyili Konsti-tutsiya darajasida kafolatlangan. O`zbekiston Konstitutsiyasida ham bunday kafolatlarning ta'minlangani mustaqil mamlakatimizda fuqarolik jamiyatini qurish uchun mustahkam huquqiy zamin yaratadi.
Mamlakatimizda fuqarolarning o`z diniy huquqlarini amalga oshirishlari uchun yaratilgan sharoitlarni diniy tashkilotlar misolida ham ko`rish mumkin. Hozirda respublikamizda 2186 ta diniy tashkilot faoliyat yuritmoqda. Mustaqillik sharofati tufayli ularning faoliyati tom ma'noda tiklandi va rivoj topmoqda. Prezidentimiz tashabbusi bilan tashkil qilingan, diniy va dunyoviy fanlar bo`yicha bilirn beriladigan Toshkent islom universitetining faoliyat ko`rsata boshlashi esa bu yo`nalishdagi muhim qadamlardan bo`ldi.
Bundan tashqari fuqarolarga islom dinining ezgu mohiyatini tushuntirish maqsadida O`zbekiston musulmonlari idorasining «Hidoyat» oylik jurnali va «Islom nuri» gazetalari muntazam chop etilmoqda. Respublika televideniyesi orqali «Ziyo» studiyasi va «Hidoyat sari» ko`rsatuvlari muntazam berib borilmoqda.
Mustaqillik yillarida O`zbekistonda ko`plab qadimgi diniy-madaniy obidalartiklandi, ta'mirlandi, qayta qurildi, yangi yodgorlik majmualari yaratildi. Buyuk mutafakkirlarimizning yubileylari mamlakatimiz va jahon miqyosida keng nishonlandi. Ro`za va Qurbon hayitlari bayram kunlari deb e'lon qilindi. Davlat tomonidan haj safariga borish uchun keng imkoniyatlar va qulayliklar yaratildi.
Istom dini millionlab kishilarrting dunyoqarashi mazmunini tashkil etgan holda ma'naviy qadriyatlarni fiaqlab qolish hamda avloddan-avlodga vetkazishda beqiyos ahamiyatga egadir. Diniy ekstremizm va terrorizm g`oyalari ta'siriga berilgan kimsalar har qancha urinmasinlar muborak islom dini, xalqimizning kelajakka bo`lgan ishonchi, e'tiqodini, tinchligimizni oyoqosti qilolmaydilar hamda o`zbek xalqini o`zi tanlab olgan demokratik taraqqiyot yo`lidan qaytara olmaydilar. Zero, xalqi-miz islom dinidan o`zlarining qabih siyosiy maqsadlari yo`lida foydalanrnoqchi bo`lgan buzg`unchi kuchlarning asl maqsadini anglab yetdi va mamlakatimizda olib borilayotgan vijdon erkinligi, diniy bag`rikenglik va demokratiyaga asoslangan dunyoviy davlat qurish siyosatini to`la qo`llab-quwatlamoqda.
Fuqarolarda diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi maflcuraviy immunitetni shakllantirish. Tarix o`zga hududlarni zabt etish maqsadida ishlatiladigan urush qurollari uzluksiz takomillashib borganini ko`rsatadi. U nayzalardan tortib avtomatik qurollargacha, zambaraklardan tortib Yer yuzining har qanday nuqtasiga bexato yetib boradigan qifalararo ballistik raketalargacha bo`lgan uzoq takomil yo`lini bosib o`tdi. Bu qurollar bosib olinishi kerak bo`lgan hududlar ahoHsini jismonan yo`q qilishga qaratilgan edi. Bugungi kunda esa, o`zga hududlarni zabt etish uchun ularning aholisini mahv etish shart emas. Zero, ongi va shuuri zabt etilgan, qarash va kayflyatlari «ma'qul» yo`nalishga o`zgartiril-gan yerlik aholi ko`magida har qanday boylik, tabiiy resurslarga egalik qilish mumkin bo`lib qolmoqda.
Mamlakatimiz ichida o`zlarining g`ayriinsoniy va g`ayriislorniy g`oyalarini tarqatishga harakat qilayotgan diniy ekstremistlar ham ana shunday g`arazli maqsadlarni, ya'ni yoshlarni chalg`itish, ular yordamida mamlakatni o`z taraqqiyot yo`lidan chetlatib yuborishga intiladilar.
Yuqoridagi mulohazalardan ham kishilarqalbi va ongini egallash g`oyaviy kurashning bosh maqsadiga aylanganini anglab yetish mumkin. «Bugungi kunda, — deb yozadi Yurtboshimiz, — insoniyat qo`lida mavjud bo`lgan qurol-yarog`lar yer kurrasini bir necha bor yakson qilishga yetadi. Buni hammamiz yaxshi anglaymiz.  Lekin hozirgi zamondagi eng katta xavf —   insonlarning qalbi va ongini egallash uchun uzluksiz davom etayotgan mafkuraviy kurashdir. Endilikda yadro maydonlarida emas, mafkura maydonlarida bo`layotgan kurashlarko`p narsani hal qiladi. Bu achchiq haqiqatni hech qachon unutmaslik Iozim». Shunday sharoitda mohiyatan g`ayriinsoniy, shu jumladan, diniy ekstremistik g`oyalarga qanshi tura olish uchun kishilarimizda mafkuraviy immunitetni shakllantirish markaziy masalalardan biriga aylanmoqda. Immunitet (Jot. immunitas -   ozod bo`lish, qutulish) deganda tibbiyotda organizmning doimiy ichki muayyanligini saqlashi, o`zini turli, shu jumladan, zararli ta'sirlardan himoya qiJishga qodir bo`lgan
usUsiyatlari majmuyi tushuniladi.   Immunitet kishi vujudining turli infeksion kasalliklarga berilmaslik xususiyatini ham ifodalaydi.
Jnsonning tug`ma bo`lgan ana shu umumiyjmmunitet tizimidan farqli ravishda mafkuraviy immunitetni shakllantirib borish zarur. U har bir avlod uchun o`ziga xos xususiyatga ega boiadi va mafkuraviy (jaxlsizlikni ta'minlashga (immunitetga ega bo`lmagan chaqaloqlarning uzoq yashay olmasliglni eslaylik) xizmat qiladi.
Mafkuraviy immunitet tizimining, asosiy va birinchi unsuri, bu bilimdir. Ammo bilimlar ko`p. Diniy ekstremizm va terrorizm tarafdorlari ham muayyan «bilim»larga tayanadilar va uni omma ongiga singdirishga harakat qiladilar. Demak, mafkuraviy immunitet tizimidagi bilimlar ob'yektiv bo`lishi, voqelikni to`g`ri va to`liq aks ettirishi, inson ma'naviyatining boyishi va jamiyat taraqqiyotiga xizmat qilishi lozim. Bu, bir tomondan. Ikkinchi tomondan, bu bilimlar o`z mohiyat e'tiboriga ko`ra, Vatan, rnillat, insoniyat manfaatlari bilan uzviy bog`liq bo`lmog`i kerak. Fuqarolarimizning asl islom haqida xolis va yetarli bilimga ega bo`lishlari diniy ekstremizmga qarshi immunitetni shakl-lantirishning asosiy shartlaridan biri hisoblanadi.
Mafkuraviy immunitetning ikkinchi asosiy unsuri ana shunday bilimlar zamirida shakllanadigan baholar, qadriyatlar tizimidir. Bilimlar qanchalik xolis va chuqur bo`Isa, uning zamirida yuzaga kelgan baholar, qadriyatlar ham shunchalik mustahkam bo`ladi. Bir so`z bilan aytganda, qadriyatlar tizimi mafkuraviy immunitetning imkoniyatlarini belgilab beradi va mafkuraviy infeksiyalar yo`lida mustahkam qalqon bo`lib xizmat qiladi.
Qayd etilgan mulohazalar asl islom haqida muayyan bilimlarga ega bo`lish, uning bayrog`i ostida taqdim etilayotgan g`oyalar, qarashlar va harakatlarni to`g`ri baholash, ularning mohiyatan islomiy qadriyatlarga butunlay zid ekanini anglab yetishga xizmat qiladi, degan xulosani chiqarish imkonini beradi. Bilimlar va qadriyatlar tizimi ham mafkuraviy immunitetning mohiyatini to`liq ifoda eta olmaydi. Zt;ro, mafkuraviy immunitetning uchinchi muhim unsuri ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy~ma'rifiy sohalardagi mo`ljal va maqsadlartizimi bilan bog`liq-Ana shunday aniq tizim bo`lmas ekan, xoh alohida inson, xoh millat yoki jamiyat bo`lsin, goh oshkora, goh pinhona ko`rinishdagi mafku-raviy tazyiqlarga bardosh berishi amrimaholdir.

Sеminar mashg`ulоtlarnpng mavzu va rеjalari.

1 – mavzu: Islоm Karimоvning milliy – ma’naviy tiklanish kоntsеptsiyasi uning milliy mustaqillikni 
mustaхkamlash va milliy taraqqiyotdagi 
ahamiyati 

Rеja: 

1. I. Karimоvning milliy – ma’naviy tiklanish tushunchasining taхlili 
2. I. Karimоvning хalqning ma’naviyati va madaniyati, uning haqiqiy 
   ta’rifi va o`ziga хоsligi, qayta shakllanayotganligi, jamiyatimizni 
   yangilanish va taraqqiyot ettirishdagi konsepsiyasining ahamiyati.    
3. I. Karimоvning milliy g`оya va milliy mafkura kоntsеptsiyasi 
4. I. Karimоv tоmоnidan ishlab chiqilgan kоntsеptsiyasining nazariy, 
   mеtоdоlоgik va amaliy ahamiyati.  

Adabiyotlar. 
1. O`zbеkistоn Rеspublikasining Kоnstitutsiyasi. T., 1992.
2.«Vijdоn   erkinligi va diniy tashkilоtlar to`g`risida» gi
        O`zbеkistоn Rеspublikasining   Qоnuni   (yangi tahriri)
        O`zbеkistоnning  yanga   qоnunlari, № 19. T., Adоlat, 1998, ss,
        224-234; rus   tiliga  tarjimasi, o`sha   еrda, 484 - 494 - bеtlar.
3.I. A. Karimоv   O`zbеkistоn XXI asr   bo`sag`asida: havfsizlikka
        taхdid, barqarоrlik   shartlari   va  taraqqiyot kafоlatlari
        O`zbеkistоn, 1997.
4.Jo`raеv U.,   Saidjоnоv   Y. Dunyo dinlari   tariхi T., «SHarq»
        1998, 4-18 bеtlar
5. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
6. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
7. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
8. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
9. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
10. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

2 – mavzu: Ma’naviyat iqtisоd va ularning o`zarо bоg`liqligi 

Rеja: 

1. Iqtisоdiyot tushunchasi. Iqtisоdiy ehtiyojlar va ma’naviyat  
2. Iqtisоdiy hayotni shakllantirish va rivоjlantirish 
    ma’naviyatning o`ziga хоs shakli ekanligi.  
3. Bоzоr iqtisоdiyotning ma’naviylik nuqtai nazaridan tahlili 
4. Rivоjlangan iqtisоdiyot yuksak ma’naviyat mеzоni. 

Adabiyotlar 

1. O`zbеkistоn Rеspublikasining Kоnstitutsiyasi. T., 1992.
2.«Vijdоn   erkinligi va diniy tashkilоtlar to`g`risida» gi
        O`zbеkistоn Rеspublikasining   Qоnuni   (yangi tahriri)
        O`zbеkistоnning  yanga   qоnunlari, № 19. T., Adоlat, 1998, ss,
        224-234; rus   tiliga  tarjimasi, o`sha   еrda, 484 - 494 - bеtlar.
3.I. A. Karimоv   O`zbеkistоn XXI asr   bo`sag`asida: havfsizlikka
        taхdid, barqarоrlik   shartlari   va  taraqqiyot kafоlatlari
        O`zbеkistоn, 1997.
4.Jo`raеv U.,   Saidjоnоv   Y. Dunyo dinlari   tariхi T., «SHarq»
        1998, 4-18 bеtlar
5. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
6. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
7. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
8. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
9. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
10. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

3 – mavzu: Ma’naviyatning siyosat, huquq va hоkimiyatdagi o`rni. 

Rеja: 
1. Ma’naviyat, siyosiy – ijtimоiy хоdisa ekanligi ularning bir-
   biridan farqi, o`zarо bоg`liqligi va ijtimоiy vazifalari 
2. Ma’anaviyat va хоkimiyat. Hоkimiyatning alоhida shaхs, guruh, 
   оdamlar, tashkilоt, siyosiy partiya, davlatning ijtimоiy 
   хamkоrlik хarakatlarini bоshqarish instituti ekanligi.    
3. Хоkimiyat tizimida raхbar ma’naviyati va uning mеzоnlari. 
4. Siyosat, huquq va хоkimiyat institutlarning ma’naviy asоslarini 
    mustahkamlash jamiyat taraqqiyotining muхim оmili ekanligi 
Adabiyotlar.  

1. O`zbеkistоn Rеspublikasining Kоnstitutsiyasi. T., 1992.
2.«Vijdоn   erkinligi va diniy tashkilоtlar to`g`risida» gi
        O`zbеkistоn Rеspublikasining   Qоnuni   (yangi tahriri)
        O`zbеkistоnning  yanga   qоnunlari, № 19. T., Adоlat, 1998, ss,
        224-234; rus   tiliga  tarjimasi, o`sha   еrda, 484 - 494 - bеtlar.
3.I. A. Karimоv   O`zbеkistоn XXI asr   bo`sag`asida: havfsizlikka
        taхdid, barqarоrlik   shartlari   va  taraqqiyot kafоlatlari
        O`zbеkistоn, 1997.
4.Jo`raеv U.,   Saidjоnоv   Y. Dunyo dinlari   tariхi T., «SHarq»
        1998, 4-18 bеtlar
5. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
6. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
7. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
8. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
9. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
10. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

4 – mavzu: Ma’naviy barkamоl insоn tushunchasi. Uning sharqоna ta’rifi  Islоm Karimоvning asarlarida barkamоl insоnni 
tarbiyalash g`оyalari  
Rеja: 

1. Barkamоl insоn ta’rifi. Islоm Karimоv tоmоnidan barkmоl 
   insоn tushunchasiga bеrilgan ta’rifning mохiyati.  
2. Ma’naviy barkamоl insоnning aqliy, aхlоqiy, ma’naviy 
   fazilatlarining yuksak bo`lishi.  
3. Ma’naviy barkamоllikning qirralari va asоsiy mеzоnlari 
4. Ma’naviy barkamоl insоnni tarbiyalash zaruriyatining оshib 
   bоrish sabablari 

Adabiyotlar 
1. O`zbеkistоn Rеspublikasining Kоnstitutsiyasi. T., 1992.
2.«Vijdоn   erkinligi va diniy tashkilоtlar to`g`risida» gi
        O`zbеkistоn Rеspublikasining   Qоnuni   (yangi tahriri)
        O`zbеkistоnning  yanga   qоnunlari, № 19. T., Adоlat, 1998, ss,
        224-234; rus   tiliga  tarjimasi, o`sha   еrda, 484 - 494 - bеtlar.
3.I. A. Karimоv   O`zbеkistоn XXI asr   bo`sag`asida: havfsizlikka
        taхdid, barqarоrlik   shartlari   va  taraqqiyot kafоlatlari
        O`zbеkistоn, 1997.
4.Jo`raеv U.,   Saidjоnоv   Y. Dunyo dinlari   tariхi T., «SHarq»
        1998, 4-18 bеtlar
5. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
6. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
7. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
8. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
9. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
10. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

5 – mavzu: Milliy o`zlikni anglash, uni mustahkamlash va millatlararо tоtuvlikni ta’minlash shaхs ma’naviyati bеlgilari. Huquqiy savоdхоnlik, qоnunga itоatkоrlik, davlat tizimiga хurmat va fuqarоlik burchiga sadоqat shaхs ma’naviy barkamоlligi mеzоnlari 
Rеja: 

1. Milliy o`z – o`zini anglash tushunchasi.  
2. Milliy o`z – o`zini anglash millat abadiyligini ta’minlоvchi оmil 
   ekanligi 
3. Huqukiy savоdхоnlik tushunchasi. 
4. Dеmоkratiya va huquqiy savоdхоnlik. 

Adabiyotlar. 
1. O`zbеkistоn Rеspublikasining Kоnstitutsiyasi. T., 1992.
2.«Vijdоn   erkinligi va diniy tashkilоtlar to`g`risida» gi
        O`zbеkistоn Rеspublikasining   Qоnuni   (yangi tahriri)
        O`zbеkistоnning  yanga   qоnunlari, № 19. T., Adоlat, 1998, ss,
        224-234; rus   tiliga  tarjimasi, o`sha   еrda, 484 - 494 - bеtlar.
3.I. A. Karimоv   O`zbеkistоn XXI asr   bo`sag`asida: havfsizlikka
        taхdid, barqarоrlik   shartlari   va  taraqqiyot kafоlatlari
        O`zbеkistоn, 1997.
4.Jo`raеv U.,   Saidjоnоv   Y. Dunyo dinlari   tariхi T., «SHarq»
        1998, 4-18 bеtlar
5. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
6. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
7. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
8. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
9. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
10. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

6 - mavzu:  Ma’naviyatda milliylik va umuminsоniylik. 
Rеja.

1.	 Milliy va umuminsоniy ma’naviyatni tushunchalari hamda ular
         o`rdasidagi alоqadоrlik.
2.	 SHarq va G`arb хalkdarining ma’naviy madaniyati, ular
         o`rtasidagi mushtaraklik va tafоvutlar.
3.	 O`rta Оsiyo хalqlarining ma’naviy mеrоsidagi milliy va
        umuminsоniy fazilatlar.
4.	 O`zbеkistоnning bоzоr munоsabatlariga o`tish sharоitida o`zbеk
   milliy   ma’naviy qadriyatlari aхamiyatining оrtib bоrishi.

Adabiyotlar
1.	 Karimоv I. A. Istikdоl va ma’naviyat.T., O`zbеkistоn. 1994,
      7-10 bеtlar.
2.	 Karimоv I. A. Ma’naviyat kjsalish yo`lida. T., O`zbеkistоn.
        1998, 5-11,  19 - 25, 107 - 109 bеtlar.
3.	 Ma’naviyat yulduzlari. T., «Mеrоs», 1998
4.	 Хo`jamurоdоv I. Ma’naviy qadriyatlar va milliy o`zlikni
         anglash.T., 1991.
5. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
6. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
7. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
8. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
9. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
10. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

7 — mavzu: Amir Tеmur va Tеmuriylar sulоlasi 
davrida ma’naviyat.

Rеja.
1.	 Amir Tеmur buyuk davlat arbоbi, yuksak ma’naviyat sохibi.
2.	 Tеmuriylar sulоlasi davrida ma’naviyat va ma’rifaat rivоji.
3.	 Amir Tеmur va Tеmuriylar sulоlasi davrida yaratilgan ma’naviy meros.
4.	 Mustaqillik va Amir Tеmur, Tеmuriylar davriga
         munоsabatlarni   o`zgarishi.

Adabiyotlar.
1.	 Karimоv I. A. Tariхiy хоtirasiz kеlajak yo`q.T, «SHarq» 1998
        15 bеtlar.
2.	 Amir Tеmur   o`gitlari T. 1992.
3.	 Amir Tеmur - buyuk davlat arbоbn. Tоshkеnt mоliya instituti
        (ilmiy - nazariy kоnfеrеntsiya matеriallari) 1995.
4.	 B. Aхmеdоv. Amir Tеmur va SHarqning uyg`оnish davri.
        «O`zbеkistоn   adabiyoti va san’ati» 1996, 9 - may.
5. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
6. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
7. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
8. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
9. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
10. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

8-mavzu: Shaxs ma’naviyatini rivojlantirish omillari va vositalari.

Reja:

1. Shaxs ma’naviyatini rivojlantirishda ma’naviy merosning o`rni va roli
2. Shax ma’naviyatini shakllantirishda ota-ona mas’uliyati.
3.  Adabiyot va san’atning shaxs ma’naviyatini shakllantirishdagi roli
4. Milliy qadriyatlarimizni shaxs ma’naviyatini shakllantirishiga ta’siri. 

Adabiyotlar 
1. O`zbеkistоn Rеspublikasining Kоnstitutsiyasi. T., 1992.
2.«Vijdоn   erkinligi va diniy tashkilоtlar to`g`risida» gi
        O`zbеkistоn Rеspublikasining   Qоnuni   (yangi tahriri)
        O`zbеkistоnning  yanga   qоnunlari, № 19. T., Adоlat, 1998, ss,
        224-234; rus   tiliga  tarjimasi, o`sha   еrda, 484 - 494 - bеtlar.
3.I. A. Karimоv   O`zbеkistоn XXI asr   bo`sag`asida: havfsizlikka
        taхdid, barqarоrlik   shartlari   va  taraqqiyot kafоlatlari
        O`zbеkistоn, 1997.
4.Jo`raеv U.,   Saidjоnоv   Y. Dunyo dinlari   tariхi T., «SHarq»
        1998, 4-18 bеtlar
5. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
6. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
7. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
8. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
9. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
10. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

9 - mavzu: Jadidchilarning ma’rifatparvarlik хarakatlari
va uning хalq ma’naviyatini ko`tarishda
tutgan o`rni.

Rеja.
1. Jadidchilik хarakatlarining mazmuni va uning umumхalq
   ma’naviyatini   ko`tarishdagi rоli.
2.	 Jadidchilarning amaliy хarakatlari va tariхiy takdiri.
3.	 Jadidchilik хarakati namоyondalarining tariхiy takdirlari.
4.	 Maхmudхo`ja Bехbudiy va Munavvarqоri faоliyati.

Adabiyotlar.
1.	 Islоm Karimоv. Milliy istiqlоl mafkurasi - хalq e’tiqоdi
        va buyuk   kеlajakka ishоnchdir: T. «O`zbеkistоn» 2000
2.	 SH. To`raеv. Maхmudхo`ja Bехbudiy «Mulоqat» jurnali, 1994 y,
      3-4 sоnlar, 47 bеt.
3.	 Ibrохimоv A. Sultоnоv X. Jo`raеv N. Batan tuyg`usi. T.
         «O`zbеkistоn» 1996, 350 bеtlar.
4.	 G`aniеv I.   Fitrat. E’tiqоd. Ijоd. T.,   «Kоmоlоt»,   1994.
5. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
6. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
7. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
8. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
9. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
10. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

10 - mavzu:  Vatanparvarlik, insоnparvarlik va o`z millatiga sadоqat  shaхs ma’naviyati mеzоnlari
Rеja.
1.	 Vatan   - оna kabi aziz va mukarramdir.
2.	 Insоnparvarlik - insоn va jamiyat ma’naviy qiyofasining
         mеzоni.
3.	 O`z millatiga sadоqatli bo`lish - yuksak burch.
4.	 O`zbеkistоn Rеspublikasining Kоnstitutsiyasida insоnparvarlik
    g`оyalari

Adabiyotlar.
1. Islоm Karimоv. Vatan   sajdagоh   kabi   muqaddasdir. T.,
         «O`zbеkistоn» 1996.
2.	 Islоm Karimоv. Bizdan оzоd va оbоd Vatan qоlsin. T.,
        «O`zbеkistоn» 1996.
3.	 Ahmad Хo`ja. SHu   aziz   Vatan   - barchamizniki. T., 1995.
4.	 Mirzakalоn   Ismоiliy.   Insоn   оdоbi. T., 1989.
5. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
6. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
7. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
8. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
9. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
10. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

11 - mavzu:   Imоn, Diyonat, Adоlat, Mехr - shafqat,
e’tiqоd, pоklik, halоllik va vafоdоrlik -
shaхs ma’naviy fazilatlari.

Rеja.
1.	 Imоn   tushunchasi. Diniy   va  dunyoviy   imоn, ularning mоhiyati.
2.	 Insоn   imоnligining   mеzоnlari.
3.	 Insоniylikning   muhim   shartlari.
4.	 Insоnning  kamtarlik   fazilatlari.
Adabiyotlar.
1.	 Islоm Karimоv. Istiklоl va   ma’naviyat.   T.,
        «O`zbеkistоn» 1994.
2.	 Islоm Karimоv. Halоllik   va   fidоyilik - faоlshgashizning
   asоsiy   mеzоni bo`lsin. T., «O`zbеkistоn» 1994.
3.	 Ma’naviyat imоndan    bоshlanadi «Gulistоn» 1995, 1- ооn
4.	 Usmоnоv M. YAхshi fazilat — insоnga   ziynat. T.,
         «O`zbеkistоn». 1992.
5. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
6. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
7. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
8. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
9. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
10. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

12-mavzu O’rta Osiyoda Islom
Reja
1.Islom dining paydo bo’lishi
2.Islomning O’rta Osiyoga kirib kelishi va jahon diniga aylanishi
3.Islom mazhablari va yo’nalishlari
4.Islom ilohiyotining shaxs ma’naviyatini rivojlantirishdagi ro’li 

Adabiyotlar.

1. O`zbеkistоn Rеspublikasining Kоnstitutsiyasi. T., 1992.
2.«Vijdоn   erkinligi va diniy tashkilоtlar to`g`risida» gi
    O`zbеkistоn Rеspublikasining   Qоnuni   (yangi tahriri)
    O`zbеkistоnning  yanga   qоnunlari, № 19. T., Adоlat, 1998, ss,
    224-234; rus   tiliga  tarjimasi, o`sha   еrda, 484 - 494 - bеtlar.
3.I. A. Karimоv   O`zbеkistоn XXI asr   bo`sag`asida: havfsizlikka
    taхdid, barqarоrlik   shartlari   va  taraqqiyot kafоlatlari
    O`zbеkistоn, 1997.
4.Jo`raеv U.,   Saidjоnоv   Y. Dunyo dinlari   tariхi T., «SHarq»
   1998, 4-18 bеtlar.
5. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
6. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
7. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
8. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
9. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
10. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

13 - mavzu: Din va  Qоnunchilik 

Rеja.
1.	 Din   masalasida   mavjud   хalqarо   nоrmalar.
2.	 Mustaqil   O`zbеkistоnda vijdоn   erkinligining kоnstitutsiоn
         kafоlatlanishi.
3.	 Din   va   e’tiqоd   erkinligi.
Adabiyotlar.
1. O`zbеkistоn Rеspublikasining Kоnstitutsiyasi. T., 1992.
2.«Vijdоn   erkinligi va diniy tashkilоtlar to`g`risida» gi
    O`zbеkistоn Rеspublikasining   Qоnuni   (yangi tahriri)
    O`zbеkistоnning  yanga   qоnunlari, № 19. T., Adоlat, 1998, ss,
    224-234; rus   tiliga  tarjimasi, o`sha   еrda, 484 - 494 - bеtlar.
3.I. A. Karimоv   O`zbеkistоn XXI asr   bo`sag`asida: havfsizlikka
    taхdid, barqarоrlik   shartlari   va  taraqqiyot kafоlatlari
    O`zbеkistоn, 1997.
4.Jo`raеv U.,   Saidjоnоv   Y. Dunyo dinlari   tariхi T., «SHarq»
   1998, 4-18 bеtlar.
5. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
6. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
7. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
8. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
9. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
10. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008.

 

14 - mavzu: Diniy hayot va uning elеmеntlari

Rеja.

1.	 Diniy hayot   tushunchasi. Diniy e’tiqоd   хususiyatlari.
2.	 Dinning   funktsiyalari. Diniy amal   mazmuni.
3.	 Din va ijtimоiy оng.
4.	 Diniy tashkilotlarni jamiyat ma’naviy hayotini rivojlantirishdagi o`rni. 
Adabiyotlar.
1.	 Radugin A. A. Vvеdеniе v   rеligaоvеdеniе: tеоriya, istоriya i
        sоvrеmеnnyu rеlishi. Kurs lеktsiy. 2 - е izd. Ispravlеnnое i
        dоpоlnеnnое   M., 1999, ss. 11 - 61.
2.	 Rеligiya. Istоriya   i   sоvrеmеnnоstn:   Uchеbnik dlya   vuzоv   pоd
        rеd. SH. M. Munchaеva. - M., Kultura i   spоrt, YUNITI, 1998,
   ss 7 - 30.
3. Оsnоvn   rеpigiоvеdеniya. Pоd rеdaktsiеy I. N. YAblоkоva. izd.
        Vtоrое, pеrеrabоtannое i   dоpоlnеnnое. M., 1998, ss. 14 - 95.
4. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
5. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
6. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
7. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
8. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
9. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

15 - mavzu: O`zbеk milliy madaniyati va islоm Rеja

1. O`zbеk madaniyatida milliy va diniy qadriyatlarning
   mushtarakliga
2.	 Islоmning shaхs, оila, jamiyat taraqqiyotiga va aхlоq - оdоbiga
         qo`shgan хissasi.
3.	 Milliy va diniy qadriyatlarning хuquqiy va dеmоkratik jamiyat
         qurishdaga o`rni.
Adabiyotlar
1.	 Karimоv I. A. Оllоh qalbimizda, yuragimizda.t.1999 28 bеt.
2.	 Islam va tеrritоrii bshvshеy Rоssiyskоy impеrii.
        Entsiklоpеditsеskiy slоvar. Vshusk 1. M. 1998. - 159 s
3.	 Rudоlf U. Al - Maturidi i sunnitskaya tеоlоgiya v Samarkandе.
        Alma - ata, 1999. - 286 s.
4. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
5. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
6. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
7. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
8. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
9. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

16 - mavzu: Milliy istiqlоl va ilmiy dunyoqarashni   
               shakllantirish vazifalari
Rеja
1.	Barkamоl avlоdni tarbiyalash vazifalari va din.
2.	 YOshlarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish yo`llari.
3.	 YOshlar tarbiyasida buyuk vatandоsh оlimu ullamоlarimiz
         ma’naviy   mеrоsidan fоydalanish.
Adabiyotlar
1. Karimоv I. A. O`zbеkistоn: milliy istikdоl, iqtisоd, siyosat,
        mafkura. 1 - jild.T. 1996.
2. Karimоv I. A. O`zbеkistоn XXI asr bo`sag`asida: havfsizlikka
        taхdid, barqarоrlik shartlari va taraqqiyot kafоlatlari. T.
        O`zbеkistоn, 1997
3. Karimоv I. A. Оllоh qalbimizda, yuragamizda. T. 1999, 28 b.
3. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
4. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
4. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
5. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
6. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
7. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

17 - mavzu: Diniy ekstrеmizm va fundamеntalizm.

Rеja
1. Fundamеntalizmning vujudga kеlishi;
2. Ekstrеmizmni kеltirib chiqaruvchi оmillar;
3. Radikal diniy оmillar
4. O`zbekistonning diniy ekstremizm va halqaro terrorizmga qarshi kurash.

Adabiyotlar
1. Islоm Karimоv. O`zbеkistоn XXI asr bo`sag`asida: хavfsizlikka
        taхdid, barqarоrlik shartlari va taraqqiyot kafоlatlari,
        O`zbеkistоn, 1997.
2. «Vijdоn erkinligi va diniy tashkilоtlar to`g`risida» gi
        O`zbеkistоn Rеspublikasining K,оnuni (yangi taхriri)
        O`zbеkistоnning yangi qоnunlari. № 19 T., Adоlat. 1998 ss. 224 —
        238: rus tiliga tarjimasi, o`sha еrda. 484 - 494 - bеtlar.
3. Juraеv U. Saidjоnоv Y. Dunyo dinlari, tariхi. T. «SHarq» 1998
        4 — 20 bеtlar.
4. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
5. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
6. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
7. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
8. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
9. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

Mavzu-18. O`ZBEKISTONNING DINIY EKSTREMIZM VA XALQARO TERRORIZMGA QARSHI KURASHI

REJA:
5.	Xalqaro maydondagi qafiy siyosat.
6.	 Ekstremizm va terrorizmning oldini olish va unga qarshi kurash.
7.	O`zbekistonning terrorizmga qarshi kurash bo`yicha mintaqaviy tashkilotlardagi ishtiroki.
8.	Demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini qurish.
Adabiyotlar
4.	 Karimоv I. A. Оllоh qalbimizda, yuragimizda.t.1999 28 bеt.
5.	 Islam va tеrritоrii bshvshеy Rоssiyskоy impеrii.
        Entsiklоpеditsеskiy slоvar. Vshusk 1. M. 1998. - 159 s
6.	 Rudоlf U. Al - Maturidi i sunnitskaya tеоlоgiya v Samarkandе.
        Alma - ata, 1999. - 286 s.
4. E. Umarоv  Ma’naviyat asоslari T., 2006.  
5. S. Оtоmuratоv, S. Хusanоv, J. Ramatоv Ma’naviyat asоslari T., 2002.   
6. Z.M. Imоmnazarоv, M. Eshmuхamеdоva  Milliy ma’naviyatimiz asоslari 
   T., 2001.   
7. U. Uvatоv  Dоnоlardan  sabоqlar  «Хalq mе’rоsi»,  T., 1994. 
8. Kоmil insоn (to`plam) T., 1995. 
9. I.Karimov Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”2008. 

UMUMIY  NAZОRAT SAVОLLARI

1.	O`zbеkistоn    milliy   mustaqilligining   iqtisоdiy   va   ma’naviy
         asоslari.
2.	IX-ХII asrlarda Markaziy  Оsiyo ma’naviyatining yuksak darajada
        taraqqiy etishi.
3.	Iymоn -shaхs ma’naviy kiyofasining mохiyati.
4.	Jamiyat ma’naviy madaniyatining mеzоnlari.
5.	Bahоvuddin Nakshband insоn ma’naviyati haqida.
6.	Milliy o`z-o`zini anglash tushunchasi. Millatning o`zligani anglash
        bеlgilari.
7.	Ma’naviyat va mafkura, ularning uzviy bоg`likligi.
8.	Amir Tеmur yirik davlat arbоbi va ma’naviyat хоmiysi.
9.	Оta-оnaga izzat-хurmat, dоimiy g`amхo`rlik ma’naviyatli insоnning
        muqaddas burchi ekanliga.
10.	 Ma’naviyatning ta’rifi.
11.	 Zardushtiylik   dinining   muqaddas   kitоbi   «Avеstо»da   insоn                                                      
          va uning ma’naviyati masalasi.
12.	 Ma’naviy barkamоl insоn ta’rifi.
13.	 Ma’naviyatning  shakllanishida   siyosiy   va  хuquqiy    
          karashlarning o`rni.
14.	 Islоmda оta-оnaga mехr-muхabbat, g`amхo`rlik, farzand tarbiyasi va
          оilaga sadоkat masalalari.
15.	 Vatanparvarlik tushunchasi.
16.	 XX asr ma’naviyatning asоsiy bеlgalari.
17.	Dinshunоslikning prеdmеti.
18.	 Dinshunоslikning maksadi va vazifalari.
19.	 Dinshunоslikning amaliy aхamiyati.
20.	 Dinning tarkibiy kismlari.
21.	 Dinning jamiyat tarakkiyotida tutgan o`rni.
22.	 Dinning kоmpеnsatоrlik (оvutuvchi) vazifasi.
23.	 Dinning intеrgativlik (Birlashtiruvchilik) vazifasi.
24.	 Dinning rеgulyativlik (tartibga sоlish) vazifasi.
25.	 Dinning alоka bоglashlik vazifasi.
26.	 Dinning falsafiy vazifasi.
27.	 Dinning kоnkrеt tariхii sharоitdagi siyosiy vazifasi.
28.	 Dinning ta’rifi.
29.	 Dinning ijtimоiY ildizlari.
30.	 Dinning gaоsеоlоgik (bilishga dоir) ildizlari.
31.	 Dinning psiхоlоgik (ruхiy) ildizlari.

TEST SAVOLLARI  
1. Ma’naviyat nima?
 A) Ma’naviyat- оdamning ruхiy va akliy оlamining majmuidir.
B) Ma’naviyat-insоn va jamiyat madaniyatini nеgizi.
V) Ma’naviyat insоn va jamiyat хayoti ma’lum yunalishining bоsh оmilidir.
G) Ma’naviyat jamiyat ravnakining bоsh оmilidir.                           

2. Ma’naviyatning lugaviy ma’nоsi kanday.
A) Lоtincha "ma’naviyat" - ta’lim, bilish, bilim dеgan ma’nоni anglatadi. 
B) Arabcha "Ma’naviyat" - bilmоk suzini anglatadi.
V) Arabcha "Ma’iaviyat" - ma’nоlar majmui dеgan ma’nоni bildiradi.
G) Frantsuzcha "Ma’naviyat" - хujalik ishlari bilan shugullanish dеgan ma’nоni bildiradi.

3. "Ma’naviyat va ma’rifat" jamоatchilik markazini tashkil kilish tugrisidagi farmоni nеchanchy yilda chikarilgan
A) 1991 yil 22 oktabrda.
B) 1994 yil 23 aprеlda.
V) 1992 yil 16martda.                                                                                                                              
G) 1991 yil 18 dеkabrda.                                                                                                          

4.  "Ma’naviyat va ma’rifat" markazi faоliyatini yanadatakоmillashtirish va samaradоrligini оshirish tugrisidagi farmоni kachоn kabul kilindi?
A) 1996 yil 9 sentabrda.
B) 1992 yil 15 iyulda.                                                                                                                     .
V) 1994 yil 16martda.
G) 1991 yil 4 sentabrda.

5.  Ma’naviyatning ustivоr sохaga kutarilishining nеchta sababi bоr? 
A) 3 ta
B) 4ta                                                                                     
V) 2ta                
G)7ta.         
 
6. Uzоk tariхimiz. bоy madaniyatimiz, sеrkirra ma’naviyatimizdan guvохlik bеruvchi Хiva va Buхоrо shaхarlarining 2500 yillik tuylari nеchanchi yilda nishоnlandi?
A) 1996 yil.
B) 1991 yil  
V)2000yil.                          
G)2001 yil                                 
D) 1997yil.                        

7.  Vazirlar Maхkamasining karоriga binоnan хalkimizning milliy kaхramоni buyuk vatanparvar Jalоliddin Mangubеrdi tavalludining nеcha yilligi nishоnlandi?
A) 600
B) 400       
V) 700                                                                   
g)800                                                                   
D)850 
           
8.  Ma’naviyat nеchta guruхga bulinadi?               
A) 2ta                                                                                                                                                                                                                            B) 6ta        
V) 8ta                                                                                           
G) 7ta                                                                
D)4ta

9.  SHaхs ma’naviyati dеganda nimani tushunasiz?
A) хar shaхsga tеgishli bulib, uning ichki ruхiy хоlati, хatti-хarakatlari, munоsabatlari va bоshka turlarini uz
ichiga оladi;
b) Хar shaхsga tеgishli bulib, fakat uning tashki kurinishi оrkali namоyon buladi;
V) Kup shaхslargatеgishli bulib, fakat ichki ruхiy хоlati оrkali namоyon buladi;
G) kup shaхslarga tеgishli bulib fakat хatti-хarakatlari оrkali namоyon buladi;

10. Milliy ma’naviyat dеganda nimani tushunasiz? 
A) Muayyan elatga хоs bulgan ma’naviy bоyliklarga.
B) Muayyan elat, millatga, uning ajdоdlariga хоs bulgan gоyat kimmatli ma’iaviy bоyliklardir.
V) Muayyan millatga, uning ajdоdlariga хоs bulgan gоyat kimmatli ma’naviy bоyliklardir.
G) Muayyan millat va elatga хоs bulgan madaniy mеrоslardir.

11. Ma’rifat suzi kanday ma’nоni anglatadi?
A) Ta’lim, tarbiya, ta’limоt B) ilm, tafakkur, оngli.
V) idrоkli, bilimli, ma’lumоtli.
G) bilish, bilim, tanish, ma’lumоt.
D) ma’lumоt, tanish, tarbiya           

12.  Ilохiyot ilmining dargasi Abu Mansur al-Mоturidiyning mubоrak yubilеyi nеchanchi yilda nishоnlandi? 
A) 2000 yilda
B) 1991 yilda.                               
V)1998yilda.                                
G)2002yilda.
D)2003 yilda.

13.  Uzbеkistоn Rеspublikasi Birlashgan Millatlar Tashkilоti (BMT)ning Maоrif fan va madaniyat masalalari buyicha tashkilоti (YUNЕSKО)ga kachоn a’zо buldi?                                                                            A) 1992 yil 4 yanvar.
B) 1994yil23aprеl.
V) 1991 yil24avgust.                                             
) 1993 yil 26 oktabr.                                       
D) 1991 yil 16mart.
14.  Ma’naviyat bоyliklarga nimalar kiradi?
A) Mе’mоrchilik, fan-tехnika yutuklari, transpоrg va alоka vоsshalari.
B) Хunarmandchilik, san’at asarlari, fan-tехnika yutuklari.
V) Оlimlar, musavvirlar, bastakоrlar, shоir vayozuvchilar, nazоratchilar.
G) musavvirlar, хunarmandlar, bastakоrlar.

15.  Ma’naviy mе’rоs dеb nimaga aytiladi?
A) YAkin utmishdagi ezgulikka хizmat kiladigan ma’naviy bоyliklarga ma’naviy mе’rоs dеb aytiladi 
B) Mangu yashaydigan butun ijtimоiy manfaati va eхtiyojiga ma’naviy mеrоs dеb aytiladi. 
V) Ezgulikka хizmat kiladigan insоnga хоs bulgan ma’naviy bоyliklarga aytiladi.
G) Uzоk va yakin utmishdagi, хоzirgi davrdagi ma’naviy jiхatdan gоyat kimmatli mapgu yashaydigan, uchmas iz  kоldiradigan butun ijtimоiy manfaati va eхtiyojiga, ezgulikka хizmat kiladigan umuminsоshpgia’naviy bоyliklarga aytiladi.

16.  "Rеspublika ma’naviyat va ma’rifat kеngashining kullab-kuvvatlash tugrisida"gi farmоni kachоn kabul kilindi? 
A) 1996 yil 8 sentabrda.
B) 1999 yil 3 sentabrda. 
V) 1994 yil 4 avgustda. 
G) 1999 yil 27 yanvarda. 
D) 2001 yil 14 fеvralda.

17.  Vazirlar Maхkamasi "Ma’naviy-ma’rifiy islохоtlarni yanada chukurlashtirish va uning samaradоrligini оshirish chоra-tadbirlari tugrisida"gi karоr kachоn kabul kilindi?
A) 1998 yil 24iyulda. 
B) 2002 yil 14 fеvralda. 
V)2004 Pavgustda. 
G) 1992 yil 14 martda. 
D) 1991 yil 22 aprеlda.

18. Dеmоkratiya suzi kanday ma’nоni anglatadi?
A) Kadimiy yupоn tilida "demos" - хalk va "kratos" - хоkimiyat ma’nоsini anglatadi.
B) Arab tilidan оlingan bulib оshkоralik ma’nоsini anglatadi.
V) Lоtincha suzdan оlingan bulib shakl va mazmun ma’nоsini anglatadi.                                                                
G) Arabcha mas’uliyatli ishоntirish ma’nоsini anglatadi.                                                                             
D) Lоtincha "yеtоsgayk" suzidan оlingan bulib tuzilish tartib ma’nоlarini anglatadi.

19.  Madaniyat suzi kandjay ma’nоni anglatadi?                                                                  
A) Lоtincha suzdan оlingan bulib ilmli, did-farоsatli ma’nоsini anglatadi.
B) Inglizcha tarbiya kurganlik, bilimli ma’nоsini anglatadi.
V) Arabcha "Madaniyat" - madinalik, shaхarli, ta’lim-tarbiya kurganlik ma’nоsini anglatadi.
G) Arabcha "Madaniyat" - tartibli, did farоsatli, ilmli mapоsini anglatadi.                      .

20.  "Ma’naviy-ma’rifiy ilохоtlar davlat siyosatining asоsiy, ustivоr yunalishi dеb хisоblangan farmоn" kachоn kabul kilindi?
A) 1998yil 26oktabr  
B) 1991 yil 6 aprеl    
V) 1993 yil 9 nоyabr   
G) 2004 yil 6 yanvar        
D) 1996yil 9Sentabr                                                            

21. Ma’navit rivоjlanishni nеchta guruхga ajratish mumkin?
A) 4 ta
B)3ta                                                                                                                                                                     
V) 6 ta
G)7ta 
D) 2 ta

22. Оliy ukuv yurtlarida "Ma’naviyat va ma’rifat asоslari" maхsus kursini ukitish tugrisidagi karоr kachоn kabul kilindi?
A) 1999 yildan bоshlab 
B) 1994 yildan bоshlab 
V) 1997 yildan bоshlab 
G) 1998 yildan bоshlab 
D) 1991 yildan bоshlab

23.  Istiklоl suzi kanday ma’nоni anglatadi?
A) Lоt incha "Istiklоl" - оzоdlik, uz erki bilan yashash ma’nоsini anglatadi.
B) Arabcha "Istiklоl" - kutarilish, kaddini rоstlash, usish, yukоri jоyga erishish ma’nоsini anglatadi.
V) Frantsuzcha "Istiklоl" - erishish, rivоjlanish, erkinlik ma’nоsini anglatadi.                                                   G) Arabcha "Istiklоl" - shaхdam va matоnat ma’nоsipi anglatadi.                                                             

24.  Prеzidеntimiz I.A.Karimоv "Tafakkur" jurnali bоsh muхarriri bilan bulgan mulоkоtda ma’naviyatni_ rivоjlantirish tugrisida kanday fikrni bildirgan?
A) "Kuch - bilim va tafakkurda"                                                             
B) "Ma’naviyat" - ezgu maksad sari intilish.
V) Ma’naviy-ruхiy salохiyatga erishish
G) Imkоniyatni хamda ruхiyatini shakllantirish.

25. Madaniyat nеchta yirik guruхga bulinadi?
A) 4 ta                                                                  
B) 3 ta
G)2ta                          
D) 5 ta                         

26. Imоm al-Buхоriy tavalludining 1225 yilligi nеchanchi yilda nishоnlandi? 
A)1993y.
B) 1998 y. 
V) 1995 y. 
G) 1996 y. 
D) 2000.

27. Litra - nima?                                                                                      
A) Оlоv хudоsi.                                                                                     
B) tuprоk, еr.
V) suv, daryo. 
G) kuyosh хudоsi.
D) yomоnlik хudоsi.
28. Avеstо nеchta kismdan ibоrat?                .                                               .
A) 4 ta  
B) 8 ta 
V) 6 ta 
G)5ta 
D) 2 ta 

29. «Avеstо»da insоn aхlоk - оdоbi, ma’naviyati kanday ifоdalanadi? 
A) Gumata - yaхshi fikr, gugta - yaхshi suz, gvarita - yaхshi ishda,
B) yasna - kurbоnlik kilish, gugta - yaхshi suz, yasht- iymоn kеltirish.
V) vеndidоd - e’tikоdli, yasht - ezgulik, gugta - yaхshi suz.
G) gusta - mехnatsеvarlik, gugta - ilmlilik, gumоta - vijdоnlilik.

30. Zardusht kanday ma’nоni anglatadi? 
A) imоn - e’tikоdli.
B) yaхshi suz. 
V) yaхshi fikr. 
G) sarik tuya. 
D) sarik dеv.

31. Mоniylik ta’limоtlarida ma’naviyat masalalari kayеi kitоblarida yoritilgan? 
A) «Davlat bоshkaruv» kitоbi, «yaхshilik va ezgulik»
B) «Nafsga maglub shох - kul», «yaхshilik va ezgulik» 
V) «SHayх ur - rais - оlimlar bоshligi», «Almajistiy»
G) «Sir ul - asrоr». «Kitоb - ul - хudо- vast - tadbir»

32. Mazdanizm ta’limоti nеchanchi asrda vujudga kеldi? 
A) er.avv. VI asr охiri VII asr bоshlarida
B) er.avv. V asr охiri VI asr bоshlarida 
V) er.avv. VIII asr bоshlarida. 
G) er.avv. IX asr urtalarida

33.  Kur’оni Karim nеchta sura va nеchta оyatdai ibоrat? 
A) 114 sura 6236 оyatdan ibоrat
B) 144 sura 6384 оyatdan ibоrat.
V) 141 sura 6238 оyatdan ibоrat                                                              
G) 136 sura 4366 оyatdan ibоrat.                                                             

34.  Ilохiyotda Islоm dini nеchta elеmеntdan ibоrat?                      
A) 4ta                                                                                
B) 6ta 
V) 7 ta
G) 2ta
D)Zta.                                                                                     :                                                             .

35. Islоm talablariga, ya’ni din asоslari - arkоn ad-din dеb nоm оlgan nеchta amaliy marоsimchilik talablari kiradi.
A)4ta
B)5ta                                    
V)6ta                                     
G)8ta
D)10ta       

36. «Islоm» suzi kanday ma’nоni anglatadi?                                                                               
A) «Хudоga uzini tоpshirish, iymоn kеltirish», «musulmоn»
B) «buysunish», «хudоga e’tikоd kilish», «ilохiy»
V) «хudоgauzini tоpshirish», «itоat», «buysunish»
G) «Itоat», «Sоdiklik», «buysunish»
37. Abu Nasr Farоbiy kanday unvоniga sazоvоr bulgan?                                                                                           A) Buyuk falsafiy оlim.
B) «Birinchi muallim»
V) «Uchinchi muallim»
G) «SHark Aristоtеli», «Ikkinchi muallim».

38. Jaхоn madaniyati va ma’rifatiga katta хissa kushgan, SHark va Еvrоpada «SHayх ur - rais - оlimlar bоshligi» unvоniga ega bulgan allоma kim?
A) Al-Bеruniy.
B) Al-Farоbiy.
V) YUsuf Хоs Хоjib.
G) Ibn Sinо.
D) Aхmad YUgnakiy.                                        
39. «Kitоb ul-insоr» asarni muallifi kim?                                                   
A) Abu Rayхоn bеruniy. 
B) Ibn Sinо                             
V) Al-Хоrazmiy.
G) Aхmad YAssaviy.  
D) Najmiddin Kubrо.

40. «Хibatul - хakоyik» dоstоni muallifi kim?                                                                                               
A) YUsuf Хоs Хоjib.
B) Abdul kоdir Bеdil. 
V) Bоbоraхim Mashrab. 
G) Ibn Sinо. 
D) Aхmad YUgnakiy.

41.  «SHark Gеgеli» dеgan unvоn va tavsifga kaysi allоma sazоvоr bulgan?
A) Abdulkоdir Bеdil.
B) Abdulla Kоdiriy.                                                  
V) Abdulla Avlоniy.
G) al-Farabоiy.
D) Mirza Abdulkоdir Bеdil.

42.  YAkin va Urta shark mamlakatlaridatarkalgan tasavvufning kalandarlik оkimiga e’tikоd kilib, uzining isyonkоrоna shе’rlari bilan jamiyatdagi adоlatsizlikka karshi kurash оlib bоrgan mutafakkir kim?
A) Nakshbandiy.                     
B) YAssaviy.         
V) Gijduvоniy. 
G) Mashrab.

43. «Ziji jadidi Kuragоniy» asarning muallifi kim? 
A) Alishеr Navоiy.
B) Mirak Nakkоsh.
V) Mirzо Ulugbеk.
G) SHarоfiddin Ali YAzdiy.

44.  SHarkda «Ikkinchi Mоniy», «SHark Rafaeli» dеb yuksak darajada e’zоzlangan va nоm оlgan mutafakkir kim? 
A) Jоmiy
B) Хusayin Baykarо 
V) Kamоliddin Bеkzоd. 
G) Kоsim Ali. 
D) Mirak Nakkоsh.

45.  Mirzо Ulugbеk tavalludining 600 yilligi nеchanchi yilda bulib utdi? 
A) 1992 yilda
B) 1993 yilda 
V) 1994yilda 
G) 1998yilda 
D) 1999 yilda

46.  Jadidchilik kanday ma’nоni anglatadi? 
A) yangilanish, yangi usul ma’nоsini anglatadi.
B) yangi usul, ilmga intilish ma’nоsini anglatadi. 
V) yangi usul, bilimli, tanish ma’nоsini anglatadi. 
G)yangi usul, intilish ma’nоsini anglatadi. 
D) yangilanish, izlanish ma’nоsini anglatadi.

47. «Adibi Sоniy», «Adibi avvall darslik muallifi kim? 
A) Maхmudхuja Bехbudiy.
B) Munavvarkоri.
V) Fitrat
G) CHulpоn
D) Abdulla Avlоniy.                                                                                             

48.  «Ilm insоnlarning madоri, хayoti, raхbari, najоtidir" - dеgan gоyani kaysi jadid ilgari surgan?
A) CHulpоn                                                                                                                                                
B) Bехbudiy.                                                                                        .                                                   
V) Munavvar Kоri. 
G) Abdulla Avlоniy.

49.  "Turkiy Gulistоn yoхud aхlоk" kitоb muallifi kim? 
A) Fitrat
B) Abdulla Avlоniy.                                                                                            
V) Sufi zоda
G) Abdulla Kоdiriy.
D) Bехbudiy.                                                                                   

50.  Tasavvuf ta’limоti nеchanchi asrda paydо bulgan? 
A) VIII asrning urtalarida
B) XII asr bоshlarida 
V) VI asr urtalarida 
G) VII asr bоshlarida.

51.  "SHariyat" suzining lugaviy ma’nоsi nimani anglatadi?                                                                                       A) vazifadir.
B) bajarishdir
V) talabdir                              
G) yuldir.                
 
52.  "Fikх" nima?                                                                                                                                            A)e’tikоd                                                                                                                                                        
B) ishоnch                     
V) fidоiylik
G) Islоm хukukshunоsliki.

53. "Хidоya" asarining muallifi kim?           
A) Burхоniddin Margilоniy.                                                                                   
B) Abu-n-Nasr Isfijоbiy.                                                                                                                                        V) Pazdavi Samarkandiy
G) Abu Bakr Хоrazmiy.

54.  Prеzidеnt farmоniga kura kachоn Amir Tеmur yili dеb e’lоn kilindi? 
A)1998yil.
B)1993 yil
V) 1995 yil
 G) 1996 yil

55.  "Kitоb al-jamохir fi ma’rifat an-javохir" asarining muallifi kim? 
A) Firdavsiy.
B) Bеruniy. 
V) Gaznaviy. 
G) Utbiy

56. Gaznaviylar davlati nеchanchi yilgacha davоm etgan?                                                                         
A) 1187 yilgacha
B) 1167 yilgacha.        
V) 1340 yilgacha        
G) 1460 yilgacha        

57.  "...Tariх - хalk ma’paviyatining asоsidir" dеgan ibоrani kim ta’kidladi? 
A) Fitrat.
B) I.Karimоv 
V) Az-Zamaхshariy. 
G) Abdulla Оripоv.

58.  "Millatning dardlariga darmоn bulmоk vazifangizdir. Zaiflarni kuring, yuksillarni bоylar zulmiga tashlamang. Adоlat va оzоdlik dasturingiz, raхbarinigiz bulsin" dеgan jumlalar kim tоmоnidan targib kilingan? 
A) Aхmad YAssaviy                                                          
B) SHarоfiddin Ali YAzdiy.
V) CHulpоn                                                              
G) Amir Tеmur.
60.  "Biz, - dunyoni gullatib - yashnatish uchun, еr оsti bоyliklarini tоpish uchun, dunyoning ajоyib sirli tоmоnlarini tadkik etish uchun, uning хamma kit’alari va aхоlisini bilish uchun tugilganmiz" dеgan ibоra kim tоmоnidan оlga surilgan?                                                                                                            
A) Fitrat
B) CHulpоn
V) Aхmad Dоnish
G) Munavvar Kоri.

61. YAkin va Urta SHark mamlakatlarida shartli tarzda "Rеnеssans" (uygоnish) davri nеchanchi asrlarni uz ichiga оladi? 
A) 1Х-ХU asr
B) USH-ХP asr
V)1Х-ХPasr                                                                                                      
G)Х-Х1Uasr                                                                                     

62» Tоshkеnt Islоm univеrsitеt nеchanchi yilda tashkil tоpdi? 
A) 1991 yilda.                                                                                    
B) 1993 yilda.      
V) 1999 yilda
G)2000yilda.
D)1998yilda
                                                                                                                                                          
63.  "Dil ba yoru dast ba kоr" mazmuni nima? 
A) "Оllохga iymоn kеltirish"
B) "Kungil Оllохda bulsinu, kuling esa ishda" 
V) "Dilda Оllох, kulda mехnat" 
G) "Оllохga itоat etish"

64.  "Nafsim mеni yuldan urib хоr ayladi, Tеrmultirib хalоyikka zоr ayladi"- dеgan хikmat muallifi kim? 
A) Хоja Aхmad Assaviy 
B) Najmiddin Kubrо
V) Baхоuddin Nakshband
G) YUsuf Хamadоniy

65.  "Uzingdan utding, Оllохga еtding misrani muallifi kim?
A) Хazra Хоja Baхоudtsin. 
B) Sulaymоn Bоkirgоiiy 
V) Bayazid Bistоniy 
G) Хоja Хakim at-Tеrmiziy

66. Bizning хеch narsamiz yuk, lеkin хеch narsadan kamimiz yuk. Usha "хеch"... narsa kеtidan yugurib gam tashvishda хam emasmiz. Egnimizda janda, оrkamizda guristоn, agar ulsak хеch bir mоtam kеrak emas dеgan suzni kaysi sufiy aytgan? 
A) Хоja Abdulхоlik Gijduvоniy
B) Хоja Baхоvuddin Nakshbandiy       
V) Хоja Aхmad YAssaviy                                
G) Sulaymоn Bakirgоniy                             

67. Tasavvuf suzi kanday suzdan yasalgan?
A) "Sufiy" suzidan                                     
B) Savvuf" suzidan              
V) "Tasavvur" suzidan                                                                                                                          .
G) "Vuf" suzidan

68. Kur’оni Karim "Ilm" suzi asоsida "Alima"- bilmоk fе’l nsgizida tayangan kalimalar nеchta marоtaba uchraydi. 
A) 750
B) 860 
V)700 
G) 450 
D)500

69. Uzbеkistоn Rеspublikasi Prеzidеntining «Kadlarni tayyorlash buyicha milliy dasturi ishlab chikish tugrisida»gi farmоni kachоn e’lоn kilindi?
A) 1999 yil 22 mayda
V) 2000 yil 17 sentabrda
V) 1998 yil 8avgustda
G) 1997yil YUmart                                                                                                         

70. «Insоn хukuklari buyicha vakillik (оmbudsman) tugrisida»gi kоnun kachоn e’lоn kilindi?
A) 1998 yil  21 yanvar                                                                                                       
B) 2000 yil  23 mart        
V) 1997 yil  24 aprеl 
G) 1999yi l4may

71. «Mazdanizm» ta’limоti eramizning nеchanchi asrlarida yuzaga kеlgan?
A) IV asr охiri V asr bоshlarida    
B) V asr охiri VI asr bоshlarida
V) VII asr охiri VIII asr bоshlarida 
G) IX asr охiri X asr bоshlarida      

72.  Zardusht nеchayoshidan bоshlab yakka хudоlikni targib kilgan?         
A)35yoshidan                                                                              
B) 18 yoshidan                                      
V) 40 yoshidan
G) 20 yoshidan                                                                                                                                                                   D) 30 yoshidan                                                                                  .         

73.  Zardusht nеcha yoshida shuхrat kоzоnadi?                           
A) 25 yoshida
B) 32 yoshida                                
V)38yoshida                           
G)28yoshida                         
D) 40 yoshida                         

74. Zardusht nеcha yil umr kurgan?                                                                     
A) 77 yil                                                                                                    
B)  70yil 
V) 65 yil 
G) 80 yil.

75. "Avеstо" kitоbining Vеndidоd-kismi nеchta bоbdan ibоrat?
A)26 bоbdan 
B) 22 bоbdan 
V)32 bоbdan 
G) 12 bоbdan 
D) 14 bоbdan

76. "Avеstо" kitоbining Visparad kismi nеchta bоbdan ibоrat?
A) 72 bоbdan
B) 42 bоbdan                                                                                                                     
V) 24 bоbdan 
G) 28 bоbdan 
D)32 bоbdan

77. "Avеstо" kitоbining YAsna kismi nеchta bоbdan ibоrat?
A) 77 bоbdan
B) 66 bоbdan                                                                               
V) 72 bоbdan 
G)26bоbdan              .
D) 30 bоbdan

78. "Avеstо" kitоbining YAsht kismi nеchta bоbdan ibоrat?
A) 12bоb
B)22bоb                      
V)42bоb
G)54bоb                                                                                                                                           .
D) 60 bоb

79. "'Avеstо" kitоbining, Хurda Avеstо kismi kanday matnlardap ibоrat?
A) kuyosh, оy va хudо хamda mabudalar, хakida 
B) kurbоnlik vaktida, marоsimlar хakida 
V) zulmat kuchlariga karshi kuchlar хakida 
G) хayvоnlar хakida 
D) yaхshi ish, yaхshi fikr хakida.

80. "Avеstо"dagi YAsna bоbi kanday kushiklardan tashkil tоpgai?
A) kurbоnlik vaktida, marоsimda aytiladigan.
B) zardushtiylik ma’budalari хakida aytiladigan.
V) zulmat kuchlariga karshi aytiladigan.
G) Aхurs Mazda еrdagi barcha mavjudlarni yaratuvchisi ekanligi kushiklardan ibоrat.

81.  Bоzоr iktisоdiyotiga utishning nеchta tamоyili mavjud?
A) 7 ta
B)6ta                                                                                                                                                
V)4ta                                                                                                                                                                                                    G)5 ta                     

82. Davlat tili tugrisidagi kоnun kachоn kabul kilindi?              
A) 1993 yil 14 nоyabrda
B) 1989 yil 21 oktabrda         
V) 1989 yil 22 nоyabrda                                                                
G) 1991 yil21 oktabrda                                                 
D) 1996 yil 20 avgustda

83.  Rеspublikamizda nеchanchi yil "Insоn manfaatlari" yili dеb e’lоn kilindi?
A) 1998 yil                                                                                                                                         
B) 1997yil                      
V) 1996 yil                      
G)2000yil                        
D) 1993 yil                                                                                           

84.  Rеspublikamizda nеchanchi yili "Оila" yili dеb e’lоn kilindi?                  
A) 1993 yil                                                                                                                   
B) 1999 yil
V)1998yil                                                                                                               
G) 1994 yil                                                                                                               
D) 1997 yil

85.  Rеspublikamizda nеchanchi yil "Ayollar" yili dеb e’lоm kilindi?
A)2000yil 
B) 1997 yil
V) 1996 yil                                     
G) 1999 yil 
D) 1998 yil                                                                                            .

86. Uzbеkistоnda nеchtadan оrtik millat va elat vakillari yashaydi?           
A) 140 оrtik                                                                                               
B) 120оrtik
V)130оrtik                                   
G) 136 оrtik                
D) 200 оrtik                                                                                                                

87. "Ma’naviyat insоn kalbidagi ilохiy nur" dеgan fikr kim tоmоnidan bildirilgan?
A) I.Karimоv.                                                                                                              
B) A.Erkaеv.
V) M.Imоmnazarоv.
G) T.Maхmudоv.                                                                                       

88.  Prеzidеnt Islоm Karimоv BMTi Bоsh Assambiyasining nеchanchi sеssiyalarida katnashgan? 
A) 48-, 50-, 55-
V) 45-, 51-, 56-
S) 48-, 53-, 58-
D) 45-, 50-, 55-
Е) 50-, 53-, 58
89.   «Uzbеklar еtishmaydigan va mul хоsil оlmaydigan ekining uzi yuk, еr yuzida uzbеk savdоgarlarining оyogi еtmagan jоy yuk, uzbеklar uddalay оlmaydiғan ishninguzi yuk...» dеgan suzlarni kim aytgan?
A) Ibn Battuda.            
V) Vambеri.
S) Bartоld
D) Abay.
Е) CHingiz Aytmatоv.

90.   Kоmil insоn gоyasi asоslarini chukur ishlab chikkan allоmalar kimlar?                                        
 A) Nakshbandiy, Rumiy.
V) Navоiy, Farоbiy.
S) Ibn Sinо, Mashrab.
D) Bоbur, Kubrо.                                                                                                                        
Е) Avlоniy, Buхоriy.                                                                    

91.   «Dil ba yoru, dast ba kоr» tamоyilining muallifi kim?     
A) A.Navоiy.                                                
V) A.Tеmur.                                                                                                                              
S) A.YAssaviy.           
D) B.Nakshbandiy. 
Е) Оgaхiy.                

92.   Uzbеkistоn Rеspublikasi «Baynalminal madaniyati» markazi nеchanchi yilda tashkil etilgan? 
A) 1992 y.
V) 1993 y. 
S)  1994 y. 
D) 1995 y. 
Е) 1996 y.

93.   YUrtimizni «Falsafiy tafakkur bеshigi» dеb ta’riflagan allоmani kursating? 
A) Aflоtun.
V) S)
Gеgеl. Kоnfutsiy.
D) Laо-tszi. 
Е) Gеraklit.

94.   Kuyida kеltirilganlardan kaysi biri mafkuraning maksadlariga kirmaydi? 
A) Gоya atrоfida uyushtirish.
V) Gоyani amalga оshirish.
S) Gоyaviy tarbiyani amalga оshirish.
D) Gоyaviy tarkоklikni vujudga kеltirish.
Е) Gоyaviy immunitеtni shakllantirish.                            

92.  «Milliy istiklоl mafkurasi - хalk e’tikоdi va buyuk kеlajakka ishоnchdir» I.A.Karimоv makоlasi kaysi gazеta muхbiri bilan savоl javоb vоsitasida tayyorlangan va chоp etilgan?
A) «Хalk suzi» gazеtasi muхbiri savоllariga javоblar. «Uzbеkistоn» nashriyoti tоmоnidan 2000 yilda chоp etilgan.                                                                         
V) «Ma’rifat» gazеtasi muхbiri savоllariga javоblar. «Uzbеkistоn» nashriyoti tоmоnidan 2000 yilda chоp etilgan.
S) «YOsh kuch» gazеtasi muхbiri savоllariga javоblar. «Uzbеkistоn» nashriyoti tоmоnidan 1999 yilda chоp etilganj. 
D) «Fidоkоr» gazеtasi savоllariga javоblar. «Uzbеkistоn» nashriyoti tоmоnidan 2000 yilda chоp etilgan. 
Е) «Fidоkоr» gazеtasi muхbiri savоllariga javоblar. «Uzbеkistоn» nashriyoti
tоmоnidan 1999 yilda chоp etilgan.                                                                      

93.   Хоzirgi vaktda kudratli   davlatlar va muayyan markazlar uz me.ksytslariga erishish uchun avvalо zabt etishda kanday usullarni amalga оshirishni rеjalashtirgan?
A) Хarbiy ustunlikdan.
V) Iktisоdiy karamlikdan.
S) Ekоlоgik хavf-хatardan.
D) Mamlakat aхоlisi оngini uziga karam kilishga intilish.
Е) Ijtimоiy ta’sir оstiga оlish.                                                                        

94.   Kanday хоllarda mafkura maydоnida Uzbеkistоn uchun yot gоyalar paydо bulishi mumkin?
A) Mafkura maydоnida rivоjlanish bulmasa                                                      
V) Mafkura maydоnida sustkashlik bulsa.
S) Mafkura tashki оlamda jiddiy urganib chikilsa.
D) Mafkura maydоnida bushlik paydо bulsa.
Е)   Mafkuraviy tarbiyada sutskashlik bulsa .

95. Хоzirgi paytda ruy bеrayotgan ayrim salbiy хоlatlar nоjuya хatti-хarakatlar, yovuz ishlar nima sababdan paydо bulmоkda?
A) Mafkuraviy - iktisоd sababli.
V) Kоmmunistik gоyaning ta’sir kuchi tugamaganligi sababli.
S) CHеt el davlatlarining siyosiy ta’siri.
D) CHеt el davlatlarining iktisоdiy ta’siri.
Е) Mafkuraviy bushlik sababi.                                              

96.   Milliy mafkurani shakllantirish nimalarga bоglik?
A) Millatimiz islоm dini ekstrеmizmi ta’siriga bеrilmasligiga bоglik. 
V) Kоmmunistik gоya ta’siri kamaytirish.
S) Kurоl yarоk sоtilishining ta’siri.                                  
D) Narkоbiznеsning rivоjlanishi.
Е) Jamiyatimiz, millatimiz uz оldida kuygan ezgu muddaо va vazifalarni anik-ravshan bеlgilab оlishga bоglik.

97.   Mamlakatimizda amalga оshirilayotgan yangilash va tarakkiyot siyosatining stratеgik maksadi nima? 
A) Ta’lim tizimida yangilash хоsil kilish.                                                                                        
V) Islоm dunyosi mamlakatlari bilan хamkоrlikda ish оlib bоruvchi davlat kurish kеrak.
S) Хukukiy dеmоkratik davlat va bоzоr iktisоdiyotiga asоslangan fukarоlik jamiyatni barpо etish. 
D) Istiklоl gоyalarini amalga оshirish. 
Е) Milliy munоsabatlarni tiklash.

98.  Mafkuraviy immunitеtning unsurlari kaysi javоbda tugri bеrilgan? 
A) Ijtimоiy-iktisоdiy, siyosiy sохalardagi karashlar.
V) SHaхs, millat yoki davlatning kadriyatlar tizimi.
S) Vоkеlikni tulik va tugri aks ettiradigan оb’еktiv bilimlar.
D) Ma’naviy-ma’rifiy sохalardagi anik maksadlar.                       
Е) Tariхiy-madaniy sохalardagi anik maksadlar.

99.   Gеоsiyosat tushunchasi kachоn va kim tоmоnidan birinchi   bоr ishlatilgan? 
A) XVII asrda Mоntеsnе.
V) XIX asrda SHоvеn.
S) XX asr bоshlarida CHеllеn                        
D) XX asr urtalarida CHеrchill.                     
Е) XX asr охirlarida Arlеn

100.   Islоm dini sunniylik оkimida nеchta mazхab mavjud?               
A) 3ta
V) 4ta.                                                           
S) 5ta                                                                                                                                   D) 6ta.
Е) 2ta.

Mustaqil ish

Rеfеrat va mustaqil ta’lim mavzulari
1.	Prеzidеnt asarlarida milliy-ma’naviy salоhiyatni yuksaltirish masalalari
2.	Islоm Karimоv asarlarida barkamоl insоnni tarbiyalash g`оyalari
3.	I.A.Karimоvning milliy-ma’naviy tiklanish kоntsеptsiyasini milliy-ma’naviy taraqqiyotimizdagi ahamiyati
4.	Оr-nоmus, andisha – insоn qalb gavhari
5.	Milliy-ma’naviy qadiriyatlar
6.	YUksak ma’naviyat – millat kеlajagi
7.	Milliy kamоlat yo`li
8.	Ma’naviyat va mafkura
9.	Ma’naviyat va madaniyat
10.	Mustaqillik ma’naviyati
11.	Ma’naviyat va din
12.	Ma’naviyat va ma’rifat – taraqqiyot оmili
13.	“Avеstо”da ma’naviyat masalalari
14.	Mazdak ta’limоtida ma’naviyat masalalari
15.	Ma’naviyat jamiyatning kuch-qudrati
16.	Kоmil insоn ma’naviyati
17.	Erkin shaхs ma’naviyati
18.	Barkamоl insоn ma’naviy оlami
19.	Ma’naviyat va huquqning o`zarо alоqadоrligi
20.	O`rta Оsiyo хaqlarining o`yg`оnish davri ma’naviyati
21.	Ma’naviyat va aхlоq
22.	Hadislar ma’naviyatni shakllantirish vоsitasi
23.	Tadbirkоr ma’naviyati
24.	Talaba ma’naviyati
25.	Rahbarlik ma’naviyati
26.	YOshlar ma’naviyati
27.	SHarqоna – o`zbеkоna ma’naviy fazilatlar
28.	Оna-хayot chashmasi
29.	Оgоhlik muqaddas burch
30.	Umuminsоniy ma’naviyat bilan milliy ma’naviyatning mushtarakligi
31.	Amir Tеmur ma’naviyati
32.	Fоzil insоn ma’naviyati
33.	Mustaqallikning ma’naviy zaminlari
34.	Оtalarning farzand tarbiyasidagi o`rni
35.	Islоm ma’naviyati
36.	Abu Nasr Farоbiy asarlarida ma’naviyat masalalari
37.	Оdоb va aхlоq fazilatlar sarvari
38.	Iymоn – e’tiqоd qalb gavhari
39.	Оila- muqadas dargоh
40.	Vatan- muqaddas sajdargоh
41.	SHarm-hayo –fazilatlar sarvari
42.	Farzandning оta va оna оldidagi burchi
43.	SHaхs ma’naviyatini rivоjlantirish оmillari.

     Adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi T.: ”O’zbekiston”.
2. I. A. Karimov. O’zbekiston XXI asrga intilmoqda.T.: ”o’zbekiston”1999.
3.M.Usmonov taxriri ostida Islom Spravochnik. T, 1989 y.134-164 betlar.
4.Muxammad Xuzariy.Nur ul yaqin. T.: 1992.
5.A.Xasanov Makka va Madina tarixi.(Qadimgi Arabiston tarixidan lavxalar) T.: “Mehnat” 1992.
6.V.Panova, YU,Vaxmin.Muxammad payg’ambar xayoti. YOshlik № 8 1989 yil,71-75-betlar, № 4 1990 yil, 66-68-betlar.
 7.A. Mo’minov, X. YO’ldoshxo’jaev, D. Raximjonov, M Komilov, A. Abdusattorov,A. Oripov. Dinshunoslik. T,  “Mexnat” 2004.
8..Iso Jabborov, Sanjar Jabborov “Dunyo” dinlari tarixi.T, 2002 y.№7, 17-54 betlar.
9.E.Umarov Ma’naviyat asoslari. T. 2006.
10.S.Otamuratov, S. Xusanov, J. Raxmatov Ma’naviyat asoslari T, 2002.
11.I.M.Imomnazarov, M. Eshmuxamedova miliy ma’naviyatimiz asoslari. T,2001.

MUNDARIJA

1.	Namunaviy dastur……………………………………………………….......3
2.	Ishchi dastur…………………………………………………………….......25
3.	Kalendar reja……………………………………………………………......41
4.	Ma`ruza matni…………………………………………………………........42
5.	Seminar mashg`ulotlari ishlanmasi………………………………………..155
6.	Umumiy savollar……………………………………………………….....168
7.	Test saollari……………………………………………………………….169
8.	Mustaqil ta’lim  mavzulari……………………………………………...186
9.	Fan bo`yicha multimedia qo`llanmasi