Я.М.Қулмуродова, З.Л.Хаидмухамедова

ЎСИМЛИКШУНОСЛИК

Тупроқшунослик, биология
бўлимлари талабалари учун
ўқув қўлланма

Тошкент-2008

Ўзбекистон Республикаси 
Олий ва Ўрта Махсус Таълим Вазирлиги

Мирзо Улуғбек номидаги 
Ўзбекистон Миллий Университети

ЎСИМЛИКШУНОСЛИК

Тупроқшунослик, биология бўлимлари талабалари учун 
ўқув қўлланма

                                   
                                                                   Тошкент -2010 й	

Ушбу ўқув қўлланма асосий қишлоқ-хўжалик экинларининг халқ-хўжалигидаги аҳамияти, келиб чиқиши, тарқалиши ва ҳосилдорлиги, ботаник ва биологик тавсифи, уларнинг асосий турлари, навлари ва агротехникаси каби ассий бўлимлари бўйича маълумотлар берилган бўлиб, у олий ўқув юртларининг “Биология” ва “Тупроқшунослик” ва “Агрономия” йўналишлари бўйича таълим олаётган талабалар учун мўлжалланган.

Тузувчилар: доц. Я.М.Қулмуродова, доц. З.Л.Хаидмухамедова

Маъсул мухаррир:
Тақризчи: ЎзМУ, Тупроқшунослик кафедраси профессори, қ.х.ф.д.Х.Х.Турсунов

	ТАИТДИ Агрокимё бўлим бошлиғи қ.х.ф.н. А.А.Каримбердиева 

Мухаррир: 

Ўзбекистон Миллий университети илмий кенгашининг 2008 йил-----сонли мажлиси қарори билан нашрга тавсия этилган.

Ўқув қўлланма М.Улуғбек номидаги ЎзМУ биология тупроқшунослик факультети кичик босмахонасида чоп этилди. Адади 100 нусха.

КИРИШ

	Ўзбекистон республикаси мустақилликка эришганидан кейин иқтисодий, сиёсий, ижтимоий, маданий ва бошқа йўналишлардаги муаммоларни ҳал этиш борасида дадил қадамлар қўйилмоқда.  Республикамиз қишлоқ хўжалиги соҳасида ўтказилаётган ислоҳатлар асосида ҳозирги замон бозор иқтисодиёти механизмларини тадбиқ этиш натижасида қишлоқ хўжалиги корхоналари, фермер ва деҳқон хўжаликлари бозор иқтисоди шароитларига мослашиб ўз ўринларини топаётганлиги ва ишлаб чиқаришни ривожлантираётганликлари албатта катта ютуқлардан биридир.
	Маълумки, бизда қишлоқ хўжалиги асосий тармоқлардан бири  бўлиб,  ва у ҳар бир мамлакатдаги каби инсонларни озиқ-овқат маҳсулотлари ва саноатни хом-ашё билан таъминловчи бош бўғин ҳисобланади. Қишлоқ хўжалиги кўҳна тарихга эга бўлиб, бундан минг йиллар аввал ҳам ота-боболаримиз қишлоқ хўжалик самарадорлигини ошириш деҳқончилик ва боғдорчилик ишларини яхшилаш борасида тинимсиз изланишлар олиб боришган. Ҳозир далаларимизда катта майдонларда етиштирилаётган турли-туман мева, сабзавот, ем-хашак ва бошқа техника экинлари авлод-аждодларимиз томонидан бир неча минг йиллар давомида турли-туман ёввойи ўсимликлар орасидан танлаш, чатиштириш, пайвандлаш усуллари билан яратилган. Демак, кўпчилик маданий ўсимликларнинг асосий бунёдкори инсонннинг ақл-заковати ва меҳнати ҳисобланади. 
	Дунё бўйича ер шарида 500 мингга яқин ўсимлик турлари мавжуд бўлиб, шулардан 20 мингдан зиёди инсонлар томонидан  экиб ўстирилган экинлардир. Шулардан энг кўп аҳамиятга эга бўлганлари 640 та бўлиб, шундан 90 таси дала экинлари турига киради. Қишлоқ хўжалигида доимо янги навлар, янги технологияларнинг кириб келиши бу соҳадаги мутахассислардан чуқур ва ҳар томонлама пухта билимга эга бўлишни талаб қилади. Ўсимликшунослик қишлоқ хўжалигининг  асосий тармоқларидан бири бўлиб, аҳоли учун озиқ-овқат маҳсулотлари, чорвачилик учун ем-хашак ва енгил саноат  учун хом-ашё етиштириб беради.
	Ўсимликшунослик қадимдан, яъни маданий ўсимликлар пайдо бўлиши билан келиб чиққан ва деҳқончилик билан доимо чамбарчас боғлиқ ҳолда ривожланиб боради.  Дастлаб деҳқончилик Хитой, Сирия, Хиндистон, Миср, Мексика ва Марказий Осиёда ривожлана бошлаган.
	Ўсимликшунослик фани ҳозирги даврда, асосан дала экинларини тадқиқ этиш билан шуғулланади ва маданий экинларни гуруҳларга бўлиб, уларнинг ботаник, биологик хусусиятларини ўрганади, экинлар ва навлардан муттасил мўл ҳосил олишни таъминлайдиган янги технологияларни ишлаб чиқади. Ўсимликшунослик агрокимё, селекция, деҳқончилик, биокимё, ўсимликлар физиологияси, тупроқшунослик каби бир қатор фанлар билан узвий боғланган.

Ўсимликшунослик фанининг ривожланиш тарихи

	Сайёрамиздаги ўсимликларнинг хилма-хил бўлиши, маълум жойларда ҳаёт кечириши ва ташқи муҳит омилларига мослашиши ҳар қайси ўсимликнинг тарихий ривожланишида-эволюциясида вужудга келган. Демак, ҳар қандай ўсимлик тури ўз тарихий эволюциясида уни ўраб олган ташқи муҳит омилларини сингдириб, аста-секинлик ва изчиллик билан шароитга мослашади. Унинг ёш авлодлари ҳам келажакда ўзининг ўсиши ва ривожланишида худди шундай шароитни талаб этади.
	Юқорида баён этилган фикрлар палеонтологик далиллар асосида тўла тасдиқланди ва тасдиқланмоқда. Масалан, Палеозой эрасининг Силур даврида кенг ривожланган псилофитлар Девон даврида шароитнинг ўзгаришидан йўқолиб кетган. Улар ўрнига янги шароитга мослашган дарахтсимон папоротниклар,  мохлар ва замбуруғлар ривожланган. Мезозой эрасининг Перм даврида эса дарахтсимон папоротниклар ўрнига очиқ уруғли ўсимликлар, Қайназой эрасининг Неоген даврида  ҳозирги замон ёпиқ уруғли дарахтлар, буталар ва ўт ўсимликлар ер юзини эгаллаб олган. Олдинги даврлардан сақланиб қолган ва ўзгарган шароитга мослашган  ўсимлик турлари камдан-кам учрайди.
	Ер юзидаги тирик мавжудотларнинг ривожланишида ўсимликларнинг роли жуда муҳимдир. Ҳозирги вақтда озиқ-овқат ва халқ хўжалиги учун зарур бўлган маҳсулотларни олиш мақсадида парвариш этиладиган ўсимликларнинг тури икки мингга бориб қолади. Шу жумладан, ғалла, полиз ва мевали ўсимликлардан озиқ сифатида фойдаланилса, ғўза, зиғир, каноп ва бошқа ўсимликлардан олинган маҳсулотлардан тўқимачиликда, техникада ва қурилиш материаллари сифатида халқ хўжалигининг турли соҳаларида кенг фойдаланилади.
	Академик П.М.Жуковскийнинг фикрича, ҳозирда экилаётган деярли барча маданий ўсимликлар бизнинг эрамиздан бир неча минг йиллар илгари хонакилаштирилган. Бундай ўсимликлар қаторига буғдой, арпа, пахта, шоли ва бошқаларни кўрсатиш мумкин. Бизнинг эрамизда эса деҳқончиликка лавлаги, каучук олинувчи хевея ва дори дармон берувчи хинин дарахти ва бошқа ўсимликлар киритилди. Шуни ҳам эслатиб ўтиш керакки, ҳозир инсон томонидан фойдаланиб келинган баъзи бир маданий ўсимликларнинг, чунончи, қовоқ, маккажўхори, кунжут, банан ва бошқаларнинг қаерда, қандай қилиб деҳқончиликка киритилганлиги бизга номаълум. Энг қизиғи шундаки, баъзи бир турларга бой ўсимлик туркумларидан деҳқончиликка жами бўлиб, бир ёки иккита тури жалб этилган. Жумладан, 200 турдан ташкил топган зиғир туркумидан деҳқончиликка бир тур, 70 турдан зиёдроқ кунгабоқардан иккита, 400 турдан ошиқроқ батат ёки ширин картошка туркумидан атиги бир туригина хонакилаштирилган. Бундай мисолларни кўплаб келтириш мумкин.
 	Академик П.М.Жуковскийнинг фикрича, баъзи бир бошоқли ғалла ўсимликларини хонакилаштириш жараёни 15-20 минг йиллар илгари бошланган. Қадимий деҳқонлар озиқ-овқат учун энг зарур ҳисобланган донли (буғдой, арпа), кейинроқ мевали, доривор, толали ва бошқа фойдали ўсимликларни эка бошлаганлар.
	Археологик маълумотларга кўра Олд Осиё ва Ўрта Осиё, жумладан Туркманистон территориясида буғдой эрамиздан 6000-7500 йиллар, арпа 7500-8000 йиллар илгари ҳам экиб келинган экан. Энг сўнгги археологик маълумотларга қараганда, қадимий арпа дони Мисрда топилган, уни бундан 17000 йиллар илгари Нил дарёси ҳавзасида етиштирилганлиги аниқланган.
Қадимий одамлар табиатдан йиғиб олган ёки ўзлари етиштирган донни хом ҳолида истеъмол қилганлар кейинроқ, дондан ёрма, ун қилишни ўрганганлар. Биринчи нон ҳам 15-16 минг йиллар илгари қадимий Мисрда ёпилган. 
	Маълумки, ўсимликликшуносликнинг ривожланиши деҳқончилик билан боғлиқ ҳолда кечади. Маълумотларнинг кўрсатишича, деҳқончилик бир жойда пайдо бўлмасдан Ер юзининг бир қанча жойларида ташкил топган. Фаннинг исбот қилишича, энг қадимий деҳқончилик марказлари Сурия, Миср, Ироқ, Туркия, Перу, Мексика ва Ўрта Осиё территорияларига тўғри келган.
	Инсон табиатдан керакли ва фойдали ўсимликларни танлаб олган ва бир қанча асрлар давомида сифатини яхшилаш учун курашган. Натижада керакли ўсимлик турлари ва хиллари яратилган.
	Россияда ўсимликшуносликнинг пайдо бўлиши ХVIII асрнинг охирига тўғри келади. Бу фаннинг асосчиларидан бири М.В.Ломоносов (1711-1765) бўлиб, у 1756 йилда ўсимликларнинг ҳаводан озиқланиши тўғрисидаги илк фикрни  илгари суради. Кейинги даврда ўсимликшунослик фанининг ривожланишига олимлардан И.И.Комов (1750-1792) ва А.Т.Болотов (1738-1833) ўз ҳиссаларини қўшганлар. Улар Россия агрономиясига асос солган олимлардан ҳисобланиб, “Сув назарияси” ни инкор этадилар, ўсимликларни ўсиши ва ривожланиши учун органик ҳамда минерал элементлар зарур эканлигини ўз тажрибалари ёрдамида асослаб берадилар. 
	Барча агрономик фанлар каби ўсимликшунослик фанининг равнақи XIX асрнинг охири ХХ асрнинг бошларига тўғри келади .Бу даврларда олимлардан К.А.Тимирязев (1843-1920) ўзининг иш фаолиятида фотосинтез жараёни учта қонуният асосида давом этишини кўрсатиб беради; биринчидан, фотосинтез жараёни фақат хлорофилл молекулалари томонидан ютилган нур энергияси ҳисобига ўтади; иккинчидан, фотосинтез ютилган нур энергияси миқдорига боғлиқ ва учинчидан, ўсимлик баргига тушган ёруғлик энергиясининг 1-3% игина ўсимликлар томонидан ўзлаштирилади. К.А.Тимирязев фотосинтез жараёнининг кимёвий томонларини мукаммал ишлаб чиқди. Хлорофилл қизил ва кўк-бинафша нурларни ютганлигини ва фотосинтез шу нурлар энергияси ҳисобига содир бўлишини  кўрсатди.
	Ўсимликлар учун азот элементи қанчалик аҳамиятли эканлигини батафсил текширган Д.Н.Прянишников (1865-1948) оқсилнинг биринчи синтезида ва унинг парчаланишида аммиак бошланғич ва охирги маҳсулот эканлигини тасдиқлади. Оқсилнинг синтезланишида аспаргин ва глутамин аминокислоталарининг аҳамиятини кўрсатиб берди. Унинг асосий ишлари ўсимликларнинг озиқланиши ва минерал ўғитлар қўллашга бағишланган.
	Ўсимликшуносликнинг ривожига ҳисса қўшган олимлардан Н.И.Вавилов ва унинг шогирдлари 1923-1940 йиллар давомида жаҳонниннг 65 мамлакатига 18 та экспедиция уюштирдилар ва бунинг натижасида улар 250 мингдан зиёдроқ ўсимлик намуналарини йиғиб келдилар. Шулардан 36 мингтаси буғдой, 10 мингдан зиёдроғи маккажўхори, 20 мингга яқини дуккакли дон экинлари, 23200 таси ем-хашак, 18 мингга яқини сабзавот, 12600 дан зиёдроғи мевали ўсимликларга тегишлидир. Ҳозирда бу қимматбаҳо фонд Санкт-Петербургдаги Н.И.Вавилов номидаги ўсимликшунослик институтида сақланмоқда. Мана шундай кенг миқёсдаги изланишлар ва тўплаган материалларни морфобиологик, географик ва генетик томонларидан текшириш натижасида  Н.И.Вавилов маданий ўсимликларни бирламчи ва иккиламчи келиб чиқиш марказларини аниқлаб берди.
         Республикамизда ўсимликшунослик фанининг тараққиётига ҳисса қўшган ўзбек олимларидан академик А.И.Имомалиев, М.В. Мухаммаджонов, С.М.Мирахмедов, М.А.Каримов, Қ.З.Зокиров ва Н.Н.Назировларни алоҳида таъкидлаб ўтиш лозим. 
	Ўсимликшунослик ҳам бошқа фанлар каби ботаника, ўсимликлар физиологияси, тупроқшунослик, деҳқончилик, агрокимё, уруғчилик, энтомология, фитопатология, механизация ва бошқа фанлар билан боғлиқ ҳолда ўрганилади.

Ўсимликларнинг ўсиши ва ривожланишига ташқи мухит
омилларининг таъсири

	Ўсимликларнинг яхши ўсиши ва ривожланиши учун биринчи навбатда иссиқлик, намлик, ёруғлик, кислород, тупроқнинг физик ва кимёвий таркиби, турли озиқ элементлари, маълум тупроқ шароитлари ва экологик муҳит ҳисобга олиб боилиши зарурдир. Ўсимлик учун биронта омил етишмай қолса албатта ҳосилдорлик сезиларли даражада камайиб кетади. Ўсимликларнинг ривожланиш фазаларида уларнинг юқорида айтиб ўтилган омилларга талаби  турлича бўлади. Маълумки,  ташқи муҳитда ҳар бир омил энг кам, юқори ва оптимал миқдорда бўлади. Шу омилларга боғлиқ ҳолда ўсимликларнинг ўсишида, ривожланишида секинлашув ва жадаллашувлар намоён бўлади. Ўсимликшунослик фани  ўсимликлар физиологияси фани билан ўзаро боғлиқ ҳолда ўсимликларнинг ўсиш ва ривожлашига ташқи омилларнинг таъсирини ҳам ўрганади,   натижада эса, ҳосилдорликни ошириш мақсадида қўлланиладиган агротехникавий тадбирларни ҳам ишлаб чиқиш имкони яратилади.  Масалан, мошдан кўзланган ҳосил олиш мақсадида уни эрта баҳорда эмас, балки арпа, буғдой, ҳамда эртаки қишлоқ хўжалик экинларини ҳосили йиғиштириб олингандан сўнг экиш керак бўлади. Чунки мош қисқа кун ўсимлиги ҳисобланиб, ёруғ кун узунлиги 12-14 соатни ташкил қилгандагина яхши натижага эришиш мумкин.  Маълумки, шолининг ватани  Хиндистоннинг шимолий-шарқий тоғли худудлари ҳисобланади. Бу ерларда йиллик ёғин- сочин миқдори  10-12 минг мм ни ташкил этади. Шунинг учун ҳам Ўзбекистон шароитида шолини доимий  сув бостирилган шароитда етиштирилади.
	Ташқи муҳит омиллари ўсимликларда содир бўладиган физиологик ва биокимёвий жараёнларнинг кечишига таъсир кўрсатади. Температуранинг энг юқори ва кам даражадан паст бўлиши тупроқ эритмаси концентрациясининг кучли бўлиши, ҳаво ва тупроқнинг қуруқ бўлиши ўсимликлар учун ноқулай шароит ҳисобланади. Ўсимликларда ана шу ноқулай шароитга нисбатан жавоб реакцияси ва шу шароитга мослашиш хусусияти бор. Ноқулай ташқи шароит таъсирида ўсимлик тўқималарида турли-туман физиологик ва биокимёвий ўзгаришлар рўй беради. Моддалар алмашиниши ўзгаради, натижада ўсимлик шу шароитга мослашади ва кежак авлодларнинг ноқулай шароитга бўлган чидамлилиги ортиб боради.
	Паст температурада (3 5оС) ҳаёт жараёнларини ўтайдиган ўсимликлар  паст температурага чидамли бўлади. Бундай ўсимликлар шимолий ва ўрта иқлимий худудларда тарқалган.  Агар иссиқсевар ўсимликлар ғўза, ловия, қовун, ерёнғоқ, бодринг, картошка каби экинлар  3 5оС да қолдирилса, улар бир неча кундан кейин нобуд бўлади. 
	Бундан ташқари ўсимликларнинг ўсиши ва ривожланишига тупроқ шўри салбий таъсир кўрсатади. Шўр тупроқлар иссиқ ва қуруқ иқлимий зоналарда кенг тарқалган бўлиб, Ер шаридаги қуруқликнинг деярли 25% ини ташкил этади. Кўпчилик ўсимликлар учун шўр тупроқлар зарарли ҳисоблансада, айрим ёввойи  ўсимликлар учун қулайдир. 
	Тупроқда кислород миқдори моддалар ёки моддалар тизимининг оксидланиш-қайтарилиш потенциалини белгилайди. Ўсимликлар илдиз тизими атрофида кислород ва карбонат ангидрид мунтазам ўзгариб туради. Анаэроб шароитда хужайраларнинг кислород билан таъминланиши ёмонлашади, карбонат ангидрид миқдори ошади. Қишлоқ хўжалик экинларининг илдиз тизими аэрация етарли бўлган шароитларда яхши фаолият кўрсатади. Яшил ўсимликлар аэроб организмлар бўлганлиги учун муҳитдаги кислород ҳисобига нафас олади. Ўсимликнинг ер устки органлари учун ҳаво таркибидаги кислороднинг миқдори 21% бўлгандагина етарли ҳисобланади. Ўсимликларга кислороднинг нақадар зарур эканлигини илдиз системасининг ривожланишидан кўришимиз мумкин. Кислород етарли бўлган шароитда илдиз тизими яхши ривожланади ва тупроққа анча чуқур кириб боради. Кислороднинг оз ёки кўп талаб қилиниши ўсимликнинг турига ҳам боғлиқ. Масалан, соя илдиз тизимининг фаол ўсиши учун  талаб қилинадиган кислород миқдори 6%, арпа учун 8% ва помидор учун 16% ни ташкил этади.
	Ўсимликларнинг ўсиши ва ривожланиши учун таъсир кўрсатадиган ташқи омиллардан яна бири - бу сувдир. Уруғларнинг унишида ва куртакларнинг ўсишида сувнинг роли жуда катта. Вегетация даврида сув етишмаса, ўсиш жараёнлари сустлашиб, бутунлай тўхтаб қолади. Ўсимликларнинг нормал ўсиши ва тўқималарда физиологик ва биокимёвий жараёнларнинг ўз вақтида давом этиши учун тупроқ намлиги тўла нам сиғимининг 60-70 %ини ташкил қилиши зарур.
	Ҳарорат ўсимликларнинг  фаолиятига катта таъсир кўрсатади. Ҳар бир қишлоқ хўжалик экинининг ўсиши, ривожланиши ва ҳосил тўплаши учун  мақбул ҳарорат талаб этилади. (масалан, арпа учун 20о, сули, буғдой учун 25о, маккажўхори ва оқ жўхори учун 32оС). Ҳарорат етарли бўлмаганда ўсимликларнинг ҳосилдорлиги ва уларнинг сифати пасайиб кетади. Ҳароратнинг ортиб кетиши ҳам ўсимликларга салбий таъсир кўрсатади. Ўсимлик онтогенезининг турли фазаларида иссиқликка бўлган талаб бир хил бўлмайди. Ўсув даври бошида ва охирида пастроқ  температура талаб этилса, шоналаш ва гуллашда температура юқори даражада бўлиши зарур. Ўсимликнинг ер остки ва ер устки органларида ҳам температурага бўлган талаб турлича бўлади. Жумладан, илдиз ва туганакларнинг ўсиши учун паст, ер уски органлари учун эса юқори температура талаб этилади. 
	Ўсимликлар эволюциясида, генотипнинг ҳосил бўлиши ва шаклланишида маълум экологик жойнинг аҳамияти катта бўлади. Барча маданий ўсимликларни икки гурухга бўлиш мумкин: қисқа кунли ва узун кунли ўсимликлар. Қисқа кунли ўсимликлар кўпроқ тропик ва суптропик минтақаларда ўсиб ривожланиб, куннинг узунлиги туннинг узунлигига яқин бўлади. Барча қисқа кунли ўсимликлар тупроқ ҳарорати 8-12оС бўлганда экилади ва  совуқ ҳароратга мутлақо чидамайди. Бу ўсимликлар барча совуқлар ўтиб кетгандан кейингина экила бошлайди. Узун кунли ўсимликлар эса ўрта минтақаларда ўсиб узун кунда пишиб етилади. Бу ўсимликлар совуққа чидамли бўлиб уларнинг майсалари 6-8оС да ҳам нобуд бўлмайди. Биологик хусусиятига кўрў бу икки гурухга кирувчи ўсимликларда сезиларли фарқ бўлади. Қисқа кунли ўсимликлар шимолга қараб борган сари уларнинг ўсув даври узунлашади ва вегетатив поялари кўпаяди. Узун кунли ўсимликлар шимолдан жанубга қараб борган сари ўсув даври қисқаради ва вегетатив пояси камайиб боради.  

Ўсимликшунослик фанининг мақсад ва вазифалари. Тадқиқот усуллари. Ўсимликларнинг келиб чиқиш марказлари. 

	Ўсимликшунослик фани қишлоқ хўжалигининг асосий тармоғи бўлиб маданий ўсимликларнинг ўсиш ва ривожланиши қонуниятларини ўрганади. Ана шу қонуниятлар аосида маданий ўсимликлардан юқори ва сифатли ҳосил олиш имкониятини берадиган эффектив агротехникавий тадбирларни ишлаб чиқади. 
	Ўсимликшунослик фанининг вазифаси-асосий қишлоқ хўжалик экинларини районлаштириш уларни халқ хўжалигидаги аҳамияти, биологик хусусиятлари, ривожланиши ва ҳосил тўплаш қонуниятларинини ўрганиш, экинлар ҳосилдорлигини оширувчи самарали методларни топишдан иборат.
	Қишлоқ хўжалик ўсимликлари бошқа қуроллар, машиналар сингари жамиятни ишлаб чиқариш кучларини ривожланишида муҳим роль ўйнайди. Масалан: қанд лавлагини ва мойли ўсимликларни пайдо бўлиши билан (XIX асрнинг 2 чи ярмида) Россияда қанд ва мой ишлаб чиқариш саноати пайдо бўла бошлади.
	Инсонлар ўсимликларни етиштириб бориш жараёнида  турли шароитларга дуч келади. Ўсимликларга керакли бўлган ҳаётий факторларни тўла бўлиши учун албатта атроф- муҳит шароитини ўзгартиришга тўғри  келади. Масалан: шўр тупроқларни ювиш, кислотали тупроқларни эса оҳаклаш керак бўлади ва ҳ.к.
	Ўсимликларнинг яхши ўсиши, ривожланиши учун қулай шароитларни яратиш учун дала ишларини ўз вақтида сифатли бажариш катта аҳамиятга эга.(тупроқни ишлаш, ўғитлар солиш, экиш, ҳосилни ўз вақтида йиғиб олиш). Бу ишларни кечиктириб бажариш ҳосилни камайишга ва маҳсулот сифатининг бузилишига олиб келади. Дала экинлари агротехникасида йўл қўйилган хатоларни тузатиш қийин ёки тузатиб бўлмайди. Шунинг учун ўсимликшуносликда ҳамма шароитлар қатъий ҳисобга олинади.
	Ўсимликшунослик чорвачилик билан чамбарчас боғланган, чунки  уларга озиқа маҳсулотлари етказиб беради ва улардан ўсимликлар учун зарур бўлган органик ўғитлар олади.
	Илмий фан сифатида ўсимликшунослик фани фақат дала экинларини: донли экинлар, дуккакли-дон экинлари, илдизмевали экинлар, туганак мевали экинлар, мойли экинлар, наркотик экинлар     толали экинлар ва ем-хашак ўтларини ўрганади.
	Дунё деҳқончилигида катта майдонларга ғалла экинлари экилади-улар бутун экин майдонини 70% ини эгаллайди. /алла экинларининг ўртача ҳосилдорлиги 19,5 ц га ни ташкил этади. 
Ўзбекистонда қадимдан буғдой, арпа, беда, тариқ, жўхори ва бошқа экинлар экиб келинади. Республикамиз деҳқончилигида ғўза 1,5 млн.гектар ерга, донли экинлар суғориладиган ерларда 1 млн., лалмикор ерларда эса 300 минг га ерга экилмоқда.
 Бошқа фанлар каби ўсимликшунослик ҳам фан сифатида ўз услуби ва йўналишига эга. Илмий ишлар дала, вегетацион ва лаборатория усулида олиб борилади.   
Дала услубида илмий ишлар илмгоҳларда, олийгоҳларда тажриба далалари ва махсус ажратилган пайкалларда олиб борилади. 
	Дала тажрибаси агротехник усулларни таъсирини ўрганиш учун қўлланилади. Масалан: тупроқларга ишлов бериш, ўғит қўллаш,  экиш нормаси ва усулларини аниқлаш,  ва бошқа агротехник тадбирларни ўрганиш киради. Буларан ташқари янги навларни синаб кўриш ҳам шулар қаторига киради. Дала тажрибасида яна ўсимликларнинг биологик хусусиятлари ҳам текшириб кўрилади.
	Ўрганилаётган факторларнинг сонига қараб дала тажриба ишлари 2 га бўлинади :
а) бир факторли тажрибалар.
б) кўп факторли тажрибалар.
Дала тажриба ишларига лаборотория-дала тажриба усули ҳам киради. Бунда ўтказилаётган тажрибалар кичик участкаларда ўтказилади.  Ишлаб чиқариш тажрибаси ҳам дала тажриба усулларидан бири ҳисобланади. Бунда катта майдонларда янги навлар ёки янги агротехник усуллар синаб кўрилади. Ишлаб чиқариш тажрибаси илмий-тадқиқот ишларининг охирги этапи ҳисобланади.
Вегетацион тажриба ишлари-бу усул ўсимликшуносликда биологик, физиологик, агрокимё ва бошқа масалаларни ҳал қилишда қўлланилади. Бу усул ёрдамида айрим омилларнинг таъсирини бевосита аниқласа бўлади. Масалан: ўсимликларга минерал моддаларни таъсирини нишонланган атомлар ёрдамида аниқлаш мумкин. Вегетацион тажрибалар махсус хоналарда: масалан: теплицаларда, тупроқ билан тўлдирилган челакларда (сосуд), эритмаларда ўсимликларни ўстириш йўли билан ўтказилади. 
Ўсимликларга ташқи факторларнинг таъсирини ўрганишда махсус сунъий шароитлар яратилган хоналарда (фитотронлар) тажрибалар олиб борилади. Бунда шароит автоматик равишда бошқарилиб турилади.
Лаборатория усулида илмий ишлар махсус лабораторияларда олиб борилади. 
Дала ва вегетацион тажрибаларда олиб борилган ишларга баҳо бериш учун кўпинча тупроқ унумдорлиги ва намлиги, ҳосилнинг сифати ва бошқаларни аниқлаш керак бўлади. 
Ўсимликшунослик қишлоқ хўжалигининг асосий ва муҳим тармоқларидан бири ҳисобланади. Ўсимликларни экишдан мақсад улардан инсон учун керакли озиқ-овқат маҳсулотлари, чорвачилик учун  ем-ҳашак ва саноат учун хом ашё  етиштиришдан иборатдир. Инсон ва ҳайвонлар учун керакли озуқаларни асосий қисмини оқсиллар ташкил этади. Оқсилларни 80% и ўсимликлардан, асосан дон ва дуккакли-дон ўсимликлардан олинади. Дунёда экиладиган экинларнинг энг асосий қисмини яъни 70% ини донли экинлар ташкил қилади.  /ўза, картошка, соя, зиғир ва каноп экинлари ҳам катта майдонларда экилади.
Ўсимликлардан юқори ҳосил олишни таъминлайдиган технологиялар  энг аввало ўсимликларнинг биологик хусусиятларига асосланади. Ўсимликларнинг биологияси деб, ўсув даврида ўсимликда бўладиган ўзгаришлар ва ривожланиши учун талаб қилинадиган шароит тушинилади. Ўсимликни ташқи шароитга талаби ўрганилганда, бунда унинг иссиқликка, ёруғликка, сувга, озуқага ва тупроққа бўлган талаби ҳисобга олинади. Ўсимлик турлари маълум бир тупроқ ва иқлим шароитида шаклланади ва шу жараёнда ўсимликда маълум биологик хусусиятлар вужудга келади. Ўсимликнинг биологиясини аниқдаш учун шу турнинг (генотипнинг) шаклланишига таъсир қилган экологик шароитни ўрганиш зарур. Шунинг учун унинг келиб чиқиш минтақаларини билиш муҳим аҳамият касб этади. Ўсимликларнинг келиб чиқиш марказлари 1935 йили илк бор улуғ рус олими Н.И.Вавилов томонидан аниқланган. Бу маълумотлар кейинчалик бошқа  олимлар томонидан тўлдирилиб, ҳозирга қадар ўсимликларни 12 та келиб чиқиш марказлари аниқланган :
1. Хитой-Япония маркази-Хитиой, Корея ва Япониянинг субтропик минтақаси киритилган. Бу минтақадан соя,  буғдой, тариқ,  маржумак келиб чиққан.
2. Индонезия, Жанубий Хитой маркази-сули, шакар қамиш, мева ва сабзовот      экинлари келиб чиққан.
3. Австралия маркази-шоли, ғўза, себарга, тамаки, эвкалипт, тропик дарахтлар келиб чиққан.
4. Ҳиндистон маркази-шоли, ҳинд буғдойи, ғўза турлари, шакарқамиш, мева ва сабзавот экинлари келиб чиққан.
5. Марказий Осиё маркази-Тожикистон, Ўзбекистон, Афғонистон- бу минтақа кўк нўхат, мош, ясмиқ, нўхат, толали наша, махсар, хашаки дуккаклар, ғўза турлари, қовун, афғон жавдари ва кўп йиллик ўсимликлар ватанидир .
6. Олд Осиё маркази-Тоғли Туркманистон, Эрон, Кавказ орти, Кичик Осиё, Араб ярим ороли - бу марказдан буғдой турлари, арпа, сули, жавдар, кўк нўхат, беда, зиғир, сабзавот ва ва мева экинлар келиб чиққан.
7. Ўрта Ер денгизи маркази- Миср, Сурия, Фаластин, Греция, Италия ва Ўрта Ер денгизи соҳилида жойлашган давлатлар, бу сули, арпа, бўғдой турлари, зиғир, карам, лавлаги, сабзи, шолғом, турп, пиёз, саримсоқ, кўкнори, оқ хантал каби экинлар ватанидир.
8. Африка маркази-жўхори турлари, тариқ, канакунжут, шоли, буғдой турлари, мойли палма, дуккакли экинлар, кунжут, кофе ва ғўза турлари ватанидир. 
9. Овропа-Сибирь маркази-толали зиғир, дурагай себарга, беда турлари, кандир, хмел, мева ва сабзавот экинлари.
10. Марказий Америка- Мексика, Гватемала, Гондурас, Панама -маккажўхори, ловия, қовоқ, ингичка толали пахта, ширин картошка, махорка, қалампир, кўп йиллик ўсимликлар.
11. Жанубий Америка-маданий картошка, тамаки, памидор, кўп йиллик арпа, маккажўхори       турлари.
12. Шимолий Америка-арпа турлари, люпин, кунгабоқар, сабзавот ва резавор ўсимликлар.
	Бу экинларнинг аксарияти деҳқончиликда 508 минг йилдан бери экилмоқда ва ўз ватанидан узоқ бошқа тупроқ-иқлим шароитига мослаҳиб кетган, эволюция даврида кўп ўсимликларнинг морфологик ва биологик белгилари ўзгарган.	
Ўсимликларнинг келиб чиқиш марказларини билиш асосида уларнинг биологиясини, генетикасини ва селекциясини тадқиқот қилиб, шу ўсимликлардан юқори ҳосил етиштиришни бошқариш ва янги навларни яратиш учун ёрдам беради ва янги навларни яратишда самарадорликни оширади.
	Дунё бўйича 1500 га яқин маданий ўсимлик турлари маълум, улар ўзининг морфологик белгилари ва биологик хусусиятлари билан бир-биридан фарқ қилади. Булардан 90 га яқини дала ўсимликлари бўлиб, уларнинг алоҳида навлари ўсиши ва ривожланиши, ташқи муҳитга бўлган талаби ва бошқа хусусиятлари билан бир-биридан фарқланади
	Бу ўсимликларни ўрганиш учун улар гуруҳларга бўлинади. Дала экинларини таснифи улардан олинадиган маҳсулотни ишлатилиш характерига қараб тузилади. Бу тасниф бўйича дала экинлари қуйидаги гуруҳларга бўлинади:
1.Донли экинлар-Бу экинлар ўзаро 3 та  биологик гуруҳларга бўлинади. а) ҳақиқий дон экинлари (буғдой, арпа, жавдар, сули, тритикале), б) тариқсимон дон экинлари-(маккажўхори, жўхори, тариқ, шоли, маржумак), в) дон-дуккакли экинлар-(кўк нўхат, маҳаллий нўхат, ловия, соя, ясмиқ, бурчоқ).
2.Туганакмевали, илдизмевали ва полиз экинлар-бу гуруҳ 3 та биологик гуруҳларга бўлинади: а) туганакмевали экинлар-картошка, топинамур, батат, б) илдизмевали экинлар-қанд лавлаги, хашаки лавлаги, хашаки сабзи, хашаки шолғом, в) полиз экинлари-қовун, тарвуз, қовоқ.
3.Мойли экинлар 2 та биологик гуруҳга бўлинади : а) серёғли ўсимликлар-кунгабоқар, махсар, кунжут, ер-ёнғоқ, мойли зиғир, рапс, б) эфирмойли экинлар-оқ зира, қора зира, кашнич, арпабодиён.
4.Толали экинлар-бу гуруҳ 3 та биологик гуруҳга бўлинади: а) тола уруғда ривожланади-ғўза турлари. б) тола поя пўстлоғида ривожланади-каноп, жут, зиғир, рами. в) тола баргда ривожланади-толали банан, Янги Зелландия зиғири.
5.Наркотик ўсимликлар-тамаки ва махорка.
6.Ем-хашак ўтлар-бу гуруҳ 4 та биологик гуруҳларга бўлинади : а) кўп йиллик дуккакли ўтлар-беда, себарга, баргак, қашқарбеда, б) кўп йиллик қўнғирбош ўтлар-мастак турлари, оқсўхта, эркак ўт, ялтирбош, ажриқбош, в) бир йиллик дуккакли ўтлар-шабдар, берсим, вика, г) бир йиллик қўнғирбош ўтлар-судан ўти, қўноқ, мастак.

ДОНЛИ ЭКИНЛАР	
	  
	Донли экинларнинг умумий тавсифи.  

Донли экинлар бутун ер шаридаги инсонларнинг асосий озиқ-овқат манбаи ҳисобланади. Улардан нон ва турли туман таомлар, қишлоқ хўжалик ҳайвонлари учун тўйимли ем-хашак тайёрланади. Донли экинларидан саноатда ҳам кўп фойдаланилади. Уларнинг донидан пива тайёрланади, крахмал, спирт ва бошқа маҳсулотлар олинади. Дон ва уни қайта ишлашдан озиқ-овқат маҳсулотлари олинади ҳамда, қоғоз ишлаб чиқариш саноатида ва бошқа тармоқлар учун хом- ашё бўлиб хизмат қилади. Донли экинлар қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришнинг асосини ташкил этади.
	Экин майдони бўйича дон экинлари ер юзида биринчи ўринда туради. Дунё бўйича қишлоқ хўжалиги экинлари экиладиган майдон бир миллиард гектар бўлиб, шундан 700 млн. гадан ортиқ майдонга дон экинлари экилади. Ўзбекистонда ҳам дон экинларининг экин майдони кенгайиб ҳозирги кунда суғориладиган ерларда бошоқли экинлар 1 млн. га, шоли 137 минг. га, лалми ерларда 300 минг.га ерга дон экинлари экилмоқда.
		Донли экинлар морфологик ва биологик белгиларига қараб 3 та биологик гуруҳларга бўлинади.
1. Биринчи гуруҳга ҳақиқий дон экинлари-қўнғирбошлилар (Роасеае) оиласига мансуб бўлган баҳорги  (буғдой, арпа, жавдар, сули ва третикале) ва кузги (буғдой, арпа, жавдар, сули) дон экинлари киради.
 Бу гуруҳнинг асосий белгилари :
-донида узунасига кетган эгатча бўлади
-бир нечта (3-8)  бошланғич муртак  илдизча чиқариб унади 
-бошиғининг пастки гуллари жуда кучли ривожланган
-гул тўплами бошоқ ёки рўвакдан иборат
-иссиқликка талабчан эмас
-узун кунли ўсимликлари 
-намга жуда талабчан
-дастлабки фазаларида тез ривожланади
-кузги ва баҳорги формалари бор

2. 	Иккинчи гуруҳга-тариқсимон экинлар киради. Роасеае оиласига кирадиган экинлардан  маккажўхори, жўхори (оқ жўхори), тариқ, шоли ва Роlygonaceae (маржумакдошлар) оиласига мансуб маржумак(гречиха) киради.
     Бу гуруҳнинг асосий белгилари:
-донида узунасига кетган эгатча бўлмайди, 
-дони биттадан бошланғич муртак  илдиз чиқаради 
-гул тўплами рўвак ёки сўтадан иборат 
-бошоғининг юқориги гуллари яхшироқ ривожланган
-фақат баҳорги навлари бўлади
-иссиққа талабчан
-қурғоқчиликка чидамли  (шолидан ташқари).
-қисқа кун ўсимлиги
-дастлабки фазаларида секинроқ ривожланади
 3. Учинчи гуруҳ-дуккакли-дон экинлари. Бу гуруҳ вакиллари дуккаклилар (Fabaceae) оиласига мансубдир. Буларга-ловия, соя, нўхат, кўк нўхат, ясмиқ, бурчоқ, мош, соя экинлари киради. Бу экинларнинг ҳаммаси ўқ илдизли, барги мураккаб, меваси дуккак, уруғида оқсил модда кўп бўлади. Биологик жиҳатидан дуккакли экинлар хилма-хил бўлади.
	
	Донли ўсимликларнинг морфологик белгилари

	Донли экинлар морфологик белгилари жиҳатидан бир-бирига жуда ўхшаш бўлиб, бир йиллик ўтсимон ўсимлик ҳисобланади. 
Илдиз тизими. Илдизи попуксимон бўлиб, асосий қисми ернинг ҳайдалма қатламида жойлашиб,   ерга 100-120 см ва ундан ҳам чуқурроқ кириб боради. Бироқ илдизнинг асосий қисми ернинг ҳайдалма қатламида жойлашган. Илдиз икки хил; муртак ёки бирламчи илдизлардан иборат. Муртак илдизи уруғ униб чиқиш даврида ҳосил бўлиб, биринчи гуруҳ донли ўсимликларда учтадан саккизтагача, иккинчи гуруҳ донли ўсимликларда фақат битта бўлади. Асосий илдизлар кейинроқ поянинг ер остки бўғимларидан вужудга келади. Бундан ташқари баланд пояли донли ўсимликларда (маккажўхори, жўхори) поянинг ер устки бўғимларидан ҳам илдизлар пайдо бўлади. Булар таянч ёки ҳавои илдизлар деб аталади.
	Пояси  Муртак илдизчалар пайдо бўлгандан сўнг, пояча ўса бошлайди, у ҳам доннинг пўстини ёриб, тупроқ бетига ёруғликка чиқади, қобиғли донларда (арпа, сули) пояча олдин донни ўраб турган қобиғ остидан ўтиб, доннинг учидан ер бетига чиқади, қобиғсиз донларда пояча доннинг остки қисмида муртак жойлашган ердан шаклланади.
	Пояси похол, сомон, хас бўлиб  ичи бўш ёки ғовак паренхима билан тўла бўлади. Паст бўйли донли ўсимликлар 6-7, баланд пояли донли ўсимликлар эса 20-25 та бўғим оралиқларига эгадир. Поянинг баландлиги ўсимлик турига ва навига қараб ҳархил бўлади.
	Барги. Содда барг, лентасимон шаклда, барг шапалоғи ва барг қинидан иборат; барг қинини барг шапалоғига ўтар ерида иккита барг қулоқчаси ва ичкарисида барг тилчаси жойлашган. Барг қинини  барг шапалоғига ўтадиган жойида юпқа рангсиз парда ҳосил бўлади, у тилча деб аталади. Барг новининг асосида унинг иккала томонида майда ўсиқчалар-қулоқчалар жойлашган, улар пояни ўраб олиб, барг новини унда тутиб туради. Донли ўсимликларнинг тилчаси билан қулоқчалари ҳар хил тузилган ва ривожланган бўлса, бу кўрсаткичлар биринчи гуруҳ донли ўсимликларда бир-биридан фарқ қилганлиги боис муҳим систематик белги ҳисобланади. Барг тилчалари калта ёки узун бўлиши мумкин. Барг қулоқчалари эса майда, йирик, узун яхши ривожланган, уларда киприкчалар бўлиши мумкин.
	Гул тўплами. Донли ўсимликларнинг гул тўплами буғдой, арпа, жавдарда бошоқсимон, сули, жўхори, тариқ, шолида супургисимон, маккажўхорида эса гул тўплам икки хил; супургисимон ва сўтасимон. 

Донли экинларнинг ўсиш ва ривожланиш фазалари

  	Уруғ экилгандан то ҳосил етилгунгача ўсимлик ҳаётида кескин ўзгаришлар рўй беради-ўсимлик ўсади ва ривожланади. Майсалар кўрина бошлангандан то уруғ пишгунча ўтган давр ўсув (вегетацион) даври дейилади.
	Дон экинлари ўзининг индивидуал тараққиётида униб чиқиш, тупланиш, най ўраш, бошоқланиш (рўвакланиш), гуллаш ва пишиш ёки етилиш фазаларини ўтади.
	Униб чиқиш фазаси. Уруғ униб чиқиши учун намлик, иссиқлик ва ҳаво зарур. Уруғ ўзига нам тортгандан кейин бўртади ва муртагининг нафас олиши кучаяди. Таркибидаги ферментлар таъсирида заҳира моддалари (крахмал, оқсил ва ёғлар) муртак учун зарур бўлган ҳолатга ўтади. Муртак озиқлана бошлаши билан уруғ уна бошлайди. Донли экинлар уруғининг бўртиши ва кўкариб чиқиши учун талаб қилинадиган сув миқдори ҳар хил бўлиши мумкин. Буғдой 47-48, жавдар 58-65, арпа 48-57, сули 60-76, маккажўхори 37-47, тариқ ва жўхори уруғ вазнига нисбатан 25-38% намликни талаб қилади. Донли экинлар жуда паст ҳароратда ҳам униб чиқа олади, бу ҳарорат буғдой ва арпа учун 1-30 илиқ, маккажўхори ва тариқ учун 8-100, жўхори ва шоли учун эса 10-120 ни ташкил этади. Донли экинларнинг тез кўкариб чиқиши учун ҳарорат 10-210 бўлиши керак. Олдин илдизчалар ўса бошлайди, улардан кейин поя ўсади. Поясининг устки қисми юпқа парда билан қоплаган бўлиб, у ниҳолларни механикавий таъсирлардан сақлайди. Тупроқни устки қисмида 1 чи яшил баргнинг ҳосил бўлиши униб чиқиш фазаси дейилади. Шароит қулай бўлса, уруғ экилгандан кейин 5-7 кун ўтгач майсалар униб  чиқади. Униб чиқиш даври 10-12 кун давом этади. Майсаларнинг ранги ўсимлик турларига қараб ҳар хил бўлади: буғдойда -яшил, жавдарда-бинафша, сулида-оч яшил, арпада-кўкиш кул ранг, тариқсимон экинларда-яшил рангда бўлади. Бу даврнинг охирига келиб ўсимликда 2-4 та чинбарг ривожланади ва муртак илдизининг узунлиги 30-35 см га етади.	
	Тупланиш фазаси. Янги қўшимча пояларнинг пайдо бўлиши тупланиш даврининг бошланишини билдиради. 3-4 та яшил баргларнинг ҳосил бўлиши билан, ер остки бўғимидан янги поя ва иккиламчи илдизлар ҳосил бўлади. Иккиламчи илдизлар ва янги поялар ер остки бўғимларининг юқорисидан ҳосил бўлади, одатда ер бетидан 1-3 см пастда бўлади. Ана шу юқориги бўғим тупланиш бўғими дейилади. Дала шароитида кузги ғалла экинлари ўртача 5-6 тагача ; баҳоргилари 2-3 тагача поя ҳосил қилади. Баъзан жавдар 50 тагача поя ҳосил бўлиши мумкин. Биринчи гуруҳга кирадиган донли экинларида тупланиш даврида аввал қўшимча поялар ривожланади, кейин иккиламчи илдизлар пайдо бўлади, тариқсимон экинларида эса аввал иккиламчи илдизлар ҳосил бўлади кейин эса иккиламчи поялар ривожланади. Тупланиш 50C бошланиб, 12-150С да тезлашади. Бу даврда муртак илдизларининг узунлиги 40-50 см ни ташкил қилади. Тупланиш даври умумий ҳисобда 20-25 кун давом этади.
Най ўраш фазаси - бу бўғин оралиқларининг узайиши ёки поя ўсиши ҳамда генератив органлар (қисмлар) шаклланишидир. Тупланиш фазасининг охирида бўғим оралиқлари узаяди, тупроқнинг устки қисмига чиқиб, баргининг орасидан поя бўғимлари кўрина бошлайди. Булар най ўраш фазаси бошланганлигини кўрсатади. Бу фазада илдиз, поя, барг ва гул ривожланади. Шу фазада ниҳол ташқи муҳитга (иссиқлик, ёруғлик, намлик, озиқ ва ҳавога) талабчанг бўлади. Ўсимликнинг ўсиши гуллаш бошланганда тўхтайди. Бу давр 20-25 кун давом этади. 
Бошоқ ёки рўвак чиқариш фазаси. -Най ўраш даврида бошланади. Бу даврнинг бошланишида энг юқориги барг қинидан гул тўпламнинг ярми кўрина бошлайди. Бу жараён қанча тез борса, дон шунча тез пишади. Бошоқланиш фазаси 10-15 кун давом этади.
Гуллаш фазаси. Одатда бошоқланишдан кейин 2-3 кун ўтгандан кейин гуллаш даври бошланади. /алла экинларининг кўпчилиги бошоқ ёки рўвак чиқаргандан кейин гуллайди. 
		/алла экинлари бўғдой, арпа, сули, тариқ, шоли ўзидан, маккажўхори, оқ жўхори, жавдар четдан чангланади. Четдан чангланадиган ўсимликларда гул қобиқлари очиқ бўлади, чанг шамол ёрдамида тарқалади. Бошоқли дон экинларида гуллаш (буғдой, арпа, жавдар) бошоқни ўрта қисмидан бошланади. Рўвакли дон экинларида (сули, шоли, тариқ, жўхори) гуллаш рўвакнинг ички қисмида бошланади, шу боис бу қисмдаги дон яхши ривожланган бўлади. Гуллаш даври 10-15 кун давом этади.
		Етилиш фазаси. 30-40 кун давом этади. Бу фаза 3 га бўлинади.
а) сут пишиш-доннинг таркибида сутсимон суюқлик ҳосил бўлади ва сув миқдори 50-51% ни ташкил қилади. Поялари яшил рангини сақлайди, фақат пастки барглари қурийди. Бу давр 10-15 кун давом этади
б) думбил пишиш-бунда дони бироз сарғайиб, юмшоқ бўлади, тирноқ билан эзганда қуюқ момга ўхшаш модда чиқади. Донидаги сувнинг миқдори 22-30% гача камаяди. Ўсимликнинг пояси ва барглари сарғаяди. Бу давр 10-12 кун давом этади.
в)  тўлиқ пишиш-бунда дони анча қотади, қурийди ва сувнинг миқдори 14-19 % га тушиб қолади. Ўсимлик пояси сарғаяди ва барглари қурийди. Бу давр 8-10 кун давом этади. Дон унувчанлик қобилиятига эга бўлганда тўла пишган деб ҳисобланади.

/алла экинлари донининг кимёвий таркиби

Ҳар хил сабабларга кўра ва биринчи навбатда об-ҳаво шароитига, агротехника даражасига, тупроққа, экиннинг навига қараб кескин ўзгариб туради.
/алла экинлари донининг озиқ-овқатлик ва озиқбоплик аҳамиятини ифодалайдиган энг қимматли қисми оқсилдир. /алла экинлари дони таркибидаги оқсиллар экиш хусусиятига қараб 4 группага бўлинади: сувда эридиган альбумин; тузлар эритмасида эрийдиган глобумин; ишқорда эрийдиган глютенин ва спиртда эрийдиган глиадин. Озиқ-овқатга ишлатиладиган дон таркибида клейковинадан таркиб топган глиадин ва глютенин кўпроқ аҳамиятга эга. Ноннинг сифати-ҳажми ва ғоваклиги ана шу оқсилларнинг миқлори ва нисбатига боғлиқ. Глиадин ва глютениннинг нисбати 1:1 бўлиши энг яхши ҳисобланади Республикамизда  етиштирилаётган баҳорги буғдой дони таркибида  оқсилнинг миқдори унинг навига қараб 18% гача бўлиши мумкин. Кузги буғдойда эса оқсилнинг миқдори 13-14% га етади. Аминокислоталар оқсилнинг асосий таркибий қисмидир (20 та). Уларнинг 8 таси яъни, лизин, триптофан, метионин, валин, лейцин, изолейцин, треонин ва фенилаланин озиқ-овқат учун энг зарурийлари ҳисобланади. Буларнинг зарурлиги шундаки, улар организмда синтезланмайди, шунинг учун организмга фақат озиқ билан кириши керак.
Углеводлар дон умумий вазнининг 60-80% ни ташкил этади. Углеводлар орасида крахмал асосий ўринни эгаллайди. Унинг миқдори доннинг марказидан қобиғига томон камайиб боради. Крахмалнинг энг кам миқдори унинг ташқи қисмида бўлади. Тупроқ ва  иқлим  шароитига боғлиқ ҳолда донда крахмалнинг  миқдори ўзгариб туради.
Ёғлар. Донли экинлар уруғининг таркибида 2-6% ёғ бўлади. У уруғ таркибида бир текис жойлашмаган бўлади. Уруғнинг муртак ҳужайраларида кўп миқдорда мой (буғдойда 14%, жавдар ва арпада 12,4%, сулида 26% гача, тариқда 20% гача, маккажўхорида 40% гача) бўлади. Маккажўхори, сули ва тариқ дони ёғга энг бойдир. Ун ва крупада ёғ кўп бўлса, улар тахир бўлади. Шунинг учун маккажўхорини тортишдан олдин дони таркибидаги муртак ажратиб олинади ва улардан озиқ-овқатга ишлатиладиган мой олинади.
Клетчатка (целлюлоза) ҳужайра деворлари ва дон қобиғининг асосини ташкил этади. Шунинг учун пўстли донда клетчатка кўп бўлади.
Кул элементлари асосан доннинг пўсти ва мева қобиғида кўпроқ бўлади. /алла экинлари кулида 50% га яқин фосфор ва 30% калий бўлади, қолган қисми Мg, Са,натрий, олтингугурт, темир тузлари ва бошқаларга тўғри келади. Дон таркибида клетчатка ва кул қанча кам бўлса, у шунча юқори баҳоланади.
Витаминлар одам ва ҳайвонлар организмининг тўғри ривожланишига ёрдам беради. /алла экинлари дони таркибида А, В, В2, В3, С, Д, Е витаминлар бор. Озиқ-овқат таркибида ана шу витаминлар бўлмаса ёки етишмаса организмда моддалар алмашинуви бузилади ва павитаминоз касаллиги келиб чиқади.
Ферментлар запас озиқ моддалар муртак яхши ўзлаштирадиган шаклга ўтишида катта роль ўйнайди. Углеводларни (крахмал, шакарни) парчалайдиган диастаза, ёғларни парчалайдиган липаза, оқсилни ўзлаштирадиган протеаза, оксидловчи ферментлар оксидаза, пероксидазалар асосий ферментлар ҳисобланади.     

Кузги ва баҳорги дон экинлари 

Дон экинлари 2 та биологик гурухга: кузги ва баҳорги дон экинларига бўлинади.
Кузги дон экинларига-кузги буғдой, кузги жавдар, тритикале ва кузги арпа киради. Улар кузда экилиб қишлагандан кейин ёзда ҳосил беради. Агар кузги экинлар баҳорда экилса улар шоҳланади, аммо бошоқ бермайди, уларнинг ривожланиш даврида паст температура  зарур, 30-60 кун орасида температура -0-30С бўлиши керак (тупланиш фазасида 10-120С). 
Баҳорги дон экинлари (баҳорги буғдой, баҳорги жавдар, баҳорги арпа, сули ва тариқсимон экинлар) эрта баҳорда экилади, ҳосили шу йили ёзда йиғиб олинади. 
Кузги ва баҳорги формаларидан ташқари яна оралиқ формалари ҳам мавжуд. Уларга кавказ буғдойи (двуручка) киради, баҳорда экилса бошоқ чиқаришга улгириб ҳосил етилади. Кузда экилганда қиш қаттиқ бўлмаганда қишлаб ҳам ҳосил беради. 
Кузги дон экинларининг ҳосилдорлиги баҳорги дон экинларига қараганда гектарига 0,8-1 т.га юқори бўлади. Ўз муддатида экилган кузги дон экинлари кўп миқдорда масса тўплайди, чунки уларнинг вегетация  даври 120-150 кун, баҳорги дон экинлариники эса 90-100 кун давом этади. 
Ўзбекистон шароитида икки муддатда: кузда ва баҳорда экиладиган ярим кузги ёки дуварак навлар ҳам экилади. Кузги дон экинлари (кузги буғдой, кузги арпа, кузги жавдар) кузда экилади ва янаги йилнинг ёзида ҳосил етилади. 
Ишлаб чиқаришда кузги дон экинларини хўжалик томонидан афзаллик томонлари ҳам бор. Кузги дон экинлари ва эрта баҳорги ёғингарчилик сувларидан ва тупроқнинг унумдорлигидан тўла фойдаланади, шу сабабли ҳосилдорлиги юқори бўлади (10-15%). Кузги дон экинларининг ҳосили баҳоргига нисбатан олдин пишади (7-15 кун) ва ҳосил йиғиш ишларини ташкил қилишда анча қулайлик яратади. Кузги экинлар йиғиб олингандан сўнг қўшимча анғиз экинлари ўша майдонда ем-хашак учун экилади. Кузги дон экинлари гектарига 60-70 ц ҳосил беради. 

Буғдой. 
Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Буғдой ер юзида энг қимматли ва кенг тарқалган донли экиндир. Ер юзидаги аҳолини ярмидан кўпи буғдой нонини овқат учун ишлатади. Буғдой нони таъми ва қиймати бўйича бошқа дон экинлари унидан тайёрланган нондан устун туради. 100 гр буғдой нонида 245-255 ккал, 100 гр макарон ва буғдой ёрмасидан 355-358 ккал бўлади. 
Буғдой донида 11 дан 20% гача оқсил, 63-74% крахмал, 2% гача мой ва шунча миқдорда клетчатка ва кул бўлади. Буғдой донининг сифати яъни таркибидаги оқсил, унинг навига, буғдой етиштирилаётган минтақанинг тупроқ-иқлим шароитига қараб ўзгаради. Буғдой нондан ташқари  макарон ва кандитер маҳсулотлари тайёрлаш учун ишлатилади. Донидан спирт, крахмал, клей ва бошқа ҳар хил техник маҳсулотлар  олинади. Ун тайёрлашдаги чиқиндилари ва хашаги моллар учун озуқа  ва тўшама сифатида ишлатилади. Кузги бўғдой эртаги кўкат ўғит учун экилади. 
Буғдой қадимий ўсимлик бўлиб у дунёнинг деярли ҳамма мамлакатларида экилади. Буғдойнинг ватани Осиё минтақаси. Бўғдой Ироқда 6500 йил олдин, Хитойда бизнинг эрамиздан 3000 йил олдин экилган. Лотин Америкасида буғдой экин сифатида Америка кашф қилингандан кейин маълум бўлган (1526 йилдан кейин). Буғдой экиладиган мамлакатларга: Хитой, АҚШ, Ҳиндистон, Канада, Франция, Аргентина киради. Европада ва АҚШ да кузги бўғдой кўпроқ экилади. 
Дунё деҳқончилигида буғдой 239 млн гектар ерга экилади. Ўртача ҳосилдорлиги гектарига 25 ц ни ташкил этади. 
Ўзбекистонда 1998 йили суғориладиган майдонларда 1 млн гектар ерга, лалмикор ерларда 300 минг.га экилган. Ҳосилдорлиги лалмикор ерларда 8-12 ц га, суғориладиган ерларда ўртача 35-40 ц ни ташкил этган. Айрим илғор хўжаликларда гектаридан 70-80 ц дон ҳосили олинмоқда.
Буғдойнинг турлари. Буғдой Triticum авлодига мансубдир. Бу авлодга буғдойнинг 24 та тури киради. Энг тарқалган ва аҳамиятга эга бўлган турларига - қаттиқ ва юмшоқ бўғдой киради. Юмшоқ ва қаттиқ бўғдой дони таркибидаги оқсилнинг миқдори бўйича бир биридан фарқ қилади. Қаттиқ буғдой унидан макарон маҳсулоти тайёрланади. Ўзбекистонда қаттиқ буғдой кам тарқалган. Бу турлар морфологик белгилари бидан бир-биридан фарқ қилади. 
Юмшоқ буғдой ёки оддий бўғдой Triticum aestivum. Бошоғи узун, сийрак олди томони анча энли бўлади. Бошоғи қилтиқли ва қилтиқсиз бўлиб, қилтиғини узунлиги бошоғидан калта бўлади ва ёнига елпиғичсимон шаклда йўналган бўлади. Донини учида попукчаси бўлади. Донини усти унли, ярим шишасимон бўлади. Юмшоқ бўғдойнинг баҳорги ва кузги формалари бўлади. Нон ёпиш саноатида юмшоқ буғдой уни юқори баҳоланади. 
Қаттиқ буғдой -Triticum durum. Экин майдон бўйича иккинчи ўринда туради. Бошоғи йирик, бошоғида донлари зич жойлашган. Фақат қилтиқли формалари бўлади. Қилтиқлари бошоғидан узун бўлиб унга параллел ҳолда йўналган. Дони йирик, чўзиқ, пастга қараб қисилган бўлади. Кўндаланг кесими бурчаксимон бўлади, юмшоқ бўғдойники эса юмалоқ бўлади. Дони шишасимон ялтироқ. Донининг учида попукчаси кам ифодаланган ёки умуман бўлмайди. Қаттиқ буғдой уни макарон, вермишель, олий навларини тайёрлашда ва бўғдой ёрмасини тайёрлашда ишлатилади. Қаттиқ буғдой унидан юмшоқ буғдойга қараганда яхши нон ёпилмайди, нон кам ғовакли бўлади. Қаттиқ буғдой асосан баҳорги қилиб экилади.  
Буғдой қўнғирбошлилар оиласи (Poaseae), Triticum.L авлодига    мансуб бўлиб, бу авлод 1976 йилда академик Д.Д.Брегидов маълумоти бўйича 27 та маданий ва ёввойи турларига эга.  Морфологик ва хўжалик белгиларига қараб буғдойнинг ҳамма маданий турлари 2 гурухга бўлинади.
1.Хақиқий ёки очиқ донли буғдой. Ҳақиқий буғдойнинг ўзаги пишиқ бўлиб, бошоқ етилганда у айрим бошоқчаларга бўлиниб кетмайди. Дони очиқ бўлади ва анча осон янчилади. Бу группага буғдойнинг қуйидаги ўнта тури : дик, қаттиқ буғдой,  месопотамия буғдойи, полоникум, тургидум, юмалоқ донли буғдой, юмшоқ  буғдой, ван буғдойи, замбуруғқирқар буғдой ва милетини буғдойи киради.
2.Полбасимон ёки пўстли буғдой. Полбасимон буғдойлар шу билан фарқ қиладики, бошоғининг ўзаги мўрт бўлиб етилганда бошроқ ўзагининг бўғимлари билан бирга айрим бошоқчаларга ажралиб кетади. Дони янчилганда бошоқчалардан ажралмасдан қолаверади. Буғдойнинг қолган ҳамма 14 та тури, чунончи ёввойи ҳолда ўсадиган якка донли  буғдойлар, экиладиган якка донли буғдой, полбалар, спельта, зандури, мах буғдойи ва бошқалар ушбу группага киради.

Кузги буғдой

Барча донли экинлар биологик хусусиятларига кўра кузги ва баҳорги шаклларга бўлинади. 
Кузги буғдой энг қимматли ва серҳосил дон экинлари қаторига киради. У кузги ва эрта баҳордаги намликдан ҳамда озиқ моддаларидан яхши фойдаланади. Баҳорги буғдойга қараганда қурғоқчиликдан кам қийналади. Кузги буғдой кузда экилиб, қишлаб чиққандан кейин, келаси йили ҳосил беради. Кузги буғдойнинг баҳорги буғдойдан фарқи, уларнинг биринчи бошланғич ривожланиш даври паст (00 дан 100 гача ) ҳароратда 30-65 кун давом этади. Баҳорги буғдой эса бошланғич ривожланиш даврини 5-100ва ундан юқори ҳароратда 7-12 кун, яъни тез муддат ичида ўтади. Демак, биологик жиҳатдан кузги навларни баҳорда экиш мумкин эмас, чунки баҳорда талаб қилинадиган ҳарорат бўлмаганлиги сабабли, ўсимликлар фақат тупланади холос, мутлақо бошоқ чиқармай ва ҳосил бермайди.
Кузги буғдой уруғи 120С да униб чиқа бошлайди, аммо ҳарорат 14 150С бўлганда уруғлари тез униб чиқади. Буғдой учун муқобил ҳарорат 18 200С. Кузги буғдой навлари -100С ва ундан ҳам паст совуқга чидайди. Қорсиз қишда буғдой -16-180С да нобуд бўлади. Қор қалинлиги 20 см бўлганда -300С совуқга чидайди. Буғдой намсевар ўсимлик, транспирация коэффиценти 450-600. Намни тупланиш, бошоқланиш ва гуллаш даврларида кўп талаб қилади. Кузги буғдой нам етарли бўлса 8-100С да яхши туплайди. Кузги буғдой узун кунли ўсимлик, кун ёруғлиги узайса буғдойнинг ривожланиши тезлашади. Республикамизнинг иқлим шароитларидан келиб чиққан ҳолда сентябр ойининг биринчи, иккинчи ўн кунлигидан бошлаб октябр ойининг охиригача экиб бўлиниши керак.. 
Кузги буғдой озиқ моддаларга талабчан. Тупроқдан кўп миқдорда азот олади. 1 ц дон ва тегишли сомон етиштириш учун тупроқдан 2,4 -4,2 кг азот, 1,0-1,7 кг фосфор ва 1,5-3,5 кг калий ўзлаштиради. Ўзбекистон “/алла” илмий ишлаб чиқариш бирлашмаси маълумотларига қараганда кузги дон экинларига суғориладиган ерларда гектарига азот - 180 кг, фосфор - 90 кг ва калий - 60 кг берилади. Лекин унумдорлиги паст бўлган тупроқларда бу миқдор 10-15% га кўпайтирилади. Уруғ экин меъёри лаълми ерларда гектарига 60-70 кг дан 120-125 кг гача, суғориладиган ерларда эса 180-220 кгни ташкил қилади. 
Кузги буғдой унумдор, тупроқ реакцияси нейтраль шароитда рН 6,5-7,5 шароитда яхши ўсади ва ривожланади. Кузги буғдой қоратупроқлар, каштан ва бўз тупроқларда мўл ҳосил беради. Кислотали ва қумли, ботқоқли тупроқларда яхши ўсмайди. 
Ўзбекистонда экиладиган навларига : Ёнбош, Маржон, Унумли буғдой, Бахт, Интенсив, Шарора, Спартанка, Скифянка, Юна, Санзар-4, Санзар-6, Санзар-8 навлари киради. 

Баҳорги буғдой

Энг муҳим озиқ-овқат экини ҳисобланади. Баҳорги буғдой ун тортилиши, унидан нон ёпилишига кўра ва озиқ-овқат сифатида жуда юқори баҳоланади. Унинг таркибида оқсил кўп (18-19%гача), айрим навларида(20-21% гача) бўлади. Баҳорги буғдой унидан аъло сифатли оқ нон ёпилади ва кондитер маҳсулотлари тайёрланади. 
Баҳорги буғдойнинг асосий майдонлари Сибирь, Урал, Волга бўйи ва Қозиғистонда жойлашган бўлиб, бу минтақаларда кузги буғдойга нисбатан баҳорги буғдой мўл ҳосил беради. Ўзбекистон шароитида буғдой асосан кузда экилади. Кузги буғдой учун ноқулай келган йиллари, унинг ўрнига баҳорги буғдойни баҳорда экишга тўғри келади., бундай йилларда баҳорги буғдойни экиш майдони анча кўпаяди. Ўзбекистонда экиладиган баҳорги буғдой навлари юмшоқ буғдой турига кириб тез пишар, қурғоқчиликка чидамли ва донини сифати яхши бўлади. 
Баҳорги буғдойнинг илдиз тизими кузги буғдойникига нисбатан кучсиз ривожланган бўлади. Шунинг учун у унумдор ерларни талаб қилади. Баҳорги буғдой уруғи 1-20С да жуда секин уна бошлайди, 12-140С да униши тезлашади. Майсалари -8-90С гача совуқга чидайди. У пишиб етилиши учун ўртача температура талаб қилади. Об-ҳаво шароити қулай бўлса баҳорги бўғдой уруғи 5 та муртак илдиз отиб тез униб чиқади. Ривожланишининг биринчи даврида ер устки массаси ва илдиз секин ўсади. Тупланиш ва най ўраш фазасида унинг илдиз тизими жадал ривожланади. Майсалагандан 12-14 кундан кейин туплана бошлайди. Най ўраб бўлгандан кейин ўсимликлар жадал ўсади, ҳосил органлари ва кўп барг чиқаради. Бу даврда сувга ва озиқланишга жуда талабчан бўлади. Баҳорги буғдойнинг нормал ривожланиши учун тупроқнинг тўла нам сиғими 70-75% бўлиши керак. Транспирация коэффиценти 400-470 га тенг. 
Баҳорги буғдой тупроққа жуда талабчан бўлади. У қоратупроқ, каштан ва бўз тупроқларда, тупроқ реакцияси рН 6-7,5 бўлган шароитда яхши ўсади. Баҳорги буғдой кузги бўғдойга нисбатан 10-15 кун кеч пишади. У бошланғич ўсув даврида секин ўсади, шунинг учун бегона ўтлар кам бўлган майдонларга экилади. 
Унумдор ерлар баҳорги буғдой учун, сўнгра арпага ажратилади. Баҳорги буғдой кам тупланиши, илдиз системаси яхши тараққий этмаганлиги учун бегона ўтларга тез берилади. Шунинг учун баҳорги буғдой тупроқ унумдорлигини оширадиган, қатор оралари ишланадиган экинлардан сўнг ва бегона ўтлардан тозаланган ерларга экилади. 
Баҳорги буғдой ўғитлашга жуда таъсирчан экин. Ўғитлар кузги шудгорлаш олдидан, экишгача ва вегетация даврида берилади. Суғориладиган ерларда  гўнг гектарига 10 т, азот 120 кг,  фосфор 70 кг, калий 40 кг солинади. Лаълми ерларда  юқорида кўрсатилганларга нисбатан 20-30% камроқ берилади, чунки лаълми ерларда нам кам бўлганлиги учун ўғитнинг самараси анча пасаяди.
Баҳорги буғдой агротехникаси Ўзбекистонда буғдой қора шудгор, бандли шудгор, қатор орасига ишлов берадиган экинлар, дон -дуккакли ва ем-хашак экинлардан бўшаган ерларга экилади. Ерга ишлов бериш ўтмишдош экинга боғлиқ. Кузги бўғдойни экиш муддатига 7-10 кун қолганда ер тайёр бўлиши керак. Ўтмишдош экин турига ва тупроқнинг механик таркибига қараб ер шудгорланади, дискаланади, борона қилинади ва мола бостирилади. Баҳорги буғдой учун борона ва мола юргизиш баҳорда бажарилади. 
Экиладиган уруғ давлат андозаларига жавоб бериши керак. Суғориладиган ерларда ўртача 1 га ерга 4-5 млн. дона (120-150 кг) уруғ экилади. Экиш чуқурлиги 3-6 см. Уруғ экиш усули -ёппасига қаторлаб ва тор қаторлаб экилади. Кузги буғдой вилоятлар тупроқ-иқлим шароитига қараб сентярдан бошлаб ноябргача экилади. Баҳорги буғдой февралнинг охири ва март ойларида экилади. Экиладиган буғдой навлари Олтин буғдой, Бахт, Александровка, Макуз.
Кузда буғдой кузги ўсув даврида 1-2, баҳорги ўсув даврида эса 2-4 маротаба суғорилади.  Баҳорги буғдой намни ривожланиш фазаларига қараб турлича талаб қилади. Лозим бўлган сувнинг 50-60% найчалаш ва бошоқ тортиш даврида, сут пишиш даврида 20-30% намни ўзлаштиради.             Ҳосил камбайинлар ёрдамида йиғиб териб олинади. Дон махсус машиналарда тозаланади ва 14% намликда сақланади.

Кузги жавдар

Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Жавдар асосан озиқ-овқат экинларидан бири ҳисобланади. Жавдар унидан юқори калорияли, таъми билан ажралиб турадиган нон ёпилади. Кўпчилик жойларда жавдарнинг кўк массаси чорвачиликда, айниқса сенаж тайёрлашда кенг қўлланилади. Унинг рохолидан (сомонидан) турли хил буюмлар (қоғоз,целлюлоза, сирка), лигнин ва бошқа маҳсулотлар олинади.  Ўзбекистонда жавдар асосан оралиқ экин сифатида экилади. Деҳқончиликда жавдар бўғдойга нисбатан кечроқ экила бошланган. Жавдар  дунё бўйича 11 млн. гектар ерга экилади. Германия, Франция, Польша, Россия ва Белоруссияда салмоқли ўринни эгаллайди.  Ҳосилдорлиги гектарига 1,5-4,5 т га тенг, кўк масса ҳосили 15-25 т. га тенг. 
Жавдар бошоқдошлар оиласига ва  13 турни ўз ичига олган Secale L. авлодига киради. Жавдар бир йиллик ўсимлик бўлиб, илдизи попук илдиз, бўйининг баландлиги 160-170 см, гул тўплами бошоқдан иборат. Унинг битта тури-экма жавдар тури Secale sereale L экилади.  Ўзбекистонда  жавдарнинг Вахшская-116 навлари экилмоқда. Асосан суғориладиган ерларда экилади, эрта пишар , ўсув даври 170-185 кун, 1000 дона уруғининг вазни 18-20г,ҳосилдорлиги 27-28ц.га
Биологик хусусиятлари. У иссиққа талабчан эмас, шунинг учун ҳам иқлими совуқ ва энг ориқ тупроқларда ҳам ўсиб ҳосил беради. Жавдар уруғи 1-20С да унади, 6-120С майсаланиши учун оптимал ҳарорат ҳисобланади. Жавдар майсалари аввал қизғиш бинафша рангда бўлади ва бошқа ғалла экинлари майсасидан осон фарқ қилади. Кузги жавдар жадал тупланади. Тупланиш охирига келиб илдизлари ерга 1 метргача чуқур кириб боради. Совуққа яхши чидайди, -200С совуқ ҳам унча жиддий зарар етказмайди. Баҳорда тез ўса бошлайди, бегона ўтларни сиқиб қўяди ва бошқа дон экинларидан эрта етилади. Кузги жавдарнинг биринчи ривожланиш фазалари -тупланиш ва най ўраш кузги бўғдойникига қараганда тез боради, лекин бошоқлаш-гуллаш фазалари анча узоқ давом этади. Кузги бўғдой бошоқ чиқариши билан гуллайди, кузги жавдар эса бошоқ чиқаргандан кейин 10-12 кундан кейин бошлаб 2 ҳафтагача гуллайди. Жавдар четдан чангланувчи ўсимлик, гули очилганда шамол ёрдамида чангланади. Жавдарни асосан сентябр ойининг охири октябрни бошида экиш зарур. Кузги жавдар кузги бўғдойдан 8-10 кун олдин етилади ва кузги бўғдойга қараганда ўсиш шароитига талабчанг бўлади. Кузги жавдар етилган пайитда донининг осон тўкилиб кетиши унинг салбий биологик хусусияти хисобланади. 
Кузги жавдар кузги бўғдойга нисбатан ўтмишдош экинларга кам талабчанг бўлади. Тоза ва банд шудгор унинг учун яхши ер ҳисобланади.
Гектарига 15-30 т. гўнг солинганда кузги жавдардан 6-8 ц қўшимча ҳосил олинган. Минерал ўғитлар ҳам кузги жавдар ҳосилини оширади. Гектарига 1 ц суперфосфат, 1,5 ц калий хлорид қаторларга экин экишда 0,5 ц суперфосфат ва эрта баҳорда экинларни озиқлантиришда 1,5 ц аммиакли селитра солинади. Органик ва минерал ўғитларни бирга қўшиб солиш яхши натижа беради. 
Ўтмишдош экинга тупроқ хоссаларига ва иқлим шароитига боғлиқ ҳолда ерни юза 12-15 см чуқурликда юмшатиш ҳам чуқур ишлаш мумкин. Агар жавдар картошка ёки қатор ишланадиган экинлардан кейин экиладиган бўлса далани ҳайдаш шарт эмас. Бундай ҳолларда ер култивация қилинади ва бир йўла бароналанади. Жавдар экишдан олдин ер уруғ экиш чуқурлигида култивация қилинади.
Экиш муддати ва усули бўғдой билан бир хил, экиш меъёри -гектарига 3,0-3,5 млн. дона уруғ экилади. Экиш чуқурлиги 3-4 см.

Арпа

Халқ хўжалигидаги аҳамияти.  Арпадан асосан ем-хашак, техника ва озиқ-овқат ўсимлиги сифатида фойдаланилади. Арпа унидан нон ёпилади (бўғдой унини қўшиб), донидан йирик ва майдаланган ёрма ва пива тайёрланади. Дони чорва моллари учун тўйимли озуқа ҳисобланади. Арпа донини таркибида 7-15% оқсил, 2% ёғ, 2,5-2,8% кул бўлади. Арпа бўғдой билан бир вақтда экила бошланган. Ўзбекистон худудида қадимдан экиб келинади. Ер юзида 16 млн. гектар ерга экилади. Ўзбекистонда арпа суғориладиган шароитда ва лалми ерларда экилади. Суғориладиган шароитда ундан гектарига 4-5 т, лалми ерларда 1,0-1,5 т. дон ҳосили олинади.
Арпа қўнғирбошлилар-Poaceae оиласи,  Hordeum авлодига киради. Бу авлоднинг 28 та тури бор, булардан битта тури- Hordeum sativum экилади. Бу турнинг кузги ва баҳорги формалари бўлади. Hordeum sativum  тури 3 та кенжа турга бўлади :
кўп қаторли арпа-H. sativum vulgare
икки қаторли арпа-H. sativum distichum
оралиқ арпа-H. sativum intermedium
 Ўзбекистонда кузги навлари кўпроқ экилади. Кузги арпа фақат кўп қаторли бўлади. Ўзбекистонда арпанинг қуйидаги навлари экилади : Унумли арпа, Деа, Заргар, Ойқор, Болғали, Мавлоно, Афросиёб, Гулноз, Темур, Зафар, Лалмикор, Қарши.Деҳқончиликда кўп қаторли ва икки қаторли арпа экилади. Мамлакатимизнинг суғориладиган ва лаълмикор ерларида экилади. Суғориладиган ерларда унинг ҳосилдорлиги 40-50 ц|га, лаълми ерларда эса 10-15 ц|га ни ташкил этади.
Биологик хусусиятлари. Арпа ўзидан чангланадиган экин, ўсув даври 60-110 кун давом этади.  Уруғлари 1-20 ҳароратда уна бошлайди. Ҳарорат 5-70С бўлганда уруғи тез майсаланади, майсаси 3-40С совуққа чидайди. Арпа буғдой ва сулига нисбатан намликни камроқ талаб қилади, аммо қурғоқчиликга ҳам чидамли, тупроқ муҳити рН-6,5-7,5 бўлганда яхши ривожланади.  Баҳорда кунлар узайиши билан тез ўса бошлайди. Унинг ўсув даври кузги буғдойникидан 1,5-2 ҳафта қисқа.  
  Арпа буғдойдан, дон-дуккакли, ем-хашак экинлардан бўшаган ерларга экилади. Ўғитлаш меъёри: лалми ерларда-8-10 т. гўнг, 40 кг фосфор ва 60 кг калий. Сувли ерларда-20 т. гўнг, 90-100 кг дан азот ва фосфор ҳамда 80-100 кг калий солинади. Тупроқ унумдорлигига талабчан бўлиб, нордон, ботқоқ, қумли ва шўр тупроқларда яхши ўсмайди. Тупроқ реакцияси нейтрал ёки кам ишқорий бўлиши керак (рН-6,8-8). Агротехникаси кузги буғдой агротехникаси билан бир хил.. Ўзбекистонда кам экилади, лалми ерлардаги экин майдони 8-10% ни, суғориладиган ерларда 12-15% ни ташкил қилади.

Сули

Сулининг халқ хўжалигидаги аҳамияти.  Сули ер шарида энг қадимдан экиб келинадиган экинлардан ҳисобланади. Сули дони озиқ-овқат, ем-хашак, хом-ашё сифатида ишлатилади. Сулининг донида 12-13% оқсил, 40-45% крахмал, 4,0-4,5% ёғ бўлади. Сули ёрмаси таркибидаги оқсил одам ва ҳайвонлар организми учун зарур бўлган қимматли аминокислоталар (аргинин, гистидин, лизин ва триптофан) га бой бўлади. Сули донида витамин В1 (тиамин) ва темир бирикмалари, Са ва Р кўп бўлади. Дуккакли экинлар билан бирга пичан тайёрлашда, кўкат озиқ учун, силос бостиришда кўп ишлатилади. Деҳқончиликда сули 14,42 млн га ерга экилади.  Асосий экин майдонлари /арбий Европа, АҚШ ва Канада давлатларида жойлашган. Дунё бўйича сулининг дон ҳосилдорлиги 19 ц|га ни ташкил этади. Ўзбекистонда бу оралиқ экин сифатида экилади. 
Ҳосилдорлиги: сулидан гектарига 1,5-4,5 т. дон ва 15-25 т. кўкат олинади.
Сули турлари жуда кўп бўлиб, шулардан 11 таси амалий аҳамиятга эга. Бизда экиладиган сули навлари 1 та Avena sativa турига киради. Византия сулиси (A. vyzantina CKoch.) ва қум сулиси (A. strigosa Schreb) ҳам анчагина майдонга экилади. Булардан ташқари ёввойи сули ҳам бўлиб, у ғалла ва бошқа экинлар орасида ўсади. Шулардан бири қоракўза ёки қорасули (A. fatna L) бўлиб, шимолий районларда тарқалгани учун шимол сулиси деб аталади. Ёввойи сулининг иккинчи тури (A. Ludoviciana Dur) бўлиб, у жанубий  районларда тарқалганлиги учун жануб сулиси дейилади. 
Сули пўстли ва пўстсиз донли формаларга бўлинади. Дони пўстли сули катта-катта майдонларга, пўстсиз сули кам ҳосил бўлганлиги учун кичик майдонларга экилади.
Сули рўвагининг тузилишига кўра осилиб ўсадиган, яъни бир тароқли турларга бўлинади. Сули рўвагининг шакли, гул қобиғининг ранги ва қилтиқли-қилтиқсизлигига қараб тур хилларига бўлинади. Илдизи 120 см чуққурликкача боради ва ён томонга қараб 80 см гача таралиб ўсади.
Мамлакатимизда экиладиган сули навлари 3 та: mutica, Aristata ва krausel тур хилига киради.   Шулардан оқ донли сули кўп тарқалган. Республикамизда сули суғориладиган ерларда дон ва кўк массаси учун экилади. 
Ўзбекистонда сулининг Дўстлик-85, Тошкент-1, Успех, Узбекский широколистний навлари суғориладиган ерлрда, Византина-11 нави эса лалмикор ерларда  экилмоқда. Республикамизда асосан Навои, Бухоро, Қашқадарё, Самарқанд ва Тошкент вилоятларида экилади.
 Биологик хусусиятлари. Уруғи 20С да уна бошлайди. 6-120С масалари чиқиши учун отимал температура ҳисобланади. Баҳорги 8-90С гача бўладиган паст температурага майсалари яхши чидайди. Юқори температура ва ёзги қуруқ ҳаво сулига ёмон таъсир этади.
Сули бўғдой ва арпага қараганда тупроққа талабчан эмас. Сули шўртоб тупроқли ерлардан ташқари, ҳамма ерда ўсади ва тупроқнинг кислоталигига (рН-5,5-6) яхши чидайди. У ерни ўғитлашга таъсирчан.  
Сулини кузги экинлар, қатор оралари ишланадиган ва дуккакли экинлардан кейин, кўп йиллик ўтлар ўрнига ва кўп йиллик ўтлардан бўшаган ерларга иккинчи йили экиш яхши самара беради. Экиш муддати ва усули бўғдой билан бир хил, экиш меъёри 1 га ерга 2,5-3,5 млн. дона уруғ экилади. Экиш чуқурлиги 3-4 см. Сули оралиқ экин сифатида ҳам экилади. Шунинг учун кўкати эрта баҳорда ўрилади, сўнгра режадаги асосий экин экилади. Дон олиш учун экилган бўлса дони тўла етилганда комбайинлар ёрдамида йиғиб-териб олинади. 
Сули органик ва минерал ўғитларга талабчан. Фосфорли ва  Калили ўғитларни кузги шудгорлаш олдидан, азотли ўғитларни эса экин экиш олдидан ўтказиладиган культивация вақтида солиш тавсия этилади. Уруғни экиш билан бир вақтда гектарига 0,5 ц дан донадор суперфосфат солиш яхши самара беради.

Тариқ

Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Тариқ қадимдан экиб келинадиган экинлар қаторига киради. Дунё бўйича 36,2 млн|га ерга экилади ва ўртача ҳосилдорлиги 7,5 ц|га ни ташкил этади. Унинг дони ёрма бўладиган энг муҳим экинлардан бири ҳисобланади. Таъми ва озиқ-овқатлик қиймати жиҳатидан тариқ ёрмаси бошқа ёрмалар ичида биринчи ўринда туради. Тариқ ёрмаси таркибида оқсил ва ёғни кўп бўлиши, осон пишиши ва енгил ҳазм бўлиши билан фарқ қилади. Тариқни ёрма олиш учун қайта ишлашдан чиқадиган дон ва чиқинди чорва моллари ва паррандалар учун тўйимли озиқ ҳисобланади. Тариқ сомони (0,51 озиқ бирлигига тенг) ва тўпони ҳам (0,42 озиқ бирлигига тенг) юқори озиқлик қийматига эга. 
Тариқ қурғоқчиликка ва иссиққа энг чидамли экин бўлганлиги туфайли қурғоқчил районларда экиш учун жуда қўл келади. 
Ботаник хусусиятлари. Тариқ қўнғирбошлилар (Роасеае) оиласига мансуб ўсимлик ҳисобланади ва иккита авлодга бўлинади. Оддий тариқ (Panicum miliacum)  ва бошсимон (Setaria italica) тариқ. Илдизи попук илдиз бўлиб 1-1,5м чуқурликка кириб боради ва 1м энига қараб тарқалиб ўсади. Пояси  ичи ковак сомон поядан иборат  бўлиб бешта бўғим оралиқларига эга. Уларни узунлиги 15-40 мм гача бўлади. Пояси тукли, яхши тупланади ва шохланади. Тариқнинг пояси тик ўсади, бўйи 75-100 см бўлиб у тўпланиш бўғимидан ва ер усти пояси бўғимларидан новда чиқаради. Ҳар бир туп ўсимлигида 5 тагача, озиқланиш майдони катта бўлганда 20 тагача поя шаклланади. Барги оддий, тукли, барг узунлиги 18-65 см. Тариқнинг тўпгули рўвак, кўк итқўноқники бошоқсимон рўвак бўлади. Итқўноқ туркуми Хитой тариғи деб ҳам аталади. Тўпгули узунлиги 15-25 см келадиган сершоҳ (10-40 та ва ундан ҳам кўп) рўвакдан иборат. Ҳар қайси шоҳчасининг учида биттадан бошоқча жойлашади. Учта бошоқча қобиғи бор: иккитаси гулни икки томондан ўраб туради, учинчиси биринчиларидан деярли 2 марта қисқа бўлади. Тариқ кеч тупланади ва тупланиш фазаси 1 чи гуруҳ дон экинлариникига қараганда узоққа чўзилади, шунинг учун дастлабки ривожланиш даврида у жуда секин ўсади. Ўсимликлари рўвак чиқарганда 2-4 кундан кейин гуллайди. Олдин рўвагининг устки қисми, кейин ўрта ҳамда пастки қисми гуллайди. Гуллаши 7-15 кун давом этади. Тариқ донининг тўлишиш даври 1 чи группа ғалла экинлариникига қараганда қисқа бўлади. Ўсимликларнинг пояси ва барглари то ҳосил ўрим-йиғимигача кўклигича сақланади. Тариқ похолининг юқори озиқлик қиймати ана шунга боғлиқ.Тариқ ўзидан чангланадиган ўсимлик. 20% четдан чангланади. Тариқ дони майда, юмалоқ ёки овал шаклда. 1000 донасининг вазни 5-8 г келади. Қанча оғир бўлса, пўстлилиги шунчалик паст бўлади ёки аксинча. Республикамизнинг  суғориладиган ва лаълми ерларида ҳозирда “Саратов-853” нави экилмоқда.
Тариқ рўвагининг шаклига кўра 5 та кенжа турга бўлинади:
1) 	ёйиқ рўвакли 2)сочоқ рўвакли 3)тиғиз рўвакли 
2) 	овал ёки ярим йиғиқ 5) йиғиқ рўвакли тариқ.
Биологик хусусиятлари.  Тариқ уруғи 8-100С да уна бошлайди,-2,-30С да майсалари қаттиқ зарарланади. Тариқ кейинги фазаларда ҳам иссиқни кўп талаб қилади. Бошқа дон экинларига қараганда намга унчалик талабчан эмас, шунга кўра уруғи униб чиқиши учун ўз вазнига нисбатан 25% талаб этади. Транспирация коэффиценти 200-250 га тенг. Н.И. Вавилов тариқни қурғоқчиликка энг чидамли ўсимликлар қаторига киритган. Қурғоқчиликка чидамлилигига сабаб шуки, қурғоқчил шароитга тушиб қолганда вақтинча ўсишдан тўхтайди, барглари ўралиб олади ва намни кам буғлатиш учун ер усти қисми ерга ёйилиб олади.
Тариқ ёруғсевар ўсимлик. Тариқни унумдор ерларга  экиш керак. Қора ва каштан тупроқли ерлар тариқ учун энг яхши ер ҳисобланади. Кислотали ерларда ёмон, нейтрал ва кучсиз ишқорий ерларда яхши ўсади. Вегетация даври ўрта ҳисобда 80 кунга етади. Тариқнинг унувчанлиги бошқа ғалла экинлариникига қараганда паст бўлиб, ўрта ҳисобда 52% ни ташкил этади.
Тариқ 30 ц дон ҳосили ва 60 ц похолида ўрта ҳисобда 90 кг азот, 42 кг фосфор, 106 кг калий ва 31 кг кальций бўлади. Азот ўзлаштириши бўйича у баҳорги бўғдойга яқин туради ва қолган 1 гуруҳ ғалла экинларидан устунлик қилади. Айниқса у тупроқдан калий, кальций ва фосфорни яхши ўзлаштиради. Бу масалада тариқ фақат маккажўхоридан кейинда туради. Тариқ озиқ моддаларни ҳатто ҳосил етилгунча ҳам бир хилда ўзлаштирмайди. У майсалаш-тупланиш фазасида жами озиқ моддаларни 7% ўзлаштиради, тупланиш-гуллаш фазасида тупроқдан умумий озиқ моддаларнинг 65% ни, гуллаш-ҳосили етилиши даврида 28-30% ни ўзлаштиради.
Ерни ишлаш. Майдонларни бегона ўтлардан тозалаш, ерда нам тўплаш ва уни сақлаш тадбирларини амалга ошириш керак. Майдонларни юза юмшатиш ва кузда эрта шудгорлаш тариқ етиштириш агротехникасида муҳим роль ўйнайди. Тариқ ерни чуқур (28-30 см гача) шудгорлашга таъсирчан бўлади. Қурғқчил районларда қор тўсиш ва эриган қор сувларини сақлаб қолиш тариқ ҳосилини анча оширади. Тариқ баҳорги экинлар экила бошлангандан кейин 3 ҳафта кейин экилади. Бу даврга келиб тупроқ анча зичлашган ва бегона ўт босган бўлади, шунинг учун экиш олдидан ерни ишлашга алоҳида аҳамият берилади.Эрта баҳорда бороналанади ва 2 марта культивация қилинади. 1 чи марта бегона ўтлар униб чиққанда 8-10 см чуқурликда, 2 чи марта экиш олдидан 4-5 см  чуқурликда культивация қилинади. Тариқ уруғи юза ва текис экилиши учун экиш олдидан ерга каток бостирилади.
Экиш муддатлари. Тариқ майсалари, бир текис чиқмайди, униб гуллаши анча чўзилади, уруғининг унувчанлиги паст (52%) бўлади. Тариқ оптимал муддатда, яъни тупроқнинг уруғ экиладиган қатламида нам етарли ва температура 12-150 га етганда экилади. Лаълми ерларда тариқ апрел-май ойларида экилади. Суғориладиган ерларда эса апрел ойининг охирида, анғизга такрорий экин сифатида экилганда июн ва июлнинг бошларида экилади.
Экиш усуллари. Тариқ биологик хусуиятларига кўра, қатор оралари ишлаланадиган экин (сертуп бўлади, илдизи асосан атрофга таралиб ўсади). Шунга кўра, тариқ кенг қаторлаб экилганда ривожланиши учун қулай шароит вужудга келади. Лекин у оддий қаторлаб ва тор қаторлаб экилганда ҳам яхши етишади. Тариқни суғориладиган ерларда  60х15, 51х15, 45х15, схемада қўш қаторлаб ва қатор ораларини 45 см дан қилиб якка қаторлаб экиш кенг тарқалган. Лаълми ерларда эса оддий усулда ёппасига қаторлаб экилади.
Экиш нормаси. Гектаргига 8-30 кг орасига ўзгариб туради. Уруғ экиш чуқурлиги 3-8 см гача боради. Енгил ва нам кам тупроқли ерларда тариқ 8-10 см чуқурликда экилади.     
 
Маккажўхори

Халқ хўжалигидаги аҳамияти.  Маккажўхори ҳар хил мақсадларда ишлатиладиган серҳосил экин бўлиб, озиқ-овқат, ем-хашак, техник ва агротехник аҳамиятга эга.
Озиқ-овқат сифатида унинг дони ишлатилади. Унинг дони жуда тўйимли ҳисобланиб, таркибида ўртача оқсил- 10,6%, ёғ-4-8%, кул-1,5%, клетчатка-10,6%, сув-14-15%  ҳамда витаминлар бор. Ҳамма қишлоқ хўжалик экинлари учун юқори концентрланган озуқа ҳисобланади, 1 кг донида 78 г протеин бўлади. Маккажўхори силосбоп экин сифатида биринчи ўринда туради. Маккажўхорининг сут-мум пишиш вақтида донидан консерва ва бодроқ тайёрланади.
Охирги йилларда маккажўхори дуккакли дон экинлари (соя, люпин, мош, нўхат) билан аралаш экилмоқда. Ундан мақсад озуқа қийматини оширишдир. Маккажўхори дони мойга, крахмалга бой. Маккажўхори дони таркибида ёғ моддаси кўп бўлганлиги учун унинг уни тез ачийди. Дон муртаги махсус машиналарда ажратиб олиниб, қолган қисмидан ун тайёрланади, чунки маккажўхорининг муртаги таркибида 25-40 % гача мой бўлиб ундан мой олинади. Дони таркибида клейковина кам миқдорда бўлгани учун ундан нон ёпилмайди, лекин нон тайёрлашда бўғдой ва жавдар унига қўшиб нон ва кондитер маҳсулотлари тайёрлашда ишлатилади. 
Маккажўхорининг техник аҳамияти шундан иборатки, унинг донидан ёрма, пиво, крахмал, спирт, глюкоза, сирка кислотаси ва бошқа ҳар хил маҳсулот олинади. Сўтасидан  қоғоз, картон, каучук, ёғоч спирти, клей, сунъий пробкалар, пластмасса ва бошқа буюмлар тайёрланади.
Маккажўхори қатор оралари ишланадиган экин, бошқа экинлар учун яхши ўтмишдош хисобланади ва  ерларни бегона ўтлардан тозалайди. У банд шудгорда экиладиган экин бўлиб муҳим аҳамиятга эга. У донли экинларга нисбатан ҳашоратлар билан кам зарарланади, теримда дони тўкилиб кетмайди, дўлдан кам зарар кўради. Маккажўхорини тезпишар навларини экиш икки марта ҳосил олиш имконини беради ва уни бошқа экинлар билан бирга қўшиб экиш мумкин.  
Маккажўхори жуда қадимий ўсимлик, у Марказий Америкадан келиб чиққан. Марказий Американинг маҳаллий халқи бизни эрамиздан 2300-2400 йил олдин экиб келган. Америка очилгандан сўнг маккажўхори катта экин майдонларга экилганлиги маълум. Америкадан маккажўхори ХУ асрда Овропага келтирилган, шу пайтда португалияликлар томонидан маккажўхори Ҳиндистон, Ҳинди-Хитой, Хитой мамлакатларига келтирилган. Россияга маккажўхори ХУ11 асрда маълум бўлган. ХУ111 асрнинг охири Х1Х бошларида у /арбий Хитойдан Ўрта Осиёга келтирилган. Ер юзида маккажўхори экинини 110 минг гектар ерга экилади. Дунё бўйича маккажўхори экин майдонининг 25% и АҚШ да жойлашган. Ўзбекистонда маккажўхори дон учун 108,5 минг гектар ерга экилган.
     Ўзбекистоннинг суғориладиган ерларида унинг ҳар гектаридан 40-50 ц. дон ва 500-700 ц. силосбоп кўк поя олиш мумкин. Лекин илғор фермер хўжаликларида маккажўхоридан жуда юқори ҳосил олинмоқда.
Ботаник хусусиятлари. Маккажўхори қўнғирбошлар (Poaceae) оиласига (Zea mays) авлоди ва турига киради. Илдиз мажмуаси сочиқ илдиз, кучли ривожланган тупроқда 1,5 -3м чуқурликкача кириб боради. Ер устки бўғимларидан таянч ёки ҳавои илдизлар ҳосил қилади. Бу илдизлар пояни тик ушлаб туриш учун хизмат қилади. Пояси тик ўсувчи, цилиндрсимон, силлиқ, йўғонлашган бўғимлардан иборат, 8-25 ва ундан кўп бўғим оралиқларига эга бўлар экан. Поянинг ичи пўкак билан тўлган, унинг баландлиги 0,5-4 м гача боради. Барглари йирик, лентасимон шаклда, барг қини ҳам узун у пояни ўраб туради. Поянин ҳар бир бўғимида биттадан барг ҳосил бўлади. Барг сонига қараб маккажўхори навининг эртапишар навини аниқлаш мумкин. Эртапишар навларида 8-12 тагача, ўртапишарларида 12-18 тагача ва кечпишар навларида эса 18 тадан кўп барг бўлади.  Маккажўхори бир уйли, айрим жинсли ўсимлик. Ҳар бир ўсимликда 2 та тўпгул: чангчи-султон ва урғочи-сўта ҳосил бўлади. Шамол орқали чангланади. Бир ўсимликда султон билан сўта бир вақтда гулламайди (султон 4-8 кун олдин гуллайди, натижада ўсимлик четдан чангланади).Оналик тўпгули супургидан 4-5 кун кейин гуллайди. Қурғоқчиликда бу муддат узайиб, натижада сўта тўла чангланмай, баъзи ҳолларда умуман дон ҳосил бўлмайди. Пояда сўталар сони  1-3 тагача бўлиб, барглар қўлтиғида жойлашади. Сўтада урғочи гулли бошоқчалар жуфт-жуфт бўлиб, қатор жойлашган ўзакдан ташкил топган. Ҳар бир сўтада 500 та дан 1000 тагача дон ҳосил бўлади. У ташқи қаватдан бир неча қават барглар билан ўралган. Маккажўхори дони пўст, эндосперм ва муртакдан иборат.
Маккажўхори донининг шакли, химиявий таркиби ва ички тузилишига кўра 8 та: тишсимон, ялтироқ (шишасимон), серкрахмал, ширин, серкрахмал-шириш, чатнайдиган, мумсимон ва пўстли кенжа турларга бўлинади.    
Ўзбекистонда маккажўхорининг Ўзбекистон-361, АМВ, Ўзбекистон-601, Перекоп-ТВ, Ўзбекистон-100 ва хорижий навлардан Авизо, Бриллиант, Илка, Тема, Фигаро ва бошқа навлари экилмоқда.
Маккажўхори иссиқсевар ўсимлик. Уруғи 8-100С да униб чиқади. 20-270С  ўсимликларнинг ўсиши учун энг қулай температура ҳисобланади. Униб чиққан майсалари 2-30С совуққа чидайди. Маккажўхори 1 ц қуруқ модда ҳосил қилиши учун 174 ц дан 406 ц гача, сули ва арпага қараганда, камроқ сув сарфлайди. Дастлабки ривожланиш фазаларида 1 суткада гектарига ўртача 30-40 м3, сўта чиқаргандан сут пишиқлигигача 80-100 м3 сув сарфлайди. Сўта чиқаришидан 10 кун олдин ва чиқариб бўлгандан 20 кун кейин, тупроқда нам етишмаса, ҳосилдорлик кескин пасайиб кетади. 
Маккажўхори серунум, озиқ моддаларга бой бўлган тупроқларда яхши ўсади. Ҳар гектарда 1 ц дон ҳосили тўплаш учун тупроқдан 2,4-3 кг азот, 1-1,2 кг фосфор ва 2,5-3 кг калий ўзлаштиради. Гектаридан 50-60 ц дон ёки 500-600 ц кўк масса ҳосили олинганда маккажўхори тупроқдан 150-180 кг азот, 60-70 кг фосфор ва 160-190 кг калий ўзлаштиради. Бу озиқ моддаларнинг ярмидан кўпроғини вегетация даврининг 2 чи ярмида ўзлаштиради. Минерал ўғитлар йиллик нормаси азот 150-180, фосфор 60-90, калий 40-75 кг  гектарига берилади.
Азот маккажўхори ўсишининг дастлабки босқичларида айниқса катта аҳамиятга эга. Азот етишмаса ўсимликлар ўсиш ва ривожланишдан тўхтайди.
Фосфор ўсимликларнинг дастлабки ўсишида, яъни бўлажак тўпгуллар шакллана бошлаганда (4-6 барг чиқариш фазасида) жуда зарур. Бу вақтда фосфор етишмаслиги сўталарнинг яхши ривожланмай, дон қаторларининг нотўғри шаклланишига сабаб бўлади. Маккажўхори дони шаклланаётганда фосфорни айниқса кўп ўзлаштиради.
Калий етишмаганда углеводларнинг ҳаракатланиши секинлашади, баргларнинг синтезлаш фаолияти сусаяди, илдиз тизими заифлашади, натижада маккажўхори туплари ётиб қола бошлайди. Ўсимликлар ҳосил туга бошлагандан сут пишиш давригача калийни яхши ўзлаштиради Маккажўхорини ўғитлаш тизими кузда ёки баҳорда экишгача, экиш вақтида асосий ўғитлашни ва вегетация даврида озиқланишни ўз ичига олади. Асосий ўғит сифатида кузда ёки баҳорда органик ўғитлар солинади. Тупроқнинг унумдорлигига қараб гектарига 20-40 т. ва ундан кўп гўнг ва компост солиш тавсия этилади.
Дала алмашлаб экишда маккажўхори кузги дон экинлари, дуккакли дон экинлари, картошка, қанд лавлаги, полиз экинлари ва қатор оралари ишланадиган бошқа экинлардан кейин силослаш учун эса шудгорга экилади.
Маккажўхорининг илдиз тизими жуда кучли ривожланганлиги учун тупроқни чуқур ҳайдашни талаб қилади. Шунинг учун ер кузда 28-30 см чуқурликда шудгор қилинади. Ер қотиб қолган бўлса, ҳайдашдан бир неча кун илгари суғорилади. Баҳорда ер етилиши билан бороналанади ва 10-12 см чуқурликда культивация қилинади.
Уруғни экишга тайёрлаш. Маккажўхори уруғи давлат стандартига тўла мос бўлиши, тозалиги 97-99%, намлиги 14% ва унувчанлиги камида 88-96% бўлиши керак. Уруғларни замбуруғ касалидалидан сақлаш учун 100 кг уруғни 100-150 г гранозан ёки меркуран эритмаси билан дориланади.
Уруғни экиш Маккажўхор уруғи тупроқ температураси  10-120С бўлганда экилади. Ўзбекистонда об-ҳаво шароитига қараб, маккажўхори экишни 10 апрелгача тугаллаш лозим.
Маккажўхори асосан 60х60 ва 70х70 см ли схемада квадрат уялаб экилади. Бунда чигит экадиган сеялкалардан фойдаланилади.
 Ўсув даврида маккажўхори 3 марта культивация қилинади. Ўсимликда ўртача 3-4 та барг ҳосил бўлганда биринчи культивация ўтказилади. Маккажўхори навига, тупроқ шароитига қараб 3 мартадан 6 мартагача суғорилади. Суғориш ўсимликнинг ривожланиш фазаси тупроқ намлиги ҳисобга олиб белгиланади. Биринчи суғориш 9-10 барглар ҳосил бўлганда  яъни ўсимлик тўпгул чиқармасдан олдин 2 марта суғорилади, учинчи суғориш рўваклашда ва гуллашда, тўртинчиси доннинг қотишида берилади. Суғориш нормаси 600-800 м3 сизот сувлари яқин жойларда суғориш сони ва нормаси қисман камайтирилади. .
Маккажўхори экинидаги бегона ўтларга қарши гербицидлардан  огекон, атразин, трефлан ишлатилади.
Маккажўхори силос учун экилганда дони сут-мум пишиш даврида ўрилади. Дон учун экилган маккажўхори дон тўла пишганда, сўта қобиқлари қуриганда йиғиштириб олинади. Бунда махсус комбайнлар Херсонец-200, Херсонец-7 ишлатилади. Бу комбайнлар маккажўхорини ўриш поясини майдалаш, сўталарни поядан ажратиб олиш ва уларни қобиғини арчиш каби ишларни бир йўла бажаради. Сўталар эса хўжаликда оддий  янчиғичда ёки комбайнда янчилади.

Оқ жўхори

Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Оқ жўхори муҳим дон экини бўлиб, турли мақсадларда ишлатилади. Унинг дони чорва моллари учун тўйимли озиқа, крахмал ва спирт ишлаб чиқариш саноатлари учун қимматли хом  ашё хисобланади. Донидан ун тайёрланади. Ем сифатида дони, кўкати силос тайёрлаш учун ишлатилади. Жўхорининг кўк массаси молларга берилади ёки силос бостирилади. Жўхоридан кўкат озиқ сифатида ва молларни ўтлатишда яйлов ўти сифатида фойдаланилади.
Жўхорининг 100 кг дони 119, кўк массаси 23,5, силоси 22,0 ва пичани 49,2 озиқ бирлигига тенг. Дони таркибида 15% протеин бўлиб, лизинга бой. Ширин жўхори навлари поясида 10-15% шакар бўлиб, улар сироп тайёрлаш учун ишлатилади. Жўхори рўвагидан супурги тайёрланади. Жўхорини қор тўсувчи ҳамда гармселдан химояловчи иҳота экини сифатида экиш мумкин.
Жўхори экваториал Африкадан келиб чиққан. Мисрда, Шарқий ва Жанубий Осиёда, Манчжурияда, Хитойда, Ҳиндистон қадимдан бери экилиб келинади. Ўзбекистонда жўхори сув билан кам таъминланган ва қисман лалми ерларда, Қорақалпоғистон, Хоразм, Бухоро, Самарқанд ва бошқа вилоятларда экилади. 
Жўхорининг дон ҳосили гектарига 25-50 ц гача, силосланадиган кўк масса ҳосили 200-300 ц га етади. Суғориладиган ерларда гектаридан 800-1000 ц гача кўк масса ҳосили олиш мумкин.
Ботаник хусусиятлари. Жўхори Sorgum Moench- авлодига мансуб ўсимлик. Бу авлодга донли, қандли ва ўтсимон турлари киради. Ўзбекистонда жўхорининг 4 та маданий тури : 
1.Sorgum vulgare Pers-ем-хашак, техникавий ва озиқ-овқат мақсадларида экилади.
2.Sorgum cernum Host-Қўқон жўхори. озиқ-овқат сифатида ишлатилади.
3. Sorgum jacushev-Япон жўхориси-ем-хашак сифатида ишлатилади.
4. Sorgum sudanense-судан ўти  тарқалган.
Илдиз тизими попук илдиз, тупроққа 2-3 м чуқур кириб ва атрофга 60-90 см гача тарқалиб ўсади. Поясининг пастки бўғимларидан чиқадиган таянч илдизлари бўлади. Поясининг бўйи 2-2,5 м, тропик мамлакатларда 6-7 м гага етади Поясида 8-25 тагача бўғим бўлади. Ичи юмалоқ паренхима билан тўлган, кўпинча сершоҳ бўлади. Поясининг учи тўпгул билан тугалланади. Барглари йирик, энли, ланцетсимон, ғубор билан қопланган. Ҳар бир ўсимликда 10-25 та ва ундан кўп барг  бўлади. Тўпгули рўвак, марказий ўқи тўғри ёки эгилган бўлиб, узунлиги 15-16 см гача боради. Марказий ўқдан ён шохлар, улардан бир қанча ингичка шохчалар чиқади. Бошоқчалари шохчаларда 2 та ёки 3 та дан жойлашади, унинг 1 таси бандсиз, гули икки жинсли, қолганлари калта бандли бўлиб, гуллари фақат оталикдан иборат. Гуллагандан кейин гули тўкилади, баъзан сақланиб қолади. Бошоқча қобиқлари қалин, бақувват, кенг, кўпинча ялтироқ тукли бўлиб донни ўраб туради.  Оқжўхори дони юмалоқ, овал, гоҳо тухумсимон, икки ёни бир мунча сиқиқ, пўстли ёки пўстсиз бўлади. Донининг асл ранги ҳар хил . 1000 та донининг оғирлиги 20-30 г баъзан 20 гр дан кам  келади.
Жўхори рўвагининг шаклига кўра 3 та турга бўлинади :осилиб ўсувчи рўваги  
1) узун шоҳли, сийрак бўлади-(effusum Korn):
2) тиғиз, рўваги тиғиз-(contractum Korn)
3)ғуж-(compactum)   
Асосан ғуж рўвакли жўхори кўп экилади.
Жўхори навлари 3 гурухга бўлинади: дон жўхори, ширин жўхори ва супурги жўхори. 
Ўзбекистонда туманлаштирилган навларига Санзар, Узбекиский-18, Қандли жўхори, Ўзбекистон паканаси, Ташкентское белозёрное, Ўзбекистон-5, Ширин-91  навлари киради. 
Биологик хусусиятлари. Энг қурғоқчил ўсимлик ҳисобланади. Транспирация коэффиценти 200 атрофида. Иссиқсевар ўсимлик, уруғи 10-120С да униб чиқади. Ҳарорат 16-180 бўлганда тез униб чиқади.  Совуқда нобуд бўлиши мумкин. Гуллаш учун максимал температура 14-150С, етилиши учун 10-120С ҳисобланади.
 Жўхори тупроқга унча талабчан эмас. Шўр ерларда ҳам ўсади. Навларининг тезпишарлигига қараб вегетация даври 90-145 кун давом этади. Ўрта пишар навлари 10-15 кундан кейин майсалайди. Майсалангандан 40-45 кундан кейин най ўрайди, 55-65 кундан кейин рўвак чиқаради. 5-6 кундан кейин гуллайди.
Жўхори, кузги  дон экинлари, дуккакли дон экинлари, маккажўхори ва бошқа экинлардан бўшаган ерларга экилади. Жўхорининг ўзи баҳорги дон экинлари, эртаги навлари эса кузги дон экинлари учун энг яхши ўтмишдош экин ҳисобланади. Ерларни асосий ишлаш анғизни юмшатиш ва кузда чуқур (25-30 см) шудгорлашдан иборат.Эрта баҳорда бороналанган ерлар 5-6 см чуқурликда 2 марта ёппасига культивация қилинади.
Ўғитлаш. Жўхори органик ва минерал ўғитларга таъсирчан.  Кузги шудгорлаш олдидан гектарига 15-20 т. гўнг, 120-150 кг азот, 100-120 кг фосфор, 50-60 кг калий солинади. 
Тупроқнинг 3-5 см ли юза қатлами 12-150 С гача қизиганда қатор ораларини 60-70 см дан ва қатордаги уялар орасини 15-20 см дан қилиб пунктирлаб экилади. Шунингдек, 65х65, 70х70 см ва 90х90 см схемада квадрат-уялаб экиш усули ҳам синаб кўрилмоқда. Бунда ҳар қайси уяга 4-6 тадан уруғ ташланади ва ҳар гектар майдонда 60-80 минг туп кўчат бўлиши таъминланади. Жўхори кўкати ва пичан қилиш учун экиладиган бўлса, қаторлаб ва 45х15 см схемада қўш қаторлаб экиш маъқул.
 Пунктирлаб экишда гектарига 10-14 кг, квадрат-уялаб экишда 6-10 кг ва қўш қаторлаб экишда 20-25 кг уруғ сарфланади. Уруғ 3-5 см, енгил тупроқли ерларда 7 см гача чуқурликда экилади. Дон учун-8-10 кг, кўкат учун-15-20 кг уруғ сарфланади.
Уруғ экилгандан кейин ерга йўл-йўл ёки ҳалқали катак бостирилади. Қатқалоқ босса ёки бегона ўтлар ўсиб кетса, экин майсалагунча ёки майсалангандан кейин ўсимлик қаторларига кўндалангига бороналанади.
Бегона ўтларга қарши курашиш учун тупланиш фазасида жўхорига гербицидлар пуркалади. Биринчи культивациядан кейин жўхори минерал ўғитлар (N20P30) билан озиқлантирилади. Бунда гўнг, паррандалар аҳлати, кулдан фойдаланиш мумкин.
 Дон жўхорининг дони тўкилмайди, у дони тўлиқ етилганда комбайнда ўрилади. Ширин жўхори дони мум пишиқлик даврида пастдан ўрилади. Супурги жўхори, одатда дони тўлиқ етилиши бошларида қўлда ўрилади, рўвагининг банди яшил бўлиши керак. Пояси кейин ўроқ машинада ўрилади. Рўвакдаги дони махсус асбоб ёрдамида тароқлаб олинади.
Силос учун экилган жўхори мум пишиқлик даври бошларида, пастки барглари қуриб тўкилгунча ўриб йиғиб олинади. Кўкати ва пичан ҳосил қилиш учун пояси дағаллашгунча, яъни рўвак чиқаргунча, 10-12 см баландан ўрилади. Шундан кейин жўхори қайта кўклайди ва яхши кўкат ҳосили олинади.
 Жўхорини дуккакли дон экинлари (соя, бурчоқ) га қўшиб экканда, соф ҳолда экилгандагига қараганда 15-20% ортиқ ҳосил олинади. Дуккакли дон экинлар жўхори қатор ораларига ёки унга кўндаланг қилиб алоҳида қаторлар ҳосил қилиб экилади. Жўхорини бедага, маккажўхорига қўшиб экиш ҳам яхши натижа беради.

Шоли

Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Шоли 60 дан ортиқ мамлакатларда экилади, ер юзидаги аҳолини ярмидан кўпи гуруч исътемол қилади. Шоли энг асосий озиқ-овқат экин ҳисобланади. Гуруч одам организми учун юқори сифатли ва тез ҳазм бўлиши билан ажралиб туради. Унинг таркибида организм учун керак бўлган озиқ моддалар: оқсил, фосфорли бирикмалар ва витаминлар бор. Гуруч таркибида 7,7% оқсил бор. У бошқа ёрмаларга нисбатан тез ҳазм бўлади ва тўлиқ ўзлаштирилади. Шоли оқланганда 60-65% гуруч, 10-15% қипиқ ва кепаклар, 20-25% қилтиқ чиқади. Дони таркибида  75,2% карбон сувлари (асосан крахмал), 7,7% оқсил, 0,4% ёғ, 2,2% клечатка, 0,5% кул ва 14% сув бўлади. Донидан ун, крахмал, пиво, спирт тайёрланади. Крахмали тўқимачилик, парфюмерия ва медицинада ишлатилади. Уни нон ёпишга ярамайди. Ундан фитин, витамин В ва бошқа фармацевтика препаратлари тайёрланади. Гуруч оқланганда чиқадиган чиқиндилари ҳайвонлар учун тўйимли озуқа ҳисобланади.
Шоли похоли қоғоз, картон, арқон ва қанор қоп ишлаб чиқариш ва уй-рўзғор буюмлари тайёрлаш учун ишлатилади. Шоли ерни мелиорация ҳолатини яхшиловчи ўсимликдир. Шолипояларда узоқ вақт сув бостириб қўйиш туфайли шўр ерларни шўри ювилади. Натижада бундай ерларга ғўза ва бошқа экинлар экиш имкони туғилади.
Шоли қадимий экинлардан бири. Шолининг келиб чиқиш маркази Жанубий Осиё ҳисобланади.. Маданий шоли Жанубий Хитойда ўсадиган ёввоий шолидан тарқалган. Жанубий-Шарқий Осиёда экилганига 4-5 минг йил бўлган. Ўрта Осиёга Панжобдан келтирилган.
Шоли дунёнинг 108 мамлакатида экилади. Шоли майдонининг 90%и Осиёдаги тропик ва субтропик мамлакатларга тўғри келади.
Шоли Ўзбекистонда 137 минг. гектарга экилади. Шоли донли ўсимликлар орасида ҳосилдор экин ҳисобланади. Ер шарида шоли бўйича ўртача ҳосилдорлик 41,1 ц га тенг. Ўзбекистонда шоли ҳосилдорлиги охирги беш йилликда 30-35 центнерни ташкил этади. 
Ботаник хусусиятлари.  Маданий шоли-Oryza sativa-қўнғирбошлар оиласига мансуб бўлиб, бир йиллик ўсимлик ҳисобланади. Илдизлари попук илдиз бўлиб, тупроқнинг 60 см ли қатламига таралиб ўсади. Илдизларининг сони кўп бўлиб,  битта ўсимликда 300 тагача бўлади. Поясини бўйи 80-120 см, ичи бўшлиқдан иборат, жуда сертуп бўлади. Бир туп ўсимлик ўртача 3-5 тагача поя чиқаради. Барглари узун ланцетсимон формада, узунлиги 35 см гача ингичка, баргларининг юзаси ғадир-будур, чети аррасимон бўлади. Тўпгули кўп шоҳчали 20-30 см узунликдаги рўвакдан иборат. У поянинг охирги бўғим оралиғида ривожланади. Бўғимларидан 2-3 тадан биринчи тартиб, улардан эса иккинчи тартиб ён шохлар ўсиб чиқади. Ён шохларда қисқа бандли бошоқчалар ривожланади.  Шолининг гули икки жинсли уруғчиси иккита патли тумшуқча ва олтита чангчига эга. Чангчилар чангчи ипи ва чангдондан иборат. Гуллаганда чангчи ипи 1-2 см гача узаяди. Етилиши билан чангдонлар ёрилади ва чанглар сочилиб кетади. Чангдонлар ранги сариқ, қизил баъзан тўқ бинафша рангда бўлади. Ҳар бир чангдонда 1000 тагача чанг доначалари бўлади.. Меваси - дон, гулқобиқ билан қопланган, улар мева билан бирга ўсмайди. Донининг узунлиги 4-12 мм гача, эни эса 1,2-3,5 мм бўлади.
Шолини  маданий тури Oryza sativa 2 та кенжа турга бўлинади :
1. Ҳиндистон шолиси- дони узун ингичка донининг узунлиги 7 мм.
2. Хитой-япон шолиси-дони калта,эни кенг донининг узунлиги 4 мм.
Бизда Хитой-япон шолиси экилади.
Республикамизда туманлаштирилган шолининг барча навлари ўзининг пишиш муддати бўйича кечпишар (130-140 кун ва ундан кўп), ўртапишар (115-125 кун) ва эртапишар (100-110 кун) гуруҳларга бўлинади.
Ўзбекистонда шолини қуйидаги навлари : Авангард, Аланга,   Интенсивний,  Ўзбекистон-5, Лазурний, Нукус-2, Толмас, ЎзРОС-7-13 экилади.
Биологик хусусиятлари. Шоли жуда иссиқсевар бир йиллик ўсимлик. Уруғи 11-120С да униб, 14-150 С да майсалари пайдо бўлади. Ўсимликларни ўсиши учун 25-300С оптимал, 400С максимал температура ҳисобланади. Шолининг ўсишига айниқса гуллаш фазасида ҳароратнинг тез ўзгариши салбий таъсир қилади.-10С да шолини совуқ уради.
Шолининг биологик хусусиятларидан бири сув бостирилган шароитда ўсишга мослашганлигидир. Илдизлари ва пояларида аэренхима ҳужайралари бўлганлиги учун сувда эриган кислородни ўзлаштириш хусусиятига эга. Шоли етиштириладиган минтақаларда транспирация коэффиценти 500-800 атрофида, Ўзбекистон шароитида эса бу миқдор 450-500 ни ташкил этади.. Уруғини ўсиб чиқиши учун вазнига нисбатан 23-27% намлик бўлиши керак.
Най ўраш ва рўвак чиқариш фазаларида ҳароратнинг тез ўзгаришини нормаллаштириш учун сув кўпроқ берилади. Бу фазада сувнинг камайиши углеводнинг нафас олиш процесси учун сарфланишига ва фотосинтез мувозанатининг бузилишига сабаб бўлади. Дон ҳосил қилиш ва етилиш даврида ҳароратга бўлган таъсирчанлиги ва намликка бўлган талаби камаяди. Доннинг думбуллик даврида тупроқнинг тўла нам сиғими 60-70% бўлиши керак. Шоли ботқоқ, қумли-тошли тупроқлардан ташқари бошқа тупроқларда ўсаверади. Шоли учун дарё водийларидаги чўкинди тупроқли ерлар айниқса қулай ҳисобланади. Шоли ернинг шўрига анча чидамсиз. Шоли учун тупроқ эритмасининг муқобил муҳити рН-4,5-5,7 га тенг бўлиши керак. 
Шоли серҳосил бўлгани учун озиқ моддаларга талабчан ҳисобланади. Бир гектардан 50 центнер шоли ва 50 ц похол олинадиган бўлса ўсимлик тупроқдан 90 кг азот, 40 кг фосфор ва 160 кг калий олади. Гектарига шолига 180 кг азот, 120-150 кг фосфор,  90-120 кг калий солиш тавсия этилади.
Маҳаллий ўғитлардан шолига гўнг, компостлар ва кўкат ўғитлар қўлланилади. Гўнг ва компостларни кузда шудгорга 20-40 тга солиш  ҳосилдорликни оширади. 
Шоли такрорий экин сифатида экилади, кўпинча эски майдонларда алмаштирмасдан экилади, аммо бунда тупроқда шоли учун зарарли бўлган темир оксидлари ва бошқа моддалар кўпайиб, кислород алмашинуви пасаяди. Буларнинг ҳаммаси ерда бегона ўтлар кўпайиб кетишига, органик моддалар камайиб кетишига ва ҳосилнинг кескин камайиб кетишига сабаб бўлади. Шоли бошқа экинлар билан алмашлаб экилса ҳосилдорлиги ортади. Шолини ҳар 2-3 йилда ерни органик моддаларга бойитадиган ва бегона ўтларни ўстирмай қўядиган экинлар билан алмашлаб экиш керак. Беда, себарга, дуккакли дон экинлари, кузги бўғдой, арпа, чопиқ қилинадиган экинлардан маккажўхори, жўхори ва бошқалар шоли билан алмашлаб экиладиган энг яхши экинлардир. Дуккакли дон экинларидан ва кўп йиллик ўтлардан кейин шолини 2-3 йил сурункасига экиш мумкин.
Шоли экиш учун ерни ишлаш кузги шудгорлашдан бошланади. Ерни кузда ҳайдаш шоли ҳосилдорлигини оширишда катта аҳамиятга эга. Экишдан олдин ер текисланади, машинада шоли экиладиган майдонларда бир йўла ғалтаклаш ишлари билан қўшиб олиб бориш мумкин. Ерни ишлашда қатор машиналар: КФС-2,4, КФС-3,6, ОРН-1,6 маркали культиваторлар қўлланилади.
Уруғлик шоли экишдан олдин махсус машиналарда тозаланган ва давлат андозасига жавоб бериш керак. Шоли тупроқ ва сув ҳарорати 120С га етганда, яъни совуқ бўлиш хавфи ўтиб кетгандан кейин экилади. Шоли экишни қисқа муддатларда 10-15 кун ичида экишни тугаллаш лозим. Ҳозирги пайтда Ўзбекистонда дон сеялкасида қаторлаб экиш кенг тарқалган. Сув бостиришдан олдин шолини ёппасига қаторлаб қатор ораси 15 ёки 7,5 см қилиб, дон сеялкаларидан фойдаланиб экилади. Шолини дон сеялкасида қаторлаб экиб уруғни тупроқни табиий намига ундириб олиш шоли етиштиришда янги прогрессив усуллардан ҳисобланади. Шоли экиш меъёри ўсимликларни кўчат қалинлигини белгилайди, экиш меъёри шоли навининг биологик хусусиятларига, тупроқни унумдорлигига, экиш муддатига ва усулига боғлиқдир. Экиш меъёри уруғликнинг вазнига қараб белгиланадиган бўлса бу кўрсаткич уруғнинг хўжалик жиҳатидан 100% яроқлиги ва 1000 дона уруғнинг вазнига қараб ҳисоблаб чиқарилади.
Ўзбекистон шароитида доимий сув бостириб суғориш усули қўлланилади. Бунда шоли экишдан олдин ёки экиб бўлиш биланоқ полларга сув бостирилади ва доннинг мум пишиқлик давригача шу ҳолатда сақланади. Ўзбекистондаги шоликор хўжаликларда хозиргача ана шу усул қўлланилиб келинади.  Уруғ экилгандан кейин полларга дархол сув бостирилади ва 3-5 кунгача сув қатлами 5-6 см қалинликда сақлаб турилади, сўнгра сув тўхтатилади. Уруғ униб чиққандан сўнг сув бостирилиб охиригача шоли сувда ўсади.
Шоли кўчат усулида етиштирилганда уруғни экишга қараганда кўпгина авзалликларга эга. Шолини бу усули такрорий экин сифатида экишда қўлланилади. Бунда кўчатхоналарга 20-30 чи майда уруғ экилади. Асосий майдонга 20-30 чи июнда кўчат кўчириб ўтказилади. Бунда кўчатхоналарга 1 га ерга ерга 20-25 млн. дона уруғ ёки 650-750 кг шоли уруғи сепилади. Кўчатхонада шоли 30-40 кунда кўчат қилиш учун тайёр бўлади. Кўчатлар майдонга экилганда бир уяга 1-2 та кўчат экиб, уя оралиғи 10-15 см қилиб экилади. Кўчат экилгандан кейин сув ботирилади. Шоли ҳосилини йиғиштириб олиш учун шоли донини сут пишиш даврида полларга кираётган сув камайтирилади ва мум пишиш даврида умуман тўхтатилади. Доннинг 85-90% тўла пишиш даврида шоли ўрилади. 

Дуккакли дон экинларининг асосий хусусиятлари

Халқ хўжалигидаги аҳамияти.. Дуккакли дон экинлари деҳқончиликда учта асосий вазифани: ўсимлик оқсили масаласини, дон етиштиришни кўпайтиришни ва тупроқ унумдорлигини оширишни ҳал этишга ёрдам беради. 
Дуккакли дон экинлари оқсилнинг миқдори билан эмас, балки уларнинг сифати билан ҳам фарқ қилади. Дуккакли экинларнинг дони моллар учун қимматли концентрат озиқ ҳисобланади, пичани, силоси ва кўкати жуда тўйимли бўлади. Дуккакли дон экинларининг уруғи, пояси ва баргида донли экинлариникига қараганда 2-3 баравар кўп оқсил бўлади. Шунинг учун ем-хашакнинг оқсил таркибини яхшилаш мақсадида дуккакли дон экинлари бошқа экинларга аралаштириб ҳам экилади. Соя ва люпин уруғида оқсил айниқса кўп 30-50% бўлади. Дуккакли дон экинларининг похоли ва тўпонида 8-14% гача, дон экинлари похолида эса фақат 3-4% оқсил бўлади. Баъзи дуккакли дон экинларининг уруғида одам ва ҳайвонлар учун зарур бўлган барча аминокислоталар, шу жумладан, зарурий аминокислоталар бўлади (лизин, метионин, триптофан). Уруғи таркибида зарурий аминокислоталарнинг миқдори ва уларнинг нисбатига кўра, соя биринчи ўринда туради. Дуккакли дон ўсимликлари таркибидаги оқсил миқдори уларнинг нави, тупроқ-иқлим шароитига ва агротехникавий хусусиятларига жуда боғлиқ бўлади. Дуккакли дон экинларининг уруғида ва айниқса вегетатив органларида витаминлардан (А, В, В2, С) ҳам бўлади. Дуккакли экинларнинг агротехникавий аҳамияти шундаки, улар ерда кўп миқдорда органик моддалар тўплайди, деҳқончиликдаги азот балансини яхшилайди ва уларнинг айримлари (люпин, нўхат ва хашаки дуккаклилар) қийин эрийдиган фосфатларни ўзлаштириладиган шаклга айлантиради.
Дуккакли ўсимликлар илдизларидаги туганакларида бўладиган туганак бактериялар ёрдамида атмосфера азотини бириктириб олиб, азот билан тупроқни бойитади.
М.В.Федоров маълумотларига кўра, люпин 400 кг гача, беда 150 кг, йунғичқа 130 кг, нўхат ва вика 100 кг, соя 150 кг атмосфера азотини ўзлаштиради.
Дунё деҳқончилигида дуккакли дон экинлари 135 млн  гектар атрофида экилади. 
Дуккакли дон экинлари Хиндистон, Хитой ва Америкада кенг тарқалган. Республикамизда дуккакли дон экинлари 1998 йили 22,2 минг  га атрофида экилади. Ўзбекистонда кўпроқ мош, жайдари нўхат, соя, оддий нўхат, ловия экилади.
Дуккакли дон экинларининг ботаник хусусиятлари. Дуккакли дон экинлари баргининг тузилишига кўра 3 та кичик группага бўлинади.
1. Патсимон баргли ўсимликлар (кўк нўхат, ясмиқ, бурчоқ, нўхат, дуккаклар).
2. Учта баргли ўсимликлар (ловия, соя).
3. Панжасимон баргли ўсимликлар (люпин).
Бу гуруҳдаги ўсимликлар дастлабки ўсиш хусусиятига ва шунга мувофиқ агротехникавий хусусиятларига кўра бир-биридан фарқ қилади. Биринчи гуруҳга кирувчи ўсимликлар уруғпалла устки бўғими (эпикотиль) ҳисобига ўсади ва шунинг учун уруғпалласини тупроқ юзасига олиб чиқмайди. Уларни уруғини анча чуқур экиш ва майсалар пайдо бўлгач ҳамда пайдо бўлгандан кейин бороналаш мумкин. Иккинчи ва учинчи группа ўсимликлари дастлаб уруғпалла остки бўғими (гипокотиль) нинг чўзилиши туфайли ўсади ва уруғпалласини тупроқ юзасига олиб чиқади. Улар уруғини бирмунча юза экиш ва фақат майса чиқаргандан кейин жуда эҳтиётлик билан бароналаш мумкин. 
Дуккакли дон экинларининг илдиз системаси ерга 2 метр гача чуқур кирадиган асосий ўқ илдиздан ва тармоқланган ён илдизчалардан иборат. Дуккаклилар илдизида сезиладиган шиш, яъни туганаклар бўлиб, уларда ҳаво азотини ўзлаштирувчи бактериялар жойлашади.
Дуккакли дон экинлари поясининг механикавий мустаҳкамлиги турлича бўлади. Нўхат, дуккаклар, люпинда, ловия ва соянинг бута шаклидаги формаларининг пояси вертикал ҳолатда бўлади. Кўк нўхат, вика, бурчоқ, ясмиқ ва ловиянинг пояси етилиш вақтига келиб ётиб қолади. Бундай ҳол содир бўлмаслиги учун дуккакли дон экинлари кўпинча пояси пишиқ бошқа экинлар билан қўшиб экилади, шунда улар гажаклари билан ўша экинларга чирмашиб ўсади.
Дуккакли дон экинларининг гуллари капалаксимон бўлиб ҳар хил (оқ, пушти, қизил, бинафша) рангдаги 5 та гултожи баргидан иборат. Устки гултожи барги йирик бўлиб елкан, пастки 2 таси бирлашган-қайиқча, ёнидаги 2 таси қанотга ўхшаш ёки эшкак деб аталади. Ҳар қайси гулда 10 тадан чангчиси  ва 1 та уруғчи бўлади. Тўпгули шингил ёки бошчага ўрнашган. Дуккакли экинларнинг гуллари аксарият ҳолларда барг қўлтиқларида, 1-2 тадан жойлашади, айрим турларида шингил шаклидаги гул тўплам ҳосил бўлади. 
Меваси ҳар хил катталикда, шакли ҳам ҳар хил дуккак, ҳар бир дуккакда 1 та ёки бир нечта уруғ бўлади. Уруғларининг шакли, ранги, катталиги ҳам ҳар хил, 1000 та уруғининг оғирлиги 40 г-1,500 г келади. Уруғи икки палладан иборат бўлиб, устки қисми пўст билан ўралган.
Биологик хусусиятлари. Дуккакли дон экинлари вегетация даврининг узоқлигига қараб 2 гуруҳга, вегетация даври қисқа ва узоқ бўлган ўсимликларга бўлинади.
Биринчи гуруҳга-кўк нўхат, ясмиқ ва бурчоқ:
Иккинчи гуруҳга-хашаки дуккаклар, нўхат, ловия, соя киради. 
Ҳар қайси экиннинг эртапишар ва кечпишар навлари ҳам бўлади. Дуккакли дон ўсимликларининг ўсишнинг турли даврларида температурага талаби турлича бўлади. Кўк нўхат, ясмиқ ва бурчоқ совуққа анча чидайди. Уларнинг майсаси 4-50С даёқ пайдо бўлади. Булар эрта экиладиган экинлардир. Люпин, хашаки дуккак ва нўхатга анча кўпроқ иссиқ зарур (булар ўрта муддатда экиладиган экинлардир). Соя билан ловия жуда иссиқсевар ўсимликлар бўлиб, уларнинг майсаланиши учун температура 10-130С бўлиши керак. Булар кеч экиладиган экинлардир. 
Дуккакли дон экинлари бошқа ғалла экинларига қараганда намни кўп талаб қилади. Масалан: уруғи униб чиқиши учун ўз вазнига нисбатан 110-140% нам талаб қилади, транспирация коэффиценти 400-800 гача ўзгариб туради. Соя, хашаки дуккаклар ва люпин намга жуда талабчан бўлади. Шунинг учун улар нам етарли бўлган районларда экилади. Нўхат ва бурчоқ қурғоқчиликка чидамли экинлар гуруҳига киради. Ясмиқ, кўк нўхат ва ловиянинг баъзи навлари ҳам қурғоқчиликка чидайди.
	Ёруғликка талабига кўра дуккакли дон экинлари 3 гуруҳга бўлинади: 
1. Узун кун ўсимликлари-кўк нўхат, ясмиқ, бурчоқ, люпин ва хашаки дуккаклар. Ёруғ кун узайиши билан уларнинг вегетация даври қисқаради.
2. Қисқа кун ўсимликлари-соя ва ловия (мошнинг баъзи турлари). Ёруғ кун қисқариши билан уларнинг вегетация даври қисқаради.
3. Нейтрал ўсимликлар-ловия ва нўхатнинг кўп навлари.
	Юқорида айтилган таърифга кўра шимолга томон дуккакли дон экинларидан нўхат ва вика бирмунча жанубга тамон ясмиқ экиш мумкин.
	Таркибида етарли миқдорда Р, К ва Са бўлган кучсиз кислотали ёки нейтрал соз ва қумлоқ тупроқли ерлар дуккакли дон экинлари учун жуда қулай ҳисобланади. Жуда сернам, сизот сувлари юза жойлашган ва енгил қумоқ тупроқли ерлар дуккакли дон экинлари учун яроқсиз бўлади. Люпин бундан мустасно, у кислотали ва қумли тупроқли ерларда яхши ўсади, лекин тупроқда оҳак кўп бўлиши унга салбий таъсир этади. Қумли тупроқли ерларда ем-хашак учун кўк нўхат экиш ҳам  мумкин. Асосий ўғит сифатида дуккакли дон экинларига фосфор ва калий солинади. Улар ўсимликларнинг ривожланишини яхшилаш билан бирга азот тўпловчи бактериялар фаолиятини кучайтиради.
	Азотли ўғитларни дуккакли дон экинларига солиш мумкин эмас, чунки уларнинг ўзи ҳаво азотини ўзлаштиради, солинган азотли ўғитлар азот фиксациясини бўшаштиради деб ҳисобланар эди. Лекин кейинги вақтда кўпгина тадқиқотчилар дуккакли дон экинлари азот фиксациялаш хусусиятига қарамасдан, илдизида туганаклар ҳосил бўлгунча дастлабки ўсиш даврида кичикроқ дозада азотга (гектарига 30 кг) талабчан бўлади деб ҳисоблайдилар. Лекин бу масала дуккакли дон экинларини етиштириш шароити ва тупроқнинг унумдорлигини ҳисобга олган ҳолда кўриб чиқилади. 

Cоя

Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Соя ўсимлиги озиқ-овқатда, техникада, консерва тайёрлашда, ем-хашак сифатида ишлатилади. Донининг таркибида 30-52% оқсил, 17-27% ёғ, 20% углевод бор. Кулида калий, фосфор, кальций кўп бўлади. Соя диабет билан касалланган  беморлар учун парҳез таом сифатида тавсия этилади. Соя донининг асосий оқсили глицин бўлиб, парчаланганда гўшт аминокислоталарига тенглашадиган аминокислоталар ҳосил бўлади. Соя таркибида глистин аминокислотаси борлиги учун сут ва ва қатиқ маҳсулотларини қайта ишлашда ачитқи сифатида фойдаланилади. Соя донидан ёғ, маргарин, сут, ун, кондитер маҳсулотлари ва консерва тайёрланади. Мойи лак бўёқ саноатида, бўёқ ишлаб чиқаришда ишлатилади. Дунё бўйича ишлаб чиқарилаётган ўсимлик мойининг 40% ни соя мойи ташкил этади.   
Соянинг ватани-жанубий-шарқий Осиё бўлиб, Хитойда, Хиндистонда, Корея, Индонезияда кўп тарқалган. Ер юзида дон дуккакли экинлари орасида биринчи ўринни эгаллайди ва 73,5 млн. гектар кўпроқ майдонга экилади. Ўзбекистонда бу экинга энди эътибор берилмоқда. 1998 йили 10 минг га майдонга экилган. Ўзбекистон шароитида соядан гектарига 15-40 ц дон  ҳосили олинади.  
Ботаник хусусиятлари. Соя Fabaceae оиласига, Glycine L авлодига киради. Деҳқончиликда соянинг битта маданий тури -Glycine hispida Max экилади. Бу маданий тур 4та кенжа турга бўлинади: 1)Корея тури,2) Манжурия тури, 3)Хинд тури, 4)Хитой тури.  
Соя бир йиллик ўтсимон  ўсимлик, пояси дағал, яшил тусда, поясининг диаметри 4-22 мм, усти тукли,  бақувват, тик ўсади, сершоҳ бўлади. Бўйи 1,5 м гача етади.  Илдизи ўқ илдиз  тупроққа 1,5-2,0 метргача чуқур кириб боради. Илдизида туганаклар ривожланади. Барглари учтали, тоқ патсимон, ён барглари мавжуд. Барг шапалоқлари йирик, кенг, уруғи ҳар хил ҳаклда ва катталикда. Баргнинг юзаси силлиқ ёки буришган бўлади. Гул тўплами барг қўлтиқларида жойлашган, кўп гулли, 13-20 та гули бор. Гули майда оқ ёки оч бинафша рангда. Дуккаклари турли шаклда, 1-5 тагача уруғи жойлашган бўлади. Битта туп ўсимликда дуккакнинг сони навнинг хусусиятига, тупроқ иқлим шароитига боғлиқ ҳолда 10-35 тагача бўлиши мумкин. Уруғи жигарранг, қора, яшил, сариқ рангларда бўлади. 1000 та уруғининг вазни 400-520 гр гача бўлади. Уруғининг узунлиги 5-17 мм, эни 4-9 мм, қобиғи силлиқ, ялтироқ ёки хира бўлади. 
Биологик хусусиятлари. Соя-иссиқсевар ўсимлик. Уруғининг униб чиқиши учун минимал  температура 80С бўлиши керак. Майсалари 2-30 С гача совуқга чидай олади.  Муқобил  ҳарорат 20-220 .  Вегетация даври 100 дан 160 кунгача давом этади. Соя намга жуда талабчан. Транспирация коэффициенти 450-600 ни ташкил этади.  Ёруғсевар қисқа кун ўсимлик. Соя кислотали, кучсиз шўрланган, ботқоқланган тупроқлардан бошқа ерларда ўсаверади. Тупроқнинг оптимал рН 6,5-7,0 га тенг. Соя баҳорги буғдой, сули, шоли ва бошқа экинлар учун яхши ўтмишдош ҳисобланади. Ўзбекистонда соянинг Орзу, Дўстлик, Ўзбекистон-2, Ўзбекистон-6 навлари экилади. 	     
Соя ғўза, шоли, маккажўхори, жўхори, канопдан бўшаган ерларга экилади. Ерни ҳайдаш чуқурлиги 22-25 см бўлади. Эрта баҳорда борона қилинади ва экиш вақтигача культивация ёки чизель ишлатилади. 
Ўғитлашда гектарига 10-15 т. гўнг, 100 кг фосфор ва 50 кг калий солинади. Экишдан олдин 20-30 кг азот, экиш билан бир вақтда 10-15 кг NРК ва ўсув даврида 30-50 кг фосфор солинади.
Соя апрель ёки июнь ойларида экилади, кенг қаторлаб, қатор ораси 60, 70 см, ўсимлик ораси 3-5 см қилиб экилади. Экиш меъёри 350-500 минг дона уруғ ёки 60-100 кгга уруғ экилади. Экиш учун уруғ сараланади, бир текис, тоза, унувчанлиги давлат андозаларига жавоб бериши лозим. Ўсув даврида қатор орасига ишлов берилади. 3-5 маротаба суғорилади. Ҳосил дон комбайинида йиғиб олинади. 

Ловия
                                                           
Халқ  хўжалигидаги аҳамияти. Ловия қадимги ва қимматли озиқ-овқат ўсимлиги ҳисобланади.  Майда донли ловия  Ўрта ва Кичик Осиёда, йирик донли ловия Марказий ва Жанубий Амеркадан келиб чиққан. Бу экинлар Ҳиндистон ва Покистонда кўп экилади, шунингдек Италия, Франция, Мексика ва Бразилия ва бошқа бир қанча мамлакатларда экилади.  Унинг дони озиқ-овқат сифатида, пишмаган дуккаклари  консерва саноатида ишлатилади. Уруғи тез пишади, яхши хазм бўлади. Тўла пишмаган дуккаклари таркибада 18% оқсил, 2% қанд бўлади.   Унинг тўлиқ пишган дони таркибида эса 28-30% оқсил, 4-7% мой, 47-60% крахмал, 2,3-37,1% клетчатка, 3,1-4,8% кул моддаси  бўлади, витамин-В, турли минерал тузлар ва овқат ҳазм қилишга ёрдам берадиган энг муҳим аминокислоталар бор. Баргларидан лимон кислота ва медицина препаратлари олинади. Яшил ўғит сифатида фойдаланиш мумкин. Ловиядан фақат озиқ-овқат саноати ва медицинадагина эмас, балки чорвачиликда ҳам кенг фойдаланилади. Ловиянинг кўк пояси таркибида оқсил моддаси кўп. 
Ловия ер юзида 16 млн. га ерга экилади, ҳосилдорлиги гектарига 15-20 ц га тенг. Ўзбекистон ўсимликшунослик институтининг  маълумотларига кўра суғориладиган майдонларга май ойида экилганда ҳосилдорлик 30 ц гача етади.
Ботаник хусусиятлар Ловия Phaseolus L  авлодининг Fabaceae оиласига мансуб  бўлиб, ўз ичига 150 дан отриқ турларни қамраб олган бир йиллик ўтсимон ўсимлик ҳисобланинади. Бу турлар тропик ва субтропик минтақалар - АҚШ, Осиё, Африкада тарқалган. Илдизи ўқ илдиз, 1,5-2 м чуқурликка кириб боради. Илдизларида туганак бактериялари учрайди. Ловиянинг ён илдизчалари ҳам кучли ривожланган бўлиб, асосий массаси тупроқнинг 40 см  чуқурлигида жойлашади. Ловиянинг барглари учталик ё уч қўшалоқ бўлади. Барг банди барг пластинкасидан калтароқ, баъзан унга тенг бўлади. Барг бандидаги баргчалари йирик, тўқ яшил рангда. Ловиянинг гуллари шингил ҳолатда бўлиб, бир қўлтиқда 2-12 тагача гул жойлашади. Гуллари йирик, оқ ёки бинафша рангда бўлади. Ловиянинг дуккаги бошқа ўсимликлар дуккагига қараганда энг йириги ҳисобланади. Бир дона дуккагининг ичида 5-12 тагача уруғлар узунасига жойлашади. Дуккагининг ташқи кўринишидан унинг ичидаги уруғлар сонини билиш мумкин. Дуккагининг сирти текис, бир оз ялтироқ, учи ингичка илмоқли бўлади. Дуккаклар ранги оқ ва сарғиш. Ловия дуккаклари пишгандан кейин поясида узоқ туриб қолса (15-20 кун) чатнаши мумкин. Уруғининг шакли буйраксимон, овалсимон, эллипссимон, яссироқ бўлиб, хажми 15мм га етади. Ранги оқ, уруғ чоки яхши кўриниб туради. 1000 дона уруғининг дони 150-200 гр келади. Ўзбекистонда  ловиянинг- Радость, Наврўз, Қаҳрабо, Победа-104  навлари экилади. Экиладиган навлари ичида энг кўп тарқалган турлари:
Оддий ловия -Phaseolus vulgaris
Кўп гулли ловия-Phaseolus multiflorus
Ўткир баргли ловия  -Phaseolus acutifolius
Ойсимон ловия-Phaseolus lunatus
       Тилла ранг ловия-Phaseolus aureus
       Тилла ранг ловия Ўрта Осиёда мош деб юритилади. 
Биологик хусусиятлари. Оддий ловия иссиқсевар ўсимлик. Унинг уруғи 100С да униб чиқади. Бир оз совуқ (0,5-10С) майсаларни уриб кетади. Намга талабчан. Ловия ёруққа талабчан, қисқа кун ўсимлиги ҳисобланади. Соя жойларда ҳам яхши ўсади. Тилласимон ловия (мош) жуда иссиқсевар, иссиқга ва қурғоқчиликка чидамли. Ловиянинг ўсув даври 75-120 кун. Ловия сизот сувлари яқин жойлашган оғир тупроқли ерларда, шунингдек, шўрланган ва кислотали тупроқларда яхши ўсмайди. У қора, қумоқ, соз, бўз ва бошқа хил  тупроқларда, тупроқ мухити рН 6,5-7,5 бўлганда  яхши ўсади.  
Ловия учун кузги экинлар яхши ўтмишдош ҳисобланади. Ўғитларга талабчан. Гўнг солинган ерларда яхши ўсади. Фосфорли ўғитлар гектарига 45-60 кг (соф ҳолда) калийли ўғитлар 30-45 кг солинади. Кам унумдор, ноқоратупроқ зонада азотли ўғитлар гектарига 15-25 кг солинади. 
Ловия кенг қаторлаб, қатор ораларини 45 ёки 60 см қилиб экилади. Ловия апрел ва июнь ойларида экилади. Ловиянинг ҳосили экиш муддатига қараб ёзнинг ўрталарида ёки кузда етилади. комбайинда йиғилади. Сақлашда намлик 12-14% дан ортиқ бўлмаслиги керак.

Кўк нўхат (рус нўхати)

Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Асосий дуккакли дон экини ҳисобланади. Асосан озиқ-овқат экини сифатида экилади. Яшил дуккаклари (сабзавот навлари) консерва саноатида ишлатилади. Донининг таркибида 26-30% гача оқсил, 25-30% шакар, витаминлардан А, В, В2 ва С ва минерал тузлар бўлади.Силос бостириш ва кўкат озиқ учун ҳам экилади. Кўк нўхат агротехникавий аҳамиятга ҳам эга, у ҳар гектар ердан камида 50-70 кг азот тўплайди. Нўхатни лалмикор ерларда етиштириш мумкин. Республикамизда ўртача ҳосилдорлиги 10-14 цга. ни ташкил этади. Суғориладиган ерларда 20-40 ц  га дон, 350-450 ц га кўк масса ҳосили олинади, лалми ерлардан ўртача дони ҳосил 5-6 дан 10 цга ча, кўк масса ҳосили 60-70 ц  га.
Кўк нўхатнинг келиб чиқиш марказлари- олд Осиё ва Ўрта ер денгизи соҳиллари ҳисобланади. Дунё бўйича кўк нўхатнинг  умумий экин майдони 15 млн гектар атрофида. Ҳосилдорлиги 2-5 тга. Ўзбекистонда нўхатни экин майдони катта эмас. Асосан суғориладиган, қисман лалмикор ерларда экилади. Ўзбекистоннинг суғориладиган майдонларида кўк поясидан 320-350 цга, донидан 25-28 центнер ҳосил олинади.  Кўк нўхат Овропадаги кўпгина мамлакатларда, АҚШ,  Канада, Хитой, Хиндистон ва Украина, Россияда кўп тарқалган.
Ботаник хусусиятлари.  Кўк нўхатнинг  Pizum sativum L  маданий тури кўпроқ экилади. Бу тур бир нечта кенжа турларга бўлинади: 1) экма кўк нўхат, 2) дала кўк нўхати. 
Кўк нўхатнинг илдизи ўқ илдиз бўлиб, пишиқ ривожланган  ва тупроққа 1м гача кириб боради. Илдизларида туганаклар шаклланади. Пояси ўтсимон, кўамнча ётиқ ҳолда ўсади, баландлиги 250-300 см. Поясининг ўсишига қараб, паст бўйли (50 см), ярим паст бўйли (51-80 см), ўрта бўйли (81-150) ва баланд бўйли (151-300 см) хилларига бўлинади. Пояда бўғинлар мавжуд бўлиб шу бўғинларда барглар ўсади. Бўғин оралиқлари узун ва калта бўлиши мумкин. Барглари мураккаб шаклга эга. Икки -уч жуфт баргча ва жингалаклардан иборат. Жингалаклари  ёрдамида кўк нўхат таянч ўсимликка ўралади. Баргларининг шакли понасимон, чўзинчоқ, ранги яшил, срғич яшил, тўқ яшил бўлади. Гуллари икки жинсли, йирик, барг қўлтиқларида 1-3 та бўлиб, гулбандда жойлашади. Гултожиси капалаксимонЮ, елкани йирик, тухумсимон, қанотлари чўзинчоқ, қайиқчаси рангсиз. Гулининг ранги оқ. Меваси дуккак бўлиб, дуккакларида 3-12 тагача  уруғ жойлашади. Дуккагининг узунлиги 3-15см гача бўлади. Дуккаклари ханжарсимон ва ўроқсимон шаклда бўлади. Уруғлари кўпинча йирик, юмалоқ, бурчакли бўлади. Уруғининг юзи силлиқ ёки буришган бўлади. Ранги оқ,  сариқ, яшил, тўқ яшил, сарғич жигарранг, айрим ҳолда нақшли бўлади.
Биологик хусусиятлари. Кўк нўхат энг эртапишар дон экини ҳисобланади. Кўк нўхат совуққа чидамли, эртапишар ва ертанламайдиган экин бўлиб., унинг вегетация даври 70-140 кунни ташкил этади. Кўк нўхат униб чиқаётганда ва ҳаётининг биринчи даврида илдизи тез ривожланади, ер устки қисми секин ўсади. 5-8 та барг чиқариш фазасида илдизларида туганаклар шакллана бошлайди. Кўк нўхат узун кун, ёруғсевар ўсимлик бўлиб, уруғи 4-50С да униб чиқади. Вегетатив органларининг ривожланиши учун 12-160 талаб қилинади. Иссиқликни унча талаб қилмайди. Ҳарорат 260 дан ошса, ҳосилнинг шаклланишига салбий таъсир кўрсатади.  Юқори ҳосил етиштириш учун тупроқнинг оптимал намлиги дала нам сиғимининг 70-80% ини ташкил этиши керак. Унумдор ерларда ўсадиган экин, енгил қумтупроқли, кислотали ва шўрхок ерлар унинг учун ярамайди. Ўзбекистонда кўк нўхатнинг Восток-55, Восток-84, Усатий-90 навлари экилади.
Кўк нўхат фосфорли ўғитларга эҳтиёж сезади. Ерга фосфор 60-80 кг миқдорда солинади. Нўхат ўз илдизидаги туганак бактериялар ҳаёт фаолияти ҳисобига азот билан озиқланади. Бироқ туганаклар ривожланиш давригача азотли ўғитларга эҳтиёж сезади, шунинг учун экиш олдида ҳар гектарга 20-30 кг дан азотли ўғит солинади. Кўк нўхат калийли ўғитга кам талабчан бўлади, бироқ калийли ўғитни гектарига 30-40 кгга миқдорда шудгорлаш ёки экиш олдидан солинади. Кўк нўхат уруғини нитрагин билан дорилаш, ҳосилни гектарига 6 ц га, эски ерларда 1,5 ц га оширади. Нўхат уруғини унувчанлиги 92-95%, тозалиги 98-99% бўлиши керак. Кўк нўхат эрта кўкламда, баҳорги дон экинлари билан бир вақтда экилади. Экиш меъёри гектарига 1-1,2 млн  дона, вазн ҳисобида йирик донли нўхатлар 250-300 кг  га, майда донли нўхат 120-150 кг  га, енгил тупроқли ерларда 5-7 см, оғир тупроқли ерларда 4-5 см чуқурликда экилади.
 Кўк нўхат лалми ерларда кенг қаторлаб экилади, қатор ораси 45 см,экиш нормаси 60 кг, суғориладиган ерларда 60-70 см оралиқда экилиб эгатчалар орқали суғорилади. Дуккакларининг 60-70 %и етилганда, ҳосил ўриб олинади ва дон комбайнлари ёрдамида янчилади. Дони 14-16% намликда сақланади.

Нўхат

Халқ хўжалигидаги аҳамияти.  Нўхат озиқ-овқат ва ем-хашак экини сифатида экилади. Дони таркибида  19-30%  оқсил,  4-7% ёғ, 46-60% крахмал, 0,2-4% кул элементлари, 2,4-12,8 клетчатка ва шунингдек витамин ва минерал тузлар мавжуд . Озиқ-овқат мақсадларида оқ навли донлари, моллар учун қорамтир донли навлари экилади. Нўхатнинг пояси ва барглари таркибида органик кислоталар бўлади (оксалат, олма кислота ва бошқалар) бўлади. Шунинг учун кўкати ва қуруқ пичанини молларга бериб бўлмайди. Мамлакатимизда у қадимдан экиб келинади. Хашаки навлари молларга ем сифатида берилади.. Кўк нўхат Марказий Осиёда кенг тарқалган бўлиб, жуда қадимдан экиб келинади. Экин майдони бўйича дунёда  дуккакли экинлар орасида учинчи ўринни эгаллайди. Нўхат дунё бўйича 10  млнга  дан ортиқроқ ерга экилади. Шу жумладан Хиндистонда 8 млн гектарга экилади. Жазоир, Марокаш, Туркия, Жрон, Мексика ва бошқа давлатларда  кенг тарқалган. Ўзбекистонда 2 мингга майдонга экилади. Ҳосилдорлиги ўртача лалми ерларда 8-10цга ни, суғориладиган ерларда 30-32 цга ни ташкил этади. Ўзбекистонда нўхатнинг Зимистон, Лаззат ва Милютинский-6 навлари экилади.
Ботаник хусусиятлари.   Нўхатнинг 27 та тури бўлиб, шулардан фақат биттаси Марказий Осиёда  кенг тарқалган. Нўхатнинг фақат битта Cicer arietinum - маданийлашган туридан фойдаланилади. Маданий нўхат   1 йиллик ўсимлик бўлиб, илдизи ўқ илдиз, пухта ривожланган тупроққа 1-1,5м гача кириб боради. Пояси бақувват, тик ўсади, сершоҳ бўлиб, ётиб қолмайди, етилганида ёғочсимон бўлади. Бўйи лалми ерларда 15-40 см, суғориладиган ерларда 45-70 см бўлади. Барглари мураккаб, тоқ патсимон, калта бандли, жуфт баргларининг сони 5-15 та, баргчалари майда, аррасимон, тукли. Тукларида органик кислоталар мавжуд (оксалат, олма кислотаси). Барглари оч ва тўқ рангли. Гуллари икки жинсли, майда барг қўлтиқларида биттадан жойлашади, ранги  оқ, қизил, бинафша тусда бўлади. Гуллари ўзидан чангланади, айрим ҳолларда четдан чангланиши мумкин. Дуккаклари калта, бўртган, понасимон ёки ромб шаклида, 1-3 та уруғ бўлади, узунлиги 1,5-3,5 см. Донининг шакли думалоқ, тумшуқчали, ранги оч сариқдан қорагача. 1000 та донининг вазни 100-600 г келади.
Биологик хусусиятлари. Нўхат иссиқ севар ўсимлик бўлиб, совуққа кам чидайди, уруғи 3-50 да униб чиқади, майсалари 8-100 совуққа бардош беради.  Ўрта Осиё шароитида қишлайдиган формалари ҳам бор. Ёруғсевар, узун кун ўсимлиги Уруғи 3-40С да униб чиқа бошлайди, 80Сда 9-10 куни майса чиқаради. Нўхатни майсалари йирик бўлиб 10-110С совуққа чидайди, вояга етган ўсимликлар 80С совуқга чидайди. Дуккакли дон экинлари орасида қурғоқчиликка чидамли. Намгарчилик мўл бўлганда, аскохитоздан кўп зарарланади.Ўсиш шароити ва навларига қараб вегетация  даври 65-140 кун бўлиши мумкин..
Нўхат унча ер танламайди, қоратупроқли ва каштан тупроқли ерларда яхши, шўрхок ва қумли ерларда ёмон ўсади. Нўхат ғўза учун яхши ўтмишдош ҳисобланади.
Нўхат кўпинча буғдой ва арпадан бўшаган ерларга экилади. Бошқа экинлар учун ҳам яхши ўтмишдош экин ҳисобланади. Ер 22-25 см чуқурликда шудгорланади ва  гектарига 4-5 т гўнг, 30-45 кг фосфор билан аралаштириб ёки фосфорнинг ўзи 50-60 кг дан солинади. Уруғни нитрагин билан ишлаш яхши натижа беради.  Нўхат қатор ораси 45-60 см ёки оддий қаторлаб, қатор ораси 15 см дан қилиб экиш мумкин. Экиш меъёри 0,5-0,8 минг дона уруғ ёки 40-100 кг гектарига экилади. Нўхат мартнинг охири апрелни бошларида экилади. Нўхат ёзнинг энг иссиқ даврида июнь ва июль ойларида пишади, пишганда мева банди ва дуккаклари тез қуриб қолади. Тез ўриб йиғиб олинмаса ҳосилни кўпи нобуд бўлади. Шунинг учун ҳосилни энг қулай ва қисқа муддатларда йиғиб олиш керак.  Янчиб олинган нўхат, дон тозалаш машиналарида тозаланади. 

Мойли экинлар
 
Мойли  экинлар деб, уруғлари ёки меваларида истеъмол учун яроқли, ўсимлик мойи берадиган ўсимликларга айтилади. Мойли ўсимликларга кунгабоқар, махсар, хантал, рапс, канакунжут, кунжут, кўкнори, ер ёнғоқ киради. Улар турли оилаларга мансуб ўсимликлардир. Мойли ўсимликларнинг халқ хўжалигида аҳамияти катта, чунки уларнинг уруғидан (мевасидан) ёғ олинади. Мойли ўсимликлардан ташқари  ёғ яна толали ўсимликлардан: пахтадан, зиғирдан, наркотик экинлардан нашадан ҳамда дон-дуккакли экинлардан соядан  олинади. Ўсимлик ёғи озиқ-овқат, консерва саноатда, тўқимачилик, совун олишда, бўёқ ишлаб чиқаришда, теричилик, табобат, парфюмерия саноатида қўлланилади. Уруғлардан ёғ олишда ҳосил бўладиган чиқиндилардан кунжара тайёрланади, қишлоқ хўжалик ҳайвонлари учун қимматли озиқ ҳисобланади. Канакунжут чиқиндиси пластмасса, клей, казеин тайёрлашда ишлатилади.
Маълумки, кундалик инсонлар ҳаётида фақат икки хил мой ишлатилади, булар  ўсимлик  ва ҳайвон мойи. Аммо, иқлим, агротехник тадбирларга қараб ўсимлик мойи 10 мартадан 20 мартагача ҳайвон мойини етиштиришга қараганда арзонга тушади. Ҳайвонлардан олинадиган мойларнинг таннархи ҳамма вақт юқори бўлади. Ўсимлик мойи хазм бўлиш жиҳатидан ҳам ҳайвон мойига қараганда енгил ҳисобланади, ҳамда, таркибида холестерин моддаси йўқ.
Ер юзида мойли экинлар 140 млн. гектар майдонга экилади. Энг кўп тарқалган соя (62,6 млн.га), кунгабоқар (18,3 млн.га), рапс (22,2 млн.га), ер ёнғоқ (21,8 млн.га), мойли зиғир (7,5 млн.га), кунжут (6,8 млн.га) ер майдонини ташкил этади. 
Ўзбекистонда, лалми шароитда зиғир,  кунжут ва махсар экиб келинмоқда. Суғориладиган майдонларда такрорий экин сифатида кунжут, ер ёнғоқ ва сояни экиш мумкин. Мамлакатимизда  асосий мой берувчи хом ашё чигит ҳисобланади, гарчанд у мой олиш учун экилмасада. Толаси ажратиб олинган чигитлар республика аҳолисини мой билан таъминловчи асосий хомашё ҳисобланади.

Кунгабоқар

Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Мойли ўсимликлар ичида кунгабоқар экиладиган майдон ва умумий ҳосилдорлиги бўйича биринчи ўринда туради. Уруғида ёғнинг миқдори юқори бўлиб 52-57% ташкил этади. Унинг ёғи оч сариқ рангли, яхши сифатли, осон ҳазм бўлади. Ёғи озиқ-овқат саноатининг ҳамма соҳаларида: маргарин, нон, ширин кулчалар тайёрлашда, консерва ишлаб чиқаришда, лак-бўёқ саноатида, совун пиширишда, линолеум, клёнка олишда  қўлланилади. Кунгабоқарнинг кунжарасидан ҳайвонлар учун озиқ тайёрланади. Кунгабоқар пояси қоғоз ишлаб чиқариш учун хомашё ҳисобланади. Пояси ёқилганада қоладиган кул таркибида 35% га яқин калий оксид бўлади. Ундан совун пиширишда, шиша саноатида ва бошқа соҳаларда ишлатиладиган поташ олинади. Гуллаш даврида силос тайёрланади. Пояси ўтин сифатида ишлатилади. Кунгабоқар уруғини таркибида 29-60% мой ва 16% оқсил бўлади. Мойидаги 62% гача биологик актив липоя кислотаси, А, Д, Е, К витаминлари унинг сифатини оширади. 
Кунгабоқар донли экинларга қараганда ёш экин ҳисобланади. Унинг ватани Шимолий Американинг Жанубий ғарбий районларидир. Европага испанлар XVI асрда олиб келишган. Россияда XVIII асрда Украинада декоратив экин сифатида экила бошланган. Кунгабоқардан дунёда биринчи бўлиб 1829 йилда Россияда крепостной деҳқон Бокорев Д.С ёғ ажратиб олган (қўлда сиқиб олиш билан), 1965 йилда эса Россияда ёғ заводи қурилган. Шундай қилиб, кунгабоқарни иккинчи ватани Россия бўлиб қолган. Америкада XX асрнинг 20 йилларида эка бошлашган, уруғини Россиядан олиб боришган. 
Дунёда 9,4 млн.га ерга экилади. Ҳосилдорлиги  14 цга тенг илғор хўжаликлар 29 ц дан ҳосил етиштиришган.
Ботаник хусусиятлари. Кунгабоқар (Helanthus annus L) бир йиллик ўсимлик бўлиб астрадошлар (Asteraceae) оиласига мансуб. Икки турга бўлинади: маданий кунгабоқар (H.Cultus Wenzl.) ва ёввоийи кунгабоқар (H.Ruderalis Wenzl). Маданий кунгабоқар яна 2 турга бўлинади: маданий кунгабоқарга ва декоратив кунгабоқарга.
Маданий кунгабоқарнинг илдиз системаси ўқ илдиз бўлиб, узунлиги 2,5-4 м бўлиб, ёнига 1,0-1,2 м га таралади. Пояси цилиндрсимон бўлиб, ичи оқ пўкак масса билан тўлган бўлади, устки қисми қаттиқ туклар билан қопланган бўлиб, узунлиги 0,6-2 мм ни ташкил этади. Силосли сортлари 2,5-4,5 м бўлади. Барги юраксимон-овал шаклида бўлади. Пастки 3-4 пар барглари супротив, кейингилари кетма-кет жойлашган. Барглар сони ҳар хил бўлади, тез пишар навларда 15-25 та, кеч пишар навларда 25-35 та бўлади. Тўпгули кўп гулли саватчадан иборат. Саватчанинг диаметри ҳар хил (10-20 см, 35-40 см) бўлади. Гулли икки жинсли. Битта саватчанинг гуллаши 7-10 кун давом этади. Кунгабоқар типик четдан чангланувчи ўсимлик. Чангланиши асаларилар ёрдамида, камроқ шамол билан боради. Кунгабоқар далаларига асалари уялари олиб келинса чангланиш яхши боради. Меваси-тўрт қиррали писта, айрим навларида уруғида панцир ёки қалқон бор. Бу нав зарарланмайди.бўлади.  Уруғининг ранги қора, кулранг, оқ. 1000 та уруғининг массаси 45 дан 125 г гача бўлади.
Биологик хусусиятлари. Кунгабоқарнинг уруғи 4-60 С да уна бошлайди, лекин секин ўсади. 13-15 0 С да майсалари 11-13 кундан кейин пайдо бўлади.Ҳарорат 15-160С га кўталилганда уруғи 9-10 кунда, 20 0 С да 6-8  кунда униб чиқади Майсалангандан сўнг 15-20 кун дан кейин ёки 2-3 пар барг ҳосил қилиш фазасида тўпгули ҳосил бўла бошлайди. Кунгабоқар майсалари 5-5 0 С ли қисқа муддатли совуққа бемалол чидайди. Ўсимлик униб чиққандан гуллашигача иссиққа бўлган талаби ортиб боради. Гуллаш майсалар ҳосил бўлгандан 50-60 кундан бошланиб 20-27 кун давом этади. Кунгабоқарни ўсиш ва ривожланиши учун энг оптимал температура 20-240С,  гуллаш фазасида 25-260С, пишиш етилиш даврида 26-280 С, 300 С дан юқори температура салбий таъсир этади.
Кунгабоқар ёруғсевар ўсимлик. Бошқа ўсимликлар билан сояланиб қолса, унинг ўсиши ва ривожланиши сусаяди. Кунгабоқар қисқа кун ўсимлигидир. Шимолга борган сари ўсув даври узациб боради. Унумдор тоза тупроқларда, тупроқ муҳити рН 6,0-6,8 бўлганда яхши ривожланади. Кунгабоқарда қуйидаги ривожланиш фазалари бор: майсалаш, саватча ҳосил қилиш, гуллаш, етилиш. Ўсув даври ўртапишар навларида 70-90 кун, ўртапишар навларида 90-120 кун ва кечки навларида  120 кундан кўпроқ давом этади. Кунгабоқар сувга талабчан ўсимлик. Аммо илдиз системаси яхши ривожланганлиги учун қурғоқчиликга чидайди. Сувга энг кўп талаби интенсив ўсиш даврига тўғри келади. Ҳар бир ўсимлик вегетация даврида 200 кг дан ортиқ сув сарф қилади. Транцпирация коэффиценти 450-560. Илдиз системаси жуда яхши ривожлангани учун сувни тупроқнинг чуқур қатламларидан олиш хусусиятига эга. Қоратупроқ, каштан тупроқ ва бўз тупроқларда яхши ўсади. 
Озуқага талабчан, 1 тонна уруғ етиштириш учун 50-60 кг азот, 20-25 кг фосфор ва 120-160 кг калий сарифланади. Азотни корзинка ривожланишидан гуллаш фазасини охиригача кўп талаб қилади, фосфорни унишидан гуллашгача, калийни корзинка ҳосил бўлишидан мум пишиш давригача талаб этади. Азот ҳаддан ташқари кўп берилса уруғ таркибидаги ёғни миқдори камайиб кетади, вегетация даври узайиб, оқсилни миқдори ортиб боради. Ўғит таркибида фосфор ва калийни кўпроқ бўлиши ёғни миқдорини оширади. Кунгабоқарнинг энг кўп тарқалган навларидан Милютинский 114 нави кўп экилади.
Алмашлаб экишда кунгабоқар учун энг яхши ўтмишдош экинлар-кузги, баҳорги дон экинлари, дон-дуккакли экинлар ва маккажўхори хисобланади.
Кунгабоқар экиш учун тупроқга сифатли ишлов берилади, бегона ўтлардан тозаланади. Кунгабоқар эрта баҳорда кенг қаторлаб қатор ораси 60-70 см қилиб экилади. Экиш чуқурлиги 6-8 см, экиш меъёри 6-10 кг (100-150 минг.донага) бўлади. Кунгабоқар силос бостириш учун экиладиган бўлса, экиш нормаси 35-40 кг гача оширилади (1 гектарга 0,7-0,8 млн. дона уруғ экилади). Экилгандан кейин қатқалоқга қарши чоралар кўрилади, қатор орасига 2-3 марта ишлов берилади. Бегона ўтларга қарши нитран ва трефлан гербицидлардан фойдаланилади. Ўсув даврида 3-4 марта суғорилади, суғориш меъёри 800-1000 куб.м.га. Ҳосил дон комбайнлар ёрдамида йиғиб олинади. Комбайн фақат  саватчани ўриб янчийди. Пояси ўриб олинади. Уруғи 7-9% намликда яхши сақланади.       

Кунжут

Халқ хўжалигидагиаҳамияти. Мойли ўсимликлар ичида кунжут ёғининг миқдори бўйича ажралиб туради. Унинг таркибида энг кўп 48-63% ёғ, 16-17% азотсиз моддалар, 16-19% оқсил бўлади. У озиқ-овқат, кондитер, консерва саноатида, медицинада кенг ишлатилади. Кунжут мойи юқори сифатли ўсимлик мойи ҳисобланади ва кондитер саноатида, консерва, маргарин  тайёрлашда ҳамда  табобатда ишлатилади. Қобиғидан тозаланган ва уруғи майдаланган кунжутдан юқори навли холва тайёрланади (тахин холва). Кунжараси эса  чорвачиликда юқори сифатли озуқа ҳисобланади. 
Ботаник хусусиятлари. Ватани Африка., Марказий Осиёга  Ҳиндистондан келтирилган. Дунё бўйича 6,73 млн.га ерга кунжут экилади. Ўзбекистоннинг лалми ерларига экиб келинган. Ҳосилдорлиги лалмикор ерларда гектарига 5-6 ц, суғориладиган ерларда 15-20 ц ни ташкил этади. Кўкат ҳосили  150-200 цга дан иборат.
Кунжут бир йиллик ўсимлик бўлиб, Pedaliaceae-кунжутдошлар оиласига, Sesamum Indicum L. маданий турига киради. Илдизи ўқ илдиз ,тупроққа 1 м чуқурликкача   кириб боради, узунлиги 1 метр, юқори қисми яхши шохланади.  Пояси тик ўсади, пастдан шоҳланади,  узунлиги 0,5-1,5 м, майин туклар билан қопланган. Пояси қиррали (4-8 та),  шохларининг сони   10-12 тагача  бўлиши мумкин. Барги оддий,  бандли япроқдан иборат бўлиб, кетма-кет ва супротив жойлашган. Шакли ҳар хил. Гули барг қўлтиғида 1-3 та бўлиб жойлашади, беш баргли, тож барглари бир-бирига қўшилиб ўсган, найчасимон, икки лабли, ранги пушти, бинафша, оқ рангда бўлади. Чангчиси 5 та бўлиб, буларнинг биттаси , одатда, ривожланмайди. Гули тукли, ўзидан чангланади, аммо табиатда арилар ёрдамида четдан чангланиши мумкин.  Меваси  қутича, чўзиқ, ясси, тукли. Қутичаси 2-4 мевали баргдан ташкил топган. Кўсаклари тўла пишиб етилганда чатнайди. Кўсакчаси 4 ёки 8 уяли, узунлиги 4см ва эни 0,9 см атрофида. Бир туп ўсимликда 20-100 гача кўсакча жойлашади.  Уруғи кўсакчанинг уяларида жойлашади, тухумсимон (ясси) формада, майда, узунлиги 2,7-4,0 мм, эни 1,9 мм,  1000 дона уруғининг оғирлиги 3-5 г. Уруғининг ранги оч ёки тўқ жигаррангли, гоҳо оқ ва қора рангда бўлади. 
Биологик хусусиятлари. Кунжут қисқа кун ўсимлик бўлиб, ёруғсевар хисобланади. Уруғи 15-160С да униб чиқади,-10С совуқда нобуд бўлади. Энг яхши температура 25-270С , 150С дан ҳарорат паст бўлса ўсишдан тўхтайди. Кунжутнинг ўсув дари 80-120 кун давом этади.
Кунжут қора тупроқ, бўз тупроқ, енгил қумоқ тупроқли ерларда ва қумлоқ тупроқли ерларда ўсади, шўр ва оғир тупроқларда кунжут яхши ўсмайди. Кунжутнинг кенг тарқалган навларидан Тошкентский-122, Сарахский-470 ва бошқалар экилади.
Кунжут кузги дон экинлар, дон-дуккакли экинлар, маккажўхоридан кейин экилади. Тупроқга ишлов бериш баҳорги экинларга қандай ишлов берилса, шундай бажарилади. Кунжут бир бор экилган ерга 6-7 йилдан кейин қайта экилади, чунки касаллик ва зараркунандалар билан кўп шикастланади. Кунжут апрелнинг охири, майнинг ўрталаригача экилади.  Экиш усули -кенг қаторлаб, қатор ораси 45-60 см. Экиш чуқурлиги 3-5 см, экиш меъёри 1,5-2,0 млн.дона (5-6 кг) ташкил этади. Экишдан сўнг ер бостирилади. Майсалари кўрингач қатор оралари ишланади. Суғориладиган майдонларда вегетация даврида 2-3 марта суғорилади.
Ўғитлаш меъёри тупроқ унимдорлигига, режалаштирилган ҳосилга, экиш усулига, уруғ сифатига қараб белгиланади. Органик ўғитлар гектарига 20-30 т, минерал ўғитлар эса азот-50-100 кг, фосфор-100-150 кг, калий-50-70 кг миқдорида берилади.  
 Кунжутни 70% меваси етилганда ўрилади ва меваси чатнаганда қоқиб уруғи ажратилади. Кунжутни тўла пишиш давригача қолдириш мумкин эмас, чунки етилган мевалар чатнаб уруғи тўкилади. Сақланадиган уруғликда намлик 9% дан кўп бўлмаслиги лозим.

Ер ёнғоқ

Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Ер ёнғоқ қимматли мойли экин ҳисобланади. Уруғининг таркибида 45-66% гача ёғ, 23- 38%  оқсил бўлади. Ер ёнғоқ ёғи консерва, маргарин тайёрлаш учун, совун тайёрлаш саноатида ва медицинада ишлатилади. Мойи олингандан кейин тайёрланадиган массада 45% оқсил ва 8% ёғ бўлади уни холва, торт ва бошқа кондитер маҳсулотлари тайёрлашда ишлатилади. Дуккаги табиий ҳолда ҳам ишлатилади. Пояси ҳайвонлар учун озуқа. Қуруқ пояси ва баргининг таркибида 11-19% оқсил бўлади. Шулхасидан (дуккагини  пўсти) изоляцион материаллар тайёрлашда ва ёқилғи сифатида ишлатилади.
Ер ёнғоқнинг ватани -Жанубий Америкадир. Аввал Филлипин оролларига, кейинчалик Япония, Хитой, Хиндистонга келтирилган. Европага XVI асрда Хитойдан келтирилган, шунинг учун ҳам уни Хитой ёнғоғи деб аташган. Дунё бўйича экин майдони 21,78 млн. га ерни ташкил этади. Асосий экин майдонлари Индонезия, Хиндистон ва Хитойда жойлашган. Бизнинг мамлакатимизда XIX асрнинг бошларида экила бошланган. Ўрта Осиёда кенг тарқалган. Ўзбекистонда кам экилади ва унинг экин майдони 5,6 минг гектарни ташкил этади.Ҳосилдорлиги 15-18 цга. Суғориб экиладиган ерларда 35-40 ц га ни ташкил этади..
Ботаник хусусиятлари.  Ер ёнғоқ дуккакдошлар (Fabaceae) оиласига мансуб,  - Arachis hypogaea L  авлоди ва турига киради. Маданий тури бир нечта кенжа турларга эга. Энг кўп тарқалгани ssp. Vulgaris Z. Luz. Бу кенжа тури тўрт хилга бўлинади. Тур хиллари поянинг баландлиги, шохланиши, баргининг шакли ва катталиги, дуккагининг тузилиши ва донининг ранги бўйича фарқланади. Ер ёнғоқнинг тик ўсадиган ва ётиб ўсадиган формалари бор. Бизнинг мамлакатимизда тик ўсадиган формаси тарқалган, поясини узунлиги 50-60 см. Илдизи ўқ илдиз, кучли ривожланган, 1,5 м чуқурликгача кириб боради. Илдизида туганаклар кўп шаклланади. Пояси ўтсимон тик ўсади, пояларининг сони 4-20 тагача, баландлиги 10-80 см гача боради ва тук билан қопланган бўлади. Барглари жуфт патсимон формада, баргининг  устки қисми силлиқ, пастки қисми тукли, барг банди йўғонлашган, узунлиги 5 см гача,  тукли, пастки қисмида иккита ён барглари бор. Гули капалаксимон, барг қўлтиқларида  2-3 та бўлиб жойлашади.  Гулининг  ранги сариқ ёки қовоқ рангда бўлади. Чангчиси ўнта бўлиб, уруғчиси узун, ингичка, тумшуқчали, тугунчаси бир уяли.  Ер устки гуллари четдан ҳам чангланиши мумкин. Ер остки гуллари ўз-ўзидан чангланади. Ер устки гуллари чанглангандан сўнг тугунча ёки уруғдонни пастки қисми узунлашиб гинофор (пояча) ҳосил қилади. У 5-6 кун юқорига қараб ўсади, кейин қайрилиб ўсиб тупроққа киради, 8-10 см чуқурликка еткач тугунча ёки уруғдондан мева ҳосил бўлади. Тупроққа етиб бормаган гинофордан мева ҳосил бўлмайди. Дуккаги пилласимон, бир нечта жойидан кучсиз ёки қаттиқ сиқилган, узунлиги 1,5-2,0 см дан 3,5-6,0 см гача бўлади.  Ранги сомон ранг, юзаси тўрланган. Навига қараб дуккакларининг пўсти қалин ёки юпқа бўлади. Дуккагида 3-6 та уруғи бўлиши мумкин.  Уруғи узунчоқ овал ёки юмалоқ формада тўқ қизил ёки оч пушти рангда бўлади. 1000 та уруғининг оғирлиги 300-500 г.
Биологик хусусиятлари. Ер ёнғоқ иссиқсевар, намсевар, ёруғсевар ва қисқа кун ўсимлик ҳисобланади. Уруғлари 140С иссиқда  униб чиқади. Майсалари совуқга таъсирчан, 10С да нобуд бўлади. Ўсиши, ривожланиши учун оптимал температура 25-280 С. 120С дан паст температурада мевалари ҳосил бўлмайди. 
Ер ёнғоқ сувга талабчан, айниқса гуллаш давридан мева ҳосил бўлгунгача сувни кўп талаб этади. Шу пайтда тупроқнинг намлиги 70% дан кам бўлмаслиги керак. Гуллай бошлагандан кейин суғориш лозим. Шу даврда сувни етарли бўлмаслиги гуллашни ва мева ҳосил бўлишини тўхтатади, натижада дуккаклар ҳосили кескин камайиб кетади. Ер ёнғоқни суғориш меъёри-800-1000 куб.мга тенг. Ер ёнғоқнинг ўсув даври 120-150 кунни ташкил этади. Ер ёнғоқни қуйидаги навлари: Ташкентский-112, Перзуван 4612, Желудь навлари бор, ҳозирда республикамизда   кўпроқ  Қибрай-4 нави   экилмоқда.

Ер ёнғоқ кузги буғдой, маккажўхори, канакунжут, кунжутдан кейин экилади. Ер ёнғоқни ўзи кўпгина дала экинлари учун яхши ўтмишдош экин ҳисобланади. Ўтмишдош экинларга ҳам талабчан ҳисобланади. Унинг учун энг яхши ўтмишдош ўсимликлар: пахта, сабзавот ва дон экинларидир.
Озиқ элементларига талабчан. 1 ц уруғ ва шунга мувофиқ вегетатив масса билан тупроқдан 6,2 кг N, 1,1 кг Р2О5 ва 4 кг К2О олиб чиқиб кетади.
Ер ёнғоқга 10-15 т гўнг,  азот-20-30 кг, фосфор-100-140 кг, калий-50-75 кг ҳисобида солинади. Азотли-фосфорли ўғитлар экиш олдидан ва гуллашдан олдин озиқлантиришда солинса ва мева ҳосил бўлиш даврида берилса, яхши натижаларга эришилади.
 Ер ёнғоқ экиладиган тупроқлар кузги шудгор вақтида 25-30 см чуқурликда ҳайдалади. Ер ёнғоқ кенг қаторлаб, қатор ораси 60-70 см, ўсимликлар ораси 10-15 см, экиш чуқурлиги 5-7 см  қилиб экилади. Гектарига 70-100 кг уруғ сарфланади. 1 гектарда 40-60 минг туп  кўчат қолдирилади. Эрта баҳорда бороналанади ва 2-3 марта культивация қилинади. Ҳар 15 кунда 5-6 марта суғорилади.
 Экиш муддати-апрель-май ойи ҳисобланади. Экиладиган ер ёнғоқ уруғини тозалиги 90% дан кам, унувчанлиги 85% кам бўлмаслиги керак.
Ер ёнғоқ кўпроқ тозаланган уруғдан экилади. Бунда ҳосилдорлик эзилган дуккагига кўра 2-6 цга юқори бўлади. Йирик уруғлар серҳосил бўлади.Майда ва пуч уруғлар экиш учун ишлатилмайди. Уруғларни экишдан олдин 80% ли ТМТД ( 1 ц уруғга 600 г миқдорида) билан пуркалади. 

Махсар

Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Махсар қимматли мойли ўсимлик ҳисобланиб, уруғида 17-37% ёғ бўлади. Сифати бўйича кунгабоқарга ўхшайди. Озиқ-овқат ва техник мақсадлар учун ишлатилади. Махсарнинг ёғи лак, бўёқ, олиф ишлаб чиқариш саноатида кўплаб ишлатилади. Махсарнинг кунжараси чорва-моллари учун ем-хашак ҳисобланади, аммо пўчоғи ва мағзининг пўсти ажратилиб ташланиши керак, акс ҳолда кунжараси аччиқ бўлади. Махсар пичанини туялар ва майда моллар хуш кўриб истеъмол қиладилар. 
Махсарнинг ватани Афғонистон .Хиндистонда, Бирлашган Араб  амирлигида, Эрон Марказий ва Жанубий Америкада қадимдан экиб келинади. Ўзбекистонда, Қозоғистонда, Тожигистонда бахорикор ерларда экилади. Ўртача ҳосилдорлиги гектарига  3-4 ц, 45-60 ц. кўкат ёки 15-23 ц. пичан олинади. 
Ботаник хусусиятлари. Махсар мураккабгулдошлар-Asteraceae оиласига, Carthamus tinctorius D. авлоди ва турига мансубдир. Бир йиллик ўтсимон ўсимлик. Илдизи ўқ илдиз, яхши ривожланган, узунлиги 1,5-2 м га етади. Пояси тик ўсади, дағал, оқ рангда,  сершох, туксиз, баландлиги 40-100 см бўлади. Пояси пастдан ёки ярмидан бошлаб шохлайди. Барги бандсиз, туксиз, чўзинчоқ, понасимон, чети тишчали ёки текис, тиканли ёки тикансиз бўлади. Барглар юқорига бориб майдалашиб бориб, тўпгулнинг ташқи барг ўрамасига айланади. Гултўплами-саватча, диаметри 2-3 см. Битта ўсимликда 10 дан 40-50 гача саватча ҳосил бўлади. Саватчаси кўп гулли. Ўртача битта саватчада 30-70 та гул бўлади. Гули икки жинсли, найсимон, бешта гултожибаргдан иборат бўлиб, сариқ, зарғалдоқ, қизил рангларда бўлади.  Четдан чангланади, ҳашаротлар орқали чангланади. Меваси-уруғ, кунгабоқарнинг уруғига ўхшайди. 1000 та уруғининг оғирлиги 25-50 г. 
Биологик хусусиятлари. Иссиқсевар ўсимлик, айниқса гуллаш ва етилиш фазасида иссиқликни кўп талаб қилади. Турли тупроқларда ўсади, ҳатто шўрланган тупроқларда ҳам ўсади. Лекин унинг учун энг яхши тупроқ қоратупроқ ва бошқа унумдор тупроқлардир. 
Махсарнинг уруғи 3-50С униб чиқади, майсаси 3-50С совуққа чидайди, оптимал ҳарорат 22-250С ҳисобланади. Махсарнинг ўсув даври 90-150 кундан иборат. Лалми ерларда Милютинский-114 нави экилмоқда.
Асосий ўтмишдошлар -кузги дон экинлари, дон-дуккакли экинлар, техника экинларидан бўшаган ерларга экилади. Махсар эрта баҳорда дон экинлари билан бир вақтда экилади. Уни кузда ҳам экиш мумкин, аммо ҳосилдорлик камаяди.  Экиш усули кенг-қаторлаб, қатор ораси 45-60 см, экиш чуқурлиги  баҳорда 4-6 см, кузда 5-7 см  ни ташкил этади. Экиш меъёри  баҳорда экилганда 6-8 кг, кузда 8-10 кг.
Экинларни парваришлашда-борона қилинади, қатор орасига ишлов берилади, 2-4  марта суғорилади, суғориш меъёри-600-800 куб.м.га. Ўғитлаш меъёри: азот-50-100 кг, фосфор 100-150 кг, калий 50-70 кг соф модда ҳисобида солинади. Махсар тўла етилганда дон камбайнлар ёрдамида йиғиб олинади. 

Толали экинлар

Толали экинлар асосан турли хил газлама ва тўқимачилик маҳсулотлари ишлаб чиқаришда  хомашё олиш учун экилади. Толали экинлар ботаник жиҳатидан ҳар хил оила ва турларга мансуб бўлиб, қуйидаги уч гуруҳга бўлинади. 
1.Уруғида  ва меваси тола ҳосил қиладиган ўсимликлар. Уруғида  тола ҳосил қиладиган ўсимликларга ғўза ва мевасида тола ҳосил қиладиган ўсимликларга кокос пальмасининг меваси  киради.
         2. Поясида тола ҳосил қиладиган ўсимликлар. Бу гуруҳга зиғир, наша, каноп, жут, рами, кендир ва бошқалар киради.
3. Баргида тола ҳосил қиладиган ўсимликлар.  Бу гуруҳга янги Зеландия зиғири, толали банан, агава, юкка ва бошқалар киради.
Республикамизда асосан толали экинлардан ғўза, зиғир  ва каноп .экилади. Халқ хўжалигида ўсимлик толасининг аҳамияти жуда катта. Энг  кўп ишлатиладигани пахта толаси ҳисобланиб, ундан майин газламалар тайёрланади. Поясида тола ҳосил қиладиган ўсимликлар толаси пахта толасига нисбатан дағал бўлганлиги сабаб, ундан уй жиҳозларида ишлатиладиган дағал газламалар, қоп, қанор, арқон ва шунга ўхшаш маҳсулотлар тайёрлашда фойдаланилади. Бундан ташқари бу ўсимликлар уруғининг таркибида 18-42 % гача мой бўлади. Ўсимлик мойи озиқ-овқат махсулотларини тайёрлашда, техникада, лак-бўёқ саноатида, совун тайёрлашда ва бошқа мақсадларда ишлатилади.

/ўза

Халқ хўжалигидаги аҳамияти. /ўза- бизнинг республикамизда экиладиган энг асосий толали экинлардан бири ҳисобланади ва текстил саноатини қимматли тола билан таъминлайди. Пахта толасидан сатин, чит, трикотаж, ип ва бошқа буюмлар тайёрланади. Подпушка ёки линтасидан қоғознинг энг яхши навлари, гигроскопик пахта, киноплёнка, сунъий тери тайёрлашда ишлатилади. Биоорганика инситутининг олимлари томонидан ғўза ўсимлигини чаноғидан пектин моддаси синтез қилинди. Бу пектин моддаси кондитер саноатида мармелад ва шокаладларга қўшилади. 
1 ц пахтадан 30-35 кг тола ва 60-65  кг уруғ олинади. 1 кг пахта толасидан эса 20 м чит ёки 150 та ғалтак ип тайёрланади. Уруғида 18 дан 27% гача ёғ бўлади, у озиқ-овқат саноатида, маргарин, консервалар ва совун пиширишда  ишлатилади. 
Пахта кунжараси 38-40% оқсил тутади, моллар учун энг яхши ем ҳисобланади ва ўғит сифатида ишлатилади. Лекин 1 суткада 2,5-3 кг дан ортиқ бериб бўлмайди, чунки таркибида госсипол деган заҳарли модда бўлади. Чигитни пўстлоғи қоғоз тайёрлашда, изоляцион материаллар, этил ва метил спирти тайёрлашда, майдаланган ҳолда ем ва ўғит сифатида ишлатилади. Пояси ва баргидан органик кислоталар олинади. Умуман олганда пахтадан 200 дан ортиқ буюмлар тайёрланар экан.
/ўза қадимий экинлардан бири ҳисобланиб, эрамиздан 3 минг йил олдин Хиндистон ва Хитой, 500 йил олдин Египетда экилиб келинган. Ўрта Осиёга IV-V асрда Хитойдан, Закавказьега эса XIII асрда Эрондан келтирилган.
/ўза жуда кенг тарқалган экин, уни 80 дан ортиқ мамлакат 34 млн гектар майдонда етиштиради. Хиндистон, АҚШ, Хитой, Бразилия ва Покистонда катта майдонларда экилади.
Пахта Марказий Осиё республикаларида ҳам экилади. Ўзбекистонда 1 млн. 425 мин. га майдонда пахта  етиштирилади. 
Ботаник хусусиятлари. /ўза гулҳайрилар оиласига (Malvaceae), Gossypium авлодига киради. Бу кўп йиллик тропик  бутали ўсимлик бўлиб, баландлиги 5-6 м га етади. Ўрта Осиёда бир йиллик ўсимлик сифатида экилади. Пояси 40 см дан 1,5 м гача етади, 7-15 ён шохлар ҳосил қилади. /ўза илдизи ўқ илдиз бўлиб, узунлиги 1,5-2,5 м ва ундан ҳам ортади, кўп ён илдизчалар чиқаради, улар 30-40 см чуқурда жойлашади. Пояси тик ўсади. /ўза шохлари ўсув (моноподиал) ва ҳосил (симподиал) шохларга бўлинади. Моноподиал шохлар (моноподийлар) поясининг пастки қисмида ривожланади, ундан ўткир бурчак ҳосил қилиб чиқади. Симподиал шохлар (яъни симподийлар) моноподиал шохлардан юқорироқдан чиқади, улар ўтмас бурчак ҳосил қилиб чиқади. Симподиал шохларда гул ҳосил бўлади ва мева тугилади.
/ўза барглари битта ўсимликни ўзида ўлчами ва шохлигига кўра ҳар хил бўлади. Дастлабки 2-3 та барг текис қиррали, юраксимон шаклда, қолган 3-7 таси бўлма баргдан иборат бўлади. Ўсув шохларидаги барглар ҳар қайси бўғим оралиғида, ҳосил шохларидаги эса ҳар қайси шона қаршисида жойлашган бўлади. Гулининг гултожиси йирик, бешта тожибаргдан иборат бўлади. Тожибаргларининг ранги сариқ, оч сариқ ёки оқ. /ўза асосан ўзидан чангланади. Камдан-кам ҳолда четдан чангланади. /ўзанинг гули эрталабки соатларда очилади. Эрталаб гултожбарглар оч сариқ рангда бўлади, куннинг иккинчи ярмида қизариб, кечга бориб сўлиб, ёпилиб қолади. Келаси куни гултожиси бинафша рангга кириб тўкилади.
Меваси юмалоқ-тухумсимон шаклдаги 3-4-5 уяли кўсакдан иборат. Ҳар қайси чаноғида 5-11 тагача чигитли пахта бўлади. Бир дона етилган кўсак пахтасининг вазни 2-3 дан 10 г гача  келади ва ундан ортади. Энг яхши ривожланган ғўза тупида 100 дан ортиқ очилган кўсак бўлади. 3-40 С совуқда кўсакларини очилиши тўхтайди.
Уруғи (чигити) тухумсимон, бўйи 9-12 мм гача, эни 6-8 мм гача бўлади. 1000 дона чигитнинг вазни 60-125 г келади. Пахта толаси-20-50 мм узунликдаги эпидермиснинг жуда чўзиқ ҳужайрасидан иборат. Тола оқ, айрим навларида оч сариқ, оч яшил, жигарранг ёки қўнғир бўлади. Ҳар дона чигитда 10-15 мингтагача тукча ҳосил бўлади. Пахта толасининг асосий технологик хусусиятлари: толасининг узунлиги, ингичкалиги, метрик номери, пишиқлиги, узилиш узунлиги, эластиклиги билан таърифланади.
Толанинг узунлиги (мм) унинг энг муҳим сифат кўрсаткичи ҳисобланади. Узун тола энг қимматли ҳисобланиб, ундан жуда яхши ингичка ип йигирилади. Кўп ғўза навларида толанинг  узунлиги 30-33 мм, ингичка толали навларида эса 38-40 мм бўлади.
Толанинг ингичкалиги (мкм) қуриган толанинг диаметрини (энини) ўлчаб аниқланади. У 1,0-3,0 кўпинча 15-25 мкм ни ташкил этади. Ингичка толали ғўза навларининг толаси энг ингичка бўлади.
 Толанинг метрик номери билан ҳам толанинг ингичкалиги ўлчанади, у 1 г толанинг умумий узунлигини ифодалайди. Толаларни умумий узунлиги қанча узун бўлса, у шунча ингичка бўлади. Метрик номер турли навларда 3000 дан 8000 гача бўлади. 
Толанинг пишиқлиги 1 дона тола узулгунча г ҳисобида қанча юк кўтара олишини кўрсатади. Толанинг пишиқлиги  4 дан 7-8 г гача ва ундан ортади.
Толанинг узилиш узунлиги унинг метрик номери билан пишиқлик кўпайтмасига тенг. У км билан ифодаланади. (масалан, 5000х525 км). Бу кўрсаткич қанча катта бўлса, йиғириладиган ипнинг пишиқлиги шунча юқори бўлади. 
Тола эластиклиги яъни унинг чўзилувчанлик хусусияти пишиқлиги ва ингичкалиги билан чамбарчас боғлиқ бўлади. Пишиқ ингичка тола энг эластик бўлади.
Биологик хусусиятлари. Чигит тупроқ температураси 10-120С бўлганда уна бошлайди. 20-250С да қийғос униб чиқади. 0,5-10С ғўза учун совуқ  нобуд қиладиган даражада таъсир қилади. /ўза иссиқни (25-300С) гуллаш ва шоналаш фазаларида кўп талаб қилади. Температура 10-120С пасайганда толаси қисқа бўлиб қолади ва тўла етилмайди. 
/ўза ёруғсевар қисқа кун ўсимлиги. Сийрак тушган ёруғликда унинг ривожланиши чўзилади ва вегетатив массаси кўпаяди. 
Қирғоқчиликка чидамли ўсимлик. Илдиз системаси тупроқнинг чуқур қатламларидан, ер ости сувларидан фойдаланишга имкон беради. Транспирация коэффиценти 500-600. Суғоришга жуда таъсирчан. Суғориладиган шароитда ҳосили ортади. Мамлакатимизда ғўза фақат суғориладиган шароитда экилади. Ўрта Осиёда ғўза бўз, бўз-ўтлоқи ва ўтлоқи-ботқоқ тупроқли ерларга экилади. Тупроқнинг кучсиз шўрига чидайди. 
/ўза қуйидаги тартибда ривожланади. Чигит экилгандан кейин 5-6 чи куни ер юзига уруғ палласи ёриб чиқади, 8-10 кундан кейин чин барг чиқади. Навбатдаги ҳар қайси барг 3-5 кунда чиқади. 7-8 та чин барг чиқарганда 4-5 чи барг қўлтиғида ва  ундан баландроқда 1 чи ҳосил шохи вужудга келади. Бу шоналаш даврининг бошланиши ҳисобланади. Биринчи чин барг чиқаргандан то шоналаш даври бошларигача 20-30 кун вақт ўтади.
/ўза тупида шоналар 2 хил йўналашда: ҳосил шохи бўйлаб (горизонтал) ва юқорида жойлашган ҳосил шохларида спираль бўйлаб пайдо бўлади. Биринчи шона ҳосил бўлишидан 1 чи гул очилишигача 25-35 кун ўтади, бу эса 9-10 ҳосил шохининг пайдо бўлишига тўғри келади. 
. Гуллашдан кўсакларнинг очилишигача 50-65 кун ўтади. Чигит экишдан то биринчи кўсаклар очилгунча ғўза навларида 120-140 кун, ингичка толали ғўза навларида 145-160 кун вақт ўтади.
 /ўза турлари ва навлари. /ўзанинг Gossypium- авлоди 37 турни ўз ичига олади, шундан 7 та тури маданий ва 30 та тури ёввойи ҳисобланади. Асосан ғўзанинг 2 та маданий тури - оддий мексика ғўзаси (G, hirsutum L.) ва перу ғўзаси (G,barbadense L.) экилади.
/ўза агротехникаси. Кўпчилик пахтачилик районларининг тупроқлари озиқ элементлари билан кам таъминланган бўлади.  Республикамизда ғўза экиладиган майдонларнинг каттагина қисми шўрланган тупроқларга келади. Шунинг учун ҳам бундай тупроқлар унумдорлигини ошириш, алмашлаб экишни тўғри жорий қилиш, тупроқларга ишлов бериш, ўғитлаш тизимини тўғри жорий этиш талаб этилади. 
Алмашлаб экишда асосан бедадан фойдаланилади. Беданинг  аҳамияти шундан иборатки, у бир йилда  тупроқда 150 кг гача азот тўплайди. Шу билан бир қаторда ер ости сувларини сатхини пасайтиришда, тупроқларнинг шўрини камайтиришда, тупроқларнинг физик-кимёвий хусусиятларини яхшилашда муҳим аҳамиятга эга. Беда экилгандан сўнг, ғўза экилганда, улар вилт касаллигига чалинмайди. Бедадан ташқари алмашлаб экиш далаларига қанд лавлаги, дуккакли-дон экинлари экилади. /ўза ғаллали экинлар учун энг яхши ўтмишдош ҳисобланади.
Тупроқ-иқлим шароитларига боғлиқ ҳолда ер культивация қилинади, юза ҳайдалади, чизелланади, шудгор қилинади. Энг прогрессив усуллардан 2 ярусли шудгор қилишдир. Бунда 30-40 см чуқурликда ер ҳайдалади. Бу усул қўлланилганда тупроқ озиқ элементлари яхши тақсим қилинади, бегона ўтлардан тозаланади, натижада ҳосилдорлик 2,5-3,0 ц га ошади. 
Ўғитлаш.  /ўза ўғитга талабчан ўсимлик. 1 т пахта хом-ашёси ва унга мос ўсимлик поясини ҳосил қилиш учун ғўза тупроқдан ўрта ҳисобда 50-60 кг азот, 15-20 кг фосфор ва 50-60 кг калий ўзлаштиради. /ўза озиқ элементларни энг кўп қисмини интенсив ўсиш даврида (гуллаш ва етилиш) фазаларида талаб қилади. Бутун вегетация даврида бериладиган умумий азот, фосфорни 60-70 % ини, калийни 70-80 % ини шу фазада истеъмол қилади.
Ўрта Осиёни кўпчилик тупроқларида ғўзадан юқори ҳосил етиштириш ўғитлар 1:0,7-0,8:0,3-0,5 нисбатда берилганда яхши натижага эришилади. Ўғитларни юқори самарадорлиги улар вегетация даврида бўлиб-бўлиб берилганда кузатилган. Азотни 12 нормаси-экин экиш олдидан ёки 3-4 та чин барг чиқариш фазасида, қолган ярим қисми  2 марта шоналаш ва гуллаш олдидан берилади. Фосфорли ўғитлар ҳам 2 марта берилади. Асосий 70-80% кузги шудгорда, қолган 20% экиш олдидан берилади. Калийни шоналашгача 15-20% ини, гуллаш ва ҳосил тугиш даврида 75-80 % ини истеъмол қилади.
Азот, фосфор ва калийдан ташқари ғўзани ўғитлашда олтингугурт муҳим роль ўйнайди. Олтингугурт етишмаса, ўсимликлар яхши ўсмайди, барги сариқ рангда бўлади. Магний етишмаса ўсимлик барглари қўнғир-қизил тусга киради. Бундай барглар тез тўкилади ва ҳосилни камайтиради. Тупроқга суперфосфат солиш билан ўсимликларни магний билан таъминлаш мумкин. Натрий тупроқда етарли миқдорда бор, лекин ортиқча миқдорда бўлиши ўсимликларни ўсиш ва ривожланишига салбий таъсир этади. Микроэлементлардан марганец, бор,рух, молибден муҳим роль ўйнайди. Микроэлементлар тупроққа комбинирланган ўғитлар билан солинади ёки экиш олдидан чигитлар шу микроэлементлар билан пуркалади.
Суғориш 2-3 та чин барг чиқаргандан кейин бошланади. Вегетация даври давомида ғўза тупроқ иқлим, об-ҳаво шароитига, даланинг намига, тупроқ типига,  сизот сувларининг жойлашиш чуқурлигига боғлиқ ҳолда 3-12 мартача  суғорилади. 
Экиш нормси. Чигит 60х60 см қилиб экилса 1 га ерга 35-40 кг дан, 90х25 см қилиб экилса 60-70 кг уруғ экилади. Вилт билан касалланган ерларга, шўрланган тупроқларга экиш нормаси 10% кўпайтирилади. Экиш чуқурлиги бўз тупроқларда 4-5 см, ўтлоқи ботқоқ ерларда 3-4 см. Чеканка (15-25 июнгача) энг яхши ривожланган участкаларда 17-18 та ҳосил шохлари ҳосил бўлганда қилинади. Ўртача ривожланган майдонларда 15-16 та ҳосил шохлари ҳосил бўлганда олиб борилади. Яхши ривожланмаган пахта майдонларида 12-14 ҳосил шохлари пайдо бўлганда 15 августдан кечиктирмай қилинади. Чеканка қўл билан ва механизация билан олиб борилади. Механизацияланган чеканка июлни иккинчи ярми август бошларида қилинади. Биринчи марта 50 % ўсимликларда 15 та ҳосил шохи ҳосил бўлганда, иккинчи марта 7-10 кундан кейин қилинади.
Йиғиб-териб олиш 2 ой мобайнида олиб борилади. Шунинг учун қўл билан 4 марта, машинада 3 марта йиғиб олинади. Машинада йиғиб-териб олиш 60 % ни ташкил этади. Машиналар кўм-кўк барглари бўлган ўсимликларни териб ололмайди. Шунинг учун машина териб олишдан олдин дефолиация қилинади, яъни ўсимликларни барглари кимёвий моддалар билан қуритилади, натижада барглар тўкилиб кетади ва машиналар ёрдамида ҳосил йиғиб олинади.

Зиғир

Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Зиғир-энг муҳим толали ва мойли ўсимликдир. Тўқимачилик саноатида зиғир толаси пахтадан кейин 2 чи ўринни эгаллайди. Толасининг пишиқлиги жиҳатидан пахта ва жундан устун туради. Зиғир толаси халқ хўжалигининг турли соҳаларида кенг ишлатилади. Ундан брезент, қоп-қанор, полотно, батист, дағал мато ва хоказолар  тайёрланади.  Ўртача 1 кг зиғир толасидан 2,4 кв.м2 газмол тайёрланади. Газмол тайёрлашдаги чиқиндилардан термоизоляцион материаллар, қоғоз, мебел, қурилиш плиталари тайёрлаш учун хом-ашё сифатида фойдаланилади. Зиғирдан фақат тола эмас мой ҳам олинади. Унинг уруғида 35-42 % ёғ бор. Зиғир кунжараси моллар учун юқори концентирланган ем ҳисобланади. Унинг таркибида 30-36 % гача оқсил моддаси бўлади. 
Зиғир қадимий ўсимлик бўлиб, бизнинг эрамиздан 4 минг йил илгари Хиндистон, Хитой, Миср, Закавказьеда экилган. Ўрта Осиёда зиғир қадимдан экиб келинади. 
Дунё бўйича зиғирни экиш майдони 1,5-1,7  млн. гектар ерни ташкил этади. Асосан 70 % дан кўпроғи Россияда экилади. Зиғирнинг тола ҳосили гектарига 6,50-7,56 ц, уруғ ҳосили эса 10-12 ц ни ташкил этади.
Ботаник хусусиятлари. Зиғир зиғирдошлар-Linaceae оиласига, Linum авлодига киради. Бир йиллик ва кўп йиллик ўтсимон ўсимлик. Ер юзида зиғирнинг 45 дан ортиқ тури тарқалган. Булардан энг муҳими маданий зиғирдир-Linum usitatissimum. Шу тур яна 4 та гуруҳга бўлинади:
1. 	Узун толали зиғир  (var  elongata). Илдиз системаси ўқ илдиз, асосан тупроқнинг ҳайдалма қатламида жойлашади. Пояси силлиқ, узун, 70 см дан 120 см бўлиб, поянинг юқори қисмида шохланади. Барги ланцетсимон бўлиб, кетма-кет жойлашган. Гул тўдаси зонтиксимон бўлади. Гули зангори рангда бўлади. Зиғир ўз-ўзидан чангланадиган ўсимлик, лекин ҳаво қуруқ ва иссиқ бўлганда ҳашоратлар ёрдамида бир гулдан иккинчи гулга ўтиб чангланади. Меваси шарсимон 5 уяли қутича бўлиб, битта пояда 5-8 қутича бўлади. Битта қутича 10 та ярим уяга бўлинган бўлади, ҳар бир ярим уяда  1 тадан уруғ бўлади. Уруғи тухумсимон формада, текис, жигарранг бўлиб, 1000 та уруғининг массаси 3,7-5,5 г бўлади. Бу тур асосан тола олиш учун ишлатилади.
2. 	Паст бўйли шохсимон зиғир (var brevimulticaulia). Пояси 30-50 см, шохланиш поянинг пастки қисмидан бошланади. Битта ўсимликда 30-60 каробка бўлади. Уруғи узун толали зиғирнинг уруғига қараганда йирикроқ бўлади. 1000 дона уруғининг массаси 4-8 г бўлиб таркибида 47 % гача ёғ бўлади. Асосан ёғ олиш мақсадида Ўрта Осиё ва Закавказьеда экилади.
3. 	Оралиқ зиғир (var. intermedia)-ўртача толали зиғир, бўйи 50-70 см, шохлари кам бўлади. Шохланиши поянинг ўрта қисмидан бошланади. 15-26 тагача қутича бўлади. 1000 та уруғининг массаси 4,5-6,0 г ни ташкил этади. Асосан ёғ олиш мақсадида, камроқ тола олиш учун экилади. 
4. 	Ётиб ўсадиган (var. prostrata)-ёйилиб-сочилиб ўсувчи зиғир. Бўйи 80-100 см, пояларининг сони кўп бўлиб, ётиб ўсади, гуллаш олдидан пояси кўтарилиб вертикал ҳолатга ўтади. Асосан зиғир экиладиган майдоннинг 85%  ига узун толали зиғир экилади. Узун толали зиғирнинг умумий ҳосилининг 70-80 % ини поя, 10-12 % уруғ, 10-12% қипиқ ва чиқиндилар ташкил этади. Поясида 20-30% тола бўлади.
	Зиғирнинг пояси эпидермисдан тузилган бўлиб, толалар тўплами поянинг пастки қисмидан юқори қисмигача жойлашган бўлади. Эпидермис паренхима толалар тўплами билан биргаликда поянинг пўстлоғини ташкил этади. Толалар тўплами узунлиги билан фарқланади, чунки толалар тўпламини узунлиги поянинг узунлиги билан узвий боғлиқ. Толанинг муҳим кўрсаткичи-бу толанинг техник узунлигидир (уруғ палла баргдан гулгача бўлган поянинг узунлиги). Қимматбаҳо тола пояси узун ва жуда ингичка бўлган поядан (қалинлиги 1-2 мм) олинади. Толанинг узунлиги, пишиқлиги, ингичкалиги, эластиклиги ва ранги уни сифатини билдиради. Толанинг энг яхши ранги кулранг ва оч кулранг ҳисобланади. Толанинг умумий сифати номер билан белгиланади. Толани юқори номери 25-36, ўртача номери 12-15 ҳисобланади. Юқори номерли тола қиммат, бошқалари эса арзон баҳоланади. 
Биологик хусусиятлари. Узун толали зиғир ўртача иқлимли районларда, намгарчилик етарли бўлган ерларда яхши ўсади. Уруғи 50 С да униб чиқади 3-50 совуққа бардош беради.. Зиғирни ўсиши ва ривожланиши учун оптимал температура 16-170 С қулай ҳисобланади. Иссиқ ва қуруқ ҳаво (220 ва ундан юқори),0 унинг ривожланишини, поясини ўсишини кечиктириб, шохланишини кўпайтиради. 	Зиғир намсевар ўсимлик. Сувни шоналаш ва гуллаш даврида кўп талаб қилади. Бошқа фазаларда сувни кам исъемол қилади. Транспирация коэффиценти 400-430 га тенг. Тупроқда намлик 70% бўлганда яхши ўсиб, юқори ҳосил беради. Зиғир узун кун ўсимлик бўлиб, унга кучли ёруғлик зарур эмас, негаки кучли ёруғлик таъсирида у тез шохланиб, ҳосили камаяди ва толанинг сифати бузилади. Зиғирнинг вегетация даври 82-85 кундан иборат. Республикамизда зиғирнинг қуйидаги навлари экилади:  толаси  учун  Светоч, К-6, Л-1120, И-9, Псков-359, Старток навлари,   мой олиш учун  эса  Бахмал-2, Бахмал-1056 навлари экилади.
	Тупроқга бўлган талаби. Илдиз тизими бошқа экинларга нисбатан кучсиз ривожланган, шунинг учун тупроқдан озиқ элементларни кам ўзлаштиради ва унумдор тупроқларда яхши ўсади. Алмашлаб экишда толали  зиғир кўп йиллик дуккакли экинлардан кейин экилади.
	Лалми ерларда мойли зиғир дон экинларидан бўшаган ерларга экилади. Толали зиғир бир экилган ерга 5-6 йилдан кейин экилади, асосий ўтмишдош экин кўп йиллик ўтлар ҳисобланади. Зиғир ўғитга талабчан ўсимлик. Узун толали зиғирга 1 г ерга азот 180-200,  фосфор 80-100, калий 120-160 кг солинади. Зиғир учун ерни 22-25 см чуқурликда хайдалади. Зиғир баҳорда тупроқнинг 10 см чуқурликдаги ҳарорат 7-80 С га етганда, гектарига 120-150 кг ҳисобида  уруғ сепилади. Экиш чуқурлиги 12-3 см, парвариш қилишда зиғир ўсимлигини борона қилинади. Ҳар хил бегона ўтларга қарши гербицидлар ва зарарли ҳашоратга қарши пестицидлар билан ишлов берилади. Ҳосилнинг пишиши кўк, оч сариқ, сариқ ва тўла пишишлик давриларига бўлинади. Тола учун ўсимлик сариқ пишишлик даврида махсус камбайнларда ўриб олинади ва далага узун ёйиб ташлаб кетилади, кейин 3-4 хафта  ўткач уни махсус йиғадиган машиналар ёрдамида поясидан ажратиб олинади ва 3-4 та қилиб боғланади. Зиғир толасини. Наша қимматбаҳо толали ва мойли намлиги 12% дан ошмаслиги лозим Зиғирни толасини 36-380С иссиқ сувда ивитиш йўли билан ажратиб олиш мумкин.

Наша
	
Халқ хўжалигидаги аҳамияти экиндир. Унинг поясидан мустаҳкам чиримайдиган тола олинади.  Пояларидан олинган тола ўта пишиқ ва сувда чиримаслиги билан бошқа луб толаларидан фарқ қилади. Толасидан арқон, брезент ва бошқа буюмлар тайёрланади. Қисқа толаси қурилишда ишлатилади, чиқиндиларидан пластмасса, қоғоз ва бошқа материаллар тайёрланади. Уруғининг таркибида 30-35% ёғ бўлади. У таъмига кўра озиқ-овқатга ишлатиладиган бошқа ёғлардан қолишмайди. Наша мойи алифмой ва бўёқлар тайёрлашда ҳам фойдаланилади. Кунжараси чорва моллари учун ишлатилади.  Унинг таркибида 30% оқсил, 5-8% гача ёғ бўлади.
Наша қадимдан экиб келигади. У тўғрисидаги дастлабки маълумотлар эрамиздан 800-900 йил илгариги Ҳиндистон адабиётларида учратилган. 	 
	Наша-қадимий ўсимлик. Россияда IХ асрда, бошқа Европа малакатларида XVI охирларида экилган. Италия, Хиндистон, Польша, Венгрия, Хитой ва бошқа мамлакатларда экилади. Ҳосилдорлиги 7-9 ц ни ташкил этади. Илғор хўжаликлар гектаридан 11-14 ц ҳосил етиштиради.
	Ботаник хусусиятлари.  Наша нашадошлар оиласига  (Cannabinaceae) киради. Нашанинг 3 та тури: оддий наша-тола ва уруғ учун экилади; ҳинд нашаси-(Cannabis indica) Ҳиндистон, Эрон ва Туркияда экилади,  маданий каноп ичида ўсувчи ёввойи наша (Cannabis ruderalis) маълум.
	Оддий наша- 1 йиллик, 2 уйли ўсимлик. Эркак ўсимлиги ингичка пояли бўлиб, барги камроқ бўлади, она ўсимлигига қараганда вақтлироқ пишади. Эркак ва матерка ўсимликларининг сони тахминан тенг бўлади. Эркак ўсимликдан 20-25% тола, матеркадан 15-20% тола олинади. Эркак наша поясида толалар бир мунча эрта етилади. Эркак ўсимликнинг пояси ингичка, она ўсимликнинг пояси қалинроқ бўлади. Ҳозир толали ўсимликлар илмий текшириш инситутида юқори толали, бир уйли наша нави чиқарилган (яъни бир ўсимликда ҳам оталик ва оналик гули бўлади). Бир уйли наша икки уйлигига қараганда.юқори сифатли тола беради,
	Илдиз системаси ўқ илдиз, 1,5-2,0 м чуқурликда жойлашади. Илдизини асосий массаси 40 см чуқурликда бўлади. Пояси пастки қисмида юмалоқ, юқори қисмида олти қиррали новсимон бўлиб, узунлиги 0,5-5,0 м га, йўғонлиги 3-30 мм гача етади. Поясининг узунлиги нав ва уни етиштириш шароитига боғлиқ.  Баланд бўйли поясида, одатда 7-8 тагача бўғим оралиғи бўлиб, уларнинг узунлиги 40см гача етади ва ундан ҳам ортади. Нашанинг етилган поясида қуйидаги тўқималар: пояни ташқи томондан ўраб турадиган пўст, ҳалқа шаклида жойлашган толалар тутами бўлган пўстлоқ паренхимаси камбий, ёғочлик ва ўзак бўлади. Гуллаш даврига келиб, ўзак тўқималари бузилиб, бўшлиқ ҳосил қилади. Наша поясининг толалар тутами ( узунлиги 15-35 мм) бўлган луб толалардан иборат бўлиб, улар бир-бири билан лигнопектин  моддаси ёрдамида ёпишган. Наша пояси тузилиши жиҳатидан зиғир поясига ўхшайди, амма иккиламчи луб тутамлари ҳалқаси ҳам ҳосил бўлади. Бу толалар калта ва эгилувчан бўлади.
Барглари бандли,  панжасимон бўлади. Пастки барглари қарама-қарши, юқориги барглари эса навбат билан жойлашган. Тўпгули она ўсимлигида бошоқсимон, эркак ўсимликда сочиқроқ ҳолда бўлади. Меваси -юмалоқ, яшил-кулранг ранг, кўпинча ола-чипор рангда  бўлади. Мевасининг диаметри 3-5 ммбўлиб,  1000 та уруғининг оғирлиги 12-20 г. Наша четдан чангланувчи ўсимлик.
Биологик хусусиятлари. Нашанинг уруғи 1-20 С да уна бошлайди, лекин 8-10 0 да у қийғос униб чиқади. Ёш майсалари қисқа муддатли 4-50 С совуққа чидайди. 20-250 С нашанинг ўсиши учун энг қулай температура ҳисобланади.. Бошланғич фазасида, яъни 30-40 кунлар ичида ҳаво температураси паст бўлса, ўсиш ва ривожланиши кечикиб, ҳосили камаяди. Шоналаш даврида температура 00 дан паст бўлса наша ўсимлиги қаттиқ жароҳатланади. 
Наша намсевар ўсимлик. Транспирация коэффиценти 600-800 га тенг. Тупроқда намлик 70-80% бўлганда яхши ўсади. Айниқса шоналаш ва етилиш фазасидан олдин сувга талаби юқори бўлади. Наша қисқа кун ўсимлиги ва ёруғсевар ўсимлик. Вегетация даврининг бошларида (20-25) кунлар ичида секин, кейин 30-45 кунларда ўсиши тезлашиб, бир суткада 4-6 см ўсади. Энг интенсив ўсиш даври шоналашдан гуллашгача бўлади. 2 уйли нашанинг вегетатив даврининг узунлиги ҳар хил бўлади, тезпишар навларники-118-125 кун, ўртапишар навларники-134-140 кун, кечпишар навларники-150-160 кун бўлади. Наша озиқ  элементларига талабчан ўсимлик. Қоратупроқли ерларда, маданий ботқоқ ерларда, гўнг солинган тупроқларда яхши ўсади.
 Нашанинг энг кўп тарқалган навларига 2 уйли наша Днепровская-4, Краснодарская-35 киради.   1 уйли нашанинг  Жанубий пишувчи-6, Жанубий пишувчи-9 навлари экилади.
	Наша учун ўтмишдош экинларга-қатор оралари ишланадиган экинлар, кузги экинлар ва кўп йиллик ўтлар киради. Наша ўғитга талабчан ўсимлик. Нашага гектарига 90-120 кг азот, 60-90 кг фосфор ва 60-90 кг калий ва 10-15 тонна гўнг бериш тавсия этилади. Фосфорни бутун вегетация даврида талаб қилади. Азот ва калийни шоналаш ва гуллаш фазаларини охиригача талаб қилади. Наша    юқори дозада органик ўғитлар ва минерал ўғитлар солинган тупроқларда яхши ўсади.
 Наша тупроқ ҳарорати 8-100 бўлганда донли экинлардан кейин экилади. Эрта экиш ҳосилнинг ошишига олиб келади. Гектарига 100-110 кг уруғ сепилади. Кенг қаторлаб, лента усулида қўш қаторлаб экилади. Экиш чуқурлиги 3-4 см. Қатор оралари 3-4 марта ишланади, 4-5 марта суғорилади, суғориш нормаси 600-800 м3 . Тола олинаётганда биринчи эркак наша, кейинчалик урғочи нашалар ўриб олинади. 

Каноп

	Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Каноп-қимматли луб толали экин бўлиб унинг поясида 24% гача тола бўлади. Толаси пишиқлиги, юмшоқлиги ва гигроскопиклиги билан ажралиб туради. Ундан брезент, қоплар, гилам ва мебель учун материал, арқон ва бошқа буюмлар тайёрланади. Чиқиндилари қурилиш плиталари ва қоғоз тайёрлашда ишлатилади. Каноп уруғида 18-20% ёғ бўлади, ундан лак бўёқ саноатида ва совун тайёрлашда ишлатилади. Хиндистонда лампа мойи сифатида фойдаланилади.  Кунжараси моллар учун ем  сифатида ишлатилади.      
Каноп ёввойи  ҳолда Жанубий Африкада учрайди. Канопнинг ватани-Хиндистон  ва Жанубий Африка ҳисобланади. Каноп Ҳиндистонда, Хитой, Эрон, Индонезия, Бирма, Судан, Въетнам, Италия ва АҚШ да экилади.  Каноп 1925-1926 йилларда Шимолий Кавказ ва Туркистон нав тажриба  станциясида экила бошланган. Мамлакатимизда 1927 йилдан бошлаб экиб келинади.  Республикамизнинг, асосан Тошкент вилояти юқори, Ўрта ва Қуйи Чирчиқ, Янгийўл ва Бўстонлиқ туманларида 10 минг гектар ерга экилади. Каноп ўртача бир гектар ердан 100-120 ц поя ва 4-5 ц уруғ беради. Юқори агротехникани қўллаш натижасида ундан 150-180 ц поя 8-9 ц уруғ олиш мумкин. 
Ботаник хусусиятлари.. Каноп-Hibiscus cannabinus L турига., гулҳайридошлар (Malvaceae) оиласига мансуб бир йиллик ўт ўсимлик. Илдизи ўқ илдиз, яхши ривожланган бўлиб, тупроқнинг 2 м ва ундан кўп чуқурлигига кириб боради. Асосий илдизи йўғон, тупроқнинг юза қатламида 30-40 см чуқурлигида жойлашади. Кейин кичрайиб боради ва ён илдизлар орасида йўқолиб кетади. Агар нам етишмаса, ўқ илдиз бақувват ривожланиб, 2 м  ва ундан ҳам чуқурликка ўсиб киради. Пояси тик ўсади, кўндаланг кесими  юмалоқ, озгина ғадир-будир бўлиб, узунлиги 2 метрдан 3,5 метргача етади. Сийрак экилганда, озиқ ва нам билан вақтида таъминланиб турилганда, поясининг бўйи 5м гача етиши мумкин. Пояси учига томон ингичкалашиб боради, кучли шохланган, ён шохлари поянинг кўсакчалар бўлмаган пастки қисмидан чиқади. Тола олиш учун қалин экилган жойларда пояси шохланмайди. Поясида 40-90 тагача бўғим бор. Бўғим оралиқлари 3-4 см келади. Поя одатда яшил рангда, лекин қирмизи ранг ёки қизил поя чиқарадиган шакллари ҳам учрайди. Қизил ва қирмизи рангли каноп поялари яхши ивийди. Шу боис улардан сифатли тола олинади. Пояси тиканчалар билан сийрак қопланган. Поясининг диаметри 1,5-2,0 см. Тола олиш учун экиладиган навларида эса 1,3-1,5 см дан ошмайди. 
Барглари кетма-кет жойлашган, пастки барглари оддий, ўрта қисмида бўлак-бўлакли, кейингилари эса ланцетсимон бўлади. Гули-йирик калта бандли 5-7 мм. 5 та тожибаргдан ташкил топган, очилганда диаметри 7-8 см дан 12 см гача етади,  сариқ, оч-гунафша, пушти рангда ёки оч қизил рангда бўлади. Чангчиси 60-70 та, қизил рангда, бир-бири билан қўшилиб ўсиб, чангчи устунчасини ҳосил қилади ва 5 та доира бўлиб жойлашади. Чангдони буйраксимон шаклда, зарғалдоқ рангда, тугунчаси 5 уяли, тук билан қалин қопланган. Гуллаш пастки гуллардан бошланади. Ҳар бир гул бир кунда очилади. Каноп бир уйли ўсимлик, кам ҳолларда четдан чангланади. Меваси-5 қиррали қутича бўлиб, узунлиги 2,5 см, эни 1-2 см бўлади. Битта ўсимликда 20-30 та қутича ҳосил бўлади. Уруғи буйраксимон ёки бурчакли шаклда бўлиб, ранги тўқ кулрангда бўлади. Битта қутичада 15-20 та уруғ бўлади. 1000 донасининг вазни 18 гр гача етади. Уруғининг бўйи 3-5 мм, эни 2,5-4,0 мм келади.
Биологик хусусиятлари. Каноп иссиқсевар ўсимликлар қаторига киради. Уруғи 10-120 С да ўсиб чиқади. Температура 20-220 С бўлганда тўлиқ майсалар ҳосил қилади. Температура 1,0-1,50 С совуқ бўлса фақат майсаларигина эмас, катта ўсимликлари ҳам нобуд бўлади. Ўсиши ва ривожланиши учун 23-250 С яхши температура ҳисобланади. Каноп намсевар ўсимлик бўлганлиги учун сувни яхши талаб қилади. Транспирация коэффиценти 580-700 га тенг. Тупроқ намлиги 80% бўлиши каноп учун оптимал намлик ҳисобланади. Шунинг учун у суғориладиган ерларда ёки ёғингарчилик кўп бўладиган районларда экилади. Сувни 3 барг ҳосил қилиш даврида жуда кўп талаб қилади.  Канопнинг вегетация даври, экиладиган нави ва қўлланиладиган агротехник тадбирларига қараб 130-140 кунгача боради.
Каноп ёруғсевар ўсимлик. Ёруғлик кам бўлган ёки жуда қалин экилганда, пояси калта ва нимжон бўлиб ўсади.
Каноп дарё бўйларидаги тупроқларда, кулранг, бўз ва бўз-ботқоқ тупроқларда ўсади. Шўр тупроқларда ўсмайди. Канопнинг Ўзбекистонда қуйидаги навлари экилади: Узбекский-1972, Узбекский-2124, Кубанский-338, 3976.
Агротехникаси. Алмашлаб экишда каноп кузги ғалла экинлари, дон-дуккакли экинлар ва бедадан кейин экилади. 
Озиқ моддаларга талаби катта. 1 гектардан 100 ц пояси билан  тупроқдан 120-150 кг азот, 60-80 кг фосфор, 120-160 кг калий олиб чиқади. Вегетация даврининг бошларида каноп кўп миқдорда фосфор ва калий талаб қилади. Азотга бўлган талаби эса шоналаш ва гуллаш фазаларида ортиб боради.
Ўғитларга жуда талабчан, гўнг билан минерал ўғитлар бирга солинса у яхши ўсади. Канопга ўртача гектарига 90-150 кг азот, 90-150 кг фосфор ва 50-70 кг калий берилади. Минерал ўғитларнинг асосий қисми, яъни 50-60% фосфор ва 50% калий органик ўғитлар билан биргаликда кузги шудгорда берилади.
Агар каноп бедадан кейин экилса биринчи йили менерал ўғит нормаси камайтирилади. Гўнг билан фосфор ва калий ўғитларини ярмини кузги шудгорлашда, экиш вақтида 25-30 кг N ва Р берилади, қолган қисми эса 8-10 та барг чиқариш фазалари ва шоналашдан олдин берилади. Экишда энг сара уруғ экилади, унинг чиқиши 80% дан, тозалиги 94% дан кам бўлмаслиги керак.
Каноп тупроқ яхши қизиган вақтда, яъни температура 12-150С бўлганда экилади. Ўзбекистонда тола учун экиладиган каноп 10-12 апрелда экилади. Уруғ олиш учун эртароқ 1-10 апрелгача экиб олиш керак бўлади. Агар каноп тола олиш мақсадида экилаётган бўлса, лента усулида экилади. Бунда экиш нормаси 35-40 кг ни ташкил этади.
Уруғ олиш учун экилса кенг қаторлаб, қатор ораси 60 см қилиб экилади, бунда экиш нормаси ҳам камайтирилади. 1 га га 18-20 кг уруғ экилади. Экиш чуқурлиги енгил тупроқларда 5-6 см қилиб, оғир тупроқларда 3-4 см қилиб экилади. Бутун вегетация даврида тола олиш учун экиладиган каноп 5-6 марта суғорилади. Биринчи суғориш ўсимлик баландлиги 12-15 см бўлганда, кейин ҳар 15-20 кунда суғорилади. Уруғ олиш учун экилган каноп биринчи культивациядан сўнг яганаланади. 1 га да 150-180 минг ўсимлик қолдирилади. Уч марта суғорилади. Биринчи  марта 18-20 барг ҳосил бўлганда, иккинчи марта -шоналаш ва учинчи марта гуллаш фазасида суғорилади. 
Тола учун экилган канопни 50% гуллаганда ўрилади. Луб тола ажратувчи ЛС-1 русумли машинада канопни поясини кўк пўстлоғидан ажратиб олинади. Толаси даланинг ўзида қуритилади ва 10-12 кг. дан қилиб боғлаб луб заводларига жўнатилади.
Уруғлик каноп 50% ўсимлик сарғайганда 1-10 сентябргача ўрилади. Ўрилган поялар 1-4 кун давомида сўлитилади, кейин боғлаб, тахлаб қўйилади. Қуриган поялар махсус  комбайнларда янчиб олинади.

Туганак мевали экинлар

Бу гуруҳга ҳар хил тур ва оилага мансуб туганак мева ҳосил қиладиган ўсимликлар киради. Туганакмевалилар озиқ-овқат саноатида, ем-хашак тайёрлашда ва техник хомашё сифатида ишлатилади. Туганакмевалар ер ости пояларида ёки илдизларида 5-20 см чуқурликда ривожланади. Туганакмевалилар қатор орасига ишлов бериладиган экинлар бўлганлиги сабабли алмашлаб экишда катта аҳамиятга эга.
Жаҳонда туганакмевали ўсимликлардан қуйидагилар экилади:
1. 	Картошка - Solanum tuberosum L.  оиласи-   Solanaceae
2. 	Батат - Ipomaea batatus Lam.    оиласи- Convolvulaceael
3. 	Топинамбур - Helianthus tuberosus L. оиласи - Asteraceae  ва хоказолар.
Бу экинлар ҳар хил оилага мансуб бўлгани билан уларнинг туганакмеваси бир-бирига яқин, таркибида қуруқ модда кам, шу боис яхши сақланмайди. Туганакмевали экинларни етиштириш технологияси бир-бирига яқин, чунки уларнинг барчаси қатор орасига ишлов бериладиган экинлардир. Жаҳонда туганакмевали ўсимликлар орасида энг кўп тарқалгани картошка ўсимлигидир. Туганакмевали экинлардан Республикамизда асосан картошка, қисман топинамбур-ер ноки ва батат (ширин картошка) экилади.   

Картошка 

Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Картошка халқ хўжалигида  озиқ-овқат, ем-хашак, техник аҳамиятга эга. Дунё деҳқончилигида картошка шоли, буғдой ва маккажўхори билан бир қаторда етакчи ўринни эгаллайди. Картошка туганаги таркибида 25% гача қуруқ моддалар, шу жумладан, крахмал 14-22%, оқсил 1,4-3,0%, клетчатка-1,0, ёғ-0,3% ва 0,8-1,0% кул моддалари бўлади. Картошка витамин С ва В группа витаминларига бой. Хом туганаги таркибида С витамини миқдори 40 мг га етади. Картошканинг ёш пояси таркибида 84% сув бор, туганаги таркибида эса 75% сув ва 25% қуруқ модда бўлади. 
Картошка таркибида крахмал, сифатли оқсил ва витаминлар бўлганлиги учун инсоннинг энг муҳим озиқ-овқат маҳсулотлари ҳисобланади. Шунинг учун у иккинчи нон дейилади. Картошкадан 200 дан ортиқ европача овқат тайёрлаш мумкин. 
Картошканинг пўсти ва яшил рангга кирган туганаклари таркибида заҳарли модда-соланин (0,005-0,1%) бўлиб, картошка пиширилганда у қисман парчаланади. Шунинг учун яшил рангга кирган ва кўкарган (ўсимта чиқарган) тугунакларни яхшилаб пиширмасдан озиқ-овқатга ишлатиш ва молларга бериш мумкин эмас. 
Картошка тугунаги спирт, крахмал, глюкоза, каучук олишда ва саноатнинг бошқа тармоқларида ишлатилади. Картошка моллар учун яхши озиқ ҳисобланади. Органик моддасининг ҳазм бўлишига (83-97%) кўра, ҳашаки лавлаги, турнепс ва бошқа илдиз мевалар каби барча ўсимликлар  орасида биринчи ўринда туради. Тугунаклари хомлигича, буғлатиб, шунингдек, силосланган ҳолда молларга берилади.
Агротехникавий ва агроиқтисодий аҳамиятга ҳам эга. У кўпгина экинлар-барча дон экинлари учун яхши ўтмишдош экин ҳисобланади. Мамлакатимизнинг кўпгина районларида шудгорни банд қиладиган экин сифатида экилади ва кузги ғалла экинлари учун яхши ўтмишдош ҳисобланади.
Картошкани ватани Жанубий Америка ҳисобланади, бу минтақада картошка бизнинг эрамиздан 1-2 минг йил аввал экиб келинган ва унинг кўпчилик ёввоиий турлари маданийлаштирилган. Картошка XVI-асрда Европага, яъни Испанияга келтирилган ва ундан бошқа Европа мамлакатларига тарқалган. Россияга картошка Голландиядан келтирилган. XX-аср бошларида ва ундан кейинги йилларда кўпроқ экилабошланди. Картошкани ташқи муҳитга тез мослашиши дунёда тез тарқалишига ва асосий озиқ-овқат экини бўлишига сабаб бўлди. 
Ҳозирги вақтда картошка дунёнинг ҳамма қитъаларида экилади. Дунё бўйича  ФАО маълумотларига қараганда (1994 йил) да картошка 18 млн гектар ерга экилган.
Европа мамлакатларида картошка кўп экилади. Дунё экин майдонини 35% ини ташкил қилади. Кўпроқ Польша (2,26 млн.га), Германия (яқин 1 млн.га) ва бошқа мамлакатларда экилади. Картошка АҚШ да ҳам кўп экилади. Ҳамдўстлик мамлакатларидан картошка Россия, Уркаина, Белоруссия ва Болтиқ бўйи мамлакатларида экилади. Ўзбекистонда охирги йиллари картошкани экиш майдони анча кенгайган ва 1998 йил 13,4 минг гектар ерга экилган.
Картошка юқори ҳосилли экин. Ўзбекистонда 2004 йилда картошка 52,1 минг гектар ерга экилиб, 892,7 минг тонна ялпи ҳосил олинди. Ҳосилдорлик  ўртача 17,1 тонна гектарни  ташкил этди. 
Картошканинг навлари морфологик ва биологик белгилари билан фарқ қилади. Ўзбекистонда картошкани қуйидаги навлари экилади: Акраб, Зарофшон, Лорх, Тўйимли, Пикассо, Диамант, Вольтман.
Ботаник хусусиятлари. Картошка итузумдошлар (Solanaceae) оиласига ва ёввойи ҳамда маданий турларни бирлаштирадиган-Solanum L. авлодига киради. Улардан  Solanum tuberosum L. энг кўп тарқалган. 
Картошканинг илдизи попук илдиз бўлиб, асосан тупроқнинг юза 60-70 см қатламида жойлашади. Айрим илдизлар ерга 150-200 смга кириб боради. Илдизида оқ йўғон ўсимталар бўлиб, унга столон ёки ўзгарувчан новда дейилади. Картошка поясининг кўпчилиги тик, баъзилари эгилиб ўсади. Бўйи шароитга қараб кескин (30 дан 150 см гача) ўзгаради. Картошка ўсимлиги тупининг асосий қисми 4-8 сербарг поядан иборат. Тупдаги поялар сони навига, экиладиган туганакларнинг йирик-майдалигига боғлиқ бўлади. Йирик туганаклардан ўсиб чиққан ўсимликлар майда туганаклардан ўсиб чиққан ўсимликларга қараганда серпоя бўлади. Тупдаги поялар сони маълум даражада туганак ҳосили кўп ёки кам бўлишини ифодалайди. 
Картошка поясининг ер остки қисмидаги қўлтиқ куртакларидан новдалар-столонлар ривожланади, уларнинг учи йўғонлашади (туганаклар ҳосил бўлади). Столонлар эртаги навларда қисқароқ, кечкиларида узунроқ бўлади.
 Картошка барглари оддий, узун-узун, тоқ патсимон, чети текис бўлиб, бир жуфтдан уч жуфтгача, баъзан кўпроқ барг ҳосил қилади.. Пояга бирикадиган жойда барг ўқи барг бандига айланади. Охирги барг бўлаги одатда, қолганлардан йирикроқ бўлади. 
Гули тўпгулга йиғилган бўлиб, турли узунликдаги гулпояда туташ жойлашган. Гулбанди қисмларга ажралган.  Гули бешталик типда. Ҳар хил рангда оқ, кўк, тўқ кўк, бинафша ранг, қизғиш-бинафша рангда бўлиб, турли тусда товланади. Гулининг ўртасида 5 та чангчиси бор. Уруғчиси тумшуқча, устунча ва тугунчадан иборат.  Гул косаси туташиб ўсган, бешта гултожибарги бор. Картошка ўзидан чангланади. Меваси юмалоқ, икки уяли серсув резавор мева бўлиб, жуда кўп майда ясси уруғи бор. 1000 дона уруғининг вазни 0,5 г келади. Аммо ҳамма навлари мева тутмайди. Картошка туганаги йўғонлашган қисқа поядан иборат. Картошка туганаклари юмалоқ, чўзинчоқ ва овалсимон шаклда бўлади. Бу картошка навига ва етиштирилаётган шароитга кўра ўзгариб туради. Туганакларининг эти оқ, сариқ, қизил ва зангори рангда бўлади. Пўсти сариқ, пушти, қизил, оч зангори ёки кўк рангда бўлиши мумкин. Туганакларининг пўсти картошка навига боғлиқ бўлиб, силлиқ, ғадир-будур ёки тўрсимон бўлиши мумкин. Картошка туганаги усти эпидермис билан қопланган, пишиб етилганда у кўчиб тўкилиб кетади. Пўстлоқ ўз навбатида ҳаво ўтказмайдиган, перидерма билан қопланади. Унинг устида пўкак қатлами шаклланиб, картошка пўсти пайдо бўлади, бу эса уни ташқи муҳит таъсиридан сақлайди. Ички қисми йирик, ғовак паренхима хужайраларидан иборат, уларнинг ичи оқсил моддалари ва крахмал доналари билан тўлган. Пўстлоқ остида ҳосил қилувчи тўқима (камбий қатлами) мавжуд. Туганак ана шу камбий ҳисобига ўсади.
Биологик хусусиятлари. Картошка паст температурага мутлақо чидамайди. 7-80 С дан паст температурада яхши ўсмайди. Кўпгина олимлар ёзишича иссиққа чидамсиз, аммо, суғориш ёрдамида ҳосил қилинган микроклимат таъсирида картошка иссиқ ҳаводан қийналмайди. Фақатгина тупроқда нам етарли бўлмаса унинг касалликларга мойиллиги ҳам кўпаяди, ҳосилдорлиги кескин камайиб кетади. Ўзбекистонда ўтказилган тадқиқотлар бу ўсимлик иссиққа чидамли эканлигини кўрсатди. Тупроқ температураси 18-200 С энг қулай температура ҳисобланади.  
Картошканинг бутун ўсиш даври уч босқичга бўлинади:
 Биринчи босқич майса пайдо бўлгандан гуллашгача. Бу даврда асосан поя ўсади, кўк масса кўпаяди. Туганаклари секин ўсади. 
Иккинчи босқич-гуллаш давридан поянинг ўсиши тўхтагунча давом этади. Бу даврда интенсив равишда туганак мевалар пайдо бўлади. 
Учинчи давр поянинг ўсиши тугагандан табиий сўлиш давригача давом этади. Бу даврда туганак мевалар пайдо бўлиши  давом этади. Лекин иккинчи даврга нисбатан секинлашади. Бу босқичларни ўтиш муддати картошкани нави ва об-ҳаво шароитига боғлиқдир. Шундай қилиб, иккинчи босқич туганаклар шаклланишида энг муҳим давр ҳисобланади. 
Картошка ёруғликка талабчан, қисқа кун ўсимлик.Эрта баҳорда экилганда ҳам куннинг узунлиги ривожланишга таъсир қилмайди. Фақатгина паст ҳароратда картошка таъсирланади. Ёруғлик каам бўлса, барглари сарғайиб, поялари чўзилиб, гулламайди ва туганак ҳосил қилмайди. Ўта қалин бўлса ҳам яхши ривожланмай, ҳосилдорлиги кескин камаяди.
Ўғитлаш Картошка ерни ўғитлашга яхши таъсирчан бўлади. Картошкага органик ва минерал ўғитлар солиш ҳосилни 50% гача ва ундан ҳам кўпроқ оширади. Картошка етиштиришнинг ҳозирги технологияси органик ўғитларни албатта минерал ўғитларга қўшиб солишга асосланган. Органик ўғитлар ҳосилни ошириш билан бирга тугунаклар таркибидаги крахмал миқдорини оширади ва йирик тугунаклар сони кўпаяди. Органик ўғитлар, асосан баҳорда солинади, бунда экиш муддати чўзилиб кетади. Органик ўғитларни бир қисмини картошкадан олдинги экинга -кузги ғаллага солиш мумкин. Агар ўтмишдаги экин экиладиган ерлар органик ўғитлар билан яхшилаб ўғитланса, картошкани фақат минерал ўғитлар билан ўғитлаб етиштириш мумкинлиги тажрибаларда тасдиқланган. Бунда хўжаликларда, картошка ҳосилининг бир оз камайиши кузги экинлар ҳосилининг ортиши ҳисобига қопланиб кетади. Эртаги картошка экишда органик ўғитларни албатта, куздан бошлаб, кузги шудгор вақтида солиш керак. Қумли ва қумлоқ тупроқларда кўкат ўғитлардан оралиқ экин сифатида люпиндан фойдаланиш яхши натижа беради. Фақат органик ўғитлар солиш билан картошканинг озиқ моддаларга бўлган талаби тўлиқ таъминланмайди, шунинг учун органик ўғитлар билан бирга минерал ўғитлар ҳам солиш керак. 
Тошкент Давлат аграр университети мевачилик ва сабзавотчилик факультети олимлари (В. И. Зуев., А. /. Абдуллаев ва бошқалар, 1994) бўз тупроқлар минтақасида эрта пишар картошка навлари учун гектарига 120-150 кг азот, 80-100 кг фосфор ва 60 кг калий, кечпишар навлар учун эса 200-250 кг азот, 150-160 кг фосфор ва 100 кг калий қўллашни тавсия қиладилар. Картошкани такрорий экин сифатида экиш режалаштирилганда, гўнг тўлалигича, фосфорли-калийли ўғитлар йиллик меъёрининг 70-80% и  кузги шудгорлашда, қолган қисми эса (20-30%) ерни экишга тайёрлашда киритилади. Картошкага йиллик азот меъёрининг 20% и ерни экишга тайёрлашда, 30% и биринчи озиқлантиришда (ниҳоллар тўлиқ униб чиққач) ва 50% и шоналаш даврида берилади.
Картошка бир ерда сурункасига экилса, у сўлиш касали билан касалланади. Шунинг учун уни алмашлаб экишда карам, бодринг, қовун, тарвуз ҳамда илдизмевалилардан кейин экиш керак. Ёзда экилганда кузги буғдой ва арпадан кейин экилиши керак. 
Картошка 3 муддатда экилади: эртаги картошка апрель ойининг охири март ойининг бошлари, ўртаги картошка апрель ойида ва кечки картошка май ойининг охири июнь ойларининг бошларида экилади. Уруғлик учун кечроқ июнь ойининг охирида экиш мумкин.
Картошка қатор ораси 70 см, ўсимлик ораси 25-30 см қилиб экилади. Бир гектар ерга ўртача 25 центнер уруғ сарфланади ва уруғлар тупроқ шароитига, экиш муддатига қараб 6-16 см чуқурликда кўмилиши керак.
Картошкани парвариш қилиш қатор ораларини ишлаш, чопиқ қилиш, озиқлантириш ва суғоришдан иборат. Картошкани қатор оралари 3-4 марта культивация қилинади. Картошкани чопиқ қилиш тугунакларни тугиш учун яхши шароит туғдиради. Шу саббабли қўлда кетмон билан ёки махсус окучниклар билан 2 марта кўмма чопиқ қилинади. Эртапишар навлар бир марта гуллашдан олдин чопиқ қилинади.
Картошка ўсимлиги намга талабчан. Эртаги картошка ер ости сувлари чуқур жойлашган тупроқларда 7-9 марта суғорилади. Кечки картошка эса 10-12 марта суғорилади. Гуллаш давригача картошкани 12-15 кунда, гуллаш даврида  6-8 кунда суғориш керак. Ёзда экилган кечки картошка ҳар 8-10 кунда суғорилиши керак. 

Илдизмевали экинлар

Илдизмевалилар гуруҳи илдизида озиқ моддалари тўпланиб борадиган ўсимликларни ўз ичига олади. Барча илдиз мевалилар икки йиллик ривожланиш циклини бошидан кечиради. Биринчи йили уларда илдиз бўғзида тўп барглар ва запас озиқ моддаларига эга бўлган йўғон илдиз ҳосил бўлади. Илдиз меванинг каллагидаги тўпбарглар қўлтиғидан куртаклар чиқиб, улар биринчи йили одатда ўсмайди. Иккинчи йили эса одатда ёзилиб ўса бошлайди ва барг, гул чиқарадиган ҳамда мева тугадиган поялар ҳосил қилади. Демак, илдизмевалар уруғдан экилиб, то ҳосилга киргунча ривожланиш циклини одатда, икки йилда ўтади.
Илдиз мевали ўсимликлар техника (қанд лавлаги), озиқ-овқатда (сабзи, шолғом, турп, лавлаги), чорвачиликда (хашаки лавлаги, турнепс), табобатда (сачратқи) қўлланилади. Қишда кўкат бўлмаганида илдиз мевалилар асосий ширали озиқ бўлиб қолади. Ем-хашак сифатида барглари ҳам ишлатилади.
Бу гуруҳга серсув, ширали  қуруқ моддаси кам бўлган илдиз мевалилар киради.. Бу гуруҳлардаги ўсимликлар турли ботаник оила ( шўрадошлар, соябонгулдошлар, карамдошлар, мураккабгулдошлар) вакиллари бўлиб, уларнинг оиласида бир, икки ва кўп йиллик турлари учрайди. Республикамизда кўпинча икки йиллик турлари  (қанд лавлаги, хашаки сабзи, хашаки лавлаги, шолғом) экилмоқда. Бу ўсимликлар таркибида енгил ҳазм бўладиган оқсил ва  углеводлар бор. Илдиз мевалилар ҳар хил йўналишларда қўлланилади. Қанд лавлаги  қанд ишлаб чиқариш саноатида, бошқа илдиз мевалилар озиқ-овқат саноатида ишлатилади. Илдизмевалиларни илдизмеваси ва  барглари  чорва моллари учун муҳим аҳамиятга эга, уларни барглари тўйимли бўлиб, баргида витаминлар (витамин А) кўп бўлади. Илдизмевалилар ичида қанд лавлаги саноатда шакар олиш мақсадида, хашаки лавлаги эса чорва моллари  учун озуқа етиштириш мақсадида экилади.
Илдиз мевалилар таркибида 10-30% гача қуруқ модда бўлади,  кўп миқдорда қанд, крахмал, тузлар, ҳар хил витаминлар (С, В1, В2, Р, РР, К, Е ва хоказо) ва  каротин бўлади..

Қанд лавлаги
  
Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Қанд лавлаги шакар олинадиган экинлар ичида энг асосий  экинлардан бири  бўлиб, илдизмевасининг таркибида 18-20% қанд моддаси илдиз мева таркибида 15% қуруқ модда, шу жумладан 3% клетчатка, 0,7% кул ва 0,1% мой ва 1,2% оқсил бўлади. Қанд ишлаб чиқаришда қолган чиқинди ўғит сифатида ишлатилади. Қанд лавлагининг барги умумий ҳосилни 35-45% ини ташкил қилиб, тўйимлилик хусусияти бошқа ўсимликлар кўкатидан кам эмас. Барги таркибида 20% қуруқ модда тўпланади, шу жумладан, 2,5-3,5% оқсил, 0,8% мой бўлади. Гектарига 100-150 ц кўк озуқа барги (26-27 ц га қуруқ модда) ҳосил қилади. 
Қанд лавлагини ватани Туркия, Эрон ҳисобланади. Унинг ёввойи формалари ҳозирги вақтда ҳам Ўрта ер денгизи, Каспий ва Қора денгиз қирғоқларида, Закавказияда учрайди. Қанд лавлаги дунёдаги 42 та мамлакатда экилади. Қанд лавлаги ўртача иқлим ўсимлиги бўлиб, у Канада, Дания, Швеция, Польша, Германия, Франция, Англия, Япония, Афғонистон, Италия, Испания, Венгрия, Бельгия, Голландия, Швецария, Америка, Латвия, Белоруссия, Россия, Украина ва Қирғизистонда тарқалган.. Кўпчилик илмий кузатишларда кўрсатилишича, унинг ватани Ўрта ер денгизи ҳисобланади. Суғориладиган ерларда бу ўсимлик эрамиздан олдинги 1500-2000 йил олдин  илдизмевасидан Осиёнинг тоғли вилоятларида, тахминан эрамиздан 1000 йил олдин фойдалана бошланган. VIII-XII асрларда Марказий Осиё, Кавказорти, Сибир ва бошқа мамлакатларга келтирилган. XVIII-XIX асрларга келиб, лавлаги илдизмеваси қанд олиш ва озиқ-овқат маҳсулоти сифатида экиладиган бўлди.  Ер юзида қанд лавлаги 7,9 млн.га майдонга экилади. Ўзбекистонда ҳам қанд лавлагига катта эътибор бериб келинмоқда.  Ўзбекистонда қанд лавлаги XX аср бошида келтирилиб, асосан қанд заводларига маҳсулот етиштириш учун экилиб келган.  1998 йилда Хоразмда Туркия билан биргаликда шакар ишлаб чиқадиган қўшма завод ишга туширилди. 1999 йил Хоразм вилоятида 12 мингга, Қорақалпоғистонда 7 мингга ерга қанд лавлаги экиш режалаштирилган. Ҳосилдорлиги 200-250 цга, лекин илғор хўжаликларда 500-700 цга ҳосил олиш мумкин.
Ҳозирги вақтда лавлагининг 50 дан ортиқ навлари тарқалган, чет элдан келтириб республикамизда экишга тавсия қилинган қуйидаги навлари мавжуд: Астро, Гина, Клавдия, Кресус, Лена, Мария, Ромео, Сермо, Соня, Флора, Цериоз.
Ботаник хусусиятлари. Қанд лавлаги-Beta vulgaris L., V. Saccharifera- Beta L авлодига, шўрадошлар оиласига (Chenopodiaceae) киради.  Шу турга хашаки (v.crassa) баргли (v.cicia ва ошхона ёки қизил (Vescilenta) лавлагилар ҳам киради. Икки йиллик ўсимлик бўлиб, биринчи йили тўп барг чиқаради ва йўғон илдиз ривожланади. Барг банди асосида куртак ҳосил бўлади, иккинчи йили бу куртакдан барг ва гулпоя ўсиб чиқади. 
Илдизи ўқ илдиз бўлиб, кўп ён илдизчалар чиқаради. Бу илдизчалар илдиз меванинг икки томонига жойлашган бўлиб, 2-2,5 м чуқурликка ва 40-50 см атрофга тарқалади. Қанд лавлагининг асосий илдизи (илдизмеваси) конуссимон бўлиб, икки ёнига томон бир оз сиқилган. Илдизмеваси кўндалангига кесиб кўрилса, 10-12 концентрик ҳалқа аниқ кўринади. Бу ҳалқалар томир-толали тутамлар ва паренхима тўқималарининг навбатланишидан иборат бўлиб, уларда  шакар тўпланади.
Лавлаги барглари оддий, йирик, бандли, шакли думалоқ, чўзинчоқ,  юраксимон бўлиб, бандли, четлари тўлқинсимон ва сатҳи силлиқ ёки қат-қат бўлади. Барглари ёш пайтида банди катта бўлиб, думалоқ шаклда, кейинчалик банди узунлашади ва юраксимон шаклга киради. Барглар пастга, ёнга ва юқорига қараб жойлашади, ранги  яшил бўлади. Уруғ палланинг орасида ўрнашган куртакдан биринчи чин барг, сўнгра кетма-кет навбатдаги барглар ривожланади. Ўсув даврининг давомида доимо янги барглар пайдо бўлаверади. Ёш барглар барг тўпламининг ўртасида шаклланади, четига қариган барглар сиқиб чиқарилади. Энг кўп яшайдиган ва фотосинтез жараёнида қатнашадиган барглар 10-25 тагача бўлади. Баргларнинг ўсув даври 25-75 кунни ташкил этади. Ҳар 1-3 кунда янги барг ҳосил бўлади. Биринчи  ўсув йили лавлагида 50-90 тагача барглар ҳосил бўлади. Барг тўпламининг пастки қисмида ҳосил куртаклари жойлашади. Шу куртаклардан иккинчи йили поялар ўсиб чиқади. Пояси тик ўсади, шоҳланади, юзаси қиррали бўлади, баландлиги 1,0-1,5м гача етиши мумкин. 
Гули бешталик типда, яшил рангда бўлади, икки жинсли. Уруғчиси бешта, тўпгули сийрак бошоқ ҳосил қилади. Гуллар барг қўлтиқларида иккитадан жойлашади. Қанд лавлаги фақат четдан чангланади. Гул чанги биринчидан иккинчисига шамол ва ҳашоратлар ёрдамида ўтади. Гуллаш муддати 20 дан 40 кунгача ўзгариб туради. Меваси-ёнғоқча, етилганда тўп-тўп гуллари 2-6 донадан тўпмева ҳосил қилиб қўшилиб кетади. Тўп мева 2-6 та ёнғоқча тугади. Ҳар қайси мева қопқоғи остида ялтироқ қўнғир қобиқли уруғ жойлашган бўлади. Қўшалоқ мевалар экилганда биттасидан 2-6 та майса ўсиб чиқади. Бу етиштириш жараёнида анча қийинчиликлар туғдиради, чунки лавлагини ягона қилишни талаб этади. 1000 та уруғининг вазни 20-50 гр ни ташкил этади. Уруғи майда жигарранг, сариқ рангли, ялтироқ ва силлиқ бўлиб, иккита палла ва муртакдан иборат.
Ҳосилни йиғиб-териб олиш пайтида қанд лавлаги таркибида ўртача 75% сув ва 25% қуруқ модда бўлади, бунинг 17,5% ини сахароза ва 7,5% ини шакарсиз моддалар ташкил қилади. 
Биологик хусусиятлари. Қанд лавлаги ўсиш, ривожланиш шароитига жуда талабчан ўсимлик. Лавлаги уруғи 2-50С да униб чиқади, майсалари 6-70С да пайдо бўлади, лекин 12-150С да қийғос униб чиқади, майсалари баҳорги 4-50 совуққа чидаши мумкин. Лавлаги 20-220С температурада яхши ўсади. Кузда ўсимликнинг ўсиши 2-40 да тўхтайди. Гуллаш даврида ҳарорат 1-20 бўлса, ўсимликни совуқ уради. Қанд лавлаги намга талабчан, қурғоқчиликка чидамли. Транспирация коэффициенти 240-400 ни ташкил қилади. Энг кўп миқдордаги сувни тез ўсиш даврида, июл-август ойларида талаб қилади.
Қанд лавлаги узун кун ўсимлиги ҳисобланади. Агар ёруғлик етишмаса, унинг ҳосилдорлиги  ва шакарнинг миқдори пасайиб кетади. Қанд лавлагининг вегетация даври ҳаётининг биринчи йили 160-170 кун, иккинчи йили 100-130 кун давом этади. Уруғ униб чиқиш учун ўз вазнига нисбатан 150-170% миқдорда сув талаб қилади. Майсалар пайдо бўлгандан кейин 6-8 кун ўтгач, биринчи жуфт чинбарг чиқади. Биринчи йили 30-60 тагача барг чиқаради. Биринчи жуфт барглар пайдо бўлганда асосий илдиз йўғонлаша бошлайди.
Қанд лавлаги ҳаётининг биринчи йили ўсишини 50-55 кундан 3 босқичга бўлиш мумкин:
1) 	ассимилация қиладиган сатҳ ва илдиз системасининг шаклланиши.
2) 	илдиз ва баргларнинг асосий ўсиши.
3) 	шакарнинг жадал тўпланиши.
Қанд лавлаги учун тупроқ эритмаси нейтрал реакцияли ва механикавий таркиби қумоқ тўпламли, органик моддаларга бой қоратупроқ энг яхши ҳисобланади. Кам унум қумоқ ва оғир соз тупроқли ерларда лавлаги яхши ўсмайди. Алмашлаб экишда қанд лавлаги учун энг яхши ўтмишдош экин тоза шудгорга экилган кузги экинлар ёки ўғитланган банд шудгор ҳисобланади. 
Нам етарли бўлган районлар учун қуйидаги алмашлаб экиш схемаси тавсия этилади:
1) 	кўп йиллик ўтлар-кузги экинлар-қанд лавлаги
2) 	кўкат озиқ ва пичан учун бир йиллик ўтлар-кузги экин-қанд лавлаги
3) 	кўк нўхат-кузги экинлар-қанд лавлаги.
Нам билан етарлича таъминланмайдиган районларда айтилган вариантлардан ташқари, тоза шудгор-кузги экинлар-қанд лавлаги алмашлаб экиш схемаси қўлланилади. Суғориладиган зоналарда кўп йиллик ўтлар ўрнига биринчи йили экилган кузги ва баҳорги бўғдой қанд лавлаги учун яхши ўтмишдош экин ҳисобланади. Кузги буғдой ва маккажўхори ўрнига экиш ҳам яхши самара беради. Алмашлаб экишни тўғри жорий этиш қанд лавлаги ҳосилдорлигини гектарига 60-80 ц га оширади.
Ўзбекистон шароитида ер ҳайдашдан олдин гектарига 20-40 т чириган гўнг, 90 кг фосфор ва 60 кг калий  солинади. Азотли ўғитлар меъёри 200-250 кгга бўлганда яхши натижа беради. Азотли ўғитлар бўлиниб солинади: экиш билан бир вақтда 20 кг, ўсув даврида биринчи ва иккинчи сувдан олдин 90 кг дан берилади. 
Қанд лавлаги кенг қаторлаб экилади, қатор ораси 60-70 см бўлади, ўсимликлар ораси 12-20 см атрофида бўлади. Кўп уруғли навлардан гектарига 20-25 кг, бир уруғликларда 12-15 кг атрофида экилади, экиш чуқурлиги 3-4 см бўлади. Экиш муддати-март ойи. Экиш муддати кечиктирилса ҳосил камаяди ва таркибидаги шакарнинг миқдори ҳам камаяди. Лавлаги ўсув даврида сувни кўп сарф қилади. Бир центнер илдиз ва барг ҳосил қилиш учун 120-135 ц сув сарф бўлади. Ўсув даврида тупроқ намлигини 70% атрофида сақлаб туриш керак. Ўсув даврида лавлаги 6-12 мартагача суғорилади, сув шароитга қараб белгиланади, ҳар суғоришда гектарига 600-800 куб метр ҳисобида сарифланади. Ҳар суғоришдан кейин қатор ораларига ишлов берилади. Қатор орасига ишлов бериш сони тупроқ холатига, бегона ўтлар билан зарарланишига боғлиқ. 
Илдизмевани сақлайдиган усул: чуқурлиги 50-70 см, кенглиги 150-200 см, узунлиги ҳосил миқдорига қараб тайёрланган хандакларга қўйиб сақланади. Лавлаги -30С да музлайди, музлаб қолгани қайта ишлашга ярамайди.
Уруғ олиш учун биринчи йилги ўсув даврида уруғликбоп лавлаги (оналик лавлаги) етиштирилади ёки кеч ёзда ёки кузнинг бошланишида уруғ экиб кейинги йил уруғ еғиштирилади. 

Ем-хашак экинлари  
Ем-хашак ўтлари асосан чорва молларининг тўйимли озуқага бўлган талабини қондириш мақсадида экилади. Ем-хашак табиий яйловзорлардан, пичанзорлардан ва махсус экилган ем-хашак экинларидан тайёрланади. Бу озиқаларнинг таркибида ҳайвонлар учун зарур витаминлар, оқсил моддалар, мой ва  минерал тузлар мавжуд. Ўтлардан тайёрланган озуқалар ҳушбўй ва осон хазм бўлади. Ем-хашак ўтлари кўп йиллик ва бир йиллик ўтларга бўлинади. Кўп йиллик ўтлар ўз навбатида ғалласимон ва дуккаклиларга бўлинади. Бир йиллик  ўтлар ҳам ғалласимон ва дуккакли ўтларга бўлинади. 
Кўп йиллик ғалласимон ем-хашак ўтларига ажриқбош, бетага, оқ сўхта, эркак ўт, сув буғдойиқ, мастак ва райграслар киради. Буларнинг ҳаммаси қўнғирбошлар оиласига мансуб кўп йиллик ўтлар бўлиб, бир жойда узлуксиз 4-5 йил давомида етиштирилади. Кўп йиллик ўтлар эрта баҳорда экилади, илдизлари ўқ илдиз, поялари ғалла экинлариникига ўхшаш, барглари чўзинчоқ, лентасимон, гул тўплами рўвакдан иборат. /алласимон кўп йиллик ўтларнинг илдизлари бақувват ривожланган, тупроқнинг 1,5 м бўлган қатламидаги озуқа элементларини ўзлаштириб олади. Эрта баҳорда ва кузда жуда тез ўсади. Бу ўсимликлар ўриб олинганлан сўнг туплаш қобилиятига эга. Бир жойда 20-25 тагача поя ҳосил қилади. Ўриб олингандан сўнг яна янги новдалар ҳосил қилиб ўсиб чиқади. Айримларини 8-10 йилгача бир далада сақлаб туриш мумкин. Кўп йиллик ўтлар бегона ўтларни қисиб қўяди. Айримларини кўп йиллик дуккакли ўтлар билан қўшиб экиш мумкин. Ажриқбошни себарга билан қўшиб экилганда пичани таркибида протеин миқдори ошади. 
Кўп йиллик дуккакли ўтларга асосан беда, баргак, себарга, қашқар беда ва сильфия киради. Кўп йиллик дуккакли ўтлар икки-уч йилда бир гектарда 200-400 кг азот ва илдиз қолдиқларини тўплайди. Бу экинлардан бўҳаган ерларга экилган дала экинларининг ҳосилдорлиги ошади. Бу ўтлар бир майдонда узоқ йиллар мобайнида етиштирилса тупроқни шамол ва таъсирида емирилишидан сақлайди. Кўп йиллик экин бўлганлиги учун булар ҳар йили экилмайди ҳамда уруғ талаб қилинмайди, тупроққа ишлов берилмайди. Умуман олганда кўп йиллик ўтларни етиштиришда сарф-харажат тежалади. Кўп йиллик дуккакли ўтларнинг салбий томони шундан иборатки, улар  тупроқ муҳитига талабчан, тупроқда фосфор, калий, бор, молибден етарли миқдорда бўлгандагина яхши ўсади. Гуллаш даврининг бошланишида кўкат таркибида 14-18% оқсил бўлади. Гуллаш даврининг охирига келиб унинг миқдори камаяди, таркибида клетчатка кўпаяди ва озиқ сифати пасаяди. 

Беда

Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Беда Ўзбекистоннинг ва Марказий Осиёнинг суғориладиган ерларида кўп экиладиган кўп йиллик, серҳосил дуккакли ем-хашак ўсимликларидан биридир. Бедадан хилма хил озиқалар тайёрлаш мумкин. Ундан тайёрланган озуқалар осон ҳазм бўлади, қишин-ёзин ишлатилади. Пичан тайёрлаш учун ғунчалаш фазасида ўрилган беданинг қуруқ массаси таркибида 21,9%, гуллаш фазасида ўрилганида 16,8% оқсил бўлади. Пичани таркибида 1,49% кальций , 0,24% фосфор ва 0,18% олтингугурт бўлади. қилади. Беда таркибида оқсил, кўп миқдорда кальций, фосфор ва витаминлар, айниқса каротин ва витамин С кўп бўлган ем-хашак экинидир. Беданинг кўкати серсув бўлади, чорва молларини семиртиради ва  суягини бақувват қилади.
/ўза алмашлаб экишда беда жуда катта аҳамиятга эга. Беда экилган майдонларда тупроқ қайта шўрланмайди, ғўзанинг вилт билан касалланиши кескин камаяди ва пахта ҳосилини анча ошириш учун қулай шароит вужудга келади. Беда агротехник аҳамиятга эга, тупроқнинг унумдорлигини оширади, чиринди миқдори кўпаяди, тупроқнинг физикавий ва кимёвий хоссалари яхшиланади, тупроқдаги микроорганизмларнинг ҳаёт фаолияти яхшиланади, ундан кейин экиладиган экинни ҳосилдорлиги ошади. 
Беда қадимдан экилиб келинаётган экин, ер юзида кенг тарқалган, экин майдони 30 млн. га тенг. Ватани Осиё минтақаси. Ўзбекистонда беданинг кўп турлари тарқалган. Пичан ҳосили беданинг ёшига қараб 20-200 ц гача бўлади. Суғориладиган ерларда 5-7 марта ўрилади. 
Ўзбекистонда беданинг навлари кенг тарқалган бўлиб, ҳозирда Баҳмал, Самарқанд, Ташкентская-721, Узген, Ташкент-3192, Хива бедаси ва кўпчилик маҳаллий навлар экилмоқда.
Ботаник хусусиятлари. Беда дуккаклилар-Fabaceae оиласига, Medicago L. авлодига киради, 100 га яқин  тури аниқланган. Турларининг орасида бир йиллик, кўп йиллик турлари мавжуд, аммо хўжаликларда асосан унинг 2 та тури-кўк ва сариқ беда тарқалган.
Кўк беда (Medicago sativa) -кўп йиллик ўсимлик. Илдизи ўқ илдиз бўлиб, ён илдизлари бақувват ривожланган.  Биринчи йили  унинг илдизи тупроққа 2-3 м, кейинги йилларда ҳатто 10 м гача чуқур кириб боради. Илдизининг юқори қисмида илдиз бўғзи бўлиб, у коронка деб аталади. У бош поянинг жуда ўсиб кетган пастки қисмидир. Унда куртаклар шохланиб, улардан янги поя ривожланади. Коронка ўсиб, илдиз билан бирга тупроқга баъзан 7-10 см чуқурга кириб боради. Коронка ҳам илдизлар сингари ўсимликни бутун ҳаёти давомида сақланади. Пояси ўтпоя, сершох, яшил рангда, 10-20 та бўғим оралиғи бор. Ҳар туп ўсимлигида 2-3 тадан 200-300 тагача поя бўлади. Уларнинг бўйи 40-100 см бўлиб, 150 см га етиши мумкин. Пояни ичи  ўзак билан тўла, усти тукланган.
Барглари ёнбаргча, барг банди ва 3 талик баргча ва ён баргдан иборат. Баргчалари қисқа бандли бўлиб, оч яшил ёки тўқ яшил рангли. Тўпгули кўп гулли шингил, икки жинсли чангчи ва уруғчидан иборат.  Гули қисқа бандли бўлиб, асосида 2 тадан ипсимон гул ён баргчаси  бор. Икки жинсли бўлиб, косача барг, гултож, чангчи ва уруғчидан иборат. Косача барги яшил, беш тишли. Чангчиси  10 та бўлиб, шундан 9 таси чангчи иплари билан қўшилиб ўсади ва чангчи найини ҳосил қилади. Гултожиси оч бинафша ёки оч кўк рангда.
Меваси кўп уруғли дуккак бўлиб, уруғи буйраксимон-букилган шаклда, оч сариқ рангда бўлади.  1000 донасининг вазни-1,8-2 г келади.
Сариқ беда (Medicago falcata)-кўп йиллик ўсимлик бўлиб, илдизи ўқ илдиз. Ён илдизлари ҳам яхши ривожланган. Поясининг ичи ўзак билан тўла, баландлиги 40-50 см га етади. Барглари оддий, беданикидан майдароқ. Тўпгули шингил. Гули қисқа бандли, сариқ рангда бўлади. Меваси ўроқсимон эгилган дуккак. Шунингт учун сариқ беда кўпинча ўроқсимон беда деб ҳам аталади. Уруғи юраксимон, оч жигарранг бўлиб, 1000 донасини вазни 1,5-1,7 г келади.
Беда, айниқса кўк беда кенг қўлланилади. Ундан пичан, силос, сенаж ёки кўк масса ҳосили олинади, яхши ўтмишдош экин ҳисобланади. Тупроқни азот билан бойитади гектарига 150 кг ва ундан ҳам кўп миқдорда азот тўплайди, бегона ўтларни камайтиради, ўзидан сўнг кўп миқдорда органик масса қолдиради, бу эса тупроқни физик ва химиявий хусусиятларини яхшилашга имкон беради.
Ундан ташқари, суғориладиган районларда кўк беда, тупроқдан кўп миқдорда озиқ элементлари ва сувни ўзлаштириб, ер ости сув сатҳини пасайтиради, тупроқни шўрини камайтиради. Шунинг учун ғўза-беда ва шоли алмашлаб экиш далаларининг асосий компоненти ҳисобланади.
Биологик хусусиятлари. Беда ёруғсевар, иссиққа талабчан узун кун ўсимлигидир. Қишда паст температурага, ёзда иссиққа чидамли. Уруғи 5-60С да униб чиқади. Майсалари 60С совуққа чидайди. Беданинг транспирация коэффиценти 700-900 орасида бўлади. У жадал ўсиш даврида (ғунчалашдан гуллаш фазасигача) сувни жуда кўп буғлатади. Ҳаво жуда қуруқ бўлганда беда ўсишдан тўхтаб баргларининг бир қисмини тўкиб юборади. Суғорилгандан ёки ёғингарчиликдан кейин ўсимликлар яна ўса бошлайди. Илдиз системаси бақувват ривожланган бўлиб, тупроқнинг чуқур қаватигача кириб борганлигидан чуқурликдаги намни яхши ўзлаштиради. Унинг қурғоқчиликка чидамлилиги ана шу хусусиятига боғлиқ. Намга жуда таъсирчан бўлади, шунинг учун суғориладиган ерларга экилганда ҳосили юқори бўлади.
Беда тупроқдан жуда кўп миқдорда Р, К, Са ва Mg ни ўзлаштиради. Беда 1 т пичан етиштириш учун тупроқдан 5-6 кг фосфор ва 15-20 кг калийни ўзлаштиради. Бедадан  50 ц пичан олиш учун 110 кг калий, 36 кг фосфор, 120 кг азот, 145 кг кальций сарфланади.
Бедани ҳар хил тупроқли ерларга экиш мумкин. У қоратупроқли, каштан, бўз ва бошқа хил тупроқли ерларда яхши ўсади. Ботқоқ ва кучли кислотали ерлар беда экиш учун ярамайди. Беда учун тупроқнинг муҳити нейтрал ва кучсиз ишқорий (рН-7-8) бўлиши керак. 
Беда ғўза, каноп, тамаки, кузги буғдой, шоли, маккажўхори, мойли ва сабзавот экинларидан бўшаган ерларга экилади. Ўтмишдош экинларни ҳосили йиғиб олингандан кейин талаб қилинса дискаланади ва 7-10 кундан кейин 22-25 см чуқурликда ҳайдалади. Эрта баҳорда борона қилинади, экишга яқин механик таркиби енгил бўлган тупроқларда мола бостирилади. 
Беда озиқага талабчан ўсимлик. 1 гектарга 10-15 т гўнг, 90-120 кг форсор ва 50-75 кг соф калий солинади. Бу ўғитларни ҳаммасини ер ҳайдашдан олдин солинади. Беданинг бошланғич ривожланиш даврларида тупроқдаги азот етарли бўлмаса оз меъёрда (20-30 кг ) азот қўлланилади. 
Беда шароитга қараб баҳорда, ёзда ва кузда экилади. Беда ёппасига қаторлаб ёки тор қаторлаб экилади. Қаторларнинг ораси 13-15 ёки 6,5-7,5 см қилиб экилади. 1 гектар ерга 12-18 кг уруғ сарфланади. Бундан ташқари беда билан сули, арпа, буғдой қўшиб экилади, бу экинларнинг уруғи 1 гектарга 40-60 кг дан экилади. Беда уруғини экиш чуқурлиги 1-3 см. 
Кўкат ва пичан тайёрлаш учун беда шоналаш даврини охирида ва гуллаш даврини бошларида ўрилади. Уруғ олиш учун дуккаклари 70% етилганда ўрилади ва хирмонда қуритилиб янчилади. Уруғининг намлиги 13% дан ошмаслиги керак.  
 
 Қизил себарга

Халқ хўжалигидаги аҳамияти. Қизил себарга кўп йиллик дуккакли ўт бўлиб, бу экинлардан кўкат, пичан, силос ва пичан уни   тайёрланади. 1 кг пичан таркибида 0,55 озуқа бирлиги ва 70 г оқсил бўлади. Унинг қуруқ моддасида 15,2% оқсил, 3,1% ёғ, 43,9% карбон сувлари, 1% минерал  моддалар (асосан калий) бор. 
Қизил себарга агротехник аҳамиятга ҳам эга, тупроқда органик модда ва 100-200 кг биологик азот тўплайди. Кальций ва азотга бой анғиз қолдиқларини тўплайди. Қизил себарга ер юзида кенг тарқалган, кўпроқ нам етарли бўлган минтақаларда  экилади.  Қизил себарга ер юзида 20 млн. гектардан ортиқ ерга экилади. У АҚШ, Польша, Чехия, Словакия, Англия, Франция ва Россияда кўплаб экилади. Мамлакатимизда қизил себарга ўтлоқи тупроқларда, шоличилик хўжаликларида экилмоқда. 
Ботаник хусусиятлари. Қизил себарга дуккаклилар оиласига ва Trifolium авлодига мансуб бўлиб, 300 га яқин турни ўз ичига олади. Шулардан 8 та тури  экилади. Энг кўп тарқалган тури Trifolium pretense-қизил себарга ҳисобланади. Қизил себарга кўп йиллик ўсимлик бўлиб, аммо узоқ яшамайдиган ўсимликдир, у 2-3 йил яшайди. Қизил себарганинг 5 та тур хили мавжуд бўлиб улардан 2 таси кўпроқ экилади. Булар био ўримли шимолий ва икки ўримли жанубий себарга. Қизил себарганинг илдиз системаси ўқ илдиз бўлиб, йўғонлашган илдиз ва бир талай ингичка илдизчалардан иборат. Илдизнинг асосий қисми 30-40 см чуқурликда жойлашади. Айрим илдизлари эса 1-1,5 м чуқурликкача кириб бориши мумкин. 
Пояси ўтсимон тик ўсади, сершох, ичи ковак, сийрак тукли, шохланадиган бўлиб, бир нечта  (5-10) та бўғим оралиқларидан ташкил топади ва бўйи 70-96 см гача етади. Қалик қилиб экилган жойларда битта ўсимликда 10 тагача поя ҳосил бўлади. Барглари уч қўшалоқ (учтали), баргчалари бирмунча сербарг, асосида очиқ рангли учбурчак ҳоли бўлади, ўрта томири барг пластинкасининг четидан чиқиб турмайди. Ёнбаргчалари пардасимон, одатда чўзиқ шаклда бўлади. Тўпгули деярли зич тақалиб турадиган юмалоқ ёки чўзиқ шаклдаги бошчадан иборат. Бошчалар поя ҳамда ён шохларнинг учида жойлашади. Бошчада қизил-бинафша ранг гултожбарг чиқарадиган 70-100 та майда-майда капалакнусха гул бўлади. Меваси бир уруғли дуккакдан иборат бўлиб юраксимон шаклда, ялтироқ, сарғиш ёки бинафша рангда, 1000 дона уруғининг вазни 1,7-1,8 гр келади. 
Биологик хусусиятлари. Қизил себарганинг уруғи 1-20 да униб чиқа бошлайди. Ўсиш ва ривожланиши учун 15-290 иссиқликни талаб қилади. Биринчи йилги себарга-150С совуқга чидайди. Иккинчи ва кеёинги йиллари совуққа чидамлилиги пасаяди. Қизил себарга мўътадил, нам иқлимга мослашган ўсимликдир, ёғингарчилик миқдори 400-450 мм бўлган минтақаларда гуркираб ўсади. Уруғ униб чиқиш даврида 120% сув сарфлайди, намни энг кўп талаб қиладиган даври-шоналаш даври ҳисобланади. Транспирация коэффициенти 500-600 га тенг. Иссиқ ва совуқ ҳавога чидамайди. Республикамизда бу ўсимлик фақат суғориладиган шароитда етиштирилади. Қизил себарга ҳар хил тупроқларда етиштирилади. Тупроқ муҳити рН-4,5 дан паст бўлмаслиги лозим.. Кўпинча шоли билан алмашлаб экилади. Қизил себарга 2-3 йил яхши ҳосил беради.
Бир тонна пичан тайёрлаш учун 7-8 кг фосфор, 18-20 кг калий, 11-12 кг кальций сарифланади. Қизил себаргага гектарига оганик ўғитлардан гектарига 10-20 тонна гўнг, 100 кг фосфор, 50 кг калий берилади. Экишдан олдин уруғини молибден билан ишлаш яхши натижа беради.Молибден таъсирида ҳосил ва унинг сифати ошади. Пичан олиш учун экиладиган қизил себаргага  60-65 кун, уруғ етиштириш учун  эса 110-120 кун талаб қилинади. 
Ўзбекистонда қизил себарганинг ЎзРОС-73, Узбекистанский-3 навлари экилади. 
Себарга уруғи техник ва мойли экинлардан бўшаган ерларга экилади. Уруғи майда бўлганлиги учун ерни ҳолатига талабчан, тупроққа сифатли ишлов берилади. Асосий экиш муддати баҳор бўлиб, аммо бошқа муддатларда ҳам экиш мумкин. Ёппасига қаторлаб соф ҳолда ёки бошоқдош ўтлар билан бирга қўшиб экилади. Экиш меъёри 1 гектар ерга 8-10 кг, экиш чуқурлиги 2-3 см. Сифатли пичан тайёрлаш учун шоналаш ва гуллаш даврининг  бошланишида ўриб олинади.. 

АДАБИЁТЛАР РУЙХАТИ

1. 	Вавилов П.П. Растениеводство, М., Агропромиздат, 1986.
2. 	Коренев Г.В., Подгорнўй П.И. Растениеводство с основами селекции и семеноводства. М., Агропромиздат, 1990. 
3. 	Посўпанов Г.С. Растениеводство. М., Колос, 1997.
4. 	Чирков В.Н. Ўсимликшунослик (практикум). Тошкент., Ўқитувчи, 1978.
5. 	 Чирков В.Н. Дон экинлари. Тошкент, Ўқитувчи, 1975.
6. 	Кеферов К.Н. Биологические основў растениеводства. М., Вўсшая школа, 1975.
7. 	Ўсимликшунослик. Тошкент, Ўқитувчи, 1988.
8. 	Атабаева Х.Н. Технология возделўвания сои в Узбекистане. Ташкент, 1989.
9. 	Технические культурў. М., ВО Агропромиздат, 1986.
10. 	Зауров Д., Сборҳикова М. Рисоводство. Ташкент, Мехнат, 1989.

    

МУНДАРИЖА
Кириш	3	
Ўсимликшунослик фанининг аҳамияти, мақсад ва вазифалари. Маданий ўсимликлар таснифи	3	
Ўсимликшунослик фанининг ривожланиш тарихи	6	
/алла экинлари	7	
/алла экинларининг умумий тавсифи	7	
Донли экинларнинг ўсиш ва ривожланиш фазалари	8	
/алла экинлари донининг химиявий таркиби	9	
Кузги дон экинларининг аҳамияти	10	
Типик дон экинлари	10	
Бўғдой. Халқ хўжалигидаги аҳамияти, келиб чиқиш тарихи. Дунё дехқончилигида тарқалиши. Қаттиқ ва юмшоқ бўғдойнинг тавсифи 	
10	
Кузги бўғдой	11	
Бахорги бўғдой	12	
Кузги жавдар	13	
Арпа	14	
Сули	15	
Тариқ	16	
Маккажўхори	18	
Оқ жўхори	20	
Шоли	23	
Дуккакли дон экинларининг асосий хусусиятлари	25	
Соя	28	
Ловия	29	
Кўк нўхат (рус нўхати)	29	
Нўхат	30	
Мойли экинлар	31	
Кунга боқар	31	
Кунжут	33	
Ер ёнғоқ	34	
Махсар	35	
Толали экинлар	36	
/ўза	36	
Зиғир	41	
Наша	43	
Каноп	44	
Туганак мевали экинлар	46	
Картошка	46	
Илдиз мевали экинлар	49	
Қанд лавлаги	49	
Ем-хашак экинлар	52	
Беда	52	
Қизил себарга	54	
Адабиётлар рўйхати	55