К. З. ЗАРИПОВ, 
педагогика фанлари доктори, Бухоро ДУ профессори

РАҲБАР МУОМАЛА ВА МУЛОҚОТ УСЛУБИГА ДОИР ТЕСТЛАР

Раҳбар кадрлар савияси, раҳбарлик услубини такомиллаштиришда иш ўйинлари, педагогик вазиятларни таҳлил қилиш, педагогик амалий масалалар ечиш, низоли вазиятларни таҳлил қилиш, мунозара, моделлаштириш каби бевосита фаолият билан боғлиқ машғулотлар олиб борилади. Раҳбарлик ва бошқариш услубини такомиллаштиришга оид тестлар ҳозирги вақтда кенг қўлланилмоқда.Уларнинг афзаллиги шундаки, билимларни ошириш жараёнида ҳам кенг фойдаланиш мумкин. Уларни мустақил равишда ечиш жараёнида чуқур таҳлил қилиб, натижалари билан ўз билим, малака, кўникмалар, раҳбарлик маҳорати ва услубини солиштириб, ўзидаги ютуқ ва камчиликларни аниқлаб, инсоний хислатларни ва раҳбарлик услубига ўзгартириш киритиш тарзида фойдаланиш мумкин.
«Тест» — инглизча тажрба-синов деган маънони беради. Тестлар савол ва топшириқлардан иборат бўлиб, маълум мақсадни кўзлайди. Уларнинг амалий мақсади — психологик, шахсий-касбий сифатларни белгилаш, улар ёрдамида шахснинг маълум индивидуал сифатларни аниқлашдан иборат.
Тестлар ёрдамида кишиларнинг касбий тайёргарлиги, билими, шахсий сифатларини аниқлаш мумкин. Қуйидаги раҳбар фаолияти, шахсий сифатларини аниқлашга доир бир неча тестни илова қиламиз:

Сизнинг муомала, мулоқот услубингиз.
Биз ўзимизнинг мулоқот муомаламизга бошқа киши кўзи билан қарашга ҳамма вақт муяссар бўлавермаймиз. ҳар кишининг ўз сўзлаш, муомала услуби мавжуд. Уни биз сўзлаш «услуби», «тони», «манёври» деймиз. Ўзингизнинг услубингизни аниқлашга ушбу тест ёрдам беради. Шулар ёрдамида ўз ходимларингиз, оила аъзоларингиз, ҳамкасбларингиз билан муомалангизнинг мувофиқлик даражасини, шунингдек, улар сиз билан қандай муомала қилишларини аниқланг.
20 саволнинг ҳар бирига уч хил жавоб берилган. Шулардан сизга маъқулини белгиланг. Шулардан биронтаси ҳам тўғри келмаса, бошқасига (ўтинг) жавоб беринг.
Таққослаш учун олган натижада кимни сиз ўзингизга «идеал», деб билсангиз, унинг фикри сиз учун муҳим бўлса, ўрнингизга жавоб берсин. Тестларнинг калити ва жавоблар натижаси қуйида келтирилади. Олинган натижалардан хафа бўлмасдан, уларни фикр-мулоҳаза учун материал сифатида қабул қилинг.
1.	Иш жараёнида юз берган низоли вазиятнинг олдини олишга йўл ахтарасизми?
А. Доимо.
Б. Айрим вақтда.
С. Ҳеч қачон.
2.  Мураккаб (критик) вазиятда ўзингизни қандай тутасиз?
А. Ичимдан қийналаман.
Б. Тўла хотиржамликни сақлайман.
С. Ўзимни йўқотиб қўяман.
3. ҳамкасбларингиз сизни қандай ҳисоблайди?
А. Ўзига ишонган ва ҳасадгўй.
Б. Очиқкўнгил.
С. Хотиржам ва холис.
4. Сизга масъулиятли мансабни таклиф қилишганда қандай қабул қиласиз?
А. Ташвишланиб қабул қиламан.
Б.  Ҳеч иккиланмай рози бўламан.
С. Ўз хотиржамлигимни ўйлаб, рад жавобини бераман.
5. Ҳамкасбларингиздан бири сизнинг иш столингиздан рухсатсиз қоғозни олса, ўзингизни қандай тутасиз?
А. Унга биринчи марта рухсат бераман.
Б. Қайтаришга мажбур қиламан.
С. Яна бирор нарса керак эмасми, деб сўрайман.
 6. Хотинингиз (эрингиз) ишдан қайтганда уни қандай сўзлар билан кутиб оласиз?
А. Сенинг кеч келишинга нима сабаб бўлди?
Б. Кечгача қаерда санғидинг?
С. Мен ташвишлана бошлаган эдим.
7. Машина рулида ўзингизни қандай тутасиз?
А. Орқадан келаётган машинани қувиб ўтишга ҳаракат қиламан.
Б. Қанча машиналар мени қувиб ўтса ҳам менга барибир.
С. Шундай тез ҳайдайманки, мени ҳеч ким қувиб ўта олмайди.
8. ҳаётга қарашларингизни қандай ҳисоблайсиз?
А. Мувозанатда бўламан.
Б. Енгилтакларча.
С.Ўта оғир.
9. Агар нимагадир эриша олмасангиз нима қарорга келасиз?
А. Айбни бошқага тўнкайман.
Б. Кўникаман.
С. Бундан кейин эҳтиёткор бўламан.
10. Ёшларнинг лоқайдликлари ҳақидаги фикрга қандай муносабатда бўласиз?
А. Бундай кўнгилочарликларни таъқиқлаш вақти келди.
Б. Уларни маданий ва ташкилий дам олиши учун шароит яратиш керак.
С. Нима учун улар бизни овора қилишлари керак.
11. Сиз эгаллашингиз лозим бўлган лавозимни бошқа киши эгалласа, нимани ҳис қиласиз?
А. Нима учун мен у туфайли асабимни бузишим керак.
Б. У кишининг раҳбарга ёқишини сезиб турибман. 
С. Балки лавозим менга бошқа сафар насиб бўлар.
12. Қўрқинчли кинофильм тамоша қилганда қандай ҳиссиётни бошдан кечирасиз?
А. Қўрқинч ҳис қиламан.
Б. Зерикаман.
С. Завқланаман.
13. Йўлда тиқилинч бўлиб қолиб, муҳим кенгашга кечикканда ўзингизни қандай тутасиз?
А. Кенгаш пайтида безовталанаман.
Б. Атрофидагиларнинг ҳамдардлигини кўзлайман.
С. Хафа бўламан.
14.Ўзингизнинг спортдаги муваффақиятларингизга қандай муносабатда бўласиз?
А. Албатта ютишга ҳаракат қиламан.
Б. Ўзимни ёш ҳисоблаб завқланаман.
С. Агар ютқазсам, жуда хафа бўламан.
15. Ресторанда сизга ёмон хизмат кўрсатилса, қандай муомала қиласиз?
А. Жанжал бўлмаслиги учун индамайман.
Б. Залдаги бошлиқни чақириб, унга танбеҳ бераман.
С. Шикоят билан ресторан директорига бораман.
16. Мактабда болангизни хафа қилсалар қандай муносабатда бўласиз?
А. Ўқитувчи билан гаплашаман.
Б. Ота-оналар билан жанжал қиламан.
С. Боламга тегишлича жавоб қайтаришни маслаҳат бераман.
17. Сиз қандай инсонсиз?
А. Ўртача.
Б. Ўзига ишонган.
С. Истаганини қўлга киритадиган.
18. Кираверишдаги эшикда ўзингизга тобе киши билан тўқнашганда нима дейсиз?
А. Кечирасиз, бу менинг айбим.
Б. Ҳеч нимани кечирмайман.
С. Эътиборлироқ бўлсангиз бўларди.
19. Ёшларнинг тартибсизликлари ҳақидаги газетада эълон қилинган мақолага қандай қарайсиз?
А. Қачон аниқ чоралар қабул қилинади.
Б. Жуда қаттиқ жазо чораларини қўллаш керак. 
С. ҳамма нарсани ёшларга тўнкаш яхши эмас, тарбиячиларнинг ҳам айби бор.
20. Қандай ҳайвонни ёқтирасиз?
А. Йўлбарсни.
Б. Уй мушугини.
С. Айиқни.

Жавобга белгиланган очколар		
Савол тартиби	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	13	14	15	16	17	18	19	20	
А																					
Б																					
С																					

Натижалар

35-40 балл.
Сиз ўртача жаҳлдор (агрессив) одамсиз, ўзингизни қадрлайсиз, ҳаётда муваффақиятга эришасиз. Танқидни холисона, иш юзасидан бўлса, эътирозсиз қабул қиласиз.
45 балл ва ундан ортиқ.
Сиз ортиқса жаҳлдор, бошқа кишиларга нисбатан ўта қаттиққўл ва бесаранжом. Лавозимда юқори поғоналарга ўз кучингиз билан кўтарилишни истайсиз. Қайси соҳададир муваффиқият қозониш учун бошқаларни қурбон қилишга тайёрсиз. Танқидга турлича муносабатда бўласиз. Агар у юқоридан бўлса, қабул қиласиз, пастдан бўлса оғриниб муносабатда бўласиз.
34 балл ва кам бўлса.
Сиз жуда ҳам ювош бўлиб, ўзингизга, ўз имкониятингизга ишонмайсиз. Бу умуман шамол қайси томондан, ўшанга қариб кетиш эмас, аммо кўпроқ қатъиятли бўлсангиз, зарар қилмайсиз. Пастдаги танқидга эътибор билан қараб, юқоридаги танқиддан қўрқасиз. 
Агар етти ва ундан ортиқ саволларга 3 ёки ҳар етти саволга 1 баллдан олган бўлсангиз, сизнинг жаҳлдорлигингиз ўткинчи, шиддаткор эмас. Сиз ўйламаган ҳаракатлар ва қаттиқ тортишувларга мойилсиз. Ўз ҳаракатларингиз билан низоли вазиятларни келтириб чиқарасиз, кишиларга эътиборсиз бўласиз.
Агар етти ва ундан ортиқ саволларга 1 балл ва етти саволда 3 баллдан кам олган бўлсангиз, сиз ҳаддан зиёд камгап, одамови одамсиз. Бу сизга жаҳлдорлик хос эмаслигини билдирмайди.