ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ 
ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

ЗАҲИРИДДИН МУҲАММАД БОБУР НОМИДАГИ 
АНДИЖОН ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ

“ ҚИР/ИЗ - ЎЗБЕК ФИЛОЛОГИЯСИ ВА УНИ 
ЎҚИТИШ МЕТОДИКАСИ ” КАФЕДРАСИ

ДЖАЛАЛОВА  ЛАЗОКАТ  ОДИЛОВНА

АБДУЛЛА ҚОДИРИЙНИНГ “ЎТКАН  КУНЛАР ” РОМАНИНИНГ ЛИНГВИСТИК ТАДҚИҚИ

10.02.02 - ўзбек тили

Филология фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун
 ёзилган 

ДИССЕРТАЦИЯ

                      					Илмий раҳбар:

							филология фанлари доктори,
							профессор А.НУРМОНОВ

Тошкент – 2009

К И Р И Ш   
1-§. Ўзбек  адабий тили тараққиётида Абдулла  Қодирийнинг  ўрни

      Ўзбек  тили  тарихида ХХ асрнинг  20-30 - йиллари  алоҳида  ўрин  тутади. Йигирманчи  йилларда  ўзбек  адабий  тилини  жонли сўзлашув  тилига  яқинлаштириш  ҳаракати  бошланди. Сабаби бу  давргача  бўлган  ўзбек  адабий  тилида  асосан, Алишер  Навоий асарларига  назиралар  бағишлаш, унинг   тил  услубига  эргашиш  анъаналари  кучли  бўлиб,  бу тил жонли  сўзлашув  тилидан  анча  узилган  ва унинг  кенг  халқ оммасига  тушунилиши  қийин  эди. Ана  шуни  эътиборга  олиб, Чўлпон  Навоийдан  Муқимийгача  бир хиллик   мавжуд  эканлигини, “Кўнгли  бошқа  нарса  истаётганлиги” ни,  Абдулла  Қодирийни  ўқиб  эса, ана  шу бир  хиллик  йўқолаётганидан “ кўнгли  таскин  топаётганлиги”ни  баён  қилади.
	Мумтоз  ўзбек  адабий  тилини   жонли  сўзлашув  тилига   яқинлаштиришни  Фитрат  раҳбарлигидаги “Чиғатой  гурунги” ўзининг   бош  вазифаси   қилиб  олди. Бундай  ҳаракат  Абдулла  Қодирий  асарлари,  хусусан, “Ўткан  кунлар”  романи   тилида  ёрқин  намоён  бўлди.
	Абдулла Қодирий  асарларининг  тили  содда, ҳар  турли фикр-туйғуларни   ифода   этишда   бенуқсон,   деб  баҳолашга   арзийди.
Абдулла Қодирийнинг  ҳозирги  ўзбек  адабий  тилининг  шаклланишидаги   хизмати   катта  бўлди.
      	Ҳозирги  пайтда  миллий  қадриятларни  тиклаш, уларни  умумбашарий  қадриятлар  билан  ҳамоҳанг  равишда  ривожлантириш  муҳим  аҳамиятга  моликдир.
     	Шу  жиҳатдан  Абдулла Қодирий ижодий  фаолиятини  ўрганиш характерлидир. Унинг  ижоди  мамлакатимизда  миллий  уйғониш  ҳаракатининг  бошланиш   даврига  тўғри  келади. Шу  сабабли Абдулла Қодирий  ижодини  янги  ижтимоий  зарурат  нуқтаи  назаридан  таҳлил  этиш  ўзига  хос  аҳамият  касб  этади. Чунки  бадиий  адабиёт  маънавий  ҳаётнинг  ривожланишида,  келажаги  буюк  ҳуқуқий  демократик  давлатнинг  шаклланишида, миллий мафкуранинг  ҳар  бир  фуқаро  онгига  сингишида  алоҳида  ўрин  тутади. Тилда  жамиятдаги  ҳар  қандай  ўзгариш- хоҳ ижобий, хоҳ  салбий бўлсин- ўз  аксини  топар  экан, бундай  ҳолатни  кузатиш,  бундай  жараёнга  баҳо  бериш, уни илмий  тадқиқ  этиш  учун  асосий  манба  ўша  даврда  яшаб  ижод  этган  адиблар, шоирлар,   журналистлар  томонидан яратилган  бадиий,  илмий, публицистик  асарлар  ҳисобланади.
Шунинг  учун  ХХ аср  бошларидаги тилимизда  юз  берган  ўзгаришлар  тадқиқи  бевосита ўша  даврда  яратилган  бадиий  асарлар  таҳлили  билан  боғланди.  90 йилларгача  бўлган  даврда   тилшуносликда  тилнинг   тарихий   тараққиёт  босқичларини  услубий  таҳлил  этиш  оммалашган  эди. Маълум  даврда   яратилган  бадиий,  публицистик  асарлар  тили ва  услубини текшириш  орқали   ўша  давр  тили  тадқиқ  этилди2. Хусусан, асосий эътибор услубий  ҳодисаларга қаратилди. Адабиётшунослар  асарнинг ғоявий - бадиий томонига  эътибор  берсалар, тилшунослар  услубий  жиҳатларини   текширдилар.
ХХ аср  ўзбек  адабий  тилининг  ривожланишида  ўзига  хос  давр  бўлди. ХХ асрнинг бошларига келиб ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларида жиддий ўзгаришлар, эврилишлар рўй бера бошлади. Бу ўзгаришлар, ҳеч шубҳасиз, тилшуносликни, адабиётшуносликни ҳам четлаб ўтмади. Жумладан, тилнинг барча сатҳ бирликларида – фонетикасида, лексикологиясида, морфоло-гиясида, синтаксисида, тил услубларида янгиликлар, янги ҳодисалар кўрина бошлади. Бу янгиликлар мазкур давр жамиятининг илғор кишилари ижодида ўз аксини топишини ўша давр вақтли матбуоти – газета ва журналларида: “Тараққий” (1906), “Тужжор”(1907), “Осиё” (1908), “Самарқанд” (1913), “Садои Туркистон”, “Иштирокиюн”, “Садои Фарғона” (1914), “Ойина” , “Туркистон” (1913), “Ал ислоҳ”, “Инқилоб” (1915)да эълон қилинган асар, мақола, хабарларда кўриш мумкин. Айниқса, ўша давр жадидчилигининг маънавий отаси ҳисобланган Исмоилбек /аспирали раҳбарлигида чиқарилган “Таржумон” газетасида эълон қилинган мақолалар илмий салоҳиятининг баландлиги ва жиддийлиги билан она тили (миллат тили) нинг тараққиётини ва унда рўй бераётган ўзгаришларни кўрсатувчи марказий нуқта ҳисобланган. 
Бизнингча, бу даврни  3 асосий  босқичга  ажратиш  мумкин:
       1. ХХ аср бошлари -1900-1930 йилгача  бўлган  давр. Бу  даврда тилнинг барча сатҳларида, хусусан, фонетик, лексик, синтактик  тузилишларида  ўзига  хос  ўзгаришлар  бўлди.Бундай ўзгаришлар  жамиятдаги илғор  кишилар  ижодида  ўз  аксини  топди.
       2.  ХХ аср ўрталари - 1940-1980 йилларгача  бўлган  давр.
       3.  ХХ аср охири- 1980-2000 йилгача бўлган  давр.
       	Ижтимоий  ҳаётда  юз  бераётган ҳар  қандай  ҳодиса,  қайси  даврда  бўлишидан  қатъи  назар,  бадиий  адабиётда ўз  аксини  топади. Бу  жараён  эса  тил  воситасида  юзага  чиқади. Муайян  илмий  масалаларни  тадқиқ этишда  тил  ва  адабиёт  илмини  айириш  холисона  илмий  хулосалар  чиқаришга  тўсқинлик  қилади.
        Шу  сабабли  биз ушбу  тадқиқотимизда ХХ аср  бошларидаги  тилнинг  ўзига  хос  томонларини  услубшунослик  нуқтаи  назаридан тадқиқ этдик. Айниқса, 20-30-  йиллардаги  тилимизнинг  бор  бўй - бастини  кўрсатишга  ҳаракат  қилган Абдулла Қодирий  ижодини  танлашимиз  ҳам  шу  билан  асосланади. Чунки  Абдулла Қодирий ижоди 20-30 -  йиллардаги  адабий  тилнинг  ўзига  хос  томонларини  акс эттирувчи  асосий  манбалардан  бири  ҳисобланади. Ўтган  асрнинг 20 - йилларидаги  ижтимоий  ҳаёт   ва бадиий  адабиётни  ўрганиш  зарурати  каби  бу  давр ўзбек  адабий  тилини   тадқиқ  этиш ҳам долзарб  муаммога  айланди. Ҳозирги  ўзбек  адабий  тилининг   шаклланиш  жараёни жуда  мураккаб. Бу  тил 20 - йиллардан бошлаб  “эски ўзбек  адабий тилининг  энг  яхши  анъаналарини  давом  эттирган  ҳолда, иқтисодий, сиёсий  ва маданий шаҳар  шевалари  заминида  ривожлана  бориш”  асосида  тўлиқ  шаклланди.
       	20-30-йилларда  ўзбек адабий тилининг  ички  қурилишида  сезиларли  ўзгаришлар  юз  берди. Бинобарин, ҳозирги  ўзбек  адабий тилининг  тарихини, унинг  шаклланиш  ва  ривожланиш  қонуниятларини  белгилашда  бу  тилнинг 20-30 - йиллардаги  тараққиёти  йўлларини  ҳар  тарафлама  тадқиқ  этиш  ҳам  назарий, ҳам  амалий  аҳамиятга эгадир.
 	ХХ аср бошларидаги  ўзбек  адабий  тили ҳозирги  замон  адабий тилининг   шаклланиш  арафасидаги тилдир. Унда,  бир  томондан,  эски  туркий  ва эски ўзбек  адабий  тилига  хос  турли унсурлар  сақланиб  қолган  бўлса, иккинчи томондан, ҳозирги  ўзбек  тилига  хос кўпгина янги сўз, шакл  ва  конструкцияларнинг  пайдо  бўлганлигини  кўрамиз.
 	Ўзбек тилшунослигида адабий  тилнинг  тарихий тараққиётини  ўрганиш  турли  даврларда  яшаб  ижод  этган  зиёли  кишиларнинг  асарлари  тилини  тадқиқ  этиш  билан  боғлиқ  ҳолда юзага  кeлди. Ўзбeк  тилшунослигида  бадиий асар   тилини тадқиқ  этиш  масаласи  кенг   ўрганилган. Ана  шундай  ишлардан  /.Абдураҳмонов,  А.Рустамов, А.Аҳмедов, Х.Назарова, Б.Бафоев, Ҳ.Дониёров, C.Мирзаев, Б.Турдалиев, А.Шомақсудов, И.Қўчқортоев ва бошқа  тилшунос олимларнинг илмий  тадқиқотларини  кўрсатишимиз  мумкин1.
Ушбу  муаллифлар  бадиий  асар  тилининг  лингвистик  ва стилистик  хусусиятларини    текширдилар   ва шакл  ҳамда  мазмун  бирлиги, персонажлар  нутқини  индивидуаллаштириш омиллари,  муаллиф  нутқи, услуби, бадиий маҳорати, сўз  қўллашдаги  зукколиклари устида  фикр юритдилар. 
     	Мазкур  илмий  ишларнинг  барчасида  асосий  эътибор  бадиий  асар  тилига  қаратилгандир. Бизнинг  ишимиз эса Абдулла Қодирийнинг  “Ўткан кунлар” асарининг  тили  ва  услубига  асосий  эътибор  берилганлиги  билан  ажралиб  туради. (Биз роман тилининг фонетик ва морфологик хусусиятларини очишда “Ўткан кунлар” асари нашрлари матни бўйича кузатишлар  олиб борган етук адабиётшунос олим, филология фанлари доктори       Д. Қуроновнинг асос матн, деб кўрсатган 1933 йил нашрига таяниб иш кўрдик)2. 
          Илмий - назарий  ишларнинг  айримларида  мустақилликка  эришганимиздан  кейинги  даврларда  Абдулла  Қодирий ижоди  тадқиқот  объекти  бўлган  ва турли  хусусиятлари  очиб  берилган. Бундай  илмий – тадқиқот  ишлари  умумий  тарзда   икки йўналишга  бўлинади: биринчи йўналишда  Абдулла  Қодирий  ижоди  адабиётшунослик  нуқтаи  назаридан тадқиқ қилинди. Уларнинг  кўпчилигида  ёзувчи  маҳорати, тасвирлаш  санъати, ижтимоий  мазмун  масалалари  таҳлил  қилинган, ўрни  билан  асар  тили ҳақида  ҳам озми - кўпми  фикр  ва  мулоҳазалар юритилади. Ҳ.Қаҳҳорова, З.Чориевалар эса ёзувчи тилининг айрим хусусиятларини ўргандилар. Лекин  иккинчи  йўналиш - Абдулла Қодирий  асарларининг тили  ва услубини  таҳлил  этиш, бадиий тил  нуқтаи  назаридан монографик аспектда    кенг  ва  муфассал  текшириш  иши ҳали  амалга оширилгани  йўқ.
         Мазкур тадқиқотда асосий эътибор асар матнидаги  сўзларнинг  танланиши,  сўз  қўллашдаги ўзига  хосликлари,  тасвирий  воситаларнинг лисоний  табиатини  тасвирлашга  қаратилди. Унда  сўзнинг  бадиий  эстетик  ва  лисоний  вазифаси  очиб  берилди. Сўзларнинг коннотатив  маънолари  асосидаги бадиийлик  изоҳланди. Бадиийликнинг, таъсирчанликнинг  юзага  келишида лисоний  ҳодисаларнинг  ўрни  ва  аҳамияти кўрсатиб  берилди.
	Бундан  ташқари, лексик бирликларнинг асар таъсирчан-лигини  оширишдаги лисоний  вазифалари  ёритилди, бадиийлик  ва образлилик,   эстетик  завқ  беришга  қаратилган  ҳодисалар  таҳлил  этилди. Абдулла Қодирий  асарларида  бадиийлик  талқини адабиётшунослар  томонидан  етарлича  изоҳланган  эди. Лекин  поэтик маҳоратининг  лисоний  асоси  текшириш  объекти  бўлган  эмас  эди.
      	Абдулла Қодирий  асарлари, хусусан, “Ўткан кунлар” романининг  лингвистик  хусусиятларини  ўрганиш ҳамда 20-30-йиллар ўзбек  адабий тилининг шаклланишидаги ўрни  ва  аҳамиятини  белгилаш  масаласи  долзарблигича  қолмоқда.   
       	Шу  сабабли ҳам мазкур ишда Абдулла Қодирий асарини лингвистик  таҳлил этишга жазм этдик.
       Агар  биз  ҳар  қандай  тадқиқот  объектига умумийлик  ва хусусийлик диалектикаси  нуқтаи  назаридан  қарасак, хусусий  элементларни  тадқиқ этиш  орқали умумий  хулосалар чиқариш  кераклигини ва  холисона  баҳо  бериш мумкинлигини тушунамиз. Шундай экан, Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар” асарини тадқиқ этиш  орқали  ҳозирги  давр  ўзбек  адабий  тили  тарихий  тараққиётини белгилаш  ва  илмий  таҳлил  қилиш  мумкин деб  ўйлаймиз.
Абдулла  Қодирийнинг  романи  ўзи  яшаб  ижод  этган  давр  адабий  тилини  ўрганиш  учун  етарлича  манба  бўла  олади. Адиб  ҳар  қанча  зиёли, адабий  тил  меъёрларини  яхши  тушунган  бўлса  ҳам, ўша давр  кишиси  сифатида  адабий  тилга  таъсир  этган  экстралингвистик  асослардан  воз  кеча  олмади  ва  ўз асарида  бундан фойдаланди. 
       	Айниқса,  тилимизда  узоқ  даврлар  мобайнида  қўлланиб  келинаётган  ўзлашмалар   ва  уларнинг  фавқулодда  ҳайрон  қоларли  тарзда  қўлланиши,  ўз  қатламга  оид  сўзлардан  фойдаланиш   маҳорати  ҳозирги  давр  тилшунослиги  учун  ҳам, адабиётшунослиги  учун ҳам  долзарб  ҳисобланади. Шунинг  учун  ўша  давр  таҳлилида  А. Қодирий  асари  алоҳида  аҳамиятга  эга.
       Адабий  тилни халқ  тилига  яқинлаштириш  ҳаракати  дастлабки  даврда  бутун  туркий  оламни  бирлаштириш, умумтуркий  адабий  тил   ва  адабиётини  яратиш  билан  қўшилиб  кетди. Шунинг  учун 20 - йилларда яратилган  М.Беҳбудий, А.Авлоний, Абдулла Қодирий, Фитрат, Чўлпон, Ҳамза  сингари  адиблар асарларида  татарча,   усмонлича  элементлар  учрайди.
XX аср  бошларида  турк  шоири  Зиё  Кўк  Алп  томонидан  асос  солинган  ва  тарғиб  қилинган   пантуркизм  ғоялари  ўнинчи  йилларнинг  иккинчи  ярмида  Марказий  Осиёнинг  туркий  халқлари  орасида   кенг  тарқалган  эди.
      	Пантуркизм  оқимининг   асосий мақсади туркий тилларни, туркий адабиётни бирлаштириш, мактабларда усмонли турк тилини, усмонли адабиётини  она тили дарслари ўрнида қабул қилиш, шу жумладан, тилни арабий ва  форсий  унсурлардан   тозалаш  эди.  Исмоилбек  /аспирали  илгари сурган  ғоялар  мазкур  оқим  ҳаракатларининг  дастуруламали  бўлиб  хизмат  қилди.
       	У  ўз  даврида  туркий  тилларни  ва  турк  адабиётини  бирлаштириш  ғояси   билан  чиққан  эди. Шунинг  учун  биринчи  гуруҳ  зиёлилар   араб  ва  форс тиллари  исканжасида  қолиб  кетган  туркий  тилнинг  обрў – эътиборини  кўтариш, парчаланиб  кетган  турк  дунёсини   бирлаштириш, барча  туркий  халқлар  учун  умумтуркий  тилни  яратиш  ғоясини  кўтариб  чиқдилар. Бундай  курашнинг  тепасида  жадидизмнинг  ғоявий  раҳбари  Исмоилбек   /аспирали  турди  ва  ўзи  Боқчасаройда  нашр  этадиган “Таржумон” газетаси орқали туркий тилларни  бирлаштириш  ғоясини  оммалаштира  бошлади. Миллатимизнинг  бир  қанча  пешқадам  зиёлилари  ҳам  дастлабки  даврларда  умумтуркий  тилни  яратиш  ғояси   таъсирида  бўлдилар  ва  ўз  ўрнида  уни  ташвиқ  қилдилар. Мазкур  ғоянинг  моҳият  ва  мазмунини  ҳамда  оқибатини  тушуниб  етгач,  улар  бу  йўлдан  қайтдилар. Бироқ  кейинчалик  Фитрат, Қ.Рамазон, А.Зоҳирий, Элбек, Чўлпон  сингари  миллий  уйғониш  байроқдорлари  умумтуркий  тилни  яратиш  ғояси  сароб эканлигини англайдилар, чунки  ҳар  қайси  туркийзабон  халқнинг  ўзларига   хос  тил  унсурлари  борлиги, уларни  орқага  қайтариб  бўлмаслигини  тушуниб  етдилар  ҳамда  ўзбек  тилининг ўз ички имкониятлари асосида умумхалқ ўзбек адабий тилини яратиш ҳаракатида  бўлдилар. Уларнинг  пантуркизм  ғояларига  қарши  чиқишига  сабаб  мактабларда  аслида  она тили  дарслари  ўрнида,  умумтуркий  адабиёт  ва умумтуркий  тил  дарслари  ўтиш  ўрнига  усмонли  турк  адабиёти  ва  тил  дарсларининг  ўтилиши,  ўзбек  тилининг  назарий  қоидалари  усмонли  турк  тилининг  назариясига  зўрлаб мослаштирилиши эди.
       	Бу ҳақда Фитрат 1921 йилдаги тил ва имло қурултойидаги сўзлаган нутқида: “...мактабларимиз, ёзғувчиларимиз усмонлича таъсири остида қолдилар. Тошкентда очилғон курсларда она тили сабоқлари учун берилган соатларнинг кўпраги усмонличага берилди”,-деган эди1.
        Айниқса, тил - имло  масалалари  ҳақида  “Чиғатой  гурунги”2 жамияти  аъзолари  бир  қатор  ишларни   амалга  оширганлар. Улар  XX аср  бошларидаёқ  ўзбек  тилшунослигининг  муҳим  масалаларини: алифбо, ёзув, имло қоидалари  ҳамда  уларнинг халқ  таълимидаги  аҳамиятини теран  англаб етганлар. Ўзбек  халқининг  жаҳон  ҳамжамиятида муносиб  ўрин олиши  учун  жон куйдириб  меҳнат қилдилар, саводхонликка  эришмасдан  туриб, миллий  ривожланиб   бўлмаслигини  алоҳида  таъкидладилар. Бу гуруҳ аъзолари тил – имло  масалаларини  ҳал  қилишда  халқнинг  келажагини  ўйлаб, узоқни  кўзлаб қадам  ташладилар. Умумхалқ  сўзлашув  нутқидан  узилган  бадиий  адабиёт  тили  кенг  халқ  оммаси  учун  тушунарсиз  ва  янги  адабиётнинг  турли  жанрларида  ижод  қилишга  қийинчиликлар  туғдирди. Бунинг учун  замон  талабларига  жавоб  берадиган  янги  адабиётни, янги  ўзбек адабий  тилини   шакллантириш  миллатимиз  пешқадам  зиёлиларининг  асосий  мақсади эди.  
Дунёда  соф  тил  йўқ. Бунинг  моҳиятини  тушуниб  етган  Фитрат  айни  вақтда  тилимизда   мавжуд  бўлмаган  нарсаларнинг  номини  бошқа  хорижий  тиллардан  олиш кераклигини  ҳам  айтади. Олганда  ҳам  ўзбек  тилининг  фонетик, морфологик  ва  синтактик  тизимига  мослаштириб  олишни  назарда  тутади.
Ўзбек  тилининг   ўз  ички  имкониятлари  асосида  ифодалаш  мумкин  бўлмаган  тақдирда, бошқа  тиллардан  сўз  олиш асосида, шунда  ҳам  олинма  сўзларни  ўзбек  тилининг  хусусиятига мослаштириш  йўли  билан ривожлантириш  лозимлигини  кўрсатади. Бу ҳақда у шундай  ёзади:  “Ҳозирги  сўзларимиздаги  арабча, форсчалардан  бир  нечаси учун  туркча  топилмайдур. Биз  ҳам  унларни  чиқармоқчи  эмасмиз. Унларни олурмиз, лекин ўзимизники қилурмиз. Турклаштирурмиз, ”Қоида”нинг туркчаси йўқдир. ”Сарф”нинг - да  туркчасини  тополмадик. Иккисин дағи  олурмиз. Лекин  сиз  каби  “қавоиди сарфия” демасдан “сарф  қоидалари”  дермиз, чунки  илмий  истилоҳларнинг  туркчаси  йўқдир”1.
Келтирилган  парчадан англашиладики, Фитрат  тилимизда  муқобили  бўлмаган,  ясашнинг   ҳам  имкони  бўлмаган айрим  арабча, форсча  сўзларни  қабул  қилишни  маъқуллаган  ҳолда,  бу  сўзларни “ўзимизники  қилиш”, “туркчалаштириш“ фикрини  илгари  суради.
Фитрат  “ўзимизники  қилурмиз” деганда, ўзлашган  сўзларни  тилимизнинг  фонетик, морфологик, синтактик  қонуниятларига  мослаштиришни  назарда  тутган. 
 Хулоса  қилиб айтиш  мумкинки, Абдулла Қодирий  яшаган  даврда  ўзбек тилининг  ҳолати  араб, форс, усмонли  турк, татар  ҳамда  рус тилларининг  фонетик,  лексик, грамматик унсурлари ўз  аксини  топган. Шунингдек,  бу  даврда  адабий  тил  меъёрларини  белгилашда  турли  оқимларга  оид  қарашлар  бир - бири  билан  тўқнашаётган  эди. Ўзбек  адабий  тили  тараққиётини  белгилашда  анъанавий  адабий  тилни  давом  эттирувчи  ва  адабий  тилни  халқнинг  жонли  тилига  яқинлаштирувчилар  ўртасида  кескин  кураш  ва  баҳслар  бўлиб  ўтаётган  эди. Бир – биридан    фарқ  қилинадиган  ҳудудий  шевалар   мавжуд  эди. Ана  шундай  шароитда ҳозирги ўзбек адабий  тили  меъёрларини  белгилашда  қандай  тамойилларга асосланиш лозимлигини  аниқлаш  муҳим  аҳамият  касб  этди. Айниқса,  ҳозирги  ўзбек  адабий  тили  меъёрлари  пантуркизмдан  ҳоли  равишда, ўзбек  тилининг  ўз  ички  имкониятларига  таянган   ҳолда  белгиланишида  Абдулла Қодирийнинг   хизматлари  катта  бўлди. Хусусан,  бу  ҳолат  адибнинг  сўз  қўллаш,  лексемалардан  фойдаланиш  маҳорати  билан  белгиланади. Айниқса,  ўша  давр  адабий  тилида  мавжуд  бўлган  ўз  қатлам, ўзлашган  қатламга  оид лексемаларни  ўзига  хос тарзда  қўллаш  орқали  Абдулла Қодирий  янгича  услуб  яратди. Адиб услуб ҳақида шундай ёзган эди:
“Услуб деган нарса тил билишга боғлиқ бўлган ва ҳар бир ёзғувчининг тилининг характери каби бўлиб танилган бир хусусиятдир... Ёзишга малака ҳосил қилингач, услуб ҳам ўз - ўзидан туғиладир”. Абдулла Қодирий ўз услуби билан ўзбек тилининг тасвирий, лексик бой тил эканлигини амалда исбот эта олди.

2-§. XX асрнинг 20-30 - йилларида социолингвистик жараён.  Жадидчилик ҳаракати ва адабий тил масаласи

XIX аср охири XX аср бошларида Марказий Осиёда зиёлилар ўртасида миллий ўз - ўзини англаш ҳисси кучайди. Бой маданий ва маънавий меросимизни тиклаш, кишилар ўртасида ўтмиш маданиятига меҳр-муҳаббат ҳиссини уйғотиш ҳаракати бошланди. Бу ҳаракатнинг яловбардори сифатида жадидизм майдонга келди. Шундай қилиб, Туркистонда "жадидизм "ёки миллий уйғониш даври бошланди, дунёни, дунёдаги ўзгаришларни англаш жараёни кучайди. 
Ўзбек миллий онги, тафаккури, дунёқараши, адабий тили, адабиёти ва маданиятининг шаклланиши ҳамда ривожланишида жадидчилик ҳаракати катта аҳамиятга эгадир. Афсуски, шўро ҳокимияти даврида бу ҳаракат намояндалари дастлаб таъқиб, 30 -йиллардан бошлаб эса жисмонан йўқ қилина бошланди. Жадидчилик ҳаракатига салбий муносабат 80 - йилларнинг охиригача давом этиб келди. Фақат миллий истиқлолгина бу ҳаракат намояндалари юзидан "халқ душмани" машъум тамғасини олиб ташлади.
Жадидчилик ҳаракатининг натижалари ўлароқ, Туркистон ҳаётида жиддий илғор жараёнлар кечди,миллий тил қадрига аҳамият ортди. Тараққиётга эришишнинг бош йўли маърифат эканлигини ҳис қилган жадидлар, жадидизм вакиллари матбуотни йўлга қўйиш ва ривожлантиришга алоҳида аҳамият бердилар. Чунки омма ўртасида маърифатни кенг тарғиб қилиш, дунё воқеаларидан кишиларни баҳраманд этиш, турмуш янгиликларини эл ўртасида ёйиш учун матбуот жуда зарур эди. Туркистонда бир қанча номдаги газета ва журналлар нашр қилина бошланди.
Матбуотнинг йўлга қўйилиши ўзбек адабий тилининг шаклланиши ва ривожланиши учун ҳам қулай имконият яратди. Аввало, жадидлар халқимизнинг ажойиб маънавий мероси бўлган тил масаласига алоҳида эътибор бердилар. Жадидлар Исмоилбек /аспиралининг маърифий ҳаракатларидан илҳомланган ҳолда, унинг бутун туркий оламни бирлаштириш, туркий маданиятнинг эски обрўсини кўтариш ғояси остида яшадилар.
3-§. "Чиғатой гурунги" да Абдулла Қодирийнинг роли

Жадидизм кейинчалик икки оқимга-ўнг ва сўл оқимга бўлиниб қолди. Сўл оқим тарафдорлари "Чиғатой гурунги" номи остидаги тўгаракка бирлашдилар. Гурунг ўзбек адабий тили ва адабиётини ривожлантириш, ўзбек адабий тилини меъёридан ортиб кетган араб ва форс сўзларидан тозалаш, тилнинг тозалиги ва софлиги учун курашиш, ўзбек тилининг сўз бойлигини намоён қилиш, ўзбек адабий тилини мавзу жиҳатдан янгилаш ва ўзбекча атамаларни яратишни ўз олдиларига бош вазифа қилиб қўйдилар. "Чиғатой гурунги" 30 - йилларгача ўз фаолиятини давом эттирди. А.Фитрат гурунгнинг раҳбари сифатида тўгарак олдига қўйилган вазифаларни бажаришда етакчилик қилди.
Турк-ўзбек тилининг имкониятларини рўёбга чиқариш, ўзбек адабий тилининг меъёрларини белгилаш 20-30 - йиллар учун энг долзарб вазифа эди. Адабий тил жонли ўзбек сўзлашув тилидан анча узилганлиги туфайли кенг халқ оммаси учун тушунарсиз эди. Шу боис, 20-йилларда ўзбек адабий тилини жонли сўзлашув тилига яқинлаштириш ҳаракати бошланди.
"Чиғатой гурунги" анъанавий ўзбек адабий тилини хорижий тиллардан ўзлашган сўз ва бирикмалардан имкон қадар тозалаб, бир қатор арабча, форсча, русча ва европача сўзларнинг соф ўзбекча муқобил кўринишларини яратди. 
 Абдулла Қодирий ижтимоий фаолият доирасига, бадиий ижод оламига аср бошларида жадидчилик ҳаракати  таъсирида кириб келди ва ҳар томонлама шаклланган мукаммал реалистик қарашларга эга ижод соҳиби эканлигини намоён қилди.
Унинг тил масаласи, маънонинг бирламчи эканлиги, сўздаги иқтисод, имло хусусидаги чиқишлари фикримизнинг далилидир.    
Абдулла Қодирий ўша даврнинг тараққийпарвар ҳаракати – жадидчилик ғоялари билан суғорилган асарлар яратди ва уларда халқни ўзлигини англашга, янгиликка даъват этди.  Буни теран англаган юртбошимиз И.А.Каримов шундай деган эди: “Ўзбек халқининг маънавият ва маърифатини, миллий қадриятлари ва онгини юксалтириш йўлида у зотнинг қилган хизматлари беқиёсдир... Абдулла Қодирий ўзбекларнинг эмас, балки Туркистон халқларининг ҳам севимли адиби, озодлик ва истиқлол куйчисидир”.
 	Ҳақиқатан ҳам, Абдулла Қодирий учун миллатнинг эрки, озодлиги, юрт истиқлоли муҳим бўлиб, кўпгина маслакдошлари каби у ҳам халқ жаҳолатда яшаётгани, эл-юрт маърифатдан, тараққиётдан орқада қолаётганини англаб етиб, ўзича нажот йўлини қидирди. Шунинг учун ҳам у "Ўткан кунлар" романида турли ижтимоий, маънавий муаммоларни кўтариб чиқди ва ўз асари орқали янги давр адабиётининг бир неча ғоявий - бадиий вазифаларини маҳорат билан ҳал қилиб берди.   
 	Абдулла Қодирий сўзлашув нутқининг лексик ва грамматик  бойликларини ўрганиб, улардан адабий тилда усталик билан фойдаланди. Ёзувчи ҳозирги ўзбек адабий тили лексик таркибининг шаклланишида катта хизмат қилди. 
Ҳар қандай тилнинг лексик-семантик имкониятларининг бадиий асар орқали юзага чиқишини тушуниб  етган адиб тил имкониятларидан кенг ва ўринли фойдаланди. Тилни образли, эмоционал, рангдор қилиш учун  бутун воситаларни қўллади.
      	Абдулла Қодирий ёзма адабиёт халқ жонли тилининг ва оддий сўзлашув нутқининг иштирокисиз ривожлана олмаслигини тушуниб, шунга амал қилган ҳолда "Ўткан кунлар" романини яратди ва бу билан шўро даври ўзбек адабий тилининг тараққиётига улкан ҳисса қўшди. Сеҳрга тўла бу ноёб гўзаллик обидаси ҳаёт ҳақиқатининг хилма-хил қирраларини ўзида мужассам этган.
     "Ўткан кунлар" романи 20 - йиллардаги ўзбек адабий тилининг барча хусусиятларини ўзида тўла акс эттирган бўлиб, ўша давр насрининг поэтик тилини ўрганиш жиҳатидан ҳам катта аҳамиятга эга.
"Ўткан кунлар” асарини ёзиш билан беназир шуҳрату обрўга эга бўлган Абдулла Қодирий мавжуд имкониятлардан фойдаланиб, ўтмишдошлари ва замондошлари қозонган муваффақиятлардан, айниқса муқаддас китоблардан таъсирланиб, ўз асарини битишда, жуда кўплаб тасвирий воситаларни қўллашда ўзининг бадиий маҳоратини намойиш этиб, ХХ асрнинг биринчи чорагида бор  ижодий бадиияти билан ўзбек ва жаҳон халқлари адабий жараёнига кучли таъсир кўрсатди. 
        Ёзувчи тили ва  ифода усули, тилнинг энг чиройли, ўткир ва ихчам ифода воситаларини танлаб олиш ва уларни усталик билан адабий тилга олиб кириш, оҳорли жумлалар тузиш, воқеа -ҳодисаларнинг энг характерли тафсилларини топиб тасвирлаш орқали ўзбек адабий тили меъёрларининг шаклланишига ўзининг муносиб ҳиссасини қўшди. 

I  БОБ  
"ЎТКАН КУНЛАР" РОМАНИНИНГ ЛЕКСИК ХУСУСИЯТЛАРИ
  1.1. Абдулла Қодирийнинг сўздан фойдаланиш маҳоратига 
доир
Ҳар қандай тилнинг лексик-семантик имкониятлари, биринчи навбатда, бадиий асар орқали юзага чиқади.
      Бадиий асар тилини ўрганиш воқеалар, ҳодисалар рўй берган давр тилини ҳам ўрганиш демакдир.
     	Бадиий асарда тилнинг асосий хусусиятларидан бири унда тасвирлаш воситасининг эстетик вазифа бажаришидир.
      “Ўткан кунлар” асарида муаллиф нутқи ва персонаж-қаҳрамонлар тили (нутқи) фарқланади:
       а) асосан персонажлар нутқида, қисман муаллиф нутқида бир неча ғоявий-бадиий мақсадларда тилнинг махсус ресурслари: неологизмлар, диалектизмлар, варваризм, вульгаризмлар қўлланилади. Чунки давр руҳини акс эттиришда, қаҳрамонлар тилини индивидуаллаштиришда, қаҳрамонларнинг руҳий кечинмаларини ифодалашда, унинг касб-кори ва маънавий даражасини кўрсатишда бундай сўзлар қўл келади, асар тилини бойитиб, бадиий тилнинг образли ва эмоционал бўлишига хизмат қилади.
      "Ўткан кунлар" романида ҳам ана шу ҳолни кузатиш мумкин. Асарда 20 - йилларда ўзбек тили учун янги бўлган сўзлар учрайди.
      Масалан: ...бизни дунё бахти кутганда, бизга саодат берилганда, нега биз ўлим кутгандаги ҳолга тушамиз ва узвий ташкилотимиз (ўрганизмамиз) биринчидаги ҳолатни кечирадир? 

Бу жумладаги ўрганизмамиз лексемаси ўзбек адабий тилига кириб келган янги сўздир. Адиб, ўзбек адабий тили энди шаклланаётгани учун, русизмлардан ҳам фойдаланади.
Асарда ҳувал бори (ул тангри яратувчи), падар (ота) ражо (умид), таманно (истак), бод фурсат (тез вақтда), саъид (бахтли), ямин (онт, қасам), аддои (дуо қилувчи),  масоҳат (сатҳ, юза), варта (гирдоб), хун олуд (қонга беланган), истиғно (эътиборсизлик), эътимод (ишонч), боғий (исёнчи), мажҳула (нотаниш), хасм (душман), бахшиш (марҳамат, карам) раоё (халқ), чип (ғов), ҳозиқ (билувчи), мутаассир (таъсирланган), офият (тинчлик), машварат (кенгаш), сиъоят (чақимчилик)... каби арабча - форсча  сўзлар ҳам қўлланган.
      Абдулла Қодирий ўз асарида персонажлар нутқини хусусийлаштириш учун хилма - хил усуллардан фойдаланади. У ҳар бир қаҳрамоннинг қайси табақага хос, қайси касб эгаси эканлигини назарда тутиб, унинг табиатига мос бўлган сўз ва иборалар ишлатади. 
      Абдулла Қодирий романда фактларни ҳаққоний равишда акс эттиради, шу билан бирга асардаги ҳар бир қаҳрамонга ўз муносабатини билдиради ва эмоционал баҳо элементларидан фойдаланган ҳолда персонажлар, воқеалар устидан ҳукмни ифодалайди;
      б) Абдулла Қодирий ижобий қаҳрамонларни тавсифлар экан, ижобий эмоционал бўёқли сўзлар ва иборалардан фойдаланади. Масалан, Кумуш таърифида муаллиф: ...қора зулфи..., ойдек ғуборсиз оқ юзи..., қоп-қора камон, ўтиб кеткан нафис қийиғ қошлари..., қуюқ жинггила киприклари, тим қора... жон олғучи кўзлари, ...кичкина латиф оёқлари... каби тасвирий воситалардан фойдаланиб, китобхонда қаҳрамонга нисбатан илиқ таассурот уйғотади. Китобхон ижобий қаҳрамондаги гўзалликни адиб ўйлаган йўсинда қабул қилади. Салбий қаҳрамон Ҳомид ҳақида эса:   “узун бўйлук, қора чўтир юзлик, чағир кўзлик, чувоқ соқол, ...кўримсиз, ...қўланса сўзлик киши” тарзида ёзувчининг баён услуби кескин суратда ўзгаради.
    Мусулмонсан отангнинг арвойи, Ҳомид ака! Эй-й, Содиқча, сан ҳали нимани кўрдинг-ку, нимангга ишондинг, бузоқ бўғузланғандек қилиб бир - иккитани сўйган билан одам бўлдинг, қўйдингми? Гап билан бўлиб, занғар, кайф ҳам тарқаб кетди, қани қуй - чи бир - иккини!   (242-бет)
Берилган шу кичик парчанинг ўзиёқ асардаги салбий образ- Мутал ўғрининг ички дунёси, руҳияти ва феъл-атворини ҳаққоний равишда кўрсатиб беради; 
в) ёзувчи асардаги айрим қаҳрамонларнинг маданиятсиз, бемеҳр ва дағаллигини, шафқатсизлигини бўрттириб кўрсатиш учун уларнинг нутқида вульгаризмлардан фойдаланади: Итдан бўлган қурбонликка ярамас, болаларингдан умидингни узган бўлсанг, итбаччаларингни бу уйда қолдир! (356-бет)
 	Салбий тимсол Хушрўй учун атайин танлаб ишлатилган юқоридаги сўзлар орқали кўз олдимизда шарқ аёлига ёт бўлган сурбетлик, ахлоқсизлик  каби ишлардан тап тортмайдиган разил аёл қиёфаси гавдаланади;    
г) "Ўткан кунлар" асарида адиб  синонимларнинг  бой имкониятларидан ўринли фойдаланган:
       	1. Маълум лексемаларнинг семантик структурасида чегара сема сифатида мавжуд бўлган айрим семаларни фаоллаштириш орқали бу лексемани янги синонимик парадигмага  олиб  киради.
      	Масалан: Ўзингни тежа (эҳтиёт қил маъносида), қизим... (30-бет) Кумушнинг тундланишини (хафалигини, қовоғи солинганини маъносида) эламади (парво қилмади, эътибор бермади, фаҳмламади  маъносида). (32-бет) Кумушнинг чойини оқлаб бер-чи (янгилаб бер ёки ширчой  қилиб бер маъносида). (30-бет) ...қўрбоши тавозиъланди (қўл қовуштирди, ҳурмат кўрсатди маъносида). (69-бет) 
2. Маънони кучайтириш, китобхонда зарур туйғуни уйғотиш учун  янги семада қўлланган синонимлар: Титраған ва қовжираған бир товушда: -Нега қочасиз? Нега қарамайсиз? – деди бек. (60-бет) Бу ўринда қовжираған лексемаси ‘қуриган’, ‘намсиз’, ‘сувсиз’ семаларида эмас, ‘ҳаяжонли’ маъносида келган. 
Адибнинг бу ўринда ‘қовжираған’ сўзини ҳаяжонланишга кўчиришининг сабаби бор. Негаки, инсон бирон - бир сабаб билан қаттиқ ҳаяжонга тушганда, томоқ қуруқшайди, оғиз қурийди, ўпкадан чиқаётган ҳаво оқими намсиз оғиз бўшлиғидан титраб, ўзгариб, ноодатий тарзда чиқади. Демак, ўта даражадаги ҳаяжоннинг овоздаги натижаси-қуруқшаш. Қовжираган лексемаси ‘куйиш’, ‘қуриш’ семаларини англатади. Яъни нарса иссиқликнинг зўридан, қуёшнинг баланд ҳароратидан, хуллас, бирор нарсанинг қаттиқ таъсиридан қовжирайди. 
Отабекка эса ҳаётидаги энг мунис лаҳзалар "ўти", ҳаяжони, қаршисида турган соҳибжамол ёрининг кутиб олиш ҳолати таъсир этган ва бу унинг "титраган ва қовжираган" товушда гапиришига сабаб бўлган. Ёзувчи қаҳрамон ҳаяжонининг жуда кучли эканини китобхон ҳис қилиши учун атайин қуруқшаган лексемасини қўллаб, руҳий ҳолатни китобхон кўз олдида ёрқин гавдалантиради.
 ...Унинг (Отабекнинг) изтироби шиддатланур... (217-бет)  Изтироби ошди, изтироби кучайди ифодалари ўрнида кучаяр, ошар сўзларининг синоними сифатида шиддатланур сўзининг танланиши натижасида ҳам Отабек руҳиятидаги ўзгариш ва унинг ҳолати яққол намоён бўлади. Чунки шиддатланур, кучаяр, ошар сўзлари ҳам бир синонимик парадигмадир.   
Шунинг учун улар умумий ва фарқли семаларга эга. Ҳар учала лексема учун умумий сема бу-бирор нарса, воқеа-ҳодиса ёки руҳий ҳолат даражасининг меъёридан ортиб кетиши ҳисобланади. Энди уларнинг фарқли семаларига назар ташласак:
ошар -   меъёр у қадар кўп ошган эмас, ортиш даражаси 
              сустроқ ёки пастроқ,
кучаяр - меъёрнинг ортиш даражаси "ошар" лексемасига 
             нисбатан кучлироқ,
шиддатланур-умумий меъёрнинг беҳад даражада ошиб 
                     кетиши, кучлилиги.
Абдулла Қодирий Отабекдаги изтиробнинг, юрак ўйноғининг нақадар кучлилиги, ортиб бораётганини кўрсатиш учун айнан шиддатланур лексемасини танлайди ва кўзлаган мақсади амалга ошади. 
Энг кейинги видолашиш куни етди. (373-бет) 
Бир синонимик парадигмага мансуб бўлган хайрлашмоқ-видолашмоқ лексемалари ҳам умумий ва фарқли семаларга эга. Уларга хос умумий сема: кетиш олдидан қилинадиган такаллуф, инсоний одат; фарқли семалари:
хайрлашмоқ-маълум бир вақтга ажралмоқ, яъни унда яна 
                     кўришишга ишора бор,
видолашмоқ-қайта кўришишдан умид бўлмай, бу дунёни 
                    тарк этиш олдидаги хайрлашув.
Демак, юқоридаги жумлада қўлланилган видолашиш сўзида хайрлашиш маъноси билан бир қаторда маълум хазинлик, қайтиб кўролмаслик ва юксак услубга хослик оттенкаси ҳам бор.
Ёзувчининг бу сўзни қўллаши инсон руҳиятига қаттиқ таъсир кўрсатади.
Романда грамматик синонимлар ҳам учрайди: билан кўмакчисининг уч хил шакли (бирлан, билан, ила), у, шу, ўша кўрсатиш олмошларининг архаик шакллари (ул, шул, ўшал) кўп ўринларда ишлатилади.
Асарда тарихий сўз шаклларидан фойдаланиш ҳолати ҳам кузатилади.  Масалан:
ёғмур (171-бет) –ёмғир (ойлар бўйинча кўз ёшини ёғмур каби тўкдим),  жекирди (204-бет, 300-бет) –жеркиди, кипрак (205-бет) –киприк, ширни (10-бет)-шинни, миқрозилади (199-бет)–шамнинг сўхтасини тўғрилади, жўблаган эди (182-бет)-мўлжаллади маъносида. Бу билан адиб давр, муҳит руҳини ифодалаб, тарихий колорит яратиш принципини сақлаган;
д) роман тилининг луғат таркибидаги эскирган сўзларни уларнинг характер ва вазифасига кўра 2 гуруҳга ажратиш мумкин:
1. Историзмлар: мушовур, қутидор, қушбеги, қўрбоши, ҳудайчи. Бу сўзларнинг ҳозирги тилимизда синонимлари йўқ, улар мазкур предметларнинг ягона номлари сифатида асар тили структурасига киритилган бўлиб, эски нутқ услуби хусусида тасаввур беради.
2. Архаизмлар: завжингиз (178-бет)-куёвингиз, инод (130-бет)-ўжарлик, ирин (130-бет)–лаб.
    Роман тилининг луғат таркибида учрайдиган бу каби архаизмлар услуб яратиш мақсадларига хизмат қилади.
Булардан ташқари, романда асосан эски нутқ услубини яратиш учун қўлланган зеро, таассуф, билло, воқеан, баайни, билъакс каби сўзлар; тарона қилмоқ, рухсат қуллуғи адо қилмоқ, башорат бермоқ типидаги сўз ва бирикмалар ҳам қўлланган.

1.2. Асарда халқ тилига оид сўз ва ибораларнинг
қўлланиши
Абдулла Қодирий романи тилидаги халқчиллик руҳининг кучлилиги  “Чиғатой гурунги” ўз олдига қўйган вазифалар билан белгиланади. Асарда қўлланган халқ тили, халқ руҳига мос сўз ва иборалар китобхонга бадиий завқ беради. Абдулла Қодирий халқ тилига ҳурмат билан қараб, адабий тилни халқ тилига яқинлаштириш билан халқчил асар яратишга эришди.
"Ўткан кунлар" романида ёзувчи турли восита ва усуллар билан халқчиллик руҳини ифодалайди. Асарда бир қатор халқ тилига оид сўз ва иборалар ҳам учрайди: ...ўрнингни қалин қилиб бурканиб ёт, терласанг ёришарсан, қизим. (30-бет) Офтоб ойим эрининг сўзини кучлаб тушди. (30-бет) …Тўйбека ўнгу терс ош чайнаб… (32-бет) Тентаккинангнинг ақли бало, киройи куявинг шундоғ бўлса. (34-бет) 
Матнлардаги ёришарсан сўзи ‘тузаласан’, кучлаб тушди ибораси ‘маъқуллади’ маъноларида қўлланган.
Улардан ташқари, хўрак (овқат), жўялик (маъноли, маъқул),          чўлламоқ (чанқамоқ), бош тўлғамас (бўйин товламас), қотиштирмайсан (аралаштирмайсан), мунда (бунда) каби халқона сўзлар ҳам учрайди.    
   Абдулла Қодирий халқ оғзаки ижоди намуналари, халқнинг сўзлашув услубига яқин сўз ва иборалар, содда, сиқиқ, қуйма жумлалар билан фавқулодда тиниқ фикрни ифодалайди, айниқса, ўхшатиш асосига қурилган сўз ўйинларидан фойдаланиб, кишилар характери, хулқ-атвори, кўриниши ҳақида тасаввурни кенгайтириш билан сўзловчи ва тингловчи ўртасидаги нутқий вазиятни тил қонуниятларига, тил қонуниятларини тафаккурга, тафаккурни эса халқ дунёқарашига боғлайди. Масалан: -Нега бу ерда тегирмончининг ишсиз қолган эшагидек жўнжайиб ўтирибсан, Содиқ? (182-бет)
Юқоридаги ибора содда халқ вакилининг сўзлашув услуби, беғараз ҳазили, хушчақчақ табиатини намоён этади: -Содиқ, бурнингми, Рисолат холамнинг рапидаси? (182-бет) Энди бу сўз ўйини Содиқ бурнининг тузилиши (шаклига), унинг япасқи эканига ишорадир. Эҳтимол, ёзувчи бу ўхшатиш билан тандирга кириб- чиқиб турадиган рапида (нон ёпқич) мисолида ўзгалар турмушига "бурнини тиқиб кўрадиган киши" қиёфасини чизмоқчи бўлгандир? -Жур, Содиқ, жияним, башарангми, дўлда қолган таппими? (183-бет)
Бу парча салбий тимсол Содиқнинг юз тузилиши, кўриниши хусусидаги адиб чизгиларига монанд равишда киритилади ва китобхонда беихтиёр кулгу, завқ уйғотади, унинг кўз олдида Содиқнинг кўринишини намоён қилади.
Мисоллардан кўринадики, Содиқнинг япасқи бурни рапидага, қора чўтир юзи дўлда қолган таппига ўхшатилиб, унинг жўралари тилида кулгу остига олинади. Бу билан адиб Содиқнинг ички манфур дунёси билан ёқимсиз ташқи кўринишини мутаносиб равишда ифода этади. Бу унинг салбий образ чизгисидаги моҳир санъаткорлигидан далолат беради. Абдулла Қодирий ижобий қаҳрамонларини тамомила бошқа характердаги воситалар билан, яъни юксак эмоционал бўёқли воситалар асосида меҳр ва ардоғ билан тасвирлайди. У Отабекдаги одамийлик, андиша, камтарлик каби фазилатларни санаб ўтирмай, буни унинг атрофидагиларга муносабати, муомаласи асосида намоён қилади. Бу, айниқса, Отабекнинг Ҳасанали ота (қули)га бўлган муомала - муносабатида яққол кўрсатилади: -Баъзи юмушлар буюрсам... -Раҳмат, ота, бўлмаса бизга чой қайнатиб берингиз-чи.(9-бет)
   Бу ўринда “буюраман” ифодаси ўрнида буюрсам, “қайнатинг” сўзи ўрнида қайнатиб берингиз-чи тарзида сўзлар танланиши билан замона беги Отабекнинг самимияти, одоби, беғубор қалб эгаси экани ёрқин намоён этилади. Отабек маънавий падар даражасидаги бир кишига буйруқ беришга андиша қилади. Биргина -чи морфологик кўрсаткичининг илтимос маъносида қўлланилиши бу ўринда миллий ўзига хосликни ифодалайди. Чунки уят, андиша, ор - номус, виждон тушунчалари Қодирийнинг "Ўткан кунлар" романи учун маънавий устун вазифасини ўтайди.
Ҳомиднинг аёл зотига паст назар билан қараши, шафқатсиз муносабатини: Хотинга мувофиқ бўлиш ва бўлмаслиқнинг кераги йўқ, хотинларга "эр" деган исмнинг ўзи кифоя... аммо хотин деган эрга мувофиқ бўлса бас. (11-бет) Қамчинингдан қон томса, юзта хотин ўртасида ҳам роҳатланиб тирикчилик қила оласан. Мен... икки хотин ўртасида туриб жанжалға тўйгунимча йўқ, аммо хотинни учта қилишга ҳам ўйим йўқ эмас (12-бет) тарзида кўрсатган адиб Отабекнинг аёлга бўлган ҳурмати, эъзозини: Умидим юлдузи, орзум чечаги, ҳаётим тираги Кумушимга!... Ман ҳозир Кумушка ҳам қаноатланмай, Олтунбиби деб атамоқ фикрига тушдим...
Борлиғим муҳаббатингиз алангаси билан туташқан... (178-бет) тарзида рангин ифодаларда тасвирлайди.
"Ўткан кунлар"да персонажларнинг нутқи уларнинг ижтимоий аҳволи, характери, табиатини намоён этиб туради.
Оддий халқ вакиллари нутқларида ...имон топкур отам хатни муздек қилиб тайёрлатиб қўйған экан (177-бет), мен баттар унинг мафтуни кесилар эдим (198-бет), ...аллақачон келадирган ишка тушуниб олиб, Марғилондан думини хода қилди, десангиз-чи! (238-бет) каби содда халқнинг сўзлашув услубига хос сўз ва иборалар учрайди.
Юқори табақа ва хон маъмурияти вакилларининг нутқларида расмий услубга хос "адабийлик", жимжимадорлик устунлик қилади: Шу кунларда ўғилчанинг ёши етиб, суннати набиюнани бажо келтириш тақозо этадир. (90-бет) Давлатимиз стуни, падари арус шаҳаншоҳи Мусулмонқул баҳодир ҳузурларига номаи ҳумоюн... (114-бет)
Нома охирида ёш шоҳимиз жаноби ҳоқони хавоқин, султони салотин ҳазратларига... (114-бет) каби.
Абдулла Қодирий яхши инсонлар қалбидаги саховат ва закийлик, улар  ўртасидаги  меҳр - эҳтиром,  одоб,  ҳаё,  андиша,  мурувват, севги-садоқат ва фидоийликни, ҳаёт ҳақиқатининг хилма-хил қирраларини оҳорли, бетакрор сўз ва ибораларда, сеҳрга тўла жумлаларда акс эттиради.
		1.3. “Ўткан кунлар” романида диалектизмлар
   “Чиғатой гурунги”нинг бош вазифаларидан бири халқ тилининг яшириниб ётган бой имкониятларини тирилтиришдан иборат эди. Абдулла  Қодирий ҳам ана шу вазифани бажариш йўлида “Ўткан кунлар” асарида сўзлашув нутқининг бой ва ранг -баранг имкониятларини ҳамда шеваларнинг ҳали қўл урилмаган хусусиятларини адабий тилга олиб кирди ва ҳозирги  ўзбек адабий тили лексик таркибининг шаклланишида катта хизмат қилди.
   “Ўткан кунлар” романи матнининг лексик асосини ўзбек тилида фаол ва нофаол, ўзлашма сўзлар, шевага хос сўзлар ҳамда тарихий сўзлар ташкил қилади.  
   “Ўткан кунлар” асарида муаллиф диалектизмлардан персонажлар нутқини индивидуаллаштиришда моҳирлик билан фойдаланади, яъни ижодкор персонажлар нутқидаги диалектизмлар орқали давр руҳини беришга интилади.
Абдулла Қодирий романидаги диалектизмлар қуйидаги гуруҳларга бўлинади:
1. Лексик диалектизмлар. 2. Фразеологик диалектизмлар.       3. Фонетик диалектизмлар. 4. Морфологик диалектизмлар (Фонетик ва морфологик диалектизмлар ҳақида "Ўткан кунлар" романининг фонетик ва морфологик хусусиятлари "бобида тўхталамиз").
1. Лексик диалектизмлар: эт (гўшт),  кўлага (кўланка), серчақчақ (хушчақчақ), ўкча (ўй, хаёл, фикр), ҳолва (қиз), жунжиб (жунжикиб), ўнқов (ўрни, пайти), томоқ (овқат), яшиндек сўққан (теккан), олчин (ўлчов),  хушламай бошладим (ёқтирмадим), ораға қотиштирмайсан (аралаштирмайсан), сучук (ширин), сулук (чиройли),  кипрак (киприк), тўсиндан (тўсатдан), чигилин (чиройли, бежирим). 
Андижон шевасидаги чигилин сўзи  адабий тилдаги чиройли, бежирим сўзлари билан маънодош, аммо чигилин сўзининг маъно таркибида “ҳудудий мансублик” билан бирга,  “белгининг ортиқлиги” коннотатив маъноси ҳам бор: 
Кумуш ҳам ариқ ёқасига келиб тўхтаған чигилин йигитга  беихтиёр қараб қолди. (61-бет) 
Абдулла Қодирийда адабий тилга турли лексемаларни киритиш ҳаракатини кузатиш мумкин. М: ёнчиқ  – ҳамён, чўнтак.  безонглаб тушди (чўчиб тушди), асарланган эди (таъсирланган эди), оқ кун (кундузи), тўқунар эди (уринар эди), сўқиб қолиш (босиб қолиш) каби. 
   Абдулла Қодирий асаридаги диалектизмлар орасида Тошкент шевасига хос  бўлган эт, ўкча каби  сўзлар ҳам учрайди.
Абдулла Қодирий диалектизмлардан мумкин қадар ўринли фойдаланишга ҳаракат қилади. Диалектизмлардан ноўрин фойдаланиш ва уларни кўп ишлатиш бадиий асар қимматини туширишини ҳамда тушунишда қийинчилик туғдиришини пухта билган адиб диалектизмлардан керакли ўриндагина фойдаланади.
Қуйида Абдулла Қодирийнинг шева сўзларидан ўз асарида фойдаланганлик принциплари ва  сабабларига тўхталиб ўтсак: 
Биринчидан, Абдулла Қодирий ўзбек тилининг луғат бойлигини оширишда халқ шевалари асосий манба бўлишини назарда тутган.
Иккинчидан, Абдулла Қодирий ўз асарларида шевага хос сўзларни қўллар экан, у ўзбек халқ шеваларининг ўзига хос лексик хусусиятларини инобатга олишга ҳаракат қилган. У муайян бир шевага хос сўзни ўз асарида келтирар экан, унинг ўзбек халқ шеваларининг кўпчилигида истеъмолда бўлишига катта эътибор билан қараган.
Учинчидан, адиб шевага хос сўзларни ўзининг тилни соддалаштириш мақсадидан келиб чиқиб қўллаган.
Тўртинчидан, шева сўзларининг муқобил кўринишлари адабий тилда ҳали меъёрлашмагани сабабли, Абдулла Қодирий уларни ўз асарида ўша ҳолатда келтирган.
2. Фразеологик диалектизмлар
“Ўткан кунлар” романида қирқдан  зиёд фразеологизмларнинг фикрнинг ифодасидаги хизмати ва ўринли қўлланганлигини кўрамиз. Адибнинг дид билан қўллаган иборалари ҳиссий ҳолат ифодасида, киши характери ва руҳий ҳолатни беришда катта аҳамият касб этади. Адиб қўллаган иборалар сўздаги иқтисоднинг ёрқин намуналаридир.
Асарда халқ иборалари ўзига хос усулда қўлланади. Улар роман тилига турли йўллар билан киритилади. Уларнинг баъзилари шарти кетиб, парти қолди (28-бет), пайтавасига қурт тушди (81-бет), икки қўлини бурнига тиқиб қола берсин (130-бет), тирноқ остидан кир излаб (135-бет), қош қўяман деб кўз чиқара ёзди (324-бет), тўнини тескари кийди (341-бет) тарзида ўз ҳолида қўлланган.
Айримлари эса матн таркибига экан, эмиш, дейдилар, қабилидан... каби сўзлар воситасида киритилади. Масалан: ...баайни қўйни бўрига топшириш қабилидан бўладир. (74-бет) Бошка тушканни кўз кўрар, деган сўз бор. (157-бет) 
Роман тилида шикоятномаларимиздан ... кўз юмиш  (16-бет), қутидорнинг кўзи тушди (17-бет), низоъчи унсурлар томир ёйиб, жони чиқиб кетди, ичаги узилди (33-бет), кўнглим чопмайди (52-бет), бошим кўкка етар эди (57-бет), думини хода қилди (238-бет), тарбузи қўлтиғидан тушиб (241-бет)... каби умумтил фразеологизмлари ўринли қўлланиб, улар қаҳрамоннинг руҳий ҳолатини ёрқин ифодалашга хизмат қилган.
Асарда ёзувчининг аналогия асосида қўлланган индивидуал, шахсий фразеологизмлари ҳам учрайди: ... қутидорнинг Отабекка томон ҳароратланаёзган юрагига совуқ сув сепмакчи бўлди (45-бет) – совутмоқчи бўлди, Ҳасанали тусини бузмади (26-бет) –ҳолатини ўзгартирмади (бепарво бўлиш...), дунё можаросидан қўл ювмоқчи  (111-бет) - амал, мансаб, мол-дунёдан воз кечган (ота), қанот-қуйруқ бергандек бўлди (132-бет) – енгиллик (йўл) бергандек, юрагига ўт ёқар эди (153-бет) -... ғазабини қўзғар эди.
Асарда қуйидаги ҳолатда фразеологик диалектизмлар учрайди: Мусулмонқул эл елкасига минди (19-бет) - ҳаддидан ошди (яъни халққа    бўлган золимлик, зўравонликнинг ортиши...); кўйнагига сиғмай юрган (75-бет) –хурсанд; эсларини чиқариб юборар эди (129-бет)-қўрқитиб юборарди; тутуни кўкка чиқиб (131-бет) - ғазабланиб; дамим кесилиб қолди (145-бет) – индаёлмай қолдим; тегимизга сув қуядирғон бўлсақ (294-бет) – бир-биримизга қарши чиқадиган бўлсак.
“Ўткан кунлар” романида  ишлатилган  иборалар асар таъсирчанлигини оширган.
Абдулла Қодирий ўз қаҳрамонларини таъриф-тафсиф қилишда ишлатган ибора ва ибора баробаридаги гаплар воқеалар тасвири давомида қўлланиб, улар орқали характер, образ кайфияти, унинг ҳолатлари ва характери намоён этилган. 
1.4. Ўхшатиш қурилмалар ва уларнинг тузилиши

Ўхшатиш энг қадимий ва энг кўп қўлланадиган тасвирий воситадир. Инсоннинг билиш жараёнида қиёслаш жуда муҳим роль ўйнайди. Икки ёки ундан ортиқ предметни улар ўртасидаги ўхшашлик ёки фарқли томонларни аниқлаш мақсади билан қиёслаш ташқи оламни билишнинг энг кенг тарқалган логик приёмларидан бири бўлиб, у инсон фаолиятининг деярли барча соҳаларида кузатилади1.
Демак, ўхшатиш категориясидан кенг маънода ҳар бир фан ўз мақсад ва вазифаларини аниқлашда фойдаланади. Яъни фалсафада "умумлашмалар чиқариш",2 логикада "мавҳум тушунчаларни конкретлаштириш"3 да хизмат қилади. Тилшунослик ҳам чоғиштирма, қиёсий, аналогия каби  усуллар билан иш кўради.4 Ўхшатиш икки нарса, ҳодиса ёки тушунчадан бирини изоҳлашда иккинчисининг бирор белги, хусусиятига муқояса қилиш ёки уларни образли чоғиштиришдир. Яъни унда нарса ёки ҳодисалар ўртасидаги ўхшашликка асосланилади, уларнинг бири орқали иккинчисининг белгиси, моҳияти тўлароқ, аниқроқ, бўрттириброқ кўрсатиб берилади. Ўхшатишда нарса ва ҳодисаларни ифодалаган лексик бирликлар ўзининг тўғри маъноси билан солиштирилади. Ўхшатишда лексик бирликлар билан қиёсланаётган нарса ва ҳодисаларнинг белгилари муҳим роль ўйнайди. Масалан: Отабек дадасининг киноясига тушуниб, қип - қизил лавлагидек бўлди (319-бет) гапида Отабек билан лавлаги қип - қизил (қизариб кетиш) белгиси орқали чоғиштирилган. Ташқи томондан одам билан лавлаги ўртасида ўхшашлик йўқ. Лекин йигитнинг отаси кинояси туфайли қизариб кетиши билан лавлагининг ранги ўртасида ўхшашлик бор. Яъни Отабекнинг хижолатомуз қизариши қип - қизил лавлагига образли қиёсланган.Ўхшатилувчи обьект билан ўхшовчи образ ўхшатишнинг асосий шарти ҳисобланиб, агар булардан бири қўлланмаса, ўхшатиш муносабати ифодаланмайди.
Ўхшатиш асослари ёки қиёсий конструкциялардаги бу компонентларни аташ борасида тилшунос олимларимиз орасида турлича қарашлар мавжуд:
М.И.Черемисина рус тилидаги қиёсий конструкциялар учун шундай абстракт формула беради, яъни у қиёс асосини ҳисобга олмайди: {A[(B)]. Бу формулада А ва В қиёсий конструкция -ларнинг мустақил ташкил этувчиларининг символи,  символи эса формал кўрсаткични ифодалашини айтади.2 Кўринадики, бу формулада қиёс асоси акс этмаган.
Тилшунос олим Н.М.Маҳмудов эса қиёс асосисиз қиёсий конструкция (қурилма) маънога эга бўлмаслигини таъкидлайди ва   М.И. Черемисинанинг формуласидан фойдаланган ҳамда суянган ҳолда шундай формулани ҳавола қилади: 
{A[(В)]С} Бу формулани А-қиёс субъектининг символи,     В-қиёс эталони символи, -қиёснинг формал кўрсаткичи, С-қиёс асосининг символи тарзида изоҳлайди. 
Бизнингча ҳам, ўхшатишда тўрт компонентнинг ҳисобга олиниши мақсадга мувофиқ. Гарчи грамматик воситалар лексик маъно англатмаса - да, грамматик маъно англатиб, ўхшатишнинг юзага келишида бир восита вазифасини ўтайди.
Грамматик воситаларсиз ҳар доим ҳам ўхшатиш муносабати юзага чиқавермайди. (Бундан айрим ҳоллар мустасно. Масалан: ...ёшлар муҳаббати-учар қуш... 38-бет)
Демак, ўхшатишда тўрт элемент мавжуд бўлади: 
а) ўхшатилган нарса-қиёс субъекти (А);
б) ўхшатилаётган нарса-қиёс эталони (В);
в) ўхшатиш воситаси-қиёснинг формал кўрсаткичи ();
г) ўхшатиш асоси-қиёс асоси (С). Масалан, (Отабекнинг) юраги ёмонлашган отдек типирчилар эди. (299-бет) Бунда юраги-А (қиёс субъекти), ёмонлашган от-В (қиёс эталони), -дек - (қиёснинг формал кўрсаткичи), типирчилар эди-С (қиёс асоси). 
Бундай қиёсий конструкциялар формуласи юқоридагидек {A[(В)]С} тарзида бўлади. (Биз ҳам кейинги мисоллар таҳлилида шу формула асосида иш кўрамиз). 
Ўхшатишда чоғиштирилаётган нарса ҳам, чоғиштириладиган нарса ҳам ўзининг тўғри маъносида қолади.
Абдулла Қодирийнинг "Ўткан кунлар" романида ўхшатиш тасвирий воситасининг кўлами, маъно доираси ниҳоятда кенг. 
Бу ўхшатишлар бадиий эстетик ниятга мос равишда танланган. Асарда қўлланган ўхшатишларда адибнинг субъектив муносабати маълум даражада ўз ифодасини топган. 
Ўхшатишлар жуда ҳам характерли, ифода кучи беқиёс бўлиб, улардаги унсурлар кўп ҳолларда моддий нарсалардан олинади:
Қизлар ипга чизилган гулдек уй теварагини олғанлар. (54-бет) (Ўзбек ойим) Гўё ухламоқчи бўлған товуқдек ҳурпайиб олди. (130-бет) Ўқуб битиргач, ул даҳшат ва таажжуб ичида тошдек  қотиб қолған эди... (258-бет) 
Қуйида "Ўткан кунлар" романидан танлаб олинган мисоллар асосида ўхшатишнинг тузилиши, шакллари, қиёслаш усулининг қўлланишига эътиборимизни қаратамиз. Чунки ифода - тасвирий воситалардан бири бўлган ўхшатишнинг лингвистик хусусиятларини ўрганиш бадиий адабиёт тилининг эмоционал -экспрессивлик, бадиий образлилик, кўчим каби масалаларини аниқлашга имкон беради1.
Ўхшатиш қурилмаларининг структур типлари
Романда қўлланган ўхшатишларнинг тузилиши ранг-баранг:
1. Сўз ҳолидаги ўхшатишлар. 
а)ўхшатишнинг аффиксал морфемалар ёрдамида ифодаланган шакли.
"Ўткан кунлар" романида аффиксал морфемалар ёрдамида ифодаланадиган ўхшатишлар беҳисоб ва ранг - баранг  кўринишларга эга: печак гулдек чирмашқон (52-бет), юлдузлардек яшнаб (68-бет), суратдек қотиб (73-бет), тоғдек қайғуга тутилди. (75-бет) Булар ҳолат ўхшатишлари бўлиб, инсон руҳий оламининг гўзал ифодасидир.
Асарда айниқса, -дек( -дай) аффиксал морфемаси ёрдамида ифодаланган ўхшатишлар жуда кўп учрайди. Масалан: Қўрбоши йиртқичлардек бўкирди (65-бет) Бунда ўхшатиш-қиёс субъекти-қўрбоши (А), қиёс эталони- йиртқич (В), қиёснинг формал кўрсаткичи –дек (), ўхшатиш асоси-бўкирмоқ -(С). {A[(B)]С} 
Ўхшатиш асоси-бўкирмоқ лексемасининг луғавий маъносини компонент таҳлил қилиб кўрайлик: бўкирмоқ лексик бирлигининг умумий маъноси-нутқий феъл, талаффуз феъли экани. Бу парадигмада бир неча семалар мавжуд:
1-сема: гапириш бўлиб, муайян семага кирувчи семадир.
2-сема: кучлилик қаттиқ гапириш.
3-сема: салбий муносабат, яъни ҳайвонга қиёслаш, йиртқичнинг бўкиришига ўхшатиш.
Ёзувчи юқоридаги ифодани қўрбоши қаттиқ бақирди тарзида бериши мумкин эди. Лекин унда образлилик, ҳиссийлик пасайган бўлар эди. Адиб бу ўринда айнан бўкирди лексемасини моҳирлик билан қўллаб, тасвирни кучайтирган, экспрессивликни оширган.
Демак, ўхшатишга асос салбий муносабат бўлмоқда. Мана шу нарса умумлаштирувчи семадан фарқлантирувчи сема ҳисобланади.
Кўринадики, услубий бўёқ лексеманинг ўзидан англашилаётир: лексик маъно баҳолаш хусусиятига эга. Яъни унда салбий услубий бўёқ мавжуд. Шунинг учун уни стилистик сема, деб номлаш мумкин.
Гўё ухламоқчи бўлган товуқдек ҳурпайиб олди (130-бет) жумласида уч параметр томон бор: қиёс эталони - товуқ, ўхшатиш асоси - ҳурпайиб олди, қиёснинг форманти - -дек. Ўхшатиш субъекти эса қайд этилмаган. Чунки ўхшатиш конструкциясининг субъекти матндаги аввалги гапларда қайд этилгани учун конструкция таркибида берилмаган.
Лекин у, юқорида айтиб ўтганимиздек, коммуникациядан конструкция мантиқи билан бирга имплицит англашилади. Ҳурпайиб олди-нутқий феъл (умумий маъноси). Бу мазмуний уядаги семалар:
1. Руҳий ҳолат англатувчи сема.
2. Кайфият семаси.
3. Эмоциянинг салбийлиги семаси.
4. Эмоциянинг кучли даражада кечиши семаси.
5. Салбий муносабат семаси. 
6. Муддат семаси: узоқ муддат давом этиши семаси. 
Бунда ҳам салбий муносабат семаси, яъни ҳайвонга қиёслаш, товуқнинг ҳурпайишига ўхшатиш маъноси мавжуд. Шу салбий муносабат ўхшатишга асос қилиб олинган, услубий баҳо "контекстуал ифодаланиш" орқали берилган. Чунки асли бетараф баҳоли лексема-ҳурпайиб олди, ўз ишлатилиш доирасидан бошқа бир доирага кўчириш туфайли ифодаланган. Натижада, салбий услубий баҳоли лексемага айланган;
б) мустақил сўзлар ва ёрдамчилар воситасида ифодаланган ўхшатишлар.
Ўхшаш, тенг (сифат), каби, сингари, қадар (кўмакчи), гўё, гўёки (боғловчи), мисоли, янглиғ (равиш) каби сўзлар ва ёрдам-чилар воситасида ифодаланган шакл: Кумушбиби Отабекнинг юзига узоқ тикилиб турди -да: -Кутилмаган бир бахт, - деди ва ўзининг отидек бир нарсанинг товуши каби қилиб кулиб юборди. (61-бет)
Маълумки, қимматбаҳо дуру гавҳарлар, олтин каби жавоҳирлар орасида ўз жилоси ва ўзгача жаранги билан инсон нигоҳи ва руҳини бирдек қувонтирадиган маъдан, яъни кумушнинг ўрни бўлакча. Унинг исмга кўчирилишида яна ҳам рамзийлик маъноси бор.
Кумуш кулгисининг оҳанги (товуши) кумуш – маъданнинг жарангига ўхшатилган. Бу ўхшатиш очиқ эътироф этилмай, "ўзининг отидек бир нарсани товуши каби" тарзида моҳирлик билан экспрессив маъно юклаш асосида берилган.
Бу ўринда берилган ўхшатиш каби кўмакчи воситасида ифодаланган.
Абдулла Қодирий салбий образ Жаннат холани (Содиқнинг онаси) ёмонликдан қайтмайдиган, ўзгаларнинг бахтсизлиги ва қайғусидан кайфланадиган, она номига номуносиб аёл эканлигини англатиш учун ...пакана хотин гўё оналарнинг "зиёндош албасти"ларидек хунук қиёфатда йигитга қараб югуриб кела бошлади"(171-бет) дея таърифлайди.
Бу гапда гўё ёрдамчи сўзи орқали юзага келган ўхшатишда муболаға устун бўлиб, қиёсланувчи субъект (Жаннат хола) реал факт асосида қиёсланмаган, яъни пакана хотин салбий хусусиятлари туфайли зиён келтирувчи хаёлий тушунча – алвастига ўхшатилган. Бу гапда гўё ёрдамчи сўзи юклама ўрнида келиб, ўхшовчи образдан олдин қўлланган. Бу ўхшатиш конструкциясининг формуласи: {A[(B)]С}. 
(Ўхшатишнинг юқорида эътироф этилган шаклларидан бошқа яна бир неча кўринишлари бор. Биз романда кенг кўламда қўлланилган ўхшатиш шаклларинигина ёритиб, унга доир мисолларни бериш билан чекландик.) 
Булардан ташқари, "Ўткан кунлар" асарида ўхшатишнинг бирдан ортиқ воситаси иштирок этган шакли кўплаб учрайди. Масалан:
Гўё бу сўзлар Кумушбибининг ўчкан чароғини қайтадан ёқарлар, умид осмонининг йўқолиб кеткан юлдузлари яна қайтадан ўз ўринларига келиб қўнғандек бўлурлар, унинг кўз ўнгида жой олган қоралиқлар шу ёқила бошлаған нажот шамлари партави билан ўз -ўзларидан йўқолғандек кўринарлар эдилар. (98-99-бетлар)
Бу жумлада адиб  ҳолатни беришда ўзига хос ифода усулини танлайди. Шу кичик матннинг ўзида бирдан ортиқ тасвир воситаларини қўллайди. М: ўхшатиш, жонлантирувчи метафора. (Биз бу ҳақда кейинроқ тўхталамиз);
в) ўхшатишнинг имплицит ҳолда шаклланган кўринишлари. Асарда грамматик воситаларсиз юзага келган ўхшатиш муносабатлари ҳам кўзга ташланади. 
Масалан: Муҳаббат жуда оз йигитларга муяссар бўладирған юрак жавҳаридир. (27-бет) Муҳаббат деган нарса жуда оз кишиларга насиб бўладирған бир дурри бебаҳодир. (43-бет)  
Кўринадики, бу гапларда муҳаббат туйғуси юрак жавҳарига, бебаҳо дурга ўхшатилган. Бу ўхшатишларда лексик воситалар ҳам, аффиксал морфемалар ҳам қўлланмагани ҳолда ўхшатиш муносабати юзага чиққан. Бошқача айтганда, бу от кесимли ўхшатиш конструкциялар фақат субъект ва эталондан таркиб топиб, унинг синтактик структурасида формант ва асос иштирок этмаган.
Бу ўхшатиш конструкцияларининг субъекти (муҳаббат) гапда эга сифатида шаклланган. Кесим вазифасида келган формантсиз эталонлар бирикмадан иборат: юрак жавҳари, дурри бебаҳо.
Қуйидаги гапда ўхшатиш конструкцияси асосининг имплицит ҳолда қўлланганини кўрамиз. Бунда эталондан бевосита асос маъноси англашилиб, у актуализаторлик вазифасини ўтайди. Бу конструкцияда эталондан асос маъноси англашилиб турганлиги ва диққат асосда ифодаланган белгига қаратилмай, шундай белгига эга бўлган эталонга қаратилганлиги сабабли, асос имплицит ҳолда қўлланган:
Кумушбиби лолалар ичидаги бир гул ва ё юлдузлар орасидаги тўлған ой эди. (54-бет) Бунда Кумушбиби-қиёс субъекти (А), гул-қиёс эталони (В), тўлған ой-қиёс эталони (В). Бу конструкцияни {A[(B)(В)]} формула билан ифодалаш мумкин. Гапда қиёснинг формал кўрсаткичи ҳам, асос ҳам эллипсисга учраганлиги учун, формулада улар акс этмаган. Бу, албатта, услубий мақсадга кўра юзага чиққан. Аслида, Кумушбиби лолалар ичидаги бир гулдек ва ё юлдузлар орасидаги тўлган ойдек гўзал эди, бўлиши керак эди. Ўхшатиш конструкциясидан асос (гўзал) туширилса ҳам, эталонда у имплицит ҳолда ифода қилинган.
Кўриб ўтганимиздек, ўхшатиш тасвирий воситаси тилни бўёқдор қилишда, эмоционалликни оширишда катта роль ўйнайди. Контекст заминида ҳолатни, ҳаракатни, муносабатни, характер -хусусият маъноларини, белгиларини кучайтиришга хизмат қилади. 
2. Ўхшатиш  иборалари оборотлари (фразеологик бирикма ҳолидаги ўхшатишлар, яъни ўхшатишнинг фразеологик бирикма шакли): Мозорни бу ҳолға солғандан сўнг, гўё шунинг учун ғайратлангандек, бир оз пасая тушди, оч қолғон шер каби пишқириб бўкуришлари босилғандек бўлди. (221-бет)  Офтоб ойим боши янчилған илондек тўлғанди. (145-бет)
Биринчи жумлада "Хўжа Маъоз" мозоридаги қаттиқ шамол (ел) ва унинг бутун даҳшати натижаси ҳақида гап боради. Елнинг кучайиб дов-дарахтларни йиқитиб, синдириб, мозорни тартибсиз ҳолга келтириши, шамолнинг ўзига хос товуши оч қолғон шернинг пишқириб бўкиришига ўхшатилади. Бунда ел-А (қиёс субъекти), оч қолған шер-В(қиёс эталони), каби -(қиёснинг формал кўрсаткичи) ва пишқириб бўкириши–С(қиёс асоси). Бу қиёсий конструкциянинг формуласи: {A[(В)]С}. Бу гапда ўхшатиш конструкциясининг субъекти (ел-А) аввалги гапларда қайд этилгани учун конструкция таркибида берилмаган. Лекин у "коммуникациядан конструкция мантиқи билан бирга имплицит англашилади"1. Асос феъл туркумига оидлиги сабабли, бу қурилма феъл асосли ўхшатиш конструкцияси ҳисобланади. 
Иккинчи гапда Отабекни қайта уйлантириш мақсади билан ёзилган хат, қизи устига кундошлик балосининг орттирилиши ҳақидаги хабардан огоҳ бўлган онанинг ҳолати, ҳаракати боши янчилган илоннинг тўлғонишига ўхшатилади. Адиб айнан боши янчилган илонга ўхшатиш асосида қизи бошига бостириб келаётган бахтсизликни сезиб турган онанинг кучли  изтироби, юрак ўйноғи, руҳий зарба оқибатидаги ҳолатини, ундаги руҳий талвасани китобхон кўз олдида яққол гавдалантиришга эришади. Бунда Офтоб ойим-қиёс субъекти (А), боши янчилган илон-қиёс эталони (В), -дек қиёснинг формал кўрсаткичи (), тўлғанди-қиёс асоси (С) - {A[(В)]С}. Бу гапимиз ҳам феъл асосли ўхшатиш конструкцияга мисолдир. Ҳар икки конструкцияда ўхшашлик асосидаги қиёслаш мавжуд.
Бир нарса тўғрисида ўйлармиди ёки бош оғриғиси кучликмиди, ҳар ҳолда намозшомгул каби ёпиқ эди. (31-бет) Кумушнинг хомуш ва паришонлиги ана шу тарзда берилса, қўрбошининг гарангсиган ҳолати тўрбасини йўқотган гадойдек (100-бет), қора ниятли Ҳомиднинг қўрқинчли башараси ва кўнгли димланган қоронғу ўрадек (231-бет) тариқасида фразелогик бирикмалар орқали маҳорат билан тасвирланади.
3. Гап ҳолидаги ўхшатишлар: Шунинг учун Кумушга бағишланган юрак тугунини ешилған ҳолда кўрар, гўё марварид тугилган ҳарир рўмол ўғирликдан сўнг оёқ остида бўб - бўш ётқандек ва эгаси шу ўғирланган жавоҳиротининг аламини чекиб тургандек эди. (187-бет)    
"Ҳаётнинг дағал муомаласидан бегона" бўлган Отабекнинг ноҳақ зарбага учраб, Қутидор дарвозасидан ҳайдалгандан кейинги ҳолати ана шу тарзда, хўрланган аламзада ҳолда тасвирланади. Отабекнинг Кумушсиз ҳувиллаб қолган юраги марвариди ўғирланиб, ташлаб кетилган бўм-бўш рўмолга, унинг маҳзун, мискин ҳолати эса энг бебаҳо жавоҳиротини, энг қимматли нарсасини йўқотиб, алам чекиб турган киши ҳолатига қиёс этилади.
Бунда ҳам ўхшашлик асосида қиёслаш мавжуд бўлиб, бу гап феъл асосли ўхшатиш конструкцияси ҳисобланади. 
Қуйидаги жумлада ўзини ташландиқ сезган аёл аччиқ ҳасратининг лўнда ва ҳайратланарли ифодаланганлигини кўрамиз: Бу кунимдан, бу ҳасратимдан қутилиш учун ўзимга ажал чақираман. Лекин ажал ҳам мен шўрликдан нафратлангандек, гўё ул ҳам менга вафосизлиқ қиладир. (165-бет) Кумуш сохта талоқ хати туфайли ўзини алданган ҳолда кўради, ўзини тупроққа тенглаштиради, "улуғ вафосизлиқдан" "бутун борлиғи сиёҳ" бўлади, тирикликдан кўра ўлимни афзал билади. Лекин ажал ҳам Отабекдан андоза олгандек, унга "вафосизлиқ қилади", ундан "нафратланади". Бу феъл асосли ўхшатиш конструкцияда ҳам ўхшашлик  асосидаги қиёс мавжуд бўлиб, гўё ёрдамчиси қўшма гапда чоғиштирув боғловчиси сифатида ўхшатувчи объект билан ўхшовчи образни боғлаш учун қўлланган.
Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар” асарида, бошқа асарларда бўлганидек, ўхшатиш, қиёслаш усулининг қўлланилиши турлича: 
1. Бир ҳаракат иккинчи бир ҳаракатга қиёсланиб, экспрессивлик кучи оширилади: Унинг юзини ўпиб тушкан сув томчилари билан ариқ ҳаракатга келиб чайқалди, гўё сув ичида бир фитна юз берган эди... иккинчи, учунчи қайталаб ювишда бу фитна тағи ҳам кучайди...(31-бет)
Кумушбиби қўлидан сув тушиши билан ариқдаги сув чайқалади, ҳаракатга келади. Гўё ариқ четида ўтирган гўзалнинг юзидан ўпиб тушган сув (ўпишга муяссар бўлган сув) томчиларига ариқ ичидаги сувнинг рашки келгандек, иккинчи, учинчи ювишдан эса қизғаниш ҳисси чандон ошиб, фитна бошланган ва кучайгандек... Кумушбиби юзидан тушган сув билан ариқ ариқ ичидаги сув ўртасида фитна ниҳоясиздек...
2. Маънони кучайтириш учун бир ҳолат иккинчи бир ҳолатга қиёс этилади: Унинг қора зулфи пар ёстиқнинг турлик томониға тартибсиз суратда тўзғиб, қуюқ жинггила кипрак остидағи тим қора кўзлари бир нуқтаға тикилган-да, нимадир бир нарсани кўрган каби... тўлғон ойдек ғуборсиз оқ юзи бир оз қизиллиқға айланган-да, кимдандир уялған каби... қоп-қора камон, ўтиб кетган нафис, қийиғ қошлари чимирилган-да, нимадир бир нарсадан чўчиган каби...(29-бет)
Бу парчада ўйланиш кўриш (кўриб қолиш)га, қизариш уялишга, қора қошларнинг чимирилиш ҳолати бир нарсадан чўчишга қиёс қилинади. Ёзувчи ўзининг "сир сақлаш" усули асосида қизнинг бу ҳолати сабабини ёритмайди.
Матндаги нимадир бир нарсани, кимдандир, нимадир бир нарсадан тарзидаги ифодаларда нимадир, кимдандир сўзлари китобхонни маълум бир фикрга йўналтирилади, тушунишга ишора қилади. Ўқувчида айнан ўшани англашга интилиш кучаяди, бу сўзлар сигнал, ишора вазифасини бажаради.
Бу ўринда каби ёрдамчи сўзи қиёслаш маъносини англатиш учун қўлланган, яъни каби сўзи ўхшовчи образлардан кейин қўлланиб, ҳолат чоғиштирилган.
3. Бирор экспрессив, психологик ҳолатни кучайтириб, бўрттириб кўрсатишда ҳолатни предметга ёки предмет белгисига қиёс этиш усулидан фойдаланилади: Ул бу ер тегидан бир кулиб боқиш таъсири билан устидаги тоғдек босиб ётқан "орзу"ни ағдариб солған ва қушдек енгил тортқан эди. (141-бет) 
Ота-она "орзу"си (2-марта уйланишлик) Отабекнинг устига (зиммасига) оғир вазифа юклаган, бу иш учун у кутиб олувчиларнинг розилигини сўраши керак эди. Лекин у ёрининг оний боқиши таъсирида бир ечимга келади ва ўзини қушдек енгил, эркин сезади. Энди “Тошканд” га қайтиб бормасликка қарор қилади.
Юқоридаги келтирилган жумлада ҳолат предмет белгисига қиёсланган. Бундай қиёсни қуйидаги парчада ҳам кўриш мумкин: Жонсўз бу хабарни эшитган Отабекнинг ҳуши бошидан учкан каби бўлди - да, адим узган жойида михлангандек қотиб қолди. (220-бет) 
Кумушнинг турмушга узатилаётгани, тўй куни ҳақидаги хабарни тасодифан эшитиб қолган Отабек беҳуш бўлиб, ҳаракатсиз туриб қолади.
Бунда ҳам ҳолат предмет белгисига қиёс этилган (яъни михлангандек, қоқилган михдек каби).
4. Таъриф-тавсифни ёрқин беришда, тимсолларни характерлашда ўхшатишга мурожаат қилинади:   
а) предметни предметга қиёслаш, ўхшатиш усули қўлланади: Кумушбибининг сезилар-сезилмас кулимсирашидан ёқутдек иринлари остидаги садафдек оқ тишлари кўриниб кетди. (32-бет)
Бу мисолда ўхшатилган нарсалар-ирин(лаб) ва тишлар, ўхшаётган (ўхшатилаётган) нарсалар ёқут ва садаф. Ўхшатиш асоси-қизиллик, оқлик ва текислик (ёқутдек ирин бирикмасида асос имплицит ифодаланган); 
б) предметни предмет белгисига ўхшатиш усули: ...гилос ёғочининг куз билан сарғайган баргидек Кумушнинг заъфарон юзини кўрди... (219-бет)
Бунда ўхшатилган нарса - қизнинг юзи, ўхшатилаётган нарса - барг, ўхшатиш асоси – заъфаронлик, ўхшатиш воситаси- -дек {[(B)](С)А} 
  	Қуйидаги парчада руҳий, ҳиссий ҳолатни кучайтириш учун предмет-предметга (унинг белгисига) ўхшатилади: Аммо натижани тезроқ эшитиб олиш учун унинг юраги (А) қайнаған ошдек (В) шопирилар эди (С). (297-бет)
Бу ўринда ўхшатиш эталонининг мазмун ифодаси бирдан ортиқ сўзлар ифодалаган маънолардан иборат (қайнаган ошдек). Чунки эталоннинг аниқловчиси (қайнаган) ҳам муҳим ўхшатиш муносабати элементига айланган. Юқоридаги конструкцияда ўхшатиш муносабатини қайнаған ифодали аниқловчисиз ҳосил қилиб бўлмайди, чунки икки предмет айнан мана шу сўзнинг денотатига кўра  ўхшатилган. Айнан қайнаған лексемаси қаҳрамон руҳиятини очишга хизмат қилган. 
Ичкарида хотинлар мажлиси; ... улар қумтупроқдек кўб. (51-бет) Бу жумлада ўхшатиш субъекти-аёллар (хотинлар), ўхшатиш эталони қумтупроқ, формант -дек, ўхшатиш асоси-кўп. Яъни мажлисдаги аёлларнинг кўплиги қумтупроққа ўхшатилган, унинг белгиси-кўплигига чоғиштирилган;
в) жисм билан суюқликни қиёслаш, ўхшатиш: ...Кумушингиз... дўланадек кўз ёшисини оқиза берадир. (52-бет) {[(B)(А)]С}
Суюқликни суюқликка қиёслаш: Офтоб ойим... ёғмурдек кўз ёшини тўка берди... (171-бет) {[(B)(А)]С}
   Бу гапларда ўхшатилган нарса–кўз ёши, ўхшатилаётган нарса-дўлана, ёмғир, ўхшатиш белгиси-катта, кўп (шаррос), ўхшатиш воситаси-дек;
г) предметни самовий жисмга(планетага) ўхшатиш: ...ой каби юзлар, кулиб боқишлар, чўчиб қочишлар...(24-бет) Бунда ўхшатиш субъекти-юз, ўхшатиш эталони-ой, ўхшатишнинг формал кўрсаткичи-каби, ўхшатиш асоси-гўзаллик (асос имплицит ифодаланган). Бунда ҳам қиёс субъектининг ўрни ўзгарган [(B)(А)].
"Ўткан кунлар" романида қўлланилган мантиқий ўхшатишлар асосидаги параллелизм Абдулла Қодирийнинг маҳорат қирраларини янада ёрқинроқ намоён этади: Кечанинг қоронғилиғи устига меваларнинг қуюқ япроқлари қўшилиши, бу майдон, айниқса, Отабекнинг ҳозирги кўнглига яқинлашиб келар эди. Унинг кўнгил меваси бу кунги қора воқиъа билан қандай ўралиб, йўқолиб кеткан бўлса, бундаги дарахтлар ҳам ўз меваларини кеча ранги билан бўяб, яшил япроқлари ила кўмган эдилар, яъни бунда ўсган дарахтлар қандай мева берадир-ажратиш қийин эди. (188-бет)
  	Отабекнинг ҳайдалиш, хўрлик, ҳақоратдан топталган кўнгли, йўқолган "кўнгил меваси" (яъни муҳаббати) қоронғи кеча ва шу қоронғилик туфайли барглар орасида кўринмаётган  дарахт меваларига қиёс қилинади. Бунда Отабекнинг кўнгли (ҳолати) ва қоронғи кеча параллел қўйилган. Яъни Отабекнинг дили хуфтон, "Кумушга бағишланган юрак тугуни" ечилган, кўзига ҳеч нарса кўринмайди (кўнглига қил сиғмайди). Қоронғи кеча бўлгани учун ҳам кўзга ҳеч нарса кўринмаслиги хос. 
  	Бу матнда ўхшашлик асосидаги қиёслаш мавжуд. Шунинг учун уни мантиқий ўхшатишли қурилма, деб ҳисоблашимиз мумкин.
  	Бундай мантиқий ўхшатишли параллелизмни қуйидаги матнда ҳам кўриш мумкин:  ...Кумушнинг қайнаб чиқған кўз ёшлари икки чаккасидан ёстиқға оқиб туша бошлади. Шу чоқда на учундир тоқчада ёниб турган шамъ ҳам лип - лип қилди-да, ўчди... Шунинг ила шу ҳавлини илк маъноси билан қоронғулиқ босди. (171-бет)
Сохта талоқ хати Кумуш ва унинг ота-онаси қалбини ларзага келтиради. Ҳамманинг дарди-дунёси қоронғи бўлади. Оилада мудҳиш бахтсизлик юз беради. Кўз ёшлари билан турилган ҳолатда токчадаги шамнинг ўчиши, атрофни, ҳовлини чин маънода қоронғулик босиши, яъни бахтсизлик юз бериши тасвири метафорик ўхшатиш асосидаги параллелизмга  мисол бўлади.
   ...Ул ерга тушган ҳар бир япроқда ўзининг таржумаи ҳолини ўқур, ўзини - да мавқиъидан айрилиб, ҳечқа  чиқиб турған шу хазонлардан айира билмас эди. (209-бет) Бу тасвирда Кумушнинг тақдири, ўзини ташландиқ сезиши ва дарахтдан узилиб тушаётган япроқлар бир - бирига параллел қўйилади. Кумуш ўзини ҳеч нарсага арзимайдиган ва ярамайдиган хазонларга ўхшатади, шу хазонлардек кераксиз ҳис қилади.
  Бу мисолни мантиқий ўхшатиш дейиш мумкин. Бунда ҳам ўхшатиш асосидаги қиёсни кўрамиз.
  Хуллас, Абдулла Қодирий ўз асарида ўхшатиш-ҳиссий - экспрессив тил воситасидан моҳирона фойдаланади. Муаллиф ўзбек тилининг семантик - стилистик ранг - баранглигини намойиш қила оладиган имкониятларни излади, ўзбек тилининг ички имкониятларини  кўрсата олди.         
1.5.  Абдулла Қодирийнинг метафоралардан фойдаланиш маҳорати
Сўзларни кўчма маънода қўллаш дастлаб луғатлардаги сўзларнинг маъно жиҳатдан камбағаллигидан келиб чиққан бўлса, аста-секин гўзаллик ва жозибадорликка бўлган эҳтиёж уларнинг маъноларини кенгайтира боради. Бу эса худди кийим даставвал совуқдан ҳимояланиш воситаси сифатида вужудга келган бўлса, кейинчалик эса киши танасини безайдиган либосга айланганига ўхшайди. 
Ҳақиқатан ҳам, тил бирликлари орасида энг асосий ҳалқа саналадиган сўзлар ва ибораларни кўчма маънода ишлатиш нутққа образлилик, экспрессив бўёқ беради.
Ана шундай ҳодисалардан бири метафорадир. Унда нарса ва ҳодисалар ўртасидаги ўхшашликка асосланиб, сўз ёки иборалар кўчма маънода қўлланади. Метафора кўчма маъно ҳосил қилишнинг энг кенг тарқалган усули сифатида нутқ бадииятининг энг муҳим омилларидан ҳисобланади. Метафоралар мажозга боғлиқ стилистик категориялардан биридир. 
Метафора предмет ва ҳодисалар орасидаги нисбий ўхшашлик асосида улардан бирини ифодалаган сўз билан иккинчисини ҳам ифодалашдир. Метафоралар асосан воқеа, ҳодисаларни, предметларни грамматик атамай, балки уларни маълум томондан характерлайди, шунинг учун ҳам улар асосан хусусиятни билдириб келади.
Метафоралар улар яшаб келаётган ҳар бир миллий тил қадар қадимийдир. Бундай троплар халқ оғзаки ижодида, мумтоз адабиётда ҳам илгаридан машҳур бўлиб келган. Мумтоз адабиётда метафора мажоз номи билан юритилган ва у билан ёнма - ён истиора атамаси ҳам ишлатилган. (Масалан: Рашидиддин Ватвот. "Ҳадоиқус - сеҳр", 9-бет. Қайс Розий Ал-мўъжам. 271-бет) 
Метафоралар, уларнинг таснифи масаласи кўплаб тилшунос, адабиётшуносларни, файласуф ҳамда мантиқшуносларни, бир сўз билан айтганда, кўплаб илм аҳлини қизиқтириб келди ва атрофлича ўрганила бошланди.
Фикримизнинг далили сифатида рус ва жаҳон тилшунослиги ва адабиётида бу борада самарали иш олиб борган Н.Д.Арутюнова, Э.Кассирер, Р.Якобсон, А.Ричардс, М.Блек, Ж.Серль, А.Вежбицкая, А.Ортони, Ж.Лакофф, Н.Гудмен, Д.Девидсон, Ж.Миллер, П.Рикёр, Т.Добжиньская, Ф.Уилрайт, М.Бирдсли, Д.Бикертон, Э.Мак Кормак, ўзбек тилшунослиги ва адабиётшунослигида метафора ҳодисасини тадқиқ қилган ва хулосаларини бера олган Ё.Исҳоқов, Т.Расулов, С.Усмонов, Р.Қўнғуров, С.Мамажонов, Б.Умурқулов, М.Комилова, Г.Қобулжонова каби олимларимизни келтиришимиз мумкин. 
Уларнинг асарларида метафора турларига доир турли фикрлар берилган.
Айрим адабиётларда метафоранинг тилда ва бадиий нутқда қўлланишига кўра тил метафораси ва бадиий метафора тариқасида таснифланишини кўрамиз. 
Профессор С.Усмонов лингвистик ва бадиий метафоранинг ўзаро фарқланишини шундай изоҳлайди:
"Бадиий адабиётда метафора ўхшатишнинг қисқарган формаси бўлиб, предметнинг номи вазифасини бажармайди. Чунки бунда сўз шу нутқий парчада илгари ҳеч қандай англатмаган предмет ёки ҳодисани ифодалайди.
Метафора предметнинг доимий номи бўлиб қолгандагина тилшунослик фани текширадиган ҳодиса ҳисобланади. Чунки бундай метафора умумхалқ тилига хос, бадиий метафора эса ёзувчининг индивидуал приёмига хосдир"1.
Ўзбек тилшунослигида тил метафораси тадқиқ қилинган бир қанча ишлар мавжуд1. Бу тадқиқотларда тил метафораси борасида фикр юритилган. Бадиий метафора ва унинг турлари ҳақида махсус ишлар қилинмаган. Лекин бадиий метафора ҳам лингвистиканинг ўрганиш объекти бўлмоғи керак.
Бизнингча ҳам, метафоранинг биринчи галда тилда ва бадиий нутқда қўлланишига кўра тил метафораси ва бадиий метафора тарзида таснифланиши энг тўғри йўлдир. Чунки тил метафораси бадиий метафорадан ўхшашликнинг шаклига кўра фарқланади. Яъни тил метафораси икки предмет орасидаги бевосита ва очиқ ўхшашликка асосланган кўчимдир. Масалан: кўз сўзининг асосий лексик маъноси "кўрув органи (аъзоси)" бўлиб, ишнинг кўзи, булоқнинг кўзи каби кўчма маъноларга эга. Бадиий метафорада эса предметлар орасидаги ўхшашлик асосида бадиий бўёқ, образлилик ётади. Демак, бадиий метафора, энг аввало, фикрни образли ифодалаши билан тил метафорасидан ажралиб туради. Бадиий метафорада ўхшашлик яширинган ҳолда бўлади.
Бадиий нутқнинг образлилигини, таъсирчанлигини, ҳиссийлигини таъминловчи усуллардан бири бадиий метафора бўлиб, у образли, ифодали, таъсирчан восита ҳисобланади. Шунга кўра, бадиий метафора бадиий тасвир воситаси сифатида, стилистик мақсадда кўчма маънода қўлланилган бўлиб, услубий вазифа бажаради. Бадиий матндан ташқарида метафорик маъно ифодалаган сўз предметнинг номи бўлиб, номинатив функцияда қолаверади2. 
Аксар адабиётларда метафоранинг, бадиий асарда учрайдиган метафоранинг тузилишига кўра содда ва кенгайган тури эътироф этилади1. Баъзи дарслик ва илмий адабиётларда бир составли ва кўп составли метафора2, лексик ва бирикмали метафора3, бир составли ва икки составли метафора4 тарзида турлича номланган.
Фикрлашимизча, бу таснифнинг содда ва кенгайган метафора тарзида номланиши мақсадга мувофиқ (ўзбекча номлаш нуқтаи назаридан ҳам бу аташ тўғри бўлади). 
Метафорада фақат ўхшатилган нарса берилиши маълум. Демак, метафора бир компонентлидир.
Сўзнинг метафорик маъно ифодалашида лексик қуршов-контекст муҳим роль ўйнайди. Чунки метафорик маъно ифодалаган сўз контекстдан ташқарида ўз метафорик маъносини йўқотиб, лексик маъносида қолади. Масалан, Абдулла Қодирий ўзбек тилининг семантик-стилистик ранг-баранглигини намойиш қила оладиган ана шундай имкониятлардан кенг фойдаланади: Отабек... Азизбек воқиъаси устига келганда ихтиёрсиз "тулки" деб юборди. (37-бет)
...унинг истиқболиға туришни ва бўйниға осилиб йиғлашни тиласа - да, қаршисидағи "олабўжилар" бунга мониъ эдилар.  (99-бет) Тўнғиз ишхонадан чиқиб бошлаған эди (225-бет) гапларидаги тулки, олабўжилар, тўнғиз сўзлари кўчма маънода қўлланган бўлиб, умуман шахсни ифода этган ва фақат салбий экспрессив сема юзага келган. Адиб юқоридаги лексемаларни бежиз танламаган. Ёзувчи инсониятга фойдаси, нафи йўқ, зараркунанда ҳайвонлар номини танлаш орқали салбий характер - хусусиятга эга бўлган, фақат ёмонлик соғинадиган, кишилар осойишталигининг кушандалари образларини рўй - рост ифодалаган.
Бу лексемаларнинг семемаси қуйидаги семаларга эга: 
тулки-а) ‘ҳайвон’; б) ‘айёр’; в) ‘алдамчи’;
олабўжи-а) ‘махлуқ’; б) ‘қўрқинчли’; в) ‘шафқатсиз’; 
г) ‘қонхўр’;  
тўнғиз-а) ‘ҳайвон’; б) ‘ваҳший’; в) ‘жоҳил’; г) ‘бешафқат’.
Бу лексемалар таркибидаги кўчма маъно бўлиб келган семемалар эса: 
а) ‘айёр’; б) ‘алдамчи’; в) ‘одам’; 
а) ‘қўрқинчли’; б) ‘шафқатсиз’; в) ‘одам’;
а) ‘бешафқат’; б) ‘ваҳший’; в) ‘жоҳил’; г) ‘одам’ каби семалар таркибига эга. Шунингдек, бу семемалар таркибида биттадан фарқловчи сема борлиги эса бу семаларнинг ўзича мустақил эканлигини таъминлайди. Бундай фарқловчи семалар тулки, олабўжи, тўнғиз лексемалари таркибидаги биринчи семемада ҳайвон, иккинчи семемада одамдир. Бу лексемалардаги биринчи семема номинатив маъно бўлиб, иккинчи семема эса метафора натижасидаги нутқий кўчма маъно ҳисобланади.
Бадиий матндан ташқарида метафорик маъно ифодалаган юқоридаги уч лексема предметнинг номи бўлиб, номинатив вазифада, яъни лексик маъносида қолаверади.
Сизни оғзи қон бўри дедим, чунки сизда раҳм йўқ (166-бет) жумласида бўри лексема семемасига оид ‘ҳайвон’, ‘йиртқич ҳайвон’ каби аташ семалари бутунлай четлаштирилиб, ‘қонхўр’, ‘раҳмсиз’, ‘бешафқат’, ‘манфаатпараст’ каби йўлдош семалар кучайтирилган. Шунингдек, ‘ҳайвон’ семасини ‘шахс’ семаси билан алмаштириш натижасида ифода семалари кучайтирилган.
Кўринадики, Абдулла Қодирий кишиларнинг образли тавсифини бериш мақсадида юқоридагидек ёввойи ҳайвонларнинг номларини метафорик маънода қўллайди, яъни зооморфизмларга мурожаат қилади.
Тилшуносликда тилдаги барқарор семемалар билан матндан матнга ўтишда ўзгарувчи нутқий маънолар оралиғида турган маъно турлари-луғавий мазмун кўринишлари (луғавий семантик вариант) мавжуддир. Булар аллосемлар деб номланиб, семеманинг муайян кўринишга эга бўлган матн ва шароитга кўра воқелашадиган маъно турлари сифатида алоҳида ажратилади.
Юқоридагидек жонивор номларининг шахсга нисбатан ишлатилиши-шу жараёндаги маънолари аллосемларга мисол бўлади.
Ёзувчи "Ўткан кунлар" романида тасвирланаётган образ, нарса ва воқеа - ҳодисаларга ўзининг субъектив қарашларини ёрқин акс эттириш, салбий образлар ҳамда уларга хос характер -хусусиятларни бўрттириб кўрсатиш мақсадида, кўриб ўтилганидек, содда метафоралардан кенг фойдаланади, ўқувчида ўзи кутган тасаввурни ҳосил қилади: Отангни ҳам шу жониворлар орасиға қўшиб ўлтуришинг қисқалиғингдир. (290-бет) ...Юсуфбек ҳожи ўз яраси устида тўхталди. (111-бет)
Биринчи гапдаги жониворлар сўзи кўчма маънода қўлланган бўлиб, ёвуз, қўл остидагиларга муносабатда жуда ёмон, ҳеч нарсадан тап тортмайдиган (яъни одам ўлдиришдан ҳам), урушдан манфаатдор каби салбий хусусиятлар ҳақида маълумотлар беради. Иккинчи гапда яраси сўзидаги ‘касаллик’ семаси четлаштирилиб, ‘бошига тушган кулфати’, ‘ғами’, ‘ташвиши’ каби маънолар кўзда тутилади.
Ой  ..., бу кун бўлмаса эрта-чиммати қўлида, паранжиси устида... дарбозадан китриб келгандек ва ўпкалагандек (282-бет) жумласида эса актуализатор вазифасидаги (функциясидаги) лексема самовий жисмни ифода этади. Бу ўринда ой сўзининг ‘планета’ маъноси четлаштирилган.
Адиб ой сўзининг семантик мундарижасидан келиб чиқиб, ‘гўзал’, ‘гулрухсор’, узоқ вақтлик ҳижронни англатиш мақсадида ‘қўл етмас’ семаларини назарда тутади ва уни ойга қиёс қилади. Кумушбиби номи ўрнида ой сўзини ижобий маънода қўллайди, яъни ой сўзи очиқ маънода истиора йўли билан гўзал ёр ўрнида келтирилади. Натижада ижобий экспрессив сема юзага келади. Ёзувчи шу тарзда бир аъзодан (ўхшатилаётган нарса-предметдан) иборат содда метафорадан моҳирлик билан фойдаланади.
"Ўткан кунлар" романида уюшиб келган содда метафораларнинг энг яхши намуналарини учратамиз, масалан: Қизлар мажлиси-гуллар, лолалар, тўтилар, қумрилар мажлиси! (53-бет) Бу ўринда гуллар, лолалар, тўтилар, қумрилар лексемалари ижодкор қаламида янги мазмун касб этган ҳолда кўчма маънода қўлланган. Уларнинг ўсимлик, қуш, парранда маънолари ёзувчи эътиборида асосий ўринни эгалламай, бу сўзларнинг семантик мундарижаси асосида ‘чиройли’, ‘гўзал’, ‘хушбўй’, ‘ол ранг’, ‘сўзамол’ семалари эътиборга олинган. Адиб гўзал, тароватли, мафтункор, хушчақчақ, шўх қизлар ифодаси ўрнига гуллар, лолалар, тўтилар, қумрилар лексемаларини келтириш билан ижобий экспрессив семани юзага келтиради ва китобхон ҳиссига таъсир кўрсатади.
Баъзи ўринларда отларнинг экспрессивликни янада кучайтириш мақсадида кўчма маънода шахсни баҳоловчи эмоционал гап вазифасида келиши кузатилади: Уларнинг Қўқонға фотиҳа учун қўзғалишларидан ҳам ҳеч бир шубҳаланмадим... Эҳ, шайтонлар! (291-бет) Бунда шайтонлар сўзи орқали ёзувчи шахсларнинг характери ва хатти-ҳаракатларига ўзининг субъектив баҳосини беради. Бундай субъектив баҳо ифодаловчи гаплар семантик - стилистик восита асосида юзага чиқади1.
Бу ўринда шайтонлар лексемасининг ‘ёмонликни касб этган’, ‘алдамчи’, ‘фирибгар’, ‘юзсиз’ семалари назарда тутилган.
Ёзувчининг тил бобидаги маҳоратини, беқиёс қудратини, ўткир зеҳн ва нозик мушоҳада юритишини "Ўткан кунлар" асарида қўлланган кенгайган метафораларнинг оҳорли ифодаларида кўриш мумкин: Отабекдаги сукут, хаёл, фикр каби ҳолатларни юлиб, юлқиб олиб, улар ўрнига чечак доналари экиб, умид сувлари сепмакчи эди-Ҳасанали. (48-бет)
Отабекнинг ички сирларидан тасодифан огоҳ бўлган Ҳасанали у орзулаган муборак ишга бош бўлиб, қутидорнинг қизи Кумушни унга унашиб келади-да, бу хабар билан Отабекнинг қалбини чексиз қувончга тўлдирмоқчи, келгуси ҳавасманд бахти орзусида энтиктирмоқчи бўлади. Бу ҳолат юқоридагидек оригинал метафоралар асосида баён қилинади.
Кенгайган метафораларнинг метафорик маъно ифодалашида метафоралашган сўз билан у бириккан сўз орасидаги боғлиқлик муҳим роль ўйнайди.
Чунки кенгайган метафоранинг маъно ифодалаш хусусияти метафора бириккан сўзнинг характерига ҳам боғлиқ. Бундан шундай хулоса чиқариш мумкин:
а) агар метафорик маъно ифодалаётган сўзга бириккан сўз конкрет маъно ифодаласа, кенгайган метафоранинг маъноси ҳам конкрет бўлади: Бечора Зайнаб жонсиз ҳайкални (Отабекни демоқчи) ўпиб қучоқлар ва ёлборар эди. (308-бет) Отабек бу чўлтоқ супургини (Мусулмонқулни демоқчи) таниди (122-бет);
б) метафорик маъно ифодалаётган сўзга бириккан сўз абстракт маъно ифодаласа, кенгайган метафора ҳам абстракт маъно ифодалайди: Нима қилиб юрибди бу оч арвоҳ, деб ўйлади (Кумушбиби). (168-бет) Қушбеги енгилгина илжайиб Кумушбибига ишорат қилди: -Нажот фариштаси, -деди. (101-бет) Ота-она орзусини ифо этишдан (адо этишдан) бир сония ҳам ўзининг кўз ўнгидан хаёли кетмаган анув илоҳий муҳаббат учун (Кумуш учун демоқчи) ҳеч бир турлик камчилик келмасига ишонса ҳам, ҳозир унинг юрагини бошқа бир ҳақиқат тирнай бошлаған ва виждонини фақат шу масалагина ўраб олған эди. (136-бет) Шу вақт уй ичидаги ситамгар пари ўзининг сиҳирлик кўзлари билан Отабекка яна кулиб қараб турар эди.... (142-бет) Кўрилган мисолларда диний - афсонавий тушунчаларни англатувчи сўзлар (оч арвоҳ, фаришта, пари, илоҳий муҳаббат) метафорик маънода эмоционал - экспрессив бўёқ яратган.
Қуйидаги парчада ёпиқ қиёслаш маъносига эга бўлган лексик бирикмалар орқали берилган метафоранинг образли ифодаси кузатилади: Ўғлим, бизнинг сандан бошқа умид нишонамиз, ҳаёт қувончимиз йўқ. (135-бет) Кўз тиккан орзу-ҳавасимиз, умид ҳадафимиз (нишонимиз) фақат шу Отабекдир. (143-бет)
Адиб маълум бир фикрни ёритишда юқоридагидек бир ўринда бирдан ортиқ кенгайган метафораларни қўллайди. Бу баён усули асар тилига ўзига хос жозиба ва ифодалилик бахш этади: Билъакс сиз: ҳийлакор бир тулки, оғзи қон бир бўри, раҳмсиз бир жаллод, уятсиз бир йигит. (165-бет) Кўринадики, ҳийлакор тулки, оғзи қон бўри, раҳмсиз жаллод бирикмалари орқали шахс ифода этилган ва салбий экспрессив сема юзага келган.
Бу парчада услубий фигуралардан бири такрорни ҳам учратамиз, яъни "бир" сўзининг такрорланиб келиши – анафора ҳодисаси (ритми) маънонинг кучайишига, ифода таъсирининг ортишига хизмат қилган.
Ёзувчи сўзнинг ўз ва кўчма маънолари ҳамда улар ўртасидаги яқинлик, ўхшашликни чуқур билади. Буни кейинги олинган мисоллардаги метафоралардан ҳам яққол сезиш мумкин.
Бу қўлланган кенгайган метафоралар китобхонда ҳиссий тўлқин уйғотади: Бу воқиъанинг учунчи куни Кумушбиби йиллаб ётғучи оғриқлардек сарғайиб озған, эндигина ғунчадан чиқа ёзған бу ёсиман гулни хоин қўлларнинг заҳри сўлиткан, фасод ўчоғининг уятсиз муфсидлари (бузуқилари) ҳусн боғининг бу янги эркасини ишонған ва кўз тиккан жиҳати исмидан таҳқир қилдириб, умидсиз бир вужуд ёки жонсиз бир ҳайкал ҳолиға қўйган эдилар. (172-бет)
Бу тасвирда ҳам кенгайган оригинал метафоралар уюшиб келган.
Адиб салбий образлар ва ҳодисалар баёнида содда метафоралар каби кенгайган метафораларни ҳам манфий аломатларга тўла ҳолда ишлатади:
Ҳар ҳолда Тошканд устиға яна қонлиқ булутлар чиқди. (37-бет) Тошкент ҳокими Азизбек фатвосига кўра халқнинг урушга ҳозирлик кўриши қонлиқ булутлар чиқди тариқасида берилса, ...қўрғон ташқарисида кўрган даҳшатларимизни ўзининг  кўлагасида қолдиратурған яна бир "даҳшатлар тепаси"га кўзимиз тушадир - да, қўрқувимиздан соатлар ҳушимизни йўқотиб қўйишга мажбур бўламиз (80-бет) жумласида уч юз - тўрт юз инсон бошидан кўтарилган тепа даҳшатлар тепаси тарзида таъсирли ифодаланади.
Биринчи гапдаги қонлиқ булутлар бирикмасидаги ҳар икки сўз кўчма маънода қўлланган. Бу бирикмада зид, ўхшаш бўлмаган семали семемалар ўзаро бириккан. Бирикма лексема семемалари орасидаги номувофиқлик, қарама-қаршилик [қонлиқ] семемасидаги ‘биологик анатомик модда’ семасини четлаштиради. Айни чоқда ‘хатарли’ хавфли йўлдош семаси бўртади, ‘тасвирийлик ва бадиийлик’ ифода семалари эса кучаяди. Булут семасида ҳам аташ семаси четлашгани ҳолда, ифода, йўлдош сема кучайтирилган. 
Иккинчи гапда эса даҳшатлар тепаси бирикмасида даҳшатлар сўзи метафорик маъно ифодалаб келган ва ўзига бириккан сўз билан кенгайган метафора ҳосил қилган.
Абдулла Қодирий тарихнинг чиркин, тубан томонларини, жиҳатларини ўқувчи кўз ўнгида яққолроқ гавдалантириш учун оҳорли кенгайган метафораларни усталик билан қўллайди. М: исёнчилар сўзи ўрнида бузуқилар уяси (69-бет), Мусулмонқулни аташда чўлтоқ супурги (122-бет) Содиқнинг таърифида кўз оғриғи (156-бет), Содиқнинг онаси Жаннат холани таърифлашда оч арвоҳ (168-бет), Ҳомидни тасвирлашда қора тикон (265-бет), Содиқнинг уйи дейиш ўрнида ёмонлик корхонаси (244-бет) тарзида кўчма маънода келган сўз бирикмаларидан, кенгайган метафоралардан топқирлик ҳамда моҳирлик билан фойдаланади.
Бу кенгайган метафораларда метафоралар от сўз туркумидан ҳосил бўлиб, сифатга боғланган. Бу метафораларда сўз-метафоралар билан у боғланган сўз орасидаги аниқловчи-аниқланмиш муносабати юзага келган. 
Ёзувчи ижобий образлар, воқеа-ҳодисалар, ҳолатлар тасвирида ҳам кенгайган метафораларнинг ранг - баранг, образли кўринишларини  маҳорат билан ишлатади: Кумушни нажот фариштаси (101-бет), илоҳий муҳаббат (136-бет), ситамгар пари (142-бет), кўзгу ичидан кўринган малак (167-бет), ҳаётим лолазори (374-бет), Марғилон париси (300-бет) тарзида атаган бўлса, Юсуфбек ҳожини андишанинг бандаси (136-бет), Уста Алимни шамъда ўзини ҳалок қилгучи бир парвона (202-бет), мужассам ишқ (203-бет) деб номлаб, бетакрор метафоралар яратади.
Бу метафоралардан ҳам юқоридагидек, аниқловчи-аниқланмиш муносабати кузатилади.
"Ўткан кунлар" асарида беихтиёр кулги қўзғатадиган истиоравий атамалар, сатирик тасвир ҳам учрайди. М: Марғилон балоси (Тошкандан уйланса, сув қуйгандек тинар - қолар, Марғилон балосини эсидан чиқарар...(132-бет), марғилон андиси (Биз сани Марғилон андисига бунчалик муккадан кетишингни ўйламаған эдик, адабсиз...! (135-бет), олазарак оғриғи  (ўғлининг миридан-сирини ажратиб ўлтургучи она яна олазарак оғриғиға йўлиқди. (159-бет), қовоқ девона (Қовоқ девона белидаги қовоқлардан битта эгри маймоғини кўрсатиб: -Манов Мусулмон чўлоқ, -деди. (153-бет), кўз оғриғи (Нима дейсан, кўз оғриғи?) (154-бет), маҳбуба (Маҳбуба (қовоқ) ортиқча бир эҳтиёж ва эътибор билан белга-бошқа йўлдошлар ёниға тугулди). (153-бет)
Бу ўхшашли кўчимларда услубий бўёқ, семантик оттенка, эмоционал-экспрессивлик кучли бўлиб, Абдулла Қодирийнинг индивидуал услубига хосдир. 
Ҳасаналининг юзига падарона тараҳҳум (раҳм - шафқат) туси кириб, кексаларга хос махсус оҳангдор бир товуш билан бекнинг устидағи оғир юкни ола бошлади. (27-бет)
Бу гапда оғир юк бирикмасидаги ҳар икки сўз кўчма маънода қўлланган. Бунда оғир сўзида ‘физиклик’ семаси четлаштирилган, лекин ‘вазн’, ‘белгининг ортиқлиги’ семалари сақланган. Аммо бу сўздаги ‘вазн’ семаси энди физик хоссани ифодаламайди, чунки матндаги юк сўзи ифодалаган ҳодисанинг ўзида физиклик белгиси мавжуд эмас. Шунинг учун оғир сўзидан мазкур бирикмада ‘физиклик’ семаси чиқарилади, баҳолаш маъноси кучаяди. Оғир сўзининг қандай-ижобий ёки салбий баҳолаш маъносида қўлланиши қайси сўзлар қатори билан нутқий синонимик муносабатга киришиши, асосан, аниқланмиш позициясида турган отнинг лексик маъносига, шу сўз англатган нарса-ҳодисага, уларга объектив борлиқда хос бўлган белгиларга боғлиқ.
Бу ўринда оғир юк сўз бирикмаси кўчма маънода келиб, кенгайган метафора ҳосил қилган.
Бу кенгайган метафорада ҳам, юқоридагидек, метафора от туркумидан ҳосил бўлиб, сифатга боғланган. Бу метафорада сўз– метафора билан у боғланган сўз орасида аниқловчи - аниқланмиш муносабати вужудга келган.
Гап таркибида келган бирикмадан бирор сўз эллипсисга учраши натижасида ўхшатишга асосланган метафора ҳодисаси содир бўлиши, бирикманинг сақланган компоненти-сўзда нутқий маъно ҳосил бўлиши мумкин.
Нутқдаги от туркумига оид сўзларда содир бўлувчи нутқий метафоралар эллипсиснинг бир неча кўринишлари билан боғлиқ ҳолда бўла олади. Бу сўз туркумида содир бўлган нутқий метафораларнинг миқдори сифат ва феъл туркумларида содир бўлган нутқий метафоралардан кўра ортиқроқдир. Улар асосан контекстуал ҳолатларда содир бўлади.
Қуйида "Ўткан кунлар" романида танлаб олинган ўхшатиш конструкциясининг компонентларидан маълумлари эллипсисга учраши орқали содир бўлган нутқий метафоралар таҳлилини берамиз.
1. Бундай нутқий метафоралар от, сифат ёки феъл туркумлари доирасида содир бўлади. От туркумига оид сўзларда нутқий метафора ўхшатиш конструкциясининг кўмакчи ва ўхшалмиш компоненти контекстда эллипсисга учраши орқали содир бўлади. Бунда туширилган конпонентнинг маъноси сақланган компонентга юкланади. Бошқача айтганда, компаратив конструкцияда, тил экономияси қонуниятига кўра, таркиб топган эпитетли бирикманинг ҳоким компоненти нутқ жараёнида эллипсисга учраши ва ўз семантикасини тобе компонентга қолдириши мумкин. Бунда тобе компонентда окказионал (лот.-тасодифий) метафора содир бўлади. (76-бет)
Бу ёш фариштани бу ҳолда қолдиришға кўнглим бўлмади. (194-бет) Мен бу уятсиз йиртқич билан ярашмоқ учун умид тутмайман. (211-бет) Мен сиёҳ бахт дунёға келмаған бўлсам эди, сизга мунчалик кулфатлар, мунчалик андуҳлар ҳам йўқ эди. (212-бет)
Бу гаплардаги фаришта сўзи фариштадай гўзал қиз ўхшатиш конструкциясининг, йиртқич сўзи йиртқич каби шахс ўхшатиш конструкциясининг, сиёҳ бахт сўзи бахти қора қиз ўхшатиш конструкциясининг сақланган компоненти бўлиб, бутун конструкция маъносини ифодалаган. Сақланган компонентда, яъни сўзда нутқий метафора содир бўлган.
2. Феъл туркумига оид сўзларда ҳам ўхшатиш конструкциясининг маълум компонентлари эллипсисга учраши натижасида нутқий метафора содир бўлиб, улар икки кўринишга эга:
а) ўхшатиш конструкциясининг тобе коипоненти билан кўмакчи сўз эллипсисга учрайди. Конструкциянинг маъноси сақланиб қолган феъл туркумига оид сўзда ўз ифодасини топади. Натижада, нутқий метафора содир бўлади:
Қушбегининг кўзи ёнди. (70-бет) Бу гапда келтирилган ёнди сўзи олов (ўт) каби ёнди ўхшатиш конструкциясининг сақланган компонентидир. Конструкциянинг биринчи компоненти олов (ўт) сўзи билан кўмакчи каби сўзи эллипсисга учраган.
Конструкция маъноси эса ёнди феълида ўз ифодасини топган. Натижада ёнмоқ феълида нутқий метафора юзага келган;
б) ўхшатиш конструкциядаги кўмакчи сўз ва феъл компоненти эллипсисга учраб, сақланган сифатдош конструкция маъносини ўзида ифода топтириб, нутқий метафорани юзага келтиради: Фузулийни яхшилаб ўқиш керак. Шунинг учун ҳам маънолик шеърлардан бошини кўтармайдир-да, гўёки айтарсиз китобга михланган... (150-бет) Бу гапдаги михланган сўзи михланган каби қотмоқ конструкциясидан каби кўмакчиси ва қотмоқ феъли эллипсисга учрагандан кейин сақланган компонент бўлиб, конструкция маъноси мана шу михланган сўзига юклатилган. Натижада, шу сўз ҳисобида нутқий метафора ифода топган. (Нутқда бу конструкция ўрни билан тўла ҳолда қўлланиши ҳам мумкин).
Юқорида келтирилган фактлар ўзбек тилида нутқий метафоралар икки нарса ёки ҳодисанинг ўхшашлиги натижасида оддий ном кўчиши бўлибгина қолмай, балки эллипсис орқали содир бўлиши ҳам мумкинлигини кўрсатади.

1.6.  Эллипсис натижасида  нутқий метонимияларнинг 
содир бўлиши 

    Гапларнинг нутқ таркибида бирор сўзи эллипсисга учраши натижасида нутқий метономия содир бўлиши мумкин. Бундай метонимиялар, асосан, отларда кенг тарқалган бўлиб, улар аниқловчили бирикмаларнинг асосан, 2-типи бирор компонентининг эллипсиси натижасида юзага келади.
Нутқдаги қаратқич - қаралмиш типли бирикмаларда бирор компонент эллипсисга учраб, метонимия ҳодисаси содир бўлади. Бирикманинг қаратқичи белгисиз қўлланганда, унинг қаралмиши эллипсисга учраши мумкин, қаратқич эса бутун бирикма маъносини ўзида акс эттиради ва унда нутқий метонимия юзага келади. Бундай бирикмаларнинг компонентлари бўлиб келган сўзлар қуйидаги семантикага эга бўлади:
а) белгисиз қаратқич қаралмишдан англашилган аҳолининг яшаш ўрнини ифода этади. Қаралмиш эллипсисга учрагач, бирикма маъноси мазкур сўзда ўз ифодасини топади, яъни нутқий метонимия содир бўлади.  М: Сарой тинч уйқуда, тун ярим  (21-бет) гапидаги сарой кишилари қаратқичли бирикмасининг қаралмиш компоненти бўлган кишилар сўзи эллипсисга учраган. Бирикмадан туширилиб қолдирилган кишилари сўзининг маъноси сарой сўзига юклатилган;
б) белгисиз қаратқич қаралмишдан англашилган аҳолининг уюшиш турини ифода этади. Аниқ тушунча номи ўрнида мавҳум маъноли от қўлланилади: Ҳомид ... улуғ бир нарса кашф эткандек мағрур, мажлиска қараб чиқди. (15-бет) ... Мажлис Отабекнинг Шамай таассуротини мароқ билан эшиткан... эди. (18-бет) 
Бу гаплардаги мажлис аҳли, мажлис иштирокчилари (қатнашчилари) қаратқичли бирикмаларнинг қаралмиш компонентлари аҳли, иштирокчилари (қатнашчилари) эллипсисга учраб, уларнинг маъносини мажлис сўзи ифода этиб келган;
в) белгисиз қаратқич қаралмишдан англашилган объектнинг эгаси, яратувчиси маъносини ифода этади. Қаралмиш эллипсисга учрагач, бирикма маъноси қаратқичда ўз ифодасини топади1. Бошқача айтганда, муаллифнинг номи асарнинг номи ўрнида қўлланилади:
Шунингдек ул ҳам жиддий бир равишда Фузулий мутолаасига берилди. (150-бет) Фузулийни яхшилаб ўқиш керак. (150-бет)  Бу гаплардаги Фузулий сўзида Фузулий шеърлари, Фузулийнинг асари бирикмаларининг маъноси ифодаланган;
г) қаратқичли бирикманинг қаратқичи эллипсисга учраши ҳам мумкин. Бунда бирикманинг қаралмиш компоненти нутқда сақланган бўлади. Аммо унинг – си ( - и) эгалик аффикси тушириб қолдирилади. Масалан: "Кеча мен ўрдаға борған эдим" (291-бет) гапидаги ўрда сўзи подшо (хон) ўрдаси қаратқичли бирикма маъносини ифода этиб келган.
Қаратқичли бирикмаларда қаралмишнинг эллипсисга учраб, метонимия содир бўлишининг объектив сабаби – гапда белгисиз қаратқичнинг логик (мантиқий) урғу олишидир. Чунки илмда маълум бўлганидек, урғу олган бўлак, одатда кесим олдида келиши керак. Қаратқич билан кесим орасида келган қаралмишнинг ўрнини ўзгартириб бўлмаслиги учун унинг семантикасини қаратқичга юклаш мумкин.
Қаратқичнинг эллипсисга учраши учун эса амални унинг иш ўрни билан атаб, салбий субъектив бўёқ (бериш) яратиш мақсади сабаб бўлади. Сақланган қаралмишдаги метонимия натижасида ҳосил бўлган нутқий кўчма маъно салбий бўёққа эга.
"Ўткан кунлар" асарида юқоридагидек метонимиялардан ташқари, бирор нарсанинг номини у билан қандайдир алоқадор, лекин ўзаро фарқланувчи бошқа ном билан алмаштириш натижасида содир бўлган нутқий метонимиялар ҳам кўзга ташланади. М: ...Мен ҳам эртадан бери томоқ еган эмасман, сиз мана шу пулга гузардан чиқиб бир чорак эт келтириб, шўрба қилиб берсангиз. (180-бет) Бу гапда томоқ сўзи овқат, эт сўзи эса гўшт маъносини ўзида ифодалаб келган.
Кўринадики, Абдулла Қодирий "Ўткан кунлар" асарида ҳафиф маъно ва рангин оҳанглар яратишда, ўз фикрини таъсирчан етказиб беришда ифода тасвирий воситалардан (троплардан) бири метонимиядан моҳирлик билан фойдаланган. Бу эса адибнинг сўз қўллаш бобидаги маҳоратини кўрсатади. 

1.7. Синекдоха воситасидан фойдаланиш маҳорати

    Синекдоха троп турларидан бири бўлиб, унда нарсаларнинг сон ёки бутун ва қисмлари орасидаги муносабат назарда тутилади.
Синекдохада бир бутун нарса, ҳодиса ва инсон ҳақида унинг узвий бир қисми, бўлаги номи ва аксинча номи орқали фикр юритилади.
Синекдоха хусусида илмий адабиётларда турлича қарашлар мавжуд. Масалан: Айрим адабиётларда синекдоха метонимия кўриниши, тури сифатида берилса, бошқа бир қўлланмада метафоранинг тури деб эътироф этилади. "Нутқ маданияти ва услубияти асослари"да эса мустақил тасвирий восита сифатида талқин қилинади. 
 Ҳақиқатан ҳам, синекдоха ташқи ёки ички томондан бир -бирига алоқадор нарса ёки ҳодисанинг номи нуқтаи назаридан метонимияга яқин туради. Лекин синекдохада нарсаларнинг бутун ва қисмлари орасидаги муносабат акс этади. Шу жиҳатдан синекдохани кўчимнинг алоҳида хусусиятларга эга бўлган мустақил тури деб ҳисоблашимиз тўғри бўлади. Синекдоханинг кўринишлари масаласида эса олимларимизнинг фикрлари бир-бирига мос келади. Биз улардан энг муфассалини йўналишимиз учун асос қилиб олдик.
Демак, синекдоханинг қуйидаги кўринишлари мавжуд. Биз Абдулла Қодирийнинг "Ўткан кунлар" романида учраган кўринишларинигина таҳлил қиламиз:
1. Абдулла Қодирийнинг "Ўткан кунлар" романида синекдоханинг бутун ўрнида қисм кўриниши кўп учрайди:
...Отабекка етиб маълум ва равшан бўлғайким, ... кўз нуримизнинг дуойи жонини... раббулоламиндан ражо ва таманно этмакдамиз. (35-бет)
Ёшлиқ кўзлар ариқ бўйиға тушиб, нозик оёқлар ариқ бўйи томонға ҳаракатландилар. (50-бет) Ҳаммом билан ул ... фақат жонғина сўрайдир, мажруҳ кўксларга ўққина отадир. (53-бет)                 
Юқорида келтирилган жумлалардаги кўз нуримиз бирикмаси синекдоха бўлиб, фарзандимиз, Отабек маъноларини; ёшлик кўзлар, нозик оёқлар бирикмалари эса Кумушбиби номини, кўксларга сўзи эса юракларга маъносини ифодалаган. 
Бу аламзада, зулмдийда юз энг сўнгғи курашка ҳозирланған бир йигит эди... (235-бет) гапидаги юз сўзи синекдоха бўлиб, бутунни қисм номи аташ маъносида, инсон, одам маъноларида келган.
...иккинчи ёқдан ўзини асир эткан шаҳло кўзлар унга нафратланиб қарағандек бўлурлар... (136-бет) жумласида ҳам юқоридаги тарзда шаҳло кўзлар синекдохаси Кумушбибини англатади. 
Бутунни қисм номи билан аташ ҳолати қуйидаги матнда бирдан ортиқ ўринда келган:
Икки жон, икки юрак гўёки биттадек бири - бирисини онглар, бирисидан - бирисига ўтиб юрар эди шу вақт. (151-бет)
Бу ўринда икки жон, икки юрак бирикмалари севишган ёки Отабек билан Кумуш сўзлари ўрнида қўлланган.
Хоин ила сотилған кўзлар тўқнашдилар - да, бир - бирисидан маъно олишдилар. (93-бет)
Бу жумладаги синекдоха қўрбоши маъносида, хоин сўзи эса Ҳомид сўзи ўрнида ишлатилган.
Асарда бир матннинг ичида синекдохалар уюшиб келган ўринлар ҳам учрайди: Қаричға келадиган узун соқоллар, бошдағи хун олуд сийрак сочлар, бўзарған юзлар, қонға беланиб, ярим очиқ ҳолда қорачиқ ўрнида "бир оқлиқ босқан кўзлар дунёга ва ҳаётка лаънат ўқуғандек қарайдирлар. Айниқса бир бош, эҳтимолки ҳали 20 йилни ҳам ўтмагандир, мурти ҳам чиқмаған. (80-бет)
Бу матндаги узун соқоллар, сийрак сочлар, бўзарған юзлар, кўзлар синекдоха бўлиб, жон таслим қилаётган кишилар, мурдалар маъносида, бош лексемаси эса йигит сўзи ўрнида қўлланган.
Адиб синекдохаларни ўринли ва маҳорат билан қўллаб, уруш даҳшати ҳамда бевақт ўлим манзарасини ўқувчи ўнгида яққол гадалантиради.
2. Романда синекдоханинг жинс ўрнида тур муносабати акс этган кўринишлари ҳам учрайди:
Лекин ҳайвон унинг қайрилған қанотиға қарамасдан ўзининг эски адим ташлашида... таниш шаҳарига интилгандан интила берадир. (139-бет) Бунда от ўрнида ҳайвон сўзининг қўлланиши синекдохадир.
Битта "дон" ҳозмини ҳам тасаввур қилмаған унинг меъдаси кетма-кет тушиб турған луқмаларни эътирозсиз қабул қилмоқда эди. (190-бет)
Бу гапда дон лексемаси гурунч сўзи ўрнида қўлланган синекдохадир.
Кўриб ўтганимиздек, асардан олинган бир неча мисолларнинг ўзиёқ "Ўткан кунлар" романида луғавий синекдохаларнинг маҳорат билан ишлатилгани, уларнинг ҳиссиёт уйғотиш кучи ва хусусиятини рўй - рост кўрсатади.

1.8. Антитеза воситасидан фойдаланиш маҳорати

    Маълумки, услубий фигуралар эмоционалликка, ижодкор услубининг шаклланишига хизмат қиладиган тасвирий воситалар -нинг катта бир гуруҳидир.
Стилистик фигуралар доирасига кирувчи антитеза ҳодисаси шаклланиши, алоҳида хусусиятга эга экани ва аҳамияти билан ажралиб туради. 
Антитеза тил бирликларидан бадиий адабиёт тилида қарама-қарши тарзда фойдаланиш бўлиб, образ яратишга кўмаклашувчи кучли услубий восита ҳисобланади.
Антитеза ифодалиликни кучайтириш мақсадида қарама- қарши тушунчаларни, фикр, тимсол, нарсаларни, шахсларнинг характерини қиёлаш ёки бир хил нарса–ҳодисаларнинг даража жиҳатидан қарама-қарши ҳолатини тасвирлаш учун қўлланади.
Икки қарама-қарши қўйилган белги ёки хусусият эса бири иккинчисини инкор қилади.
Бошқача айтганда, антитеза учун қарама - қарши маъно, тушунча ва фикрларни ажратиб кўрсатиш, унинг фарқини таъкидлаш ҳамда кучайтириш каби хусусиятлар характерлидир.
Ҳар қандай бадиий восита, шу жумладан антитеза ҳам лисоний воситалар ёрдамида моддийлашади. Шунинг учун ҳам бундай воситалар фақат адабиётшуносликнинггина эмас, балки тилшуносликнинг ҳам ўрганиш объектидир.
Антитеза ҳодисаси тил сатҳларининг ҳаммасида ҳам кузатилади. Қуйида Абдулла Қодирийнинг "Ўткан кунлар" романида қўлланган антитеза ҳодисасининг лингвистик аспекти ҳақида фикр юритамиз.
Бу ҳодиса, кузатишларимиз асосида айтишимиз мумкинки, синтаксис доирасида, айниқса қўшма гап синтаксиси доирасида кўп учрайди. Масалан:
Саройнинг тўрида бошқаларға қарағанда кўркамрак бир ҳужра, анови ҳужраларга кийиз тўшалгани ҳолда, бу ҳужрада қип -қизил гилам, утталарда бўз кўрпалар кўрилган бўлса, мунда ипак ва адрас кўрпалар, наригиларда қора чароғ сасиғанда, бу ҳужрада шамъ ёнадир, ўзга ҳужраларда енгил табиъатлик, серчақчақ кишилар бўлғанида бу ҳужранинг эгаси ҳам бошқача яратилишда: оғир табиъатлик, улуғ гавдалик... йигит (7-бет)
Кўринадики, бу парчада бир хил нарсаларнинг (ҳужраларнинг) даража жиҳатидан ва шахсларнинг характер -хусусият жиҳатдан қарама - қарши ҳолати қиёс усулида берилади. Яъни нарсалар ҳолати ва шахс сифати қарама - қаршилик объекти сифатида олинади.
Антитезали синтактик қурилмалар мантиқан қарама - қарши бўлган икки қутбга ажралиб, уларнинг бири иккинчисини инкор қилади1, уларда зидлаш муносабати кучли бўлади:
Бу соқол шу эл қайғусида оқарди. Бу кўнгил шу манфаатпарастлар таъсирида қорайди. (318-бет) 
Кумуш лой каби бўшашиб, Офтоб ойим ҳам оғир тортди, Зайнабнинг қариндошлари кулгансумон бир - бирларига қарашиб олдилар. (316-бет)
Офтоб ойимнинг ҳуши ўзига келиб, Кумушнинг юзига қон югурди. Ановилар бўлса энди буларнинг ҳолига тушиб бўзрайишдилар. (316-бет) Бу парчаларда мантиқий антитеза кузатилади, қаҳрамонларнинг руҳий олами ёритилади.
Асарда антитеза усули асосида қўшма гапларнинг мураккаблашган типи ҳосил қилинган, улар орқали ифодаланган фикрлар ўзаро қиёсланган, қисмлар мазмуни бир - бирига қарама -қарши қўйилган ўринлар ҳам учрайди:
         Бу икки дарбоза орасида икки хил ҳолат ҳукм суради-қўрғон остларида жаҳаннам даҳшати билан яланғоч, боши танидан олиниб қора қониға беланган одам гавдалари ётиб, қўрғон устида иккинчи кишилар дунё шодлиғи ичида сузадирлар. (78-бет)
    Бунда қўшма гап компонентлари ўртасида зидлаш муносабати кучли: қўрғон остидаги уруш қурбонлари, жонсиз танасидан кийимлари ечиб олинган, қонга беланган мурдалар билан ғалаба нашидасию, қўлга киритган ўлжалари билан шодон бўлган кишилар ҳолати қарама - қарши қўйилади.
   Қуйидаги мисолда мантиқий антитезанинг жонлантириш воситаси асосида юзага чиққанини кузатамиз. Бунда қисмлар мазмуни бир - бирига қарама - қарши қўйилган:
   Ниҳоят "Наво" куйи унинг бутун танасидаги сувларини кўзи орқалик тўкдирди - да, фалакнинг тескари ҳаракатидан шикоят этиб қўйди ва дунёда ёлғиз ҳасраткина бўлмағанлигини билдиргандек, ўзининг "савт" куйини ер юзига шодлиқ ва суюнч ёғдириб арз эта бошлади. (216-бет)
    Бу кунги кеч Отабек билан Ҳомиднинг ҳаёт ва мамот масалаларини... олған қоронғи тун эди... Отабек бу икки ҳолда табиъий бирисини бу соат ўзининг кўз ўнгида кўрар ва шунга ҳозирланар эди эса - да, аммо Ҳомиднинг хаёли фақат гулгина искар, гул сайриға ошиқинар эди (245-бет) парчасида қиёслаш -зидлаш муносабатининг кучли ифодасини кўрамиз. Бунда ҳам мантиқий антитеза усули қўлланган.
   Қуйидаги антитеза усули ёрдамида тузилган қўшма гап қисмлари ўртасида шарт - пайт муносабати юзага чиқади:
    ...ул йўқ эди-тинч эди, ул келди-тинчимади, ул яна йўқ бўлса эҳтимол яна тинчир эди. (124-бет) 
    ...Бу кеча сенинг қайғулик кечаларингнинг энг кейингиси ва ойдинлиқ ҳам шеъриятлик тунларингнинг арафасидир, бегим  (47-бет) жумласида эса пайт муносабати ўз ифодасини топган. 
    Кейинги парчаларда шахс ҳаракати ва ҳолати қарама -қаршилик объекти бўлиб, қиёслаш - зидлаш муносабати ифодаланади. Бу синтактик қурилма қисмлари орқали ифодаланган фикрлар ўзаро қиёсланади ва фарқи очилади:
    ... унинг вужуди қизлар базми ичида бўлса ҳам хаёли аллақаёқларда учиб юргандек, кўзлари ўйнағучи қизларда бўлса ҳам, аммо ҳақиқатда бошқа бир нарсани кўргандек... Кўринишдан натижа чиқариб айтганда, бу қизиқ мажлис унинг учун базм ўрнини эмас, аза жойини тутқандек. (55-бет)
    Бу тасвирни психологик антитеза усули дейиш мумкин. Чунки бу тасвирда Кумушнинг руҳий ҳолати, ўй - фикри қаршилантириш ва қиёслаш асосида берилади.
    Бу ўринда базм - аза лексик антонимлари антитеза материали сифатида хизмат қилган.
     Ул (Ҳасанали) еган совуғиға илтифот этмас, вужудини изғириққа топшириб, фикрини ҳужра ичиға юборған эди. (24-бет)
     У совуқ қотган бўлса ҳам ҳужрага қулоқ тутиб турарди жумласини юқоридаги тарзда гўзал ифодаларда берилиши, шахс ҳаракати ва ҳолатини зидлаш асосида маҳорат билан тасвирланиши Абдулла Қодирийнинг сўз танлаш ва баён этиш бобидаги беқиёс куч-қудратини яна бир бор намоён этади.
    Ҳасанали "қутилдим" деган эди, яна тоғдек қайғуга тутилди... (75-бет) боғловчисиз қўшма гапи орқали ҳолат - ҳолатга зидланган, қутилди - тутилди лексик антонимлари антитеза материали бўлиб келган.
    Антитеза ҳодисасининг юзага чиқишида иштирок этаётган лисоний воситалар антитеза материаллари ҳисобланади. Яъни антоним сўзлар, айрим луғавий - грамматик шакллар, тасдиқ ва инкор шаклли сўзлар, сўз бирикмалари, предикатив бирликлар антитеза материали бўлиб хизмат қилади: 
1. Сўз бирикмалари асосидаги антитеза:
    Кумушбиби учун дунёға сиғмаслиқ бир шодлиқнинг, кўргучи кўзларига ишона олмаслик бир бахтнинг бу гал кўтариб бўлмайтурған бир қайғу, чидаб бўлмайтурған бир ҳасрат бўлиб боришини ул яхши тушунар эди. (137-138-бетлар)
    Бу парчада сўз бирикмалари антитеза материали сифатида келган ва ҳолат ҳолатга зидланган. 
   Сендек соқоли узун, ақли қисқадан кенгаш сўраб ўлтурған мен ҳам аҳмоқ! (163-бет) жумласида ҳам шахс сифати қарама-қаршилик объекти сифатида сўз бирикмалари орқали ифодаланган. Қайин отанг кундошинг дуосида, сен бўлсанг йиғи қучоғида ...   (360-бет) Сен ҳасратда ўл, кундошинг  яйраб - яшнасин, шуми мақсадингиз? (36-бет)
   Юқоридаги парчаларда бирикмалар асосидаги антитезалар мавжуд бўлиб, улар Зайнаб руҳияти, кундошликдан чеккан азияти, ҳаётидан норозилигини ифода этади. 
   Ҳаётнинг ҳамма умримга кифоя қиларлиқ мудҳиш зарбасини шодлиқ ичида қаршилаған эдим. (202-бет) жумласида фарзанд кўришдек буюк бахтни орзиқиб кутган интиқ инсон ва фарзанд туғилиши орқасидан унинг оиласи бошига тушган бевақт ўлим даҳшати акс эттирилган.
   Бу ўринда "мудҳиш зарба"– энг севган кишисининг ўлими бўлса, уни "шодликлар ичида қаршилаш"– ота бўлиш орзусидан сармастлик эди. Адиб бу икки иборани бир жумлада юқоридаги тарзда усталик билан сиғдириб, қаршилантиришнинг бетакрор, оҳорли кўринишини яратади.
   Бунда инсон ҳиссиёти ва ҳолати қарама - қаршилик объекти сифатида сўз бирикмалари орқали ифодаланади.
   Бу ҳолатни қуйидаги парчада ҳам кўриш мумкин:
   ...марҳума Саодат билан кечирган кунларимнинг тотли хотиралари менга абадий лаззат бағишлағанларидек, ҳам аччиқ -аччиқ йиғлатадирлар. (202-бет)
   Суйган ёри билан кечирган ширин ҳаёт хотираси уста Алимга умрининг охирига етгулик "лаззат бағишлайди", шу билан бирга бир умрлик айрилиқ уни "аччиқ - аччиқ йиғлатади".
   Бу тасвир халқ орасида юрадиган "кулги билан йиғи ҳамиша бирга юради" нақлини ёдга туширади.
   Абдулла Қодирий инсон ҳиссини жунбушга келтирадиган ана шундай жумлалар асосида қаршилантириш санъатини намоён этади.
2. Лексик бирликлардаги антитеза
  Ёзувчи антитеза материали сифатида лексик антонимлардан ҳам кенг фойдаланади:
    Йигирма икки ёшлар чамаси бўлған бу йигит... манглайи қанча ташқариға ўсиб чиқған бўлса, юзи ўшанча ичкарига кетган, қисқаса вақтсизроқ яратилиб қолған бир маҳлуқ эди. (174-бет)
Биров ўлай деса, сиз куласиз. (359-бет) Кишилар йиғлаганда, маним кулгим қистайдир. (359-бет) Бу ўринлардаги антитеза ҳам руҳий (психологик) ҳолатни кўрсатишга хизмат қилган. 
   ...агар хотинингизга муҳаббатсиз бўлсангиз, -...уйга кирсангиз хотинингиз бордек, кўчага чиқсангиз йўқдек, ...хотиннинг оғирлиқ ва енгиллиги бирдак. (191-бет)
   Куз кунларининг оёғи ва қиш кунларининг боши эди.  (209-бет)
Ёмоннинг жанозасидан, яхшининг ҳикояси фойдалик кўринадир... (254-бет)
   Берилган матнларда лексик антонимлар антитеза материали сифатида хизмат қилган.
3. Жуфт сўзлар асосидаги антитезалар
   Офтоб ойим бу боши - оёғи йўқ ишдан ёрилар даражасига етаёзған эди. (142-бет) Бу ўринда лексик антитеза психологик жараёнга оиддир.
    ...Ҳўлу қуруқ қипчоққа тиғ тортиш ҳеч бир ақлға сиғадирган гап эмас. (275-бет)
   Юқоридаги жумлада боши - оёғи лексик антонимлари бошланиш-охири маъносида, ҳўлу қуруқ лексик антонимлари эса каттаю кичик (қипчоқ) маъносида ўринли қўлланган ва антитезани юзага келтирган.  
   Қуйидаги мисолда зидлаш муносабати тасдиқ ва инкор шаклли сўзлар асосида юзага чиқади:     ...ўзининг дунёда борми - йўқмилигига ҳам тушунмай кета берадир. (138-бет)   Ул бу гапни эшитар экан борлиқ, йўқлиқ-ишқилиб аллақандоғ қизиқ бир ҳолат кечирди. (298-бет)
Асарда уй - жойлар тасвиридаги қаршилантириш муваф-фақиятли ва ишонарли чиққан. Мирзакарим қутидорнинг ҳовлиси ва Содиқ бойваччанинг хонадони таърифида бўлганидек, уларнинг уйлари (хоналари) тасвирида ҳам бу усулнинг маҳорат билан қўлланганини кўрамиз:
  Мирзакарим қутидор ҳовлиси тасвири	Содиқ ҳовлиси 
тасвири	
Уй жиҳозга ғоятда бой, гўё музахона тусини берар эди. Тахмонда турлик рангда атлас ва шоҳилардан қопланған кўрпалар, тахмон тоқчалариға уйилган пар ёстиқлар, қатор -қатор хитойи жононлар..., қип -қизил гилам ва шоҳи кўрпачалар киши кўзини қамашдирар даражада эдилар. (44-бет)	Уйнинг ярмиси қуруқ ер - қора шибдан иборат бўлса - да, аммо тўрида чақич боғлаб йилтирамакда бўлған – кир, юлдуз каби илма - тешик жафокаш оқ кийиз, ҳам тахмондағи эски сандиқ устига йиғиб қўюлған бир тўда пахтаси чиқған увадалар кўрпа - ёстиқ отини ўз устиларига олур эдилар. Битта тоқчадағи чети учкан, қони қочқан уч-тўртта пиёла ва бир қора қумғонни, иккинчи тоқчадағи умрида ювиниб кўрмаган қора мис баркашни, бўш қозиқлар кўнгли учун осилған биттагина кир дастурхонни тилга олиш билан бу ҳавлининг бутун жиҳоз амлоки рўзғорини (рўзғор бойликларини) ёзиб чиқилған бўлинур... (175-бет)	

    Биринчи парчада қутидор ҳовлисидаги бир уйнинг кўриниши тасвирланган ва бундан адибнинг ижобий муносабати яққол сезилади.
   Кейинги  матнда эса ўғри, каллакесар Содиқ ва унинг онаси Жаннат холанинг яшаш жойи таърифи берилади. Бунда илгари давлатманд бўлган хонадон эгаларининг жирканч қилмишлари оқибатида фақирликда қолганлиги Мирзакарим қутидор хонадони  тасвирига қарама - қарши тарзда, киноя усулида баён қилинади.
 	Асарда образлар тасвиридаги қаршилантириш ҳам диққатга сазовордир:
Отабек кўриниши тасвири	Ҳомиднинг кўриниши тасвири	
Оғир табиатлик, улуғ гавдалик, кўркам ва оқ юзлик, келишкан қора кўзлик, мутаносиб қора қошлиқ ва эндигина мурти сабз урган йигит. (7-бет)	     ...сариқ танлик, уккининг кўзидек чақчайиб, ўйнаб ва ёниб турған қизил кўзлик, юзига парчинланғандек юза (пучуқ)  бурунлик, манглайи қанча ташқариға ўсиб чиқған бўлса, юзи ўшанча ичкарига кетган, қисқаси вақтсизроқ яратилиб қолған бир махлуқ. (174-бет)	

Бу тасвирлардан ёзувчининг ифода усули, сўз қўллаш санъатининг баркамоллиги кўриниб туради. Булар антитезанинг бетакрор кўринишларидир.
    Антитезанинг энг юқори кульминацион нуқтаси оксюморондир. Унда маъносига кўра боғланиши мумкин бўлмаган, бир - бирларига тамоман зид бўлган сўзлар бирга келиб, эмоционал - экспрессив маъно ҳосил қилади. (Бу ҳақда III бобда тўхталамиз.)

1.9. "Ўткан кунлар" романида қўлланган 
сифатлашлар

Ўзбек тилшуносларининг кейинги даврда яратилган айрим кичик мақолаларида эпитетларнинг тўла моҳияти характерлаб берилди.
Уларнинг таъкидлашича, эпитет муайян нарса ёки ҳодисага оид    характерли   белги   билан   бошқа  нарса  ёки   ҳодисанинг 
белгисини нутқ кечимида аташ ҳисобланади. Буни тилшунослар дифференциал семантик метод асосида таҳлил этиб кўрсатишган. Шу таҳлилга кўра, сўзнинг маъноси бир неча семалардан таркиб топади. Унинг бу семалари ичида белги билдирувчи семаси ҳам бўлади. Сўз нутқ кечимида тўлалигича маълум маъноси билан қўлланмай, шу маъносининг фақат ўша белги билдирувчи семаси билан қўлланади. Мана шу сўз эпитет деб қаралади.
М.Мукаррамов эпитетнинг вазифаси, маъно ва грамматик хусусиятларга кўра аниқловчидан фарқи, унинг гуруҳланиши ҳақида маълумот беради. Олимнинг фикрича, сифатлаш қўлланиши ва услубий вазифасига кўра умумтил сифатлашлари ва индивидуал нутқ сифатлашлари турларига бўлинади. Улар ҳам ўз навбатида ҳар бири лексик маъноли ва кўчма маъноли метафорик сифатлашлар тарзида гуруҳланади. 
Метафорик сифатлашлар образлилик даражасига кўра оддий образли ва ўта образли метафорик сифатлашга ажратилади. М.Мукаррамов сифатлаш тасвирий воситасининг метафора ва ўхшатиш билан ички алоқадорлик томони борлигини ҳам кўрсатиб ўтади.
Д.Хўжаева эса ўзбек тилидаги эпитетлар ва уларнинг таснифи масаласига тўхталиб, эпитетларнинг таркибида семалар миқдорига кўра, ўз туркумини сақлашига кўра, сўзларнинг эпитет ҳосил қилиш миқдорига кўра турларини кўрсатиб беради. 
Тилшунос олим С.А.Каримовнинг фикрича, сифатлашлар доимий эпитетлар, метафорик ва безак эпитетлар тарзида тавсифланади.
Сифатлаш бадиий адабиётда нарса, воқеа - ҳодиса, тушунча ва кишиларнинг белги - хусусиятларини аниқловчи, изоҳловчи сўз ҳисобланади. Сифатловчи сўз сифатланмиш сўз билан бирикиб, ўз белгиларини унга кўчирган тақдирдагина муайян ҳодисанинг у ёки бу томонларини аниқлайди.
Сифатлашнинг гапдаги асосий вазифаси предметга поэтик аниқлик, ранг-баранглик беришдан иборат. Сифатлаш предмет белгисини конкретлаштиради, баҳолайди, унга образлилик ва эмоционаллик бахш этади.
Сифатлашлар ифодалиликни кучайтириш учун хизмат қилиши билан услубий вазифа бажаради, бадиийликни таъминловчи асосий фигура ҳисобланади.
Демак, сифатлаш (эпитет) нинг хусусиятларини қуйидагича кўрсатишимиз мумкин:
-сифатлаш тасвирий восита сифатида предметнинг белги-хусусиятини англатади: латиф оёқлар (31-бет), гуноҳкор кўз (99-бет), қора хаёл (282-бет)
-сифатлаш, асосан, сифатловчи - сифатланмиш ёки сифатланмиш - сифатловчи бирикмаси ҳолида келади. Сифатлаш сифат сўз туркумидан, сифатдошдан, белги билдирувчи от туркумидаги сўзлардан ифодаланади: қаттиқ сўз (21-бет), кутилмаган бахт (61-бет), марварид томчи (51-бет).
-сифатлашда эмоционал - экспрессивлик кучли бўлади: Ой юзлик рафиқам, қундуз қошлик маъшуқам Кумушхонимга! (263-бет)
-сифатлашда бирикма таркибидаги компонентлардан бири кўпинча кўчимли қўлланади: кичкина гап (75-бет), нозик  иш (11-бет), оғир гап (11-бет)
Биз қуйида тилшунос олим М.Мукаррамов фикрларига, сифатлаш таснифига қўшилган ҳолда Абдулла Қодирийнинг "Ўткан кунлар" асаридан танлаб олинган мисоллар таҳлилини  берамиз. Чунки тилнинг барча вазифавий услубларида кенг қўлланадиган, маъно  хусусияти  жиҳатидан аниқловчига яқин турадиган эмоционал-экспрессивлик билдирмайдиган сифатлашлар бор. Улар предметнинг доимий белгисини аниқлайди. Шунинг учун бундай сифатлашларнинг умумтил сифатлашлари дейилиши мақсадга мувофиқдир. Уларнинг аксича бўлган, бирор ёзувчининг услуби билан боғлиқ бўлиб, унинг ижобий ёки салбий эмоцияси рўй-рост сезилиб турадиган, асосан бадиий услубда бадиий адабиёт тилида (қисман публицистик нутқда) ишлатиладиган, бир турдаги предметларнинг ўзига хос айрим белги-хусусиятларини гавдалантириш мақсадида қўлланадиган сифатлашлар мавжуд. Уларнинг индивидуал нутқ сифатлашлари номи билан ажратилиши тўғридир.
Метафорик сифатлашлар англатган предметнинг белги -хусусиятлари ҳақиқатга тўғри келиши ёки келмаслиги, бўлиш ёки бўлмаслиги нуқтаи назаридан метафорик сифатлашларнинг оддий образли ва ўта образли метафорик сифатлаш тарзида тавсифланиши муҳимдир.
Абдулла Қодирий ўзининг "Ўткан кунлар" романида китобхоннинг ҳар бир нарса ва ҳолат ҳақидаги тасаввурини бойитишда, ўз тасвир предметининг муҳим хусусиятларини ажратиб кўрсатишда сифатлаш бадиий санъатининг энг гўзал намуналаридан фойдаланади.
Асарда умумтил сифатлашлари беҳисоб ва жуда ўринли қўллангани ҳолда, адибнинг индивидуал услубига хос оддий ва ўта образли метафорик сифатлашлар ҳам кўплаб учрайди:
Аммо ўз элимга қайтиб кўрдимки, Шамайда ўйлағанларим, ошиққанларим, ширин бир хаёл эмиш. (19-бет) Кечирасиз, ота, -деди, -бизнинг Ҳомидбой шунақа қўланса гаплар учун яратилган одам. (21-бет) ...бундай ўзбошимчалиқ орқасида ўзининг очиқ кўзи, ўткир зеҳни орқали мудҳиш, фалокатли манзаралар кўрар, миллатини-халқини-мусулмонини қўрқунч жар, тегсиз жаҳаннам ёқасида ... топар эди. (34-бет) Бу жумлалардаги ширин хаёл, қўланса гап, ўткир зеҳн бирикмалари сифатловчи-сифатланмиш муносабатида бўлиб, бирикмалар таркибидаги 1 - компонентлар сифат сўз туркумидан ифодаланган ва белги-хусусиятни кучайтириш мақсадида кўчимли қўлланган. Натижада оддий образли метафорик сифатлаш юзага келган. Предметни ифодаловчи хаёл, зеҳн, гап сўзлари эса лексик маъносида қўлланган.
Бу гапларда ширин, қўланса, ўткир сўзларининг ‘маза – таъм’, ‘ёқимсиз ҳид’, ‘бадбўй’, ‘кескир, осон кесадиган’ семалари эпитет ҳосил қилишда муайян аҳамият касб этмайди. Чунки бу белгилар адиб назарида муҳим эмас. Аксинча, юқоридаги сўзлар:  
ширин-‘амалга ошмайдиган,ечими йўқ, хом, пуч’; 
қўланса-‘беъмани, ноқулай, ёқимсиз, ёмон’;
ўткир-‘фаҳм - фаросатли, зийрак, узоқни кўра оладиган’ семалари билан реаллашган ва шу белгилар муҳим бўлгани учун бу сўзлар эпитет ҳисобланади. Ушбу сўзлар ўз туркуми доирасида реаллашган эпитетлардир.
...ичкаридан уйқусираш эшитилди:
-...қора кўзлари, камон қошлари.. (24-бет)
Кўзларидан оққан марварид томчиларини шу сирлик ариқ суви билан ювди... (51-бет) гапларидаги камон қош, марварид томчи ифодалари ҳам сифатловчи - сифатланмиш бирикмасида келган. Сифатлашлар белги билдирувчи от туркумидаги сўзлардан ифодаланган бўлиб, уларда образлилик, баҳолаш оттенкаси кучли. Кўчма маънода қўлланган камон ва марварид сўзлари метафорик эпитетлардир. Бу ўринда ҳам предмет ифодаловчи қошлари, томчилари сўзлари лексик маъносида келган.
Эпитет ҳисобланган бу сўзлар ўз маъноларининг бирдан ортиқ семалари билан реаллашган. Яъни камоннинг ингичкалик, ёйсимон - эгик белгиси, марварид (маъдан) нинг юмалоқ, йирик ва тиниқлик белгиси муҳим бўлгани учун, камон ва марварид сўзлари ўз маъноларининг ‘шакл’  ва ‘ранг’ семалари асосида эпитет саналади.      
Бу семаларнинг барчаси белги билдиради. Шунинг учун бу эпитетларни мураккаб эпитет дейиш мумкин. 
Бу эпитетлар туркуми кўчган эпитетлардир. 
Яъни бунда камон, марварид отлари нутқ кечимида ўз денотати бўлган нарсани билдириш билан эмас, шу нарсанинг юқоридаги белгиларини билдириш билан қўлланган ва бу от туркумидаги сўзлар белги билдирувчи сўзларга айланган. Бошқача айтганда, отлар эпитетга учраб, сифат туркумига ўтган.
"Ўткан кунлар" романида сифатлашларнинг бирдан ортиқ оҳорли кўринишлари кетма - кет, яъни уюшиб келган жумлалар кўп учрайди. Бу метафорик эпитет - сифатлашлар бир - бирини тўлдиради, маънони, ифодалиликни кучайтиради:
"Кўзимизнинг нури, белимизнинг қуввати, ҳаётимизнинг меваси мулла Отабекка етиб маълум ва равшан бўлғайким, алҳамдулиллоҳ биз дуогўй падарингиз, муштипар онангиз ва яқин дўстларингиз... кўз нуримизнинг дуои жонини... ражо ва таманно этмакдамиз... (35-бет)
Бу жумлада сифатлаш бўлиб келган отли бирикмалар (от-от) шахснинг ўрни, хусусиятини билдириш учун қўлланган. Бу қаратқичли бирикмалардаги қаралмишлар-нури, қуввати лексемалари ўз семемаларидаги ‘яшаш учун зарурийлик’, ‘суянчиқлик’ семалари асосида эпитет саналади. Ҳаётимиз меваси бирикмаси ‘ягона фарзандимиз’ маъносини англатиб келган. Бундан ташқари, дуогўй, муштипар каби сифатлардан ифодаланган, ўз маъносида қўлланган доимий (анъанавий-оддий) эпитетларнинг қўлланиши ҳам адибнинг ифода мақсадини ёритишга хизмат қилган.
Қуйидаги мисолда А.Қодирийнинг сўз қўллаш маҳорати яна бир бор намоён бўлади: Умидим юлдузи, орзум чечаги, ҳаётим тираги Кумушимга! (177-бет) 
   Сифатлаш вазифасини бажараётган умидим юлдузи, орзум чечаги, ҳаётим тираги бирикмалари асар қаҳрамони Кумушнинг таърифи учун келтирилган бўлиб, булар сўзни танлаб, заргарона ишлатиш, оҳангдорликни таъминлашнинг бетакрор намунасидир.
Бу сифатлашларда образлилик, баҳолаш оттенкаси ғоят кучли. Бу қаратқичли бирикмада юлдуз, чечак, тирак лексемалари ўз маъноларининг ‘ёритувчи, ёрқин’, ‘энди очила бошлаган, энди бош кўтарган’, ‘сақловчи, суянчиқ, қалқон’ семалари билан қўлланган. Яъни бу лексемалар ўз маъноларининг белги билдирувчи семалари асосидаги эпитетлар бўлиб, ўз туркумини ўзгартирмаган, шунинг учун улар ўз туркумидаги эпитетлар ҳисобланади.
Хулоса қилиб айтганимизда, А.Қодирий "Ўткан кунлар" асарида сифатлаш тасвирий воситасидан ўринли ва унумли фойдаланган. Бу эса асар тилининг оҳангдорлиги ва бадиийлигини ошириш учун хизмат қилган. Асарда қўлланган сифатлашлар адибнинг сўз танлаш ва фикрни оҳорли ифодаларда бера олиш маҳоратини кўрсатади.
1.10. “Ўткан кунлар” асарида жонлантириш

   Тасвирий воситаларнинг орасида энг кўп қўлланадиган ва бадиий нутқда жуда қадимдан ишлатилиб келинадиган тури жонлантиришдир.
Маълумки, жонлантиришда инсонга хос хусусиятлар ҳайвонлар, жонсиз предметлар ва табиат ҳодисаларига кўчирилади.
Айрим асарларда жонлантириш метафора (истиора) нинг тури сифатида кўрсатилса1, бошқаларида аллегория ва апострофага 
ўхшаб кетиши, улар ўртасидаги фарқлар берилади2.
Бизнингча, жонлантиришга ўзига хос хусусиятларга эга бўлган мустақил тасвирий восита сифатида қаралиши даркор. Негаки, унда инсонга хос ҳаракат, ҳис - туйғу, сўзлаш, фикрлаш жонсиз предметларга кўчирилса ҳам, лекин улар орқали одам тушунилмайди. Жонсиз предметлар инсон каби ҳаракат қиладиган, сўзлайдиган қилиб тасвирланади. Бу усул орқали ёзувчи тасвир объектини бўрттириб, ёрқин ва равшан тасвирлаш имкониятини яратади.
Мумтоз адабиётда жонлантиришнинг икки кўриниши мавжуд бўлган: 1. Ташхис (шахс билан боғлиқ) – жонсиз нарсаларни жонлантириш; ташхис арабча ‘илғаш, фарқлаш, белгилаш’ маъносини ифодалаб, у коинотнинг барча жонсиз нарсаларини жонлантиради.  Бу бадиий санъат туфайли асар тили образлилик ва ёрқинлик касб этади. 2. Интоқ (нутқ билан боғлиқ) – нутқсиз нарсаларни нутқ эгаси сифатида тасвирлаш. Бу таснифни ҳозирги ўзбек адабиётимизга ҳам татбиқ қилишимиз мумкин.
Абдулла Қодирий "Ўткан кунлар" романида жонлантириш воситасидан унумли фойдаланиб, уни санъаткорона қўллаб, янги (поэтик) образлар яратди.
Адиб хусусият, белгини жонсиз нарсаларга кўчиришнинг ҳеч кимда учрамаган кўринишларини юзага келтиради. Бу ҳолатнинг, айниқса, Кумуш тасвирида янада гўзалроқ берилганини кўриш мумкин: ...жон олғучи қора кўзлари ҳаракатлана бошлаған ... эдилар. (31-бет)
    Бу матнда жонлантиришнинг шахс билан боғлиқ тури-ташхисни кўрамиз. Адиб бу восита орқали асар қаҳрамони Кумушнинг беқиёс гўзаллиги, ҳусн - тароватини акс эттиради.
Кумуш билан боғлиқ ҳолатлар жонлантириш асосида бетакрор ифодаларда берилади: Унинг юзини ўпиб тушкан сув томчилари билан ариқ ҳаракатга келиб чайқалди. (31-бет) Сирлик ариқ бўйи унга нималарнидир сўзлар, ундан нималарнидир тинглар... (51-бет) ... шамъ ел билан ўйнашибғина нур сепар эди. (190-бет)
    Ёзувчи юқоридаги матнларда ариқ, сув ва шамни жонлантириб, инсонга хос хусусиятларни уларга кўчиради. 
Асарда Отабек ва унинг ҳолати тасвирларида ҳам шахс билан боғлиқ жонлантиришнинг энг чиройли намуналарини ўқиймиз. Улар китобхонни ҳаяжонга солади: ... томишка интилган кўз ёшисини куч билан тўхтатиб қолди. (185-бет) ... тўлқинланган иззати ... юрак кўзини хўрлик пардаси билан яширишға тиришар эди. (180-бет)
    Адиб қўллаган юқоридагидек жонлантиришлар қаҳрамоннинг руҳий ҳолати ва кайфиятини англашга, эмоционалликни оширишга хизмат қилган. 
Абдулла Қодирий баён усулининг беқиёс устаси ҳисобланади. Ижодкор асар қаҳрамони руҳиятини беришда катта - катта матнларни бошидан охиригача жонлантириш асосига қуради. У инсондаги ҳиссиётлар, ҳис - туйғуларни жонсиз предмет - дуторга кўчиради, уни сўзлатади, йиғлатади: Дутор "ифор" куйини чалиб, чилдирма ҳам нозик йўллар билан унга қўшилиша борди. Дутор кўнгилнинг аллақандай ингичка жойини қитиқлайдир. (50-бет) Дутор... Отабек тилидан сўзлар эди. Дутор бу кўринишни унинг кўз ўнгига келтириб тўхтатқач, бу фожиага ўзи ҳам чидаб туролмағандек  йиғлий бошлади... Дутор қуруққина йиғламас эди, балки бутун коинотни зирр эттириб ва хаста юракни дирр силкитиб йиғлар эди. (215-бет) 
Адиб дуторга "жон бахш" этиш орқали китобхонни чексиз ҳаяжонга, ҳайратга солади, ўқувчи қалбини ҳиссиётга ғарқ қилади, уни тўлқинлантиради. 
Мисоллардан кўринадики, жонлантириш деярли ҳамма ўринда феъл сўз туркуми доирасида юзага келмоқда.
Асарда Абдулла Қодирийнинг сўзни танлай билиш ва уни қўллашдаги беқиёс маҳорати, қудратини табиат тасвирига доир жонлантиришлар яққол намоён этади: Тун аёз, изғириқ ел тўрт тарафга югуриб жон ачитмакчи бўлар эди. (24-бет) Бу ўринда кишиларга хос қирралар ел (шабада) га кўчирилган. Ҳозир кўклам кунлари: қирлар, тоғлар, сойлар... ранглик чечаклар билан устларини бежаб, қиши билан тўнггиб, аранг етишқан ошиқларига янги ҳаёт, янги умид берадилар.(138-бет)
    Табиатнинг бу кўриниши Отабекнинг тушкун кайфиятига ўзгариш бермоқчидек, муҳаббатли ҳаётга унинг умидини, ишончини оширмоқчидек бўлади: Ел ортиқча бир ғазаб устида эди, ер юзидаги тиккайган нарсани букиб-янчиб ташламоқчи бўлғандек пишқирар эди. Чинорлардан бирисини ерни титратиб йиқитди, девонанинг гулханини ҳам тўнка - тўнкаси билан кўтариб чакалакнинг ичига отди. Ой ҳам қора парда (метафора) ичидан ярим юзини очиб ер юзига мўралаб қўйди... Чинор шохлари тасбиҳ каби чизилған бойқушлар билан тўлған. Улар ой нуридан унча хурсанд эмаслар: чунки ой ер юзига кулиб қарай бошласа, улар бошларини кифтлари ичига оладирлар - да, дум - думалоқ бўлиб, сиқилиб кетадирлар. (221-222-бет)
Бу матн ҳам бошидан охиригача жонлантириш асосига қурилган. Отабек ҳаётидаги энг қора кунлардан бири: у жонидан ортиқ кўрувчи кишисининг тўй хабарини эшитган, вужуди алам, хўрлик ичида ёнади. Адиб унинг юрагидаги ғалаённи табиатга кўчиради, унинг ҳолати қаттиқ бўрон, шамолнинг даҳшат солувчи ҳаракатига параллел қўйилади.
Бу ўринда ҳам жонлантириш феъл сўз туркуми доирасида юзага чиққан. Улардаги экспрессивликни таҳлил этиб кўрайлик: матнда ел кучаярди ифодаси ўрнида ел ортиқча бир ғазаб устида эди тарзидаги жонлантириш воситаси иштирок этган жумлани ўқиймиз. Ёзувчи ел қаттиқ эсарди бирикмасида экспрессия бўлмагани учун унинг ўрнида ел пишқирарди бирикмасини келтиради, пишқирарди сўзида экспрессия мавжуд. Негаки, бу лексемада ҳаракат тезлиги семаси бор. Ижодкор шунга асосланиб ҳайвонга, ҳайвон ҳаракатига қиёсан ел эсишини "ел пишқирарди" тарзида бадиий ифодалайди.
Ой... қора парда ичидан ярим юзини очиб ер юзига мўралаб қўйди (221-бет) жумласида метафора ва жонлантириш воситалари маҳорат билан қўлланган. Яъни қоро парда бирикмаси қора булут ифодасини бериб, метафора бўлиб келган.
Абдулла Қодирий қуйидаги матнда Отабекнинг бахтиёр кунларга ишончини, гўзал ёрининг келишидан, васлидан умидворлигини мафтункор баҳор фаслидаги ўзгаришлар асосида, ишора тарзда тасвирлайди. Бунда ҳам ёр ва қуёш жонлантириш асосида параллел қўйилган: Кумушнинг ёмонлардан қутулиб, ўз номуси ҳимоячиси, посбони бўлган Отабек изидан чиқиши, қуёшнинг булутлар тарқагач, очиқ ҳавода чарақлаб туриши, бутун ер юзига нур таратиб кезиши параллел қўйилган: Бу кун қуёш очиқ ҳавода кезиши учун жим - жим товланиб, ер юзига кулиб қаради. Икки кундан бери қуёш бетини қоплаб, турлик ерларга жон суви (ёмғир демоқчи-метафора) сепиш ила чарчаған баҳор булутлари бурчак - бурчакка тарқалиб борар эдилар. Қисқаси, бу кун уйғонишданоқ бутун коинотнинг яхши туш кўриб турғанлиғи сезилар эди. (284-бет)
Бу тасвирлар адибнинг борлиққа шоирона қарашининг самарасидир. Абдулла Қодирий "Ўткан кунлар" романида жонлантиришнинг бетакрор намуналарини яратди, улар орқали гўзаллик, табиат жилоси, инсон характери ва ҳолати, муҳаббат ва нафрат туйғуларини ўқувчи кўз ўнгида гавдалантиришга, унинг осон тушунилишига эришди.
Унинг лисоний омиллардан фойдаланиш маҳорати адиб қўллаган жонлантиришларда ҳам ёрқин кўринади.

1.11. “Ўткан кунлар” асарида муболаға

Ёзувчи китобхон ҳаяжонини ошириш, образни бўрттириш, таассуротни кучайтириш мақсадида шахс, предмет, воқеа- ҳодисанинг муайян жиҳатларини қабартириб тасвирлаш усули, яъни муболағадан фойдаланади. Муболаға сўзи ўрнида баъзан гипербола (юнонча huperbola-бўрттириш, орттириб кўрсатиш) атамаси ҳам қўлланади. 
Мумтоз адабиётда муболаға тафрит (тафрий) деб юритилган бўлиб, унинг ифрат, таблиғ, иғроқ, ғулув каби кўринишлари мавжуд.
Муболағада ҳаракат ва ҳолатни, белги-хусусиятни бўрттиришга қаратилган тасвир берилади. Абдулла Қодирийнинг "Ўткан кунлар" романида қўлланган муболағаларни қуйидагича гуруҳлаш мумкин: 
1. Шахс жиҳатларини бўрттириб кўрсатувчи муболағалар
Бундай муболағаларда кўпроқ кишининг ташқи кўриниши эътиборга олинади. Масалан, романда ички дунёси тубанлиги билан ташқи кўринишининг ёқимсизлиги мос тушган салбий тимсол Жаннат хола таърифида қуйидагича муболаға қўлланилади: Ул ердан бичиб олгандек пак - пакана, бурни юзи билан баробар деярлик теп-текис, кўзи қоққан қозиқ ўрнидек чуп - чуқур, оғзи қулоғи билан қошиқ солишар даражада жуда катта, юзи қирқ йиллик оғриқларникидек сап - сариқ... (168-бет)
    Бу парчада ўхшатиш асосидаги муболағани кўриб турибмиз. Бу ўринда пакана, текис, чуқур, сариқ сифатлари бош қисмининг шу сифатларнинг олдидан қўшиб такрорланиши белгининг ортиқ, кучли эканини кўрсатади (пак - пакана, чуп - чуқур, сап - сариқ каби). Бундан ташқари, шу матннинг ўзида белгининг ортиқлиги, кучлилик даражаси лексик йўл билан ҳам ҳосил қилинган (жуда катта), натижада муболаға юзага келган.
Кумушбиби таърифидаги муболаға орқали қизнинг сулув кўриниши, жозибадор чеҳраси кўз олдингизда намоён бўлади: Шу чоғ бизга Отабек керак эди! Нега десангиз, ул келсин эди-да, суйганини бир кўрсин эди: ҳаммом билан ул ... фақат жонғина сўрайдир, мажруҳ кўксларга ўққина отадир. (53-бет)
   Бу жумлада жонғина, ўққина сўзларидаги - ғина, - қина аффиксларининг қўлланиши орқали ҳаракат ва ҳолат белгиси алоҳида таъкидланган ҳамда асосий диққат шунга қаратилган.
Абдулла Қодирий бу ўринда лозим бўлган боғловчиларни атайин тушириб қолдириш орқали нутққа ўзига хос  тус  киритган, бу билан биз  Кумуш тасвиридаги кўтаринки ҳиссиётни сезамиз.
2. Ҳолатни бўрттиришга қаратилган муболағалар:
а) Отабек ҳолати тасвиридаги муболағалар: Бу хабарни эшитар экан, еб тургани оғзида, ютқани бўғзида қолди: у миллатини-халқини-мусулмонини қўрқунч жар, тегсиз жаҳаннам ёқасида, йиқилиш олдида топар эди... (34-бет)
Бу тасвирда уруш, қон тўкилиш хабарини эшитган Отабекнинг ҳайрати, унинг норози кайфияти акс этган.
Отабекнинг тўй куни Кумуш қошига кираётгандаги ҳолати: Отабекнинг юрак уруши эҳтимол янгасига ҳам эшитилар эди (60-бет) тариқасида муболағали тасвирланади;
б) Кумуш ҳолати тасвиридаги муболағалар: Ул титрар эди, кўкарар эди, тўлғанар эди... Ҳозирғи энг кучлик ҳиссиётини ҳиссиётнинг аъло ифодаси бўлған ёш билан тўкар эди. (259-бет)
Матндаги титрар эди, кўкарар эди, тўлғонар эди каби "руҳий фаолият феъллари ёки эмоционал кечинма феълларининг"1 уюшиб келиши градацияни юзага чиқарган ва натижада муболаға ҳосил бўлган. Қаҳрамоннинг ҳолати, кайфияти ва ҳиссиётининг тобора кучайиб бориши бўрттириб кўрсатилган.
Юқорида айтиб ўтканимиздек, бу парчада ҳам адиб нутққа кескинлик киритиш учун гапда лозим бўлган боғловчиларни атайлаб тушириб қолдирган, гап бўлаклари орасидаги алоқа интонация ёрдамида ифодаланади.
Кўринадики, асарда инсоннинг туйғу ва кечинмалари ғоят теранлик билан берилади;
в) уста Алим олиб келган Отабек хатидан таъсирланган Мирзакарим қутидорнинг ҳолати: ...ўқиб битиргач, ул даҳшат ва таажжуб ичида тошдек қотиб қолған эди (258-бет) тарзида ёритилади. Бу жумлада ўхшатиш асосидаги муболағадан фойдаланилган.
3. Кулги қўзғатувчи сатирик муболағалар: Тўйбека ўзининг ўчоқ боши ёнидағи уйчасини титратиб хуррак отар эди (44-бет) жумласида уйчасини титратиб сўз бирикмасини маҳоват қилишнинг, муболағанинг ифодаси дейишимиз мумкин. Чунки шу ифода ҳолатни кучайтиришга, бўрттиришга хизмат қилган.
Асарда девона образи, унинг таърифи катта маҳорат билан берилади. Унинг ихлосмандлари девонага тинчлик бермайдилар. Адиб бу ҳолни муболағавий тарзда қуйидагича ёритади: Иш ёмонга айланди... Девонанинг ўпкаси шишиб кетди. Эрмакчилар унинг юрагига галма-гал ўт ёқар эдилар. (153-бет)
    Бу матндаги ўпкаси шишиб кетди, юрагига ўт ёқди иборалари руҳий ҳолатнинг мураккаблашишини ифодалаб, муболағанинг юзага келишига асос бўлган.
Булардан ташқари, "Ўткан кунлар" романида вазият таърифидаги муболағалар ҳам учрайди: ...бирав ёр - ёр ўқиб, тағин биттасининг қувончи ичига сиғмай хахолаб дунёни бузадир, хуллас бағ - буғ етти қат кўкдан ошадир. (51-бет)
Бу жумлада дунёни бузадир, етти қат кўкдан ошадир иборалари муболаға манбаи бўлиб, хизмат қилган. Бу кун Тошкент қон ичида (108-бет) жумласи эса халқнинг Тошкент ҳокими Азизбекка қарши кураши, бевақт ўлимлар, тўкилган қонлар маъносини берувчи муболағавий ифодадир.
Хулоса қилиб айтганимизда, Абдулла Қодирий қўллаган муболағалар адиб тилининг бойлиги, кўп қирралилиги ва жозибадорлиги ҳамда унинг халққа яқинлигини кўрсатади. Асардаги муболағалар халқ сўзлари ва ифодаларининг, ибораларнинг асар бадиий тўқимасига узвий кириб, сингиб кетганини англатади.

1.12.  “Ўткан кунлар” тилида  аллегория, 
ирония, сарказм

 Абдулла Қодирий “Ўткан кунлар”  романида образни бўрттириш, таассуротни кучайтириш мақсадида шахс, предмет, воқеа-ҳодисанинг муайян жиҳатларини тасвирлашда аллегория, ирония, сарказм каби тасвирий воситаларни маҳорат билан қўллаган.
Аллегория - юнонча сўз бўлиб, киноя, қочириқ, кесатиш маъносини англатади.
Аллегорияда мавҳум тушунчалар аниқ нарса билан алмаштирилади. Бунда тасвирланаётган нарсанинг асосий хусусияти билан ишора қилинаётган тушунча бир-бирига маълум даражада мос келиши керак1. Масалан: Бу бир ит,-деди уста Фарфи,-томдаги луқмани ўзи ҳам еёлмайди, бошқаға ҳам едирмайдир, нах итнинг ўзи! (230-бет) Боболарнинг муқаддас гавдаси мадфун (дафн қилинган) Туркистонимизни тўнғузхона қилишға ҳозирланган биз итлар яратғучининг қаҳрига, албатта, йўлиқармиз. (295-бет)
Бу жумлаларда ит сўзи ўзининг аниқ бир нарса маъносида қўлланмасдан, ёмон шахс, муроса қила олмайдиган, шафқатсиз, очкўз одам каби тушунчаларни англатиш мақсадида ишлатилган. Итнинг хусусиятлари: қизғанчиқлик, ваҳшийлик, очкўзлик... 
Булардан биринчи гапда итнинг биринчи белгиси (қизғанчиқлик) инсонга нисбат берилиб, бу мажоз орқали асар қаҳрамонларидан бири Ҳомиднинг салбий хусусиятлари, унинг дунёқараши рўй - рост очиб берилади.
Иккинчи жумлада эса итнинг ваҳшийлик, очкўзлик, муроса қила олмаслик белгиси назарда тутилиб, бу аллегория мансабпараст, шуҳратпараст, мол-дунёга ўч кишилар, бир-бирини кўролмайдиган муттаҳам одамлар каби тушунчаларни англатиш ниятида қўлланган.
Юқоридаги жумлаларда салбий муносабат лексик воситалар, яъни оддий сўзларнинг кўчма маъноси орқали ифодаланган. 
Киноя-ирония (юнонча) зимдан кулиш, кесатиш бўлиб, бадиий матндаги инкор этиш усулларидан биридир. Бунда жиддий ҳолда гапирилган сўзлар ўз асл маъносига қарама - қарши маънода қўлланилади ва бирор шахс, унинг хатти - ҳаракати ёки ҳодиса устидан кесатиб, масхараомуз кулинади. Масалан: -Солиқни бермангиз демайман, чунки сизнинг итоатингиз менга мана бундоғ тўнлар берар!-деди. (107-бет) Бу эмоционал жиҳатдан аниқ, равшан ситуатив ирония бўлиб, микроконтекстда ҳосил қилинган.
Асар қаҳрамони Юсуфбек ҳожи халқпарвар инсон бўлиб, етмиш кунлик қамал азобидан эндигина қутилган халққа 32 тангадан солиқ солинишидан норози. У қиладиган хизмати туфайли олдиндан мукофот сифатида берилган кимхобни кўрсатиб, халққа юқоридаги тарзда кесатиқ гапни айтади. 
Адиб қаҳрамонни жиддий ҳолда сўзлатиб, унинг субъектив муносабатини ёрқин деталь асосида ифода этади: ... тахт устига қўндирилган жонлик Худоёр ҳайкал ҳам сукутда... (122-бет) Бу ўринда киноя синтактик воситалар, яъни сўз бирикмалари орқали юзага келган. Ушбу ибора орқали адиб асли Қўқон хони бўла туриб, амалда Мусулмонқулнинг "қўғирчоғи" бўлган Худоёрхоннинг ҳеч бир иш ёки сўзда ўрни йўқлигини, фикрлаш ва сўзлашдан маҳрум-ҳайкал мисол эканини билдирмоқчи. Бу фикр юқоридагидек кесатиқ асосида берилади. Кинояни вужудга келтирган сўз бирикмаларини мазмуний таҳлил қилиш билан фикримизни асослаймиз: қўндирилган сўзи ‘бирор шахс томонидан бир жойга қўйилган’, ‘жилмайдиган’, ‘ҳаракатсиз’ семаларига эга. Ҳайкал сўзи эса бу жумлада ‘жонсиз’, ‘ҳиссиз’, ‘сўзлаш ва ҳукм қилишдан маҳрум’ семалари билан реаллашган. Ижодкор ана шу семаларни тутиб, Худоёрхонга нисбатан айнан "қўндирилган жонлик ҳайкал" сифатини (изоҳловчисини) киноявий тарзда усталик билан қўллаган. Бу орқали китобхон хоннинг тутган ўрни ва мавқеи ҳақида катта тасаввурга эга бўлади. Шу биргина фикр неча-неча жумлалар орқали берилиши мумкин бўлган мазмунни ўзида сиғдиргани, ифодалагани ақлни ҳайратга солади.
Асарда салбий тимсоллар - Жаннат хола ва унинг ўғли Содиқнинг яшаш жойи тасвирида киноя воситаси моҳирлик билан қўлланган. Бу ўриндаги киноя ҳам ниҳоятда оригинал ва айни ҳолат ифодаси учун жуда муносибдир: Тутунлар билан айвон деганимиз қоб-қора ис, айвон бўлғаниға онд ичмакда...бурчакдаги токчада қаттиқ нон мужиб ўлтурғучи сичқонни кўрсатиб ўтилмаса, бу уйда бошқа жонлиқ зот ҳам кўринмас эди. (174-бет)
Ёзувчи сўз ва ибораларни ўз маъноларига қарама-қарши маънода қўллаб, китобхонда кулги қўзғатади. Бу парчадаги киноя ҳам адибнинг ифода мақсадига жуда мувофиқдир.
-Менга қаранг, бек йигит, - деди Отабек  унга қарагач, - сиз ким бўласиз?-деб сўради. У ҳануз бояги масхара ҳолатда эди.
-Мен Отабек! 
-Дунёда Отабекдан кўпи борми, сиз қандай Отабек? 
-Отабек Юсуфбек ҳожи ўғли!
-Ҳа–а–а, шундоқ денг - чи…Тошкентлик Юсуфбек ҳожиким, Азизбегимизнинг гумаштаси бўлган зоти шарифнинг ўғиллари? (122-бет) 
Бу мисолларда ироник мазмун синтактик воситалар, яъни аниқловчили ва ҳолли бирикмалар асосида ифодаланган бўлиб, тобе компонентларда салбий баҳо маъноси кучли. Бек йигит, Азизбекнинг гумаштаси, зоти шариф бирикмаларининг мусбат маъно ифодалашдан инкорга ўтиш жараёни натижасида модаллик ҳосил қилинган. Юқоридаги бирикмалар таркибида от лексемалар ироник мазмунни кучайтиришга ёрдам берган.   
Бу кесатиқ, киноялар асарнинг таъсир кучини оширади. Бу жиддийга ўхшаган сўзлар замирида ҳақиқий маънога қарама-қарши бўлган яширин кулги ётади.
Абдулла Қодирий романда жуда кўп ўринда ана шундай киноя усули асосида воқеликни, тимсолларнинг ўзига хос хусусиятларини китобхон кўз олдида аниқ ва ёрқин намоён қилади. Муаллиф мақсадга мувофиқ танлаган сўзлар, ибораларни киноявий тарзда қўллаш асосида воқеа-ҳодиса, ҳолатлар ва шахсларнинг характерини бутун нозиклиги, ўзига хослиги билан кўрсата олади.
Асарда пичинг (сарказм) тасвирий воситаси ҳам воқеа-ҳодисалар ва кишиларнинг салбий томонларини, хусусиятларини фош қилишда жуда мувофиқ тарзда қўлланган. 
Пичинг-сарказм (юнонча) аччиқ заҳарханда, истеҳзоли таъна демакдир. Пичинг сўзловчининг мурожаат қилинаётган кишига нисбатан устунлик ҳиссиётига асосланади.
Пичинг кучли мантиқий мунозарада қўлланувчи ироник воситалардан бири ҳисобланади: -Уста Олим келувчини хуш омади қилар экан: 
-Сиз ҳам келар экансиз - а, уста Фарфи, - деб пичинг отиб қўйди.(223-бет)
Ўзбек тилида ироник мазмун ифодалашнинг яна бири истеҳзодир. Истеҳзо арабча сўз бўлиб, кимсанинг устидан кулиш, масхаралаш деган маънони англатади: Ўзбек Ойим Отабекнинг Марғилонга серқатновлигининг сабабини Ҳасаналидан сўраганида, шундай жавоб берди:
-Ўғлингизнинг ҳар замон Марғилонга ошиқмоғи … Катта келинингиз ўғлингизнинг кўз очиб кўргани.
Кўз очиб кўргани? – деди Ўзбек Ойим ва истеҳзоланиб кулди, - Зайнаб ўша Марғилонликча бўлмабди, дегин…(163-бет)
 Сарказм пичингнинг бир кўриниши бўлиб, муаллифнинг тасвирланаётган воқеа - ҳодисага муносабати аччиқ заҳарханда, таънага асосланган бўлади: Бу киноя ва заҳарлик мактубни ёзишға сизни мажбур эткан, мени ҳийлакор тулки, оғзи қон бўри, уятсиз йигит... ва тағин аллақанча мартабаларга миндирилишимнинг бош    омили...  шу   кунгача чарлар балоси билан тутқун бўлишим 
орзу - ҳавас қайин отасининг оғир ётиш шумлигидир. (178-бет)
Бу матнда сохта талоқ хати туфайли ёзилган Кумушнинг заҳархандали хатига Отабекнинг жавоб сўзлари берилган бўлиб, унда соф муҳаббати ва унга интилишига ишонмаётган ёрига нисбатан йигитнинг ёзғириши, таънаси акс этади. Бунда ҳам сарказм сўз бирикмалари орқали юзага чиққан. 
Қуйидаги парчада эса қўш келинлик орзусидан сармаст бўлиб, эндигина бундан баҳраманд бўлаётган Ўзбек ойимнинг ҳиссий ҳолати ва Кумушга мурожаати сарказм усули асосида берилади: Кетиш орасиға Кумуш ҳам келтурилиб сиқилғач, Ўзбек ойимнинг ҳалиги одамгарчиликлари кейинги навбатга қолди:
       -Уят эмасми, келин? Кеча келдинг сурилиб, бу кун кеткин бурилиб. (347-бет) Бу матнда сарказм тасвир воситаси мақол асосида, сўз бирикмалари орқали юзага чиққанини кўрамиз.
Абдулла Қодирий "Ўткан кунлар" асарида, кўриб ўтганимиздек, аллегория, ирония, сарказм каби тасвир воситаларидан қаҳрамонлар характерини, субъектнинг эмоционал ҳолатини, жой-макон таърифини, мураккаб ҳиссий ҳолатларини ёрқин суратда кўрсатиш учун фойдаланган. 
Биз бу бадиий воситалар орқали адибнинг зукко табиати, теран фикри, нозик мушоҳадаси, юксак даражадаги бетакрор санъатини ҳис қиламиз.
Юқоридаги фикрлардан хулоса шуки, бадиий асарда тилнинг асосий хусусиятларидан бири- унда тасвирлаш воситасининг  эстетик вазифа бажаришидир. Буни чуқур ҳис этган А. Қодирий сўзлашув нутқининг лексик  бойликларини ўрганиб, улардан адабий тилда усталик билан фойдаланди ҳамда  ҳозирги ўзбек адабий тили лексик     таркибининг шаклланишида катта хизмат қилди.
         Адиб халқ оғзаки ижоди намуналаридан, халқнинг сўзлашув услубига  яқин сўз ва иборалардан, сўз  ўйинларидан, синоним ва тарихий сўз шаклларидан, фразеологизм ҳамда диалектизмлардан ўринли фойдаланиб, қаҳрамонларнинг ички дунёси, руҳияти, феъл-атвори, воқеа-ҳодисалар хусусида тасаввурни бойитади.
         Ташқи оламни билишнинг энг кенг тарқалган мантиқий усулларидан бири қиёслаш-ўхшатишдир. А. Қодирий бетакрор ўхшатиш эталонларини танлаш орқали тасвирга экспрессивлик бахш этган. Ўхшатиш қурилмаларнинг структур типлари бадиий эстетик ниятга мос равишда танланган. Ўхшатиш конструкцияларнинг компонент таҳлили адибнинг субъектив муносабатини, контекст заминида ҳолатни, ҳаракатни, муносабатни, характер-хусусият маъноларини, белгиларини кучайтиришдаги хизматини кўрсатади.
       	“Ўткан  кунлар” асарида ўхшатиш, қиёслаш усулининг қўлланиши турлича бўлиб, улар А.Қодирийнинг маҳорат қирраларини янада ёрқинроқ намоён этади.
       Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар” асарида коннотатив маъно кўламлари кенгайтирилган метафоралар (содда ва кенгайган метафоралар, нутқий, окказионал-тасодифий метафоралар) оҳорлилиги, мантиқий – эстетик моҳияти жиҳатидан диққатни жалб этади.
       Адиб ҳафиф маъно яратишда метонимия, синекдоха, антитеза каби тасвирий воситалардан ўринли фойдаланди. Асарда гапларнинг нутқ таркибида бирор сўзи эллипсисга учраши натижасида  ҳосил бўлган  турли семантикага эга  нутқий метонимиялар учрайди.  
       Романда синекдоханинг бутун ўрнида қисм кўриниши, жинс ўрнида тур муносабати акс этган кўринишлари ҳиссиёт уйғотиш кучи ва хусусияти билан аҳамиятга эгадир.
       Антитеза тил сатҳларининг ҳаммасида ҳам кузатилади. Қўшма гап синтаксиси доирасида учрайдиган антитезали синтактик қурилмаларда шарт - пайт муносабати, қиёслаш - зидлаш муносабати маҳорат билан берилган.
       Адиб рангин оҳанглар яратишда, фикрни таъсирчан етказиб беришда сифатлаш; инсон ҳис-туйғуси, ўйлари тасвирида жонлантириш; гўзаллик, табиат жилоси, инсон характери ва ҳолати, муҳаббат ва нафрат туйғуларини китобхон кўз олдида гавдалантиришда муболаға, аллегория, ирония, сарказм каби тасвирий воситаларни ҳам ҳайратомуз тарзда қўллайди.
Ёзувчининг индивидуал услуби билан боғлиқ бўлиб, унинг ижобий ёки салбий эмоциясини рўй-рост кўрсатиб, тасвир предметининг муҳим хусусиятларини ажратиб турадиган ўта образли метафорик сифатлашлар, жонлантириш, шахс жиҳатларини, ҳолатни бўрттиришга қаратилган ва кулгу қўзғатувчи сатирик муболағалар, таъсир кучини оширувчи кесатиқ, киноялар адибнинг сўз танлаш ва қўллашдаги зукко табиатини намоён этади.

II  БОБ 
“ЎТКАН КУНЛАР” АСАРИ ТИЛИНИНГ ФОНЕТИК ВА МОРФОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ
2.1. “Ўткан кунлар” асарида такрор  

    Бадиий асар муаллифи тасвирланаётган воқеа - ҳодисага ўқувчининг диққатини тортиш, уни бўрттириб кўрсатиш учун бадиий асарда товуш ва товушлар, сўз ва сўзлар йиғиндисини, гапларни такрор қўллаб, урғуни кучайтиради, нутққа эмоционаллик бахш этади.
Адабий асарнинг бадиийлигини таъминловчи фонолингвистик асослардан бири товушдир. Товушлар... асарлар оҳангдорлигини, эмоционал таъсирчанлигини оширишда муҳим услубий восита бўлади1. Чунки сўздаги товушларда ҳам сўз, ибора ва сўз шакллари каби маълум услубий бўёқ ифодаланади.
Нутқ товушларидаги эмоционаллик, таъсирчанлик, бадиий қўлланишдаги ўзига хосликни "Ўткан кунлар" романи мисолида ҳам яққол кўриш мумкин. Адиб тилнинг мусиқийлигига катта эътибор беради.
Абдулла Қодирий ўз асарида нутқнинг товуш томони билан мазмун плани бирлигини таъминлаб, таъсирчанлик ва жарангдорликка эришади.
"Ўткан кунлар" романида гап таркибидаги сўзларда (сўз бошида ва сўз ўртасида) бир хил ундош товушларнинг такрорланиб келиши асар қаҳрамонининг эмоционал ҳолатини кўрсатган ва ифодалиликни, таъсирчанликни оширишга хизмат қилган. 
Ундош товушларнинг сўзларда такрорланиб келиши лафздош сўзларга асосланган санъатлардан, яъни бадиий воситалардан бири тавзиъдир. Тавзиъ санъатида ижодкор ўз фикрини ифодалаш учун бир хил товушга эга бўлган сўзлардан фойдаланади.
Тавзиъ сўзининг луғавий маъноси улашиш, тарқатишдир. Бу бадиий воситада бир хил товушни барча сўзларга улашиб чиқишни назарда тутиб, "тавзиъ" деб атаганлар1.
Тавзиъ бадиий санъати кўпроқ мумтоз адабиётда, шеъриятда кўп қўлланган. Кейинги йилларда бу ҳолат насрда ҳам кўрина бошлади.
    Абдулла Қодирий "Ўткан кунлар" асарида сўзнинг товуш томонига алоқадор "санойиъи лафзия" санъатининг тавзиъ туридан ўринли фойдаланганини қуйидаги мисоллардан кўриш мумкин: ... ул чалқанча ёткан кўйи оғзини ўрамлаб кўмак кутган каби кўкка кўзини тиккан эди (235-бет) парчасида "к" билан бошланувчи сўзлардан фойдаланиб тавзиъ вужудга келтирилган.
Иккинчи матнда эса "қ" иштирокидаги сўзлар орқали тавзиъ санъати яратилган: ... ўзининг  қора қучоғиға олған қоронғи бир тун эди ва булардан қайси бирларининг сўнг соатлари етканлиги шу қоронғи тун каби қоронғи эди. (245-бет) Ариқнинг мусаффо тиниқ суви... секингина бир чарх уриб қўяр, ўз устида ўлтурган соҳиранинг сиҳрига мусаххар бўлғон каби ...оҳистағина кўприк остиға оқиб кетар эди (31-бет) жумласида эса "с" лик сўзлар уюштирилган. Бошқача айтганда, тавзиъ санъати "с" товуши такроридан юзага чиққан.
Бу санъат тури ҳозирги тилшунослигимизда аллитерация деб юритилади. Аллитерация-юнонча сўз бўлиб, нутқда товушларнинг мос келишидир. У такрорнинг бир кўриниши бўлиб, бадиий нутқни янада оҳангли, ифодали баён этиш учун қўлланади.
Қуйида синтактик конструкциялар такрори, синтактик параллелизмларда  эпифора, яъни сўз охиридаги бир хил товушнинг такрорини кўриш мумкин (эпифора  товушларнинг тугалланиши, деб ҳам юритилади.)  Эпифора сўз охирида "и" унлисининг такрорланиши орқали юзага чиқади ва адибнинг маҳоратини кўрсатади: Бошдаги оқ шоҳи рўймол, ичидаги оқ шоҳи (аллитерация) кўйнак, устидаги оқ кумуш заррин сирилган пўстин, бағбақаларини ўраб ўпиб турган ёқа кундузларининг келишкани, солиниб тушкан қора жинггила сочларнинг бўйин теварагига  чирмашкани, хом нуқра юзларнинг бўғриққани... (54-бет) каби.
Қуйида бир хил сўзларнинг такрори асосида вужудга келган анафорани кўриш мумкин: ... нимадир бир нарсани кўрган каби, ... нимадир бир нарсадан чўчиган каби... (29-бет) Матнда бир сўзнинг қайта-қайта такрорланиши ўша сўз билан боғлиқ бўлган вазиятнинг кучайтирилиб таъкидланишига хизмат қилган1. 
Кўринадики, кузатилган матнларда "к", "қ", "с" товушларининг бир жумлада, бир неча сўзларда қўлланиши, сўзларнинг бир хил товушлар билан тугалланиши, бир хил сўзларнинг, синтактик конструкцияларнинг мақсадга мувофиқ такрорланиб қўлланиши асарнинг янада таъсирчан бўлишига ҳисса қўшган. Бундай тасвир усули ҳам китобхонда ҳиссий тўлқин уйғотади.

2.2. "Ўткан кунлар" романида ритм

    Абдулла Қодирийда прозанинг шоири сифатида шоирона руҳ бор.  Бу ҳолатни “Ўткан кунлар” романининг ритмик қурилишида янада яққол кўриш мумкин.
Адибнинг "Ўткан кунлар"романида хилма - хил усул, услуб, ифода воситаларининг уйғунлиги кишини ҳайратга солади.
Воқеалар бир - бирига кучли мантиқ ипи билан... шеърий бир мусиқийлик, ритмик аниқлик билан тадрижий боғланиб боради.
 Ёзувчидаги билимдонлик, нозик дид  унинг санъаткорона тасвирлаган лавҳаларида ёрқин кўринади.
Роман сюжети узлуксиз давом этадиган ички зиддиятларга тўла ҳаракатлар занжиридан ташкил топган. Асардаги воқеалар тасвирида ритм ўзгариб туради, гоҳ оромбахш, гоҳ ташвишли, гоҳ тантанавор-сурурли, гоҳ изтироб-аламли тарзда намоён бўлади.
Асарнинг услубий оҳанги, тасвир мутаносиблиги, ифода маромининг воқеалар ривожига хос ўзгариб бориши ўқувчи қалбини ҳаяжонга  чулғайди. Ёзувчининг тасвир усулида ритм муҳим роль ўйнайди.
“Ўткан кунлар” романида асар бошидаги ритм, тўй тасвиридаги ритм, майдонга киришдаги ритм, баҳордаги қалдирғочлар тасвиридаги ритм, тезлатиш  ва секинлатиш вазифасидаги ритмлар фарқланади. Ритмга жумла қурилиши, параллел конструкциялар, синтактик параллелизм, уюшиқ ва ажратилган бўлаклар, боғловчисиз қўшма гаплар таъсир қилиши кузатилади.
Ритмни ўзгартиришда ҳолат, кайфият, суҳбат предмети ҳисобга олингани эътиборни тортади. 
Романдаги дастлабки лавҳалар тинч, бир маромдаги суст ритм билан тасвирланган.
Отабекнинг Кумушни кўргандаги (Отабек яна бир неча дақиқа ерга михлангандек қотиб турди... Охирда кўзини катта очиб ўткан дақиқада учрашгани хаёлий гўзални истаб хаёлланди. ...кўзини ўша тарафдан узолмади... яна оёқ устида тўхтаб қолди... (62-бет), никоҳ кечасидаги ҳолати тасвирида (Отабекнинг юрак уруши эҳтимол янгасига ҳам эшитилар эди... (60-бет) ритм ўзгаради, яъни кўтарилади.  
Ҳар иккала матнда қаҳрамон ҳолати, руҳиятини акс эттирувчи  лисоний бирликлар, ифодалар танлаб, ўрнида қўллангани боис, ритм кучаяди.
Эр-хотин узоқ жудоликдан кейин дийдор кўришгач, Кумушнинг "Сиз қочқоқсиз" деб эркаланиши, ёш боладек: "Бўлгани йўқ, бўлгани йўқ" дея ўйинқароқлик қилганида, ритм жаранглаган садога тўлади. Бу ерда ритм "бўлгани йўқ" мураккаб таркибли кесимнинг  такроридан юзага келган.
Отабек билан қутидор ўлимга ҳукм қилинганида, Тошкент устида қонли булутлар тўпланганида, мунгли, изтиробли ритмни; Отабек Кумушнинг узатилаётганини тасодифан эшитиб қолган оқшом "Хўжа Маъоз" мозорига бориб тунаган пайтдаги  табиат тасвирида шиддатли тасвир маромини кузатамиз: Қабристон, чакалак,тутаб ёткан тўнка олдида ўтирган, сочи ўсиб соқолига аралашиб кетган девона... Зим - зиё тун; пишқирган, қутурган, гулханни тўнка - пўнкаси билан улоқтирган, азамат чинорни қўпориб, ерни титратган ел, қарғалар, бойқушлар... (221-бет)
Бунақа ёввойи, қудратли симфонияни китобхон қулоғи остида жаранглатиш жуда қийин1.
Бу ўринда ритм уюшиқ бўлакларнинг кетма-кет келтирилиши, мазмундаги мусалсаллик асосида юзага чиққан. 
Уста Олим ҳикояси тасвирида эса ритм энди маюс, мунгли оҳанг олади.
Заҳарланган Кумушнинг оғир ҳолати Отабекдаги ички туғён, қийналаётган, азобланаётган Кумушни кўриб тургандаги руҳий ҳолати тасвирида эса ритмнинг киши юрагини зир титратувчи, айрилиқ шарпасидан ўртовчи ҳиссиётни берадиган воситага айланганини кўрамиз.
Ритмнинг бу тарзда ўзгариши ёзувчи учун ўз олдига қўйган мақсадни ёритишда зарурий бир восита бўлган бўлса, бу ўқувчилар учун катта таъсир кучи, беқиёс ифода, китобхон қалбини ҳиссиётга тўлдирувчи бир санъатдир.
Асарда воқеалар ривожига мутаносиб ҳолда ритмни ўзгартириб бориш ва шу орқали инсон сезгиси ва ҳиссига таъсир этиш Абдулла Қодирийнинг беқиёс санъати, бетакрор маҳоратидан далолатдир: ...Кумушнинг ...кўзи ярақлаб кетди ва теварагига бетоқат қаради: 
-Ойи... дада... -сўнгра, -бегим! -деб ингради... Эрининг юзини юзига қўйди, уялгансумон кўзини юмди.(373-бет)
Бу ўринда ритм гапнинг ифода мақсадига кўра турларини тўғри танлай билиш, ундалмаларни кетма-кет,
 ўз ўрнида, таъсирчан қўллаш; кўзи ярақлаб кетди, бетоқат қаради, ингради, уялгансимон кўзини юмди каби сўз ва сўз бирикмаларидан маҳорат билан фойдаланиш асосида юзага келган. Ёзувчи "Кумушнинг кўзи катта очилди" дейиши мумкин эди, лекин унда қиз ҳаётининг сўнгги дақиқалари, ҳаётга тўймаслик ҳолати у қадар очилмас, таъсир кучи сусаяр эди. Теварагига бетоқат қаради бирикмасидаги бетоқат лексемаси ҳам қаҳрамоннинг атрофга тўймаслик, тўйиб кўриб олиш истагини китобхонга етказиб бериш учун танланган.
Кумушнинг ўлими... қабристондаги сукунат... Отабекнинг мудҳиш айрилиқдан ўртанган ҳолати, бир умр севган, интилган, ардоқлаган кишисини тупроққа топшириб, қабр тепасида кўз ёш тўкиб ўтириши тасвирида эса ритм энди авж нуқтага кўтарилади:
Адиб бу ўринда этдинг ортуқ жабр бунёд, кўзим ёшлиғ тилимда қолди фарёд, ҳаётим лолазори, ёқиб жоним, кулим кўкка совурдинг каби сўз бирикмаси ва гаплар, иборалар асосида ритмдаги маҳзунликни авж олдиради.
Отабек... қабр ёнига тиз чўкиб, кўз ёшиси билан тупроқни лой қила берди... У туни билан шунда қолди. (374-бет) Қабр ёнига тиз чўккан йигитнинг кўз ёшлари ҳам қуръон оятларига қўшилиб оқар эди. (376-бет)
Бу матндаги синтактик бирликлар  инсон руҳиятидаги энг оғир ҳолатни, ғамнокликни, эзилишни ёрқин кўрсатиб, ғамгин ритмни юзага келтирган, яъни ритмни изтиробли, аламли тарзда намоён этган.
Абдулла Қодирий романчиликда китобхонни лол қолдирадиган тасвир мўъжизалари билан ритмни ўзгартириб боради.  

2.3. Фонетик ҳодисалар

    “Чиғатой гурунги” ўзбек адабий тили учун сингармонизмли шеваларнинг асос бўлишини тарғиб қилди. Ана шу ҳаракатнинг таъсири “Ўткан кунлар” асари тилида ҳам сезилади.
Палатал гармония талабига кўра, сўзга қўшиладиган қўшимчалар шу сўз таркибидаги товушларга мослашади: қаттиқ сўзга қўшимчанинг қаттиқ варианти (М: сифатдош қўшимчасининг - ған варианти), юмшоқ сўзга эса қўшимчанинг юмшоқ варианти (М: сифатдош қўшимчасининг – ган варианти) қўшилади.
ХХ асрнинг 20-йилларида яратилган “Ўткан кунлар” асарида бу фонетик қонуниятга тўла амал қилинади: ... маним бу мактубим сизнинг Комилбек учун ҳасратлик ёшлар тўккан, ўтли оҳлар тортқан чоғингизда эришар - да, унутилган, эскирган бир юракнинг арзини тинглий олмассиз ва ёниб турған юрак ўтингиз билан куйдирарсиз. (263-б)
Асарда учрайдиган фонетик диалектизмларни уч гуруҳга ажратиш мумкин:
а) ҳозирги Тошкент шевасида фонетик жиҳатдан айнан қўлланаётган диалектизмлар: амак (амаки), чакиб (чекиб), махтий-махтий (мақтай-мақтай) ...
-Кечирасиз, амак,-деб Отабек кулимсиради. (16-бет)
   Сўз ўртаси ва охирида товушларнинг тушиб қолиши – синкопа ва апакопа ҳодисаси Тошкент диалектига хос бўлиб, муаллиф буни Отабек нутқи орқали кўрсатади.
Ўзбек ойим бошини терватиб (тебратиб демоқчи) сўзни эшитиб келар эди. (303-бет) Сўз таркибида товушларнинг ўрин алмашиши, яъни метатеза ҳодисаси ҳам кўпчилик ўзбек шеваларида, жумладан, Тошкент диалектида ҳам учрайди;
б) ҳозирги кунга келиб фонетик хусусиятлари ўзгарган диалектизмлар: бояғи-бояги, ешиниб-ечиниб, чешинар экан-ечинар экан. 
Ешиниб ётқан бўлса ҳам бекнинг хусуси уни кўз юмғали қўймади. (23-бет) ... “қачон бориш” масаласини яхшилаб ешмак керак эди. (297-бет) Матнда ўзбек шеваларига хос бўлган товуш алмашиниши ҳодисаси учрайди;
в) Марғилон қипчоқ шевалари. Масалан:
Жаннат хола:
-Қиҳ, жуда балан (баланд)
Мутал:
-Балан (д) бўлса зарари йўқ (243-бет)
Сўз охирида этимологик [д] товушининг талаффузда тушиб қолиши Жаннат хола ва Мутал ўғри нутқида кўринади. Адиб бу билан персонажларнинг марғилонлик эканини нутқида ифода этган.
   Сингармонизм таъсири, “Чиғатой гурунги” излари асарда кейинги ўринларда ҳам сезилади. Айниқса, товуш алмашиниши кўп ўринларда кўринади. 
Масалан: л-н ва в-б алмашиниши: ... атлас кўйнаги эгнида дарбозадан кириб келгандек ... (282-бет) …қўлтиғидан тарбузи тушиб… (241-бет) Сен менинг собунимга кир ювиб кўрганинг йўқ. (313-бет) Олти йилдан бери туғмайсан, кўрсатмаган товупинг (табибинг) қолмади. (357-бет)
Бу ҳолатда [б] нинг спирантизацияга учраши (сирғалишга мойил бўлиши) кўринади1.
ф-в алмашиниши: -Марғилонга нега кетмай юрибсиз?
-ҳавсала йўқ.
... кам ҳавсала билан эшитса ҳам, аммо бу гал ортиқча  бир тўзимсизлик орасида кутар эди. (301-бет)
т-ч алмашиниши: ... ул ошиғич равишда хатни буклади ва улардан яширғандек чўнчагига тиқди ... (300-бет)
г-ғ алмашиниши: Ҳожи уён-буёнға аланғлаб олғандан сўнг сўради ... (309-бет)
о-а алмашиниши: Биравга атағаним йўқ, ахир биттаси кияр. (335-бет)
қ-ғ алмашиниши:  -Ўғлинг қаёғда?
-Гузар - пузарга чиқғандир. (309-бет)
Офтоб ойим ... томоғ остларини ўраб олди. (311-бет) ...биз қаттиғ қўрқамиз... (320-бет)
қ-х алмашиниши (тўлиқсиз ассимиляция-ўхшашлик): 
... бир куни Азизбекни махтар, бу махтовга қарши иккинчиси “нега шунча махтайсан ...” дер. (16-бет) ... нах итнинг ўзи ... (230-бет)
ч-с алмашиниши:  Сучук сўзлар ... битиб ... (133-бет) Ҳалиги қимирлаган кирпўш бирдан очилиб кетиб, Отабек сўчиди. (322-бет)
т-д алмашиниши: ... мен ... ота-онамнинг ёқдиришлари билан уйландим ...  (11-бет) ... тўрдаги уйни бўшатдириб, полос ёзиш керак эди ...    (297-бет)
м-б алмашиниши: Ул уйқуға кетар экан, юраги ..  бўб-бўш эди. (203-бет)
Бу фонетик ҳодиса тилшунослик тарихида ҳам учрайди.
   Тилшунос олим Асируддин Абу Ҳайён ал - Андалусий (1256-1345) ўзининг “Китоб ал - идрок ли - лисон ал - атрок” номли асарида туркий тиллар лексикаси ва грамматикасига оид қиёсий маълумотлар берар экан, т-д ва м-б товушларининг ўрин алмашиб келиш ҳодисаларини туркман тилига оид фонетик хусусиятлар сифатида кўрсатади1.
н-р алмашиниши: Ҳасанали паловга урнаш учун ташқариға чиқди. (12-бет)
р-н алмашиниши: Шундоқ бўлса ҳам ичда қайнаган ҳиссиёт ўз шапрасини (шарпасини) унинг юзига очиқ ташлаб турмоқда...(231-бет)
д-т алмашиниши: -Тўппи тикиб ўлтурибсиз-ку ... , –деди. (334-бет) (тўппи– Тошкент шевасида)
п-б алмашиниши: ... кўб кишилар билан танишдиқ ...       (347-бет)
-Хўб, қолсин, -деди Офтоб ойим ... (348-бет)
п-ф алмашиниши: яфроқ каби титрар. (263-бет)
ю-ж алмашиниши: Зайнаб, сен мен билан жур-чи...        (305-бет) ...журинг  бизникига, меҳмон ... (185-бет)
    Сўз таркибидаги фонетик ўзгаришлар асосан товушларнинг ўзаро бир-бирига таъсири натижасида юз берган. Асарда товушларнинг ўрин алмашиш ҳодисаси, яъни метатеза ҳодисаси мақолда ҳам кўринади: Юрган дарё, ўлтурган бўрё эмиш. (17-бет) 

2.4. Морфологик  хусусиятлари

"Ўткан кунлар" романи тилининг грамматик қурилиши ҳозирги ўзбек бадиий адабиёти тилининг грамматик қурилишидан кескин суратда фарқ қилмайди. Фақат баъзи бир грамматик шаклларгина специфик характерга эга. Бундай ҳодисаларга айрим кўмакчилар, баъзи олмошлар, келишик, эгалик қўшимчаларининг ишлатилиши мисол бўла олади. Қуйида асардаги ўзига хос йўсинда қўлланган грамматик шакллар хусусида тўхталамиз. 
“Ўткан кунлар” асарида грамматик шаклларнинг маълум бир  қонуниятлар асосида қўлланганини кузатамиз. Масалан:
1. Келишик шаклларининг қўлланиши:
    1. Жўналиш келишигининг -ға  -га, -қа /-ка вариантлари асос қисмнинг характерига кўра танглай уйғунлигига амал қилган ҳолда қўлланган:  Кумушка, саройга, қизға, боришға. 
Масалан: Чақарға қараб юришдилар. (84-бет) Бу ҳам диалектал вариантдир.
2. Қўлланиши зарур бўлган ўринларда жўналиш келишиги  қўшимчаси белгисиз қўлланган: ...ҳамма дуоға қўл кўтариб... “омин” кўмаклашадирлар. (59-бет) ...сиз билан маним қўлларимиздан бир иш чиқадирған ўхшамайдир. (77-бет) Марғилон тушиб бир иш чиқаришға кўзим етмагандан кейин  Тошканд келишка мажбур бўлдим, -деди Ҳасанали. (86-бет)
    3. Жўналиш келишиги аффикси эски китобий тил таъсирида эгалик қўшимчаси ўрнида қўлланган:
Бу икки кишининг биттаси гавдага кичик, юзга тўла ,,, йигит (8-бет);
4. Қўлланиши шарт бўлмаган баъзи ўринларда жўналиш ва ўрин-пайт келишиги аффикслари белгили келган: Санинг тиниб - тинчишинг, ўсиб - унишинг учун қувонмаған ота - она соғқа ҳисобланмайдир. (135-бет) ... Эшиткучиларни тонгға (танг демоқчи) қолдириб, ортиқ тафсилоти билан айтиб чиқғач ... (18-бет) ... ул вақтда бобонгиз ҳаётда эдилар. (15-бет) Қарамоққағина эмас, сўзлашка ҳам даҳшат ... жумласида -ға -қа, -ка шакллари адиб яшаган давр тили талабига кўра ортиқча қўлланган; 
5. –ни тушум келишиги ўрнида жўналиш келишиги аффиксининг қўлланилишида Абдулла Қодирий яшаган давр сўзлашув услубининг таъсирини кўрамиз: ... халқ баччанинг ҳуснига тамошо қилиб худонинг қудратига ҳайрон қоладир. (39-бет)  ... Тошканд аҳолиси кимдан кўмак сўрашға ҳам билмайдир. (16-бет) Қаттиқ сўзлар айтишка ўйласа ҳам, ... ўзини бир оз йиғди.   (105-бет) ... бошларға томоша қилиб турди ... (82-бет) Қутидорнинг қизини ўзиники этишка ўйлаб юрадир. (229-бет) Бу хабардан қувонишға-да билмас ... эди. (227-бет) Зайнабнинг бир ярим қарич осилиб кетган қовоқ - дудоғига истеҳзоланиб томоша қилар эди. (350-бет) ... Отабекни ипсиз боғлаб, ўзи бурчакдан бўлса ҳам асирига томоша қилар эди. (62-бет)
   6. Романда қаратқич келишиги аффиксининг қўлланишида ҳам юқоридагидек ҳолатлар кўзга ташланади:
а) отам сизнинг билан ўлтуришиб Тошканд аҳволоти тўғрисида сўзлашмакка муштоқдирлар. (13-бет) Бу ўринда – нинг келишик қўшимчаси ўша давр  руҳига уйғун ҳолда қўлланган;
б) – маним учун фарқсиз.
... Сен билан меним кўнгулларимиздаги яратғучиғағина маълум... (37-бет)
Берилган жумлаларда қаратқич келишиги – нинг кўрсаткичи   – им шаклида қўлланган. (Кўнгул сўзида сигармонизмнинг иккинчи кўриниши бўлган лаб уйғунлигига амал қилинган).
2. Эгалик аффиксининг қўлланишида ҳам “Ўткан кунлар” романида ҳозирги адабий тил нуқтаи назаридан қараганда, айрим тафовутлар мавжуд: 
а) эгаликнинг плеонастик1 қўлланилиши учрайди: албатта бириси кун (бирор кун, куннинг бири) бизникига марҳамат қиласиз. (21-бет)  Зайнаб четка қараб кўз ёшисини тўкди. (307-бет) Бир-бирисидан бир мунча вақт кўз ололмадилар. (61-бет) Кумушбиби ...кўз ёшисини қуритди. (57-бет) ... дўлонадек кўз ёшисини оқиза берадир. (52-бет)  
Бу мисоллардан кўринадики, эгалик қўшимчасининг III шахс бирлик шакли -си аффикси қўлланилиши шарт бўлмаган ўринда келтирилган. Бу плеоназм ҳодисасидир (яъни ортиқча қўллаш ҳодисасидир). 
Бу ҳолат З.М.Бобурнинг “Бобурнома”сида ҳам учрайди: Мусмир дарахтиси бисёрдир (“Бобурнома” 1960 й. 61-бет)
Демак, эгалик қўшимчасининг шу тариқа қўлланишида тарихий шаклнинг таъсири сезилади;
б) Ҳомид сизнинг ҳужрага нима учун келган эди? (88-бет) жумласида ҳужрангизга тарзида келиши керак бўлган сўз ҳужрага тариқасида қўлланиб, эгалик аффиксининг II шахс кўплик шакли белгисиз келган. 
“Ўзбек диалектологияси” китобида таъкидланишича, қарноқ шевасида қаратқичли бирикмаларда қаратқич - қаралмиш мослиги барқарор эмас.
3. Сифатдош ва равишдошларнинг қўлланилиши
Асарда 20-йилларгача бўлган даврдаги умумтуркий тилни яратиш ҳаракатининг таъсири маълум даражада сезилади. Адиб 20-йиллардаги Чиғатой гуруҳининг таъсири остида сингармонистик вариантлардан фойдаланади: ... Ешиниб ухларға ётқан бўлса ҳам бекнинг хусуси уни кўз юмғали қўймади. (23-бет) ... биз дорбозанинг ўнг томониға қараб юриймиз, ... орзулиқ Зайнабнинг оқибати ҳам шу бўлиб қолған эди. (304-бет) ... қора оҳу кўзларни кўришка ўрганмиш (-ган) юрак кўзини хўрлик пардаси билан яширишға тиришар эди. (187-бет) ... даричани нариги уйдан қараганда киши кўринмаслик қилиб қийғоч очди. (321-бет) 
Кўриб ўтилганидек, сифатдош ясовчи –ган, равишдош ясовчи -гани каби аффиксларнинг -ған, -қан, -ғали шаклларида қўлланилиши фикримизнинг далилидир. Сифатдош ясовчи – ган ўрнида - миш, -лик аффикслари ҳам қўлланган.
4. Кўплик ва шахс - сон қўшимчаларининг ўзига хослиги
а) ҳозирги - келаси замон феълининг қўшимчаси III шахс бирлик сонда кўпинча – дир (берадир, келадир) шаклида учрайди: …Кумушинг ўзингга ўхшаш серфикр кўринадир (324-б); 
б) Агарда биз ризолиқ берсамиз-чи? (147-бет) жумласидаги берсамиз - чи сўзида –к I шахс келаси замон кўплик аффикси ўрнида тарихий тил таъсирида –миз (берсамиз) аффикси қўлланган;
       в) ҳозирги – келаси замон феъли ҳосил қилувчи  - ади            - адилар ўрнида – ийдир, - ийди  – уйди    - уймиз аффикси шакли; шарт майли қўшимчали  шахс–сон аффикси: - сак ўрнида – сақ шаклининг қўлланиши учрайди: -Қайси уйни бўшатдирсақ экан? (304-бет)
Ўзбек тилида кўплик аффикси – лар1 от, олмошларга қўшилиб келганидек, феълларга ҳам қўшилиб келиши маълум. Кўплик мазмунини феълнинг биргалик нисбатини ҳосил қилувчи – ш, - иш аффикслари ҳам ифодалайди:  боришди, юришди каби.
“Ўткан кунлар” романида ҳар иккала грамматик шаклнинг феъл таркибида баравар қўлланишини элликдан зиёд ўринларда кўрамиз. Масалан: Яна икки кундош ҳужумга ҳозирланишқан хўрозлардек бир-бирларининг устларига ҳурпайишдилар. (337-бет)  Жумладаги ҳурпаймоқ феъли асли паррандага хос хусусият бўлиб,бу сўз ‘патларини ёймоқ’, ‘тукларини кўтармоқ’, ‘аччиқланмоқ’, ‘уришишга ҳозирланмоқ’ семаларига эга. Юқоридаги жумлада ҳурпаймоқ лексемасининг охирги семаси ‘(уришиш учун ҳозирланмоқ)’ га асосланилган ва бу маъно кучайишига олиб келган.
Зайнабнинг қўрқа - писа “олинг опа”сидан сўнг икки тараф ҳам лагандан чимчиган бўлишдилар-да, бирин-сирин қўлни дастурхон четига артишдилар. (338-бет) чимчиган бўлишдилар феълида овқатни жуда оз даражада, оз миқдорда, бунинг устига ‘истар – истамас, қўл учида едилар’, ‘егандай бўлдилар’ семаси англашилади. Яъни меъёрнинг кучсизлигини ифодалаш учун кўчма маънодаги паррандаларга хос хусусият инсонга хос метафора тарзида берилган.
Чимчимоқ сўзининг маъноси “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”да қуйидагича берилган: 1. айн. Чимчиламоқ.                     2. Бармоқларининг учи билан ушлаб чимдиб олмоқ. Лекин асарда ифодаланган ситуацион маъно ўз индивидуаллиги билан сўзнинг янги қиррасини намоён қиляпти. 
А.А.Потебня сўз маъносини учга-узоқ маъно, яқин маъно, келажак маънога бўлади.
А.А.Леонтьев сўз маъносини денотатив, коннотатив ва прагматик маънога ажратади. Сўзнинг прагматик маъноси муайян нутқий вазиятда реаллашадиган ўзига хос маъно ҳисобланиб, сўзловчи (тил эгаси, миллат) томонидан кашф этилади. Абдулла Қодирийнинг сўз маъноларини кашф этиши, уларни боғлаб турган занжир ҳалқаларининг кетма - кетлигини сақлаган ҳолда амалга ошириши тил бирликларининг рационал имкониятларини, сўзсиз энг юқори планга олиб чиққанидан бошқа нарса эмас, муайян нутқий вазиятдаги “моҳият ва ҳодиса” уйғунлиги максимал сиқиқ ифода билан намоён қилинмоқда. 
“Чимчиган бўлмоқ” феълида ифодаланган экстралингвистик воқелик фақат сўзловчининг тил ҳақидаги амалий билими орқалигина тушунарлидир.
         Ановилар бўлса, энди буларнинг ҳолига тушиб бўзрайишдилар. (316-бет)
Бу гапдаги бўзраймоқ феъли ‘ранги оқармоқ’ ‘аччиқланмоқ’, ‘норози бўлмоқ’, ‘туси ўзгармоқ’, ‘қовоқ солмоқ’... семаларига эга бўлиб, биргалик нисбат аффикси -иш ва -лар кўплик қўшимчасининг бўзраймоқ феълида тенг қўлланиши маъно экспрессивлигини оширган;
г) шахс - сон аффиксининг II шахс кўплиги (- нг, - инг) асарда деярли барча ўринда – нгиз шаклида келиб, ҳурмат маъносини бўрттиришга хизмат қилган. М: Жойсиз қайғуланмангиз, ҳожи.  (111-бет) (Бу ўринда “жойсиз” сўзи “ўринсиз” сўзининг синоними сифатида қўлланган) Отдан қўнингиз (“тушинг” сўзининг синоними), ... тўғриға кираберингиз, -деди (185-бет);
д) асарда – лан феъл ясовчи мураккаб аффикс ўрнида адиб яшаган давр тили талабига кўра –син аффикси ишлатилган: Ҳасаналини ажабсиндирган ҳолат ҳам бекнинг ...парвосизлиги эди. (22-бет); -лан аффикси окказионал феъл шакллари ҳосил қилган ўринлар кўпчиликни ташкил этади (жавобланди, хушланди, жасоратланди, шиддатланур...): Чет элларни кўрган Отабек мажлиска тансиқланди. (17-бет) Зайнаб унга ҳасадланиб қаради (328-бет); 
е) Зайнаб ... бир оз тутилиқди (337-бет) Кумуш саҳн бўйлаб юруниб турар эди (348-бет) Бу гаплардаги тутилиқди, юруниб сўзларида товушлар орттирилиши натижасида сўз шаклининг узайиши кузатилади. Бунга тилнинг тарихий фонетик эволюцияси, деб қараш мумкин.
5.	Юкламаларнинг қўлланиши
   а) – ми юкламаси одатдаги тартибда, сўз охирида эмас, шахс-сон қўшимчасидан олдин қўлланган: ...озор чекмасмисиз? (13-бет) Баъзан эса.. бу ёмонлиқларингизда сиз ҳақлими эдингиз? (249-бет) тарзида.           
 ... Абдулла Қодирийнинг ўз қаҳрамонлари нутқини ижтимоий табақаси, шароити билан боғлаганлиги асарнинг салоҳиятини оширишга, қаҳрамонлар характерини очишга жиддий таъсир қилган. Бу тил бирликларининг турли вариантлардаги позицион, индивидуал, факультатив, рефрезонтацион имкониятини очиб беради. 
Тошкент жўнамағанми эдингиз? (251-бет) –ми юкламаси одатдагидек эди тўлиқсиз феъл таркибида эмас, асосий феълга қўшилиб келади; -ми юкламаси туркий тилларда мантиқий урғу тушган ўринга қўшилади, яъни гапнинг рема қисмига (янги ахборот берадиган қисмига) қўшилиб келади; бошқача айтганда, ремани ифодалайди;
б) –чи сўроқ юкламаси сўраш маъносидан ташқари турли маъноларда қўлланган. М:  - Раҳмат, ота, бизга бир чой қайнатиб берингиз-чи. (9-бет)      Бу сўз таркибидаги –чи юкламаси илтимос маъносини англатиб, бек йигит Отабекнинг одамийлиги, қули бўлса ҳам Ҳасанали отага тўғридан-тўғри иш буюрмай, андиша-одоб билан муомала қилишини ифодалаш учун келтирилган.
- Тўйбека, Кумушнинг чойини оқлаб бер - чи (буйруқ - илтимос)
Мен бу кун бирор ҳакимдан сўраб қарай – чи. (30-бет) Жумладаги “қарай - чи” лексемасидаги – чи маслаҳат маъносини берган.
- Ол, қизим, ...чойингни ич – чи. (30-бет)- чи маслаҳат  маъносида келган. 
Савол-жавоб муносабати кўпинча диалоглар орқали ифодаланади. Бундай қурилмаларда савол жавоб талаб қилади ва жавоб берилади, баъзан  савол жавоб талаб қилади, лекин саволга мос жавоб берилмайди, нотўғри жавоб бўлиши мумкин:
-	Нашанг борми?
-	Бор.
-	Қитта бер - чи,(илтимос маъносида)
-	Бераман, олдин айт, қачон уйлантирди?
-	Тўй ўтканда келибсан тентак. . . 
Манга – чи,(таъкид маъносида)  бир тоғора ош тегди.
-	Бозордан ош олиб берсам ейсанми?
-	Юзингга қачон чечак чиқди? (155-бет)   
Бундай вақтда саволга жавоблар сўзловчининг прагматик билими орқали англашилади, натижада ифодада ихчамлик майдонга келади.
в) асарда –гина юкламасининг қўлланишида ҳам икки хил ҳолатни кузатамиз:
1. Одатий ҳол: Қуёш озорсизғина қиздирар эди. Енгилчагина эскан шамол димоғқа турлик ўлан исларини келтириб урар эди. (285-бет)
2. Ноодатий ҳол:  ... иккиси ... бир - бирларига томон юришиб келдилар ва сўзсизғина қучоқлашдилар. (321-бет)  
Сўзлашмасданғина лагандан бир мунча чўқиган бўлдилар-да, қўл артишдилар. (366-бет)
Бу жумлаларда сўзсизғина ва сўзлашмасданғина сўзларидаги   - ғина юкламаси ўша сўзлардаги ‘жимлик’, ‘индамасдан’ каби маъноларни янада кучайтирган, маънодаги таъкидни оширишга хизмат қилган.
(Лагандан) чўқиган бўлдилар ифодаси эса бу ўринда меъёрнинг кучсизлигини англатади. Адиб бу билан паррандага хос хусусиятни кўчма маънода инсонга хос тарзда бериб, метафорадан моҳирлик билан фойдаланади.
Отабек зўрғағина ўрнидан турди. (331-бет) Бу жумлада зўрға сўзига қўшилиб келган - ғина юкламаси ‘зўрға’, ‘аранг’, ‘хоҳламасдан’, ‘мажбурият остида’ каби маъноларни кучайтириб, Отабекнинг икки йиллик ҳижрондан кейин Тошкентга келган Кумуш олдидан чиқиб кетишни истамаётгани, хоҳишига қарши бориб, базўр (аранг) ўрнидан тураётганини англатади.

2.5.1. "Ўткан кунлар" романи тилида  феъл 
нисбатларининг қўлланилиши

20-30-йилларда ҳозирги ўзбек адабий тилининг грамматик меъёрлари эндигина шаклланаётганлиги туфайли, “Ўткан кунлар” асарида феъл нисбатларининг ўзига хос қўлланилиш ҳолатлари кўзга ташланади. Масалан: 
 а)  феъл нисбатлари аффиксларининг (ҳам етакчи, ҳам кўмакчи) феълга плеонастик тарзда қўшилишини ўзлик  нисбатда кузатиш мумкин1:  Отабек шунинг ўзига яхшигина қизариниб, бўртинган эди.    (27-бет) Кумуш ҳам "шукур" деб кулинди. (323-бет) Ҳасанали дарбоза билан меҳмонхона орасида юриниб турар ... эди. (365-бет) Қутидор сезинмакда эди. (42-бет) Отабек... билмаганга солинди. (134-бет)
    Келтирилган гаплардаги кулинди,  сезинмакда эди, юриниб турар эди, билмаганга солинди каби феъллардаги ўзлик нисбат шакллари аниқ нисбат маъносида қўлланган;
 б) мажҳул нисбат шакли кўмакчи феълли қурилмаларнинг ҳар икки қисмида қўлланганини кўриш мумкин. 
...ул (Хушрўй) бор жойда қадам ҳам саналиб босилур эди. (353-бет)   ... тартиб ва тантанага ҳозирланилған бўлинди. (81-бет)
 	Бу ўринда саналиб босилур эди, ҳозирланилған бўлинди ифодаларида мажҳул нисбат аффикси феълнинг ҳар икки компонентига қўшилган. Ҳозирда санаб босилар эди, ҳозирланган бўлинди тарзида феълнинг иккинчи компонентигагина қўшилиб келади.
  Мажҳул нисбат аффикси кўмакчи феълли сўз қўшилмасида одатдагидек, кўмакчи феъл таркибида эмас, етакчи феълга қўшилиб келиши кузатилади:  Аравага чиқадирғон майда - чуйда ташилиб – битди. (352-бет) Ҳозирги адабий тилда ташиб битказилди тарзида қўлланилади.  
   в) биргалик нисбат шакли феълдан англашилган иш-ҳаракатнинг юзага чиқишида бирдан ортиқ субъектнинг иштирок этишини билдиради ва у – ш, - иш шакли ёрдамида ифодаланади.
    Абдулла Қодирий асарида биргалик нисбатнинг қўлланишида қуйидагича ҳолат кузатилади:  Шу йўсин қизлар ўзларининг бир ўртоқларини хотинлиқ дунёсига узатиб, мажлисдан тарқалишдилар. (57-бет)  Она-бола узоқ йиғлашдилар. (212-бет) Ҳамма дуоға юз сийпашдилар. (312-бет)
    Берилган жумлаларда тарқалишдилар, юз сийпашдилар феълларида биргалик нисбат шакли билан унинг синоними –лар кўплик аффиксининг бирга (баравар) қўлланиши субъектлар иштироки (биргалик) маъносини таъкидлаб кўрсатишга хизмат қилган. Ҳозирги ўзбек адабий тилимизда биргалик нисбат шакли ва кўплик аффикси бир ўринда тенг қўлланилмайди;
    г) Абдулла Қодирий асарларида, хусусан, "Ўткан кунлар" романида адабий меъёрни белгилаш мақсадида орттирма нисбатнинг нутқий жараёндаги ассимилятив вариантларидан фойдаланмайди. Масалан:   Ул бир томондан шундай орзу-ҳавас учун бола ўстирған ота-онани мукофатландирмакчи ва отаси айткан хижолат чекдирмайтурғон ўғилларидан бўлмоқчи.. (136-бет) … тағин ҳам хомушлигини ортдирған эди. (38-бет)
    Мисоллардан кўринадики, жарангсиз товуш билан тугаган сўзларга орттирма нисбатнинг –тир шакли эмас, -дир шакли; жарангли товушдан кейин эса –дир эмас, -тур варианти қўшилиб келган (чектирмайтурғон каби).

2.5.2. Асарда феълларнинг аналитик шаклларининг
қўлланилиши

   Кўмакчи феълли аналитик шакллар икки феълнинг  бирикувидан ҳосил бўлади. Феълнинг аналитик шакли бўлиб келадиган кўмакчи феълларнинг кўпи (ол, кел, бер, кет, қол, бор, тур, кўр каби) равишдошларнинг ҳар иккала формаси (- а (- й) ва –(и) б формаси) билан бирикиб келса, баъзилари (ташла,бошла, бўл, чиқ, қўй, ўтир, юр каби) равишдошнинг фақат бир шакли билан (ё – а (- й) шакли билан ёки – (и) б шакли билан)бирика олади.
     Абдулла Қодирийнинг "Ўткан кунлар" асарида эса қуйидагича ҳолат кузатилади: Бир-икки қайта узр айтиб кўргандан сўнг Ўзбек ойимнинг эпақага келишига ишонмай қолди ва шунинг учун ул ҳам гўё билмаган, тушунмаган кишидек юруй берди. (130-бет)   Дутор бу кўринишни унинг кўз ўнгига келтириб тўхтатқач, бу фожиъага ўзи ҳам чидаб туролмағандек йиғлий бошлади. (215-бет) Ҳозирги тилимизда феълнинг аналитик шакли бўлиб келадиган бер, бошла кўмакчи феъллари –а (-й) формаси билан бирикиб келади. Масалан: юра берди, йиғлай бошлади.
  "Ўткан кунлар" романида эса юрий берди, йиғлий бошлади тарзида қўлланган. Бунда 20-йиллардаги умумтуркий тилни яратиш ҳаракатининг  таъсири сезилади.
   Қўрғон бегининг кўрсатишича кимга 3 танга пул, кимга адрас чопон улашилиб бошланди. (83-бет)
   Ўзбек ойим эрига ялиниб бошлади. (233-бет) Марғилондаги ишларим битиб, ўзим ҳам зерикиб бошладим. (225-бет) ... унинг ўзига ҳам оғир туюлиб бошлаған эди. (351-бет)
   Ҳозирги адабий тилда ялина бошлади, улашила бошланди, зерика бошладим, туюла бошлади тарзида бериладиган аналитик шакл адабий тилнинг меъёрлашуви арафасида "улашилиб бошлади", "зерикиб бошладим", "туюлуб бошлаған" тарзида ифодаланади.
   Кузатишларга кўра, XVII асрда яшаб ижод қилган тарихнавис олим, давлат арбоби Абулғозий Баҳодирхоннинг "Шажараи турк" асаридаги "Барлоснинг маъноси сипоҳсолар темак бўлур. Туркийси черик бошлаб юрийтурғон киши"1 жумласида "юрадиган" феъл шакли "юрийтурғон" тарзида келади.
  Демак, XVII асрда ҳам – а равишдоши – ий шаклида қўлланган. Бу эса Абдулла Қодирий яшаган XX асрнинг биринчи чорагида тарихий тилнинг таъсири бўлган,  дейишимизга асос бўлади.
   ...чарларни ўтказа жўнайсиз-да (165-бет) жумласида ўтказиб жўнайсиз тарзида шаклланиши керак бўлган аналитик шакл – (и)б ўрнида – а формаси қўшилиб, ўтказа жўнайсиз каби берилади.
        3. "Ўткан кунлар" романида бўлишсизлик шаклининг қўлланилиши.
"Ўткан кунлар" романида бўлишсизлик шакли қипчоқ шеваси таъсирида қуйидагича ифодаланади:   Отабек эртадан бери ҳеч нарса емаб эди. (367-бет) Ҳозирги ўзбек адабий тилида емаб эди-емас эди шаклида қўлланади.
 Қиз менга ишонмай бошлаған эди (194-бет). ...қаршисидаги ерга сингибкина ётқан мужассам ишқдан кўз узалмай бошлади (203-бет).  Уни ортиқча уялтирмас учун эшикка юрий бошладим. (201-бет)
  	Демак, Абдулла Қодирий тасвирланаётган воқеа-ҳодисага китобхон диққатини тортиш, уни бўрттириб кўрсатиш учун ўз асарида товуш ва товушлар, сўзларни такрор қўллаш орқали маънони таъкидлаш, нутққа эмоционаллик бахш этиш имкониятига эга бўлади. Асарнинг бадиийлигини таъминлаш учун, асар тилининг мусиқийлиги, оҳангдорлиги ва таъсирчанлигини ошириш учун тавзиъ, аллитерация, эпифора каби такрор кўринишларидан фойдаланади ва бадиий нутқнинг янада оҳангдор бўлишига эришади.
     	 Ёзувчидаги билимдонлик, нозик дид ва санъаткорлик тасвир мўъжизалари билан ўзгартириб борган ритмида кўринади. Ритмнинг ўзгариши адиб учун ўз олдига қўйган мақсадни ёритишда зарурий бир восита бўлса, бу ўқувчилар учун катта таъсир кучи, беқиёс ифода, китобхон қалбини ҳиссиётга тўлдирувчи бир санъатдир. 
           А. Қодирий “Ўткан кунлар” асарида гапнинг ифода  мақсадига кўра турлари, сўз бирикмалари, иборалар, ундалмалар, уюшиқ бўлаклар-синтактик бирликларни маҳорат билан қўллаб, ритмнинг гоҳ оромбахш, гоҳ маҳзун-мунгли, гоҳ сурурли, гоҳ изтиробли тарзда намоён бўлишига эришади.
 	“Ўткан кунлар” асарида фонетик ва морфологик диалектизмлар ҳам кенг қўлланилади. Адиб персонажлар нутқини индивидуаллаштириш учун сингармонизм қонуниятларидан, фонетик ҳодисалардан усталик билан фойдаланади. 
            Асарда учрайдиган диалектизмларни ҳозирги Тошкент шевасида фонетик жиҳатдан айнан қўлланаётган диалектизмлар, ҳозирги кунга келиб фонетик хусусиятлари ўзгарган диалектизмлар, Марғилон қипчоқ шевалари каби гуруҳларга ажратиш мумкин.
	“Ўткан кунлар” романи тилининг грамматик қурилиши ҳозирги ўзбек бадиий адабиёти тилининг грамматик қурилишидан кескин суръатда фарқ қилмайди. Фақат баъзи бир грамматик шаклларгина специфик характерга эга. Бундай ҳодисаларга келишик, эгалик, сифатдош ва равишдош, кўплик ва шахс-сон қўшимчалари ҳамда юкламаларнинг қўлланиши мисол бўла олади. Айниқса, юкламаларнинг қўлланишида ўзига хослик кузатилади. Масалан, -чи юкламаси сўраш маъносидан ташқари илтимос, буйруқ, маслаҳат семаларида келтирилади.
            А. Қодирий эски ўзбек тилидан янги (ҳозирги) ўзбек адабий тилини шакллантириш мақсадида феъл нисбатларининг шаклларидан турли маъноларда фойдаланади. Адабий тилнинг меъёрлашуви арафасида асардаги феъл аналитик шаклларининг қўлланиш ҳолати ҳам эътиборга лойиқ. “Ўткан кунлар” романида феълнинг бўлишсизлик шакли қипчоқ шеваси таъсирида қўлланганини кўриш мумкин.

III БОБ 
“ЎТКАН КУНЛАР” РОМАНИНИНГ СИНТАКТИК 
ХУСУСИЯТЛАРИ
3.1.  “Ўткан кунлар” романида сўз бирикмаларининг ўзига хос хусусиятлари
   Сўз ҳар қандай сўз бирикмаси ва гап қуришнинг синтактик бутунликларининг асоси саналади. Коммуникация акти аслида сўзлардан, уларнинг семантик-синтактик боғланишидан содир бўлади.
Г.Хельбиг: “Бирор тилнинг сўзлари фақат парадигматик таҳлил қилинмай, синтагматик таҳлил қилинади. Чунки улар доимо конкрет нутқ актида, гапда муайян шериклари билан бирикади ва алоҳида қўлланмайди. Уларнинг муайян қуршовда, муайян шериклари билан бирика олиш имкониятлари тасодифий ва эркин эмас. Улар муайян қонуниятларга бўйсунади... Ҳозирда муайян тил бирлигининг бошқаси билан бирикувининг асосий қонуниятлари валентлик тушунчасида бирлашади”, -деб кўрсатади. 
Валентлик сўзнинг бирикиш хусусияти бўлиб, сўзнинг ўз маъноси асосида бошқа сўзлар билан синтактик муносабатга киришувини амалга оширмоқдир. Бошқача айтганда, валентлик назариясида муайян сўзнинг бир, икки ёки ундан ортиқ сўзни ўзига бириктириш хусусиятлари умумлаштирилади.
Валентлик назариясининг объективлиги, актуаллиги, илмий-амалий моҳияти сўзнинг лексик - семантик кучи, мавқеи билан белгиланади. Сўзнинг “руҳи”, “жони” бўлган семантикаси унинг бошқа сўзлар билан бирикишини таъминлайдики, бирикма, гап каби нутқ бирликлари сўзларнинг нутқда бошқа  сўзлар  билан  бирика  олиш  семантик  имкониятининг,  валентлик  муносаба-
тининг  натижаси сифатида қаралмоғи лозим1.
Сўзнинг бир - бири билан қўшилиб, муайян бирикма ҳосил қилишининг ўзига хос қоидалари ва шарт-шароитлари бор. Ҳар бир сўзнинг бошқаси билан қўшилиш имкониятлари ўзига хос бўлади.
Сўзларнинг нутқда бирикиб келиши нисбий бўлиб, уларнинг ўзаро бирикиш имконияти чегаралангандир. Сўзлар баъзи сўзлар билан семантик бирикиб, синтактик қурилмани ҳосил қилса, бошқа сўзлар билан фақат лингвистик факт, номинатив бирлик характерига эгалиги билангина умумийликни ҳосил қилади, яъни улар мантиқий алоқага киришмайди. 
Сўзларнинг бирикиши, улар орасидаги мантиқий алоқа даставвал тил бирликларининг семантик имкониятига кўра амалга ошади. Лексемаларнинг семантик боғланиши бевосита улар семемаларининг семантик муносабатини юзага чиқаради. Сўзлар орасидаги семантик муносабат эса бевосита синтактик муносабатни юзага келтиради. Чунки синтактик муносабат асосида семантик муносабат ётади.
Сўз валентлиги сўзнинг доимий ички хусусияти бўлиб, у нутққача, яъни тилда-тил “бирлиги” сифатида сўз семантик структурасида мавжуд бўлади. Нутқда эса намоён бўлиб, турли нутқ бирликларида ўзининг конкрет ифодасини топади. 
Демак, валентлик, бир томондан, жонли нутқни-сўзлар орасидаги синтактик алоқани, сўзларнинг ўзаро бирикувини таъминлайди, иккинчи томондан, валентлик сўзлар орасидаги синтактик алоқада, сўзларнинг бирикувида реаллашади, таъсир қилувчи “кучга” айланади. Бинобарин, синтактик алоқадан валентлик келиб чиқмайди, балки валентликдан синтактик алоқа келиб чиқади.
Сўз валентлиги ҳар қанча етакчи, бирламчи, асосий бўлмасин, у нутқда-сўзлар орасидаги ўзаро муносабатда, нутқ бирликларининг синтактик алоқасидагина коммуникациянинг асосига айланади. Шу туфайли сўзлар орасидаги синтактик алоқа сўз валентлигини юзага чиқариши, реаллаштириши билан муҳим аҳамиятга эга. Демак, сўз валентлигида-валентлик муносабатига киришган сўзларда икки томонлама алоқа, боғлиқлик бўлиши табиий ва зарурий ҳолдир. Бинобарин, валентлик бир томонлама ҳодиса эмас, балки икки томонлама-ҳам семантик, ҳам синтактик ҳодисадир. Коммуникация жараёни лингвистик планда семантик-синтактик жараён, сўзлар орасидаги семантик-синтактик алоқа сифатида баҳоланади.
Шундай қилиб, сўзлар орасидаги синтактик алоқа асосида сўзнинг валентлик имкони ётади. Синтактик алоқа сўзнинг валентлик қобилиятига эгалигини, валентлик умумий хусусиятининг нутқда, сўзлар орасидаги турлича боғланишларда-хусусийликда намоён бўлишини кўрсатадики, бу аслида умумийлик ва хусусийлик, моҳият ва ҳодиса диалектикасининг воқе бўлишидир.
Сўз валентлиги субстанциал ҳодиса сифатида бевосита сўзнинг хусусияти, унинг семантик қобилияти экан, бундан мантиқий равишда сўзнинг семантик валентлиги тушунчаси келиб чиқади. Сўзнинг семантик валентлиги сўзга тегишли потенциал семантик имконият бўлиб, унинг лексик маъносидан келиб чиқиб, сўзнинг бошқа тил бирликларидан фарқланишини, конкретлигини кўрсатувчи асосий критерий саналади. У сайлаш имконига эгалиги билан мустақил бўлади.
Сўзнинг семантик валентлиги муайян сўзнинг семантик структурасидан келиб чиқиши билан характерланади.
Семантик валентликнинг моҳияти шундаки, бу валентликда сўзлар (валентликни ташувчи сифатида) муайян семантик белгиларга эга муайян контекстуал шерикларни талаб қилади ва бошқа семантик белгиларга эга контекстуал шерикларни “тан олмайди”. 
Демак, лексема семемаларининг ўзаро бирикуви аслида семемани шакллантирувчи, унинг мантиқий компоненти бўлган семаларнинг ўзаро муносабати, мувофиқлиги асосида юзага келади1.
Тил бирликлари орасида
а) ўхшашлик (парадигматик) муносабатлари;
б) поғонали (иерархик) муносабатлар;
в) қўшничилик (синтагматик) муносабатлар фарқланади.
    Булардан қўшничилик муносабатлари оддий, барқарор (нормал) ва ғайриоддий, нутқий бўлиши мумкин. Луғавий бирликларнинг тўғри маънолари орқали киришиши оддий қўшничилик муносабати ҳисобланади.
Масалан: қип - қизил гилам, изғириқ ел... Бу сўз бирикмаларида луғавий бирликлар ўз маъносида қўлланган.
Лексемалар орасидаги  меъёрий боғланиш, яъни қўшничилик муносабатларида ўзаро боғланадиган икки семемада ўхшаш семалар бўлиши шарт.

3.2. Ноодатий боғланиш ва унинг ёзувчи бадиий ниятини оширишдаги роли

Сўзларнинг боғланишини икки турга ажратиш мумкин:
    1. Одатий боғланиш. Бунда бирикувчи сўз семаларининг семалари таркибида шу семаларни бириктириш қобилиятига эга, ҳар иккала семемага умумий хос семантик компонентлар бўлиб, семантик синтагма семемалари шу семалар орқали ўзаро бириктирилади, мантиқий муносабатга киришади1.
2. Ноодатий (ғайриоддий) боғланиш. Бунда маъносига кўра бирликда қўллаш мумкин бўлмаган, бир-бирига семантик жиҳатдан тамоман зид бўлган сўзларнинг боғланиб келиши кузатилади.
Оғир гап, нозик иш (11-бет), ширин хаёл (19-бет), қаттиқ сўз (21-бет), қўланса гап (21-бет), нозик гап (41-бет), кичкина гап (75-бет), марварид томчи (51-бет), совуқ афт (62-бет), қонлиқ булут (37-бет) сўз бирикмаларида эса оғир, нозик, ширин, марварид,, совуқ, кичкина сўзлари кўчма маънода ишлатилган. Бунинг сабаби шундаки, масалан, томчи марвариддан бўлиши мумкин эмас. Томчи сўзининг моддани ифодаловчи марварид сўзи билан ва, аксинча, марварид сўзининг кўз ёшини англатувчи томчи сўзи билан қўшничилик муносабатлари ғайриоддий, тасодифий муносабатлардир. /айриоддий қўшничилик муносабатининг юзага келиши бевосита луғавий бирликларнинг маъноларини ўзгартиради. 
Бадиий нутқда сўзларнинг ўзаро боғланиш қонуниятлари адабий тилдагига қараганда бир мунча чекинади. Сўзларнинг ўзаро қўшилиш чегаралари кенгаяди. Чунки бадиий нутқда сўзларни юқоридагидек кўчма маънода қўллаш тенденцияси жуда кучли. Сўзларни кўчма маънода қўллаганда эса уларнинг боғланишидаги чекланишлар деярли йўқолади. Улар бадиий нуқтаи назардан жуда мантиқли ва образлидир.
Абдулла Қодирий ўз асарида нарсаларнинг қатъий моҳиятидан кўра, уларнинг юксак бадиий ифодасини, яхлит образини беришга интилади. Ижодкор ана шу мақсад билан тилдан янги - янги имкониятлар излайди. У романда бадиий бўлмаган нутқда ўзаро боғланиши чегараланган сўзларни боғлаш орқали турли маъно нозикликлари, экспрессивлик, эмоционалликни юзага келтиради. Бадиий нутқда ғайриодатий бирикмаларни маҳорат билан қўллайди. Бундай ғайриодатий бирикмалар китобхонни тезда жалб қилади, ўқувчи ёзувчи ниятига чуқурроқ тушунади. Шу жиҳатдан, Абдулла Қодирий қўллаган ғайриодатий бирикмалар бадиийлик нуқтаи назаридан ғоят аҳамиятлидир. Масалан: Чунки рақиб билан дилдорнинг уйи орқасида танҳо олишмоқ, ёр оёғи остида қонлиқ тупроққа қоришмоқ-унинг учун лаззатлик ва шоирона туйила бошлаган эди. Саройга кирар экан ўзича:
-Ширин ўлим, -деб қўйди. (245-бет)
Ширин сўзи маза-таъм семали сезги ифодаловчи сифат лексема бўлиб, аташ маъноси билан бирга, унда нутқий ифода маъно ҳам мавжуддир. Ширин ўлим бирикмасида (гапида) ширин лексемаси ўлим лексемасининг белгисини билдирмоқда. Бу лексема аслида таъм билиш аъзоси орқали сезиладиган белгини билдириб, тил билан мазаси билинадиган предметларга боғланиб, уларнинг таъмини англатади. Лекин ўзаро ўхшашлик асосида метафорик бирикмалар ҳам ҳосил қилиши мумкин. 
Мазаси ширин бўлган озиқ - овқатлар кишига ижобий таъсир қилади. Шу ижобий ёки салбий хусусият ўзи боғланган сўзга белги бўлади. Шунинг учун ҳаёт, сўз, гап каби сўзларга боғланавермайди. Ўлим лексемасининг эса мазаси тил билан сезилмайди. Унинг кишига таъсири бошқа томондан бўлади. Ўлим-“тупроққа қоришмоқ”-бу мусибат. Лекин ошиқ учун ёр номуси ҳимояси йўлида топиладиган ўлим ширин, яъни фахрли, ёқимли, лаззатлидир. Демак, бу ўринда икки қарама - қарши қутб-ширин ва ўлим лексемаларининг бирликда қўлланиши асосида ёзувчи ўткир маъноли фикрни ифода этган.
Ширин лексемасининг семалар таркибида ‘ёқимли’, ‘мазали’, ‘лаззатли’ каби семалар матн билан боғлиқ ҳолда юзага келади. Ана шундай нутқий вазиятда коннотатив маъно ифодалаб, матннинг таъсирчанлигини оширади. Келтирилган мисолдаги маъза - таъм семали сифат лексема муайян нутқий шароит асосида устама маъно ифодалаб, иккинчи сўзга нисбатан аниқловчи сифатида келган.
Бу мудҳиш совғани, эҳтимолки, унинг ота - оналари ҳам қабул қилмаслар. (138-бет)
Бу ўринда хил-хусусият билдирувчи сифат лексема- мудҳиш сўзи совға лексемаси билан боғлиқ ҳолда коннотацияни юзага келтиради ва бу нутқий вазият билан боғлиқ ҳолда англашилади.  
Мудҳиш лексемаси совға лексемасининг белгисини билдириб келган. Бу лексема ҳам аслида салбий маъно англатган сўзларга боғланиб, уларнинг хусусиятини билдиради: мудҳиш воқеа каби. Бирикмадаги бош сўз - совға лексемаси эса киши онгида ижобий тушунча сифатида англашилиб, у ‘тақдим, яхши кунларда берилувчи нарса предмет ..., эсдалик’ семаларига эга.
Мазмунан бир - бирига зид тушунчали сўзларни ўзаро бириктириш орқали ёзувчи кимлар учундир “орзу” бўлган, хурсанд қиладиган “совға” бошқа бировлар учун қайғу, кутилмаган изтироб, руҳий зарба бўлишини ифода этишни мақсад қилиб қўяди ва бунга эришади. Ҳақиқатан ҳам, иккинчи келин олиш, ўғлини иккинчи марта уйлаш Отабекнинг онаси учун таърифсиз яхши совғадир, аммо Кумуш ва унинг онаси учун бу аччиқ зарба, тақдир кўргулиги, хўрликдир. Ёзувчи мана шу ҳолатни кўз олдига келтирган ҳолда мудҳиш совға бирикмасини ўринли ва маҳорат билан қўллайди.
Абдулла Қодирий ана шундай маънолари мутлақо зид бўлган сўзларни ўзаро боғлаш билан шундай ғайриодатий бирикмалар ҳосил қилганки, бу бирикмалар жуда юқори экспрессивлик ва эмоционаллик касб этган. Адабиётшуносликда бу оксюморон1 номи билан юритилади.
Офтоб ойимнинг бир қанча яхши тилаклар билан бўлган дуосига ҳам ишончсиз қўл кўтарди ва машъум “орзу” нинг бундоқ яхши дуоларни ост - уст қилишини ўйлади. (140-бет)
Икки севишган юрак, илоҳий муҳаббат эгалари-Отабек ва Кумушнинг бахти иккинчи марта уйланишлик мажбурияти остида завол топади. Отабек ота-онасининг Тошкентдан уйлантириш ниятини “машъум орзу” деб билади. Бу ўринда “машъум орзу” бирикмаси ҳам ноодатий (ғайримеъёрий) боғланишга мисол бўла олади.
машъум лексемасининг бош етакчи семемаси ‘шахсий умумий салбий баҳо’дир. Ўзбек тилида [машъум] лексемаси [машъум  от] қолипида ‘воқеа, ҳодисанинг шахсий умумий салбий баҳо белгиси’ семема турини воқелантиради.
Орзу лексемаси эса ижобий маънога эга бўлиб, инсоннинг келажак ҳақида ўй-фикри, умиди, ният ва мақсадларини англатади. Инсон орзуси фақат яхшилик билан йўғрилган бўлиши лозим. Абдулла Қодирий бир-бирига мазмунан зид бўлган бу сўзларни бирга қўллаш орқали асар қаҳрамонларининг келажаги ҳақида башорат қилгандек, бу орзу орқасида машъум кунлар, машъум воқеа - ҳодисалар бўлиши тўғрисида дарак бергандек бўлади. Адиб машъум ва орзу сўзларини маълум бир мақсад билан биргаликда қўллайди. Машъум лексемаси бу ўринда кишини синчковликка чақирувчи ишора вазифасини ўтайди.
Ифоданинг ана шу тарзда бадиий тасвирланиши, воқеанинг эмоционал бўёқ орқали берилиши китобхоннинг энг нозик ҳис-туйғуларига, сезгиларига ҳиссий таъсир этади. Уни қаттиқ ҳаяжонга солади.
Демак, ғайримеъёрий боғланишнинг бу кўриниши ҳам адиб маҳоратини тўла намоён қилади. 
Бу уй ичида Отабекнинг саодатли кунларининг ширин хотиралари сақланар ... (246-бет) жумласида ширин хотиралар бирикмаси янгилиги билан эмас, балки алоҳида экспрессивлиги билан ажралиб туради.
Синестетик метафоралар, яъни бир сезиш аъзоси билан билинадиган белгини англатадиган сўзни бошқа сезиш аъзоси билан билинадиган тушунчага нисбатан қўллаш асосида юзага келган кўчма маънолар деярли ҳамиша кучли эксрпессивликка эга бўлади... Ижодкорнинг асаридаги муҳим таъсир ва тасвир воситаси сифатида хизмат қилади1.
Абдулла Қодирий томонидан маълум эстетик мақсад билан тузилган ғайриодатий бирикмалардаги компонентлардан бирининг ранг билдирувчи сўзлар бўлиши кўпроқ кузатилади. Бунда ана шу ранг билдирувчи сўзлардаги конкрет мазмун абстрактлик томон силжийди. Бу абстракт мазмун сўзнинг конкрет мазмунидаги маъно қирралари асосида юзага келади: Унинг кўнгил меваси бу кунги қора воқеа билан қандай ўралиб, йўқолиб кетган бўлса ... (188-бет) парчасидаги қора воқеа бирикмаси ҳайдалиш тушунчасининг ифодасидир. Қувилиш, ҳайдалиш сўзига қараганда қора воқеа бирикмаси мазмунан бой ва таъсирлидир. Шу маънода бу бирикманинг ўзи чиройли бир образдир. Бу таъсирчан эмоционал образ бўлиб, китобхонни қаҳрамоннинг ҳиссий ҳолатига олиб киради.
Асарда қўлланган ғайриодатий бирикмалар экспрессивликни, эмоционалликни юзага келтирувчи муҳим восита сифатида хизмат қилган. Улар Абдулла Қодирийнинг аниқ эстетик мақсади билан боғлиқ равишда юзага келган ва бадиий ҳамда эстетик мақсадга тўғри, ўринли йўналтирилгани учун ҳақиқий қимматга эга. Абдулла Қодирий томонидан образга бўйсундирилган бундай сўзлар эстетик бутунликнинг бир қисмига айланган.

3.3. Абдулла Қодирийнинг "Ўткан кунлар" романида 
экстралингвистик воситалар ифодаси

Алоқа – аралашув мураккаб жараён бўлиб, инсон маълум ахборотни тингловчига етказишда, табиий ҳолда, турли воситалардан фойдаланади.
    Маълум ахборот тингловчига лисоний ва нолисоний воситалар орқали етказилиши  мумкин.1 
    Матн жонли алоқа - аралашувнинг тугал фикр ифодаловчи лисоний ифодаси бўлиб, унда нутқий воситалардан ташқари, турли имо-ишоралар, товуш ўзгаришлари, киши (гавда) ҳаракатлари (кинетик воситалар) билан ҳам фикр ифодалаш мумкин. Чунки бу воситалар фикрни тўлдиришга, таассуротни бойитишга хизмат қилади. 
    Бадиий асарда персонажнинг имо-ишораси, гавда ҳаракатлари унинг характери, руҳий, ҳиссий ҳолати, мавқеи, кўриниши каби қатор ахборотлар беради. Демак, кинетик ҳолатнинг ифодаси персонаж ҳақидаги фикрларни бойитади.
   Абдулла Қодирийнинг "Ўткан кунлар" романи матнида алоқа -аралашув жараёнида ишлатилувчи имо-ишоралар, гавда ҳаракатлари сўз, сўз бирикмаси, гап шаклида намоён бўлгани, матннинг шаклланишида улардан маҳорат билан фойдаланилганининг гувоҳи бўламиз.
Уларни қуйидагича гуруҳлашни лозим топдик:
1. Киши руҳий, ҳиссий ҳолатини ифода этувчи информатив-   характерловчи воситалар: ...Отабек... ғайриихтиёрий бир тебранди. Унинг юзида бир ўзгариш ва вужудида бир чайқалиш бор эди. (13-бет) Отабек қизиқ бир ҳолатда қолди: бир турлик титраб кетди, кўзлари қинидан, чиқар даражага етди. (48-бет)
    Марғилонда ўхшаши йўқ, тенгсиз гўзал бир қизнинг борлигини, ўзининг ўша қизга унашилганини эшитган Отабекдаги ўзгариш ана шу тарзда ифода этилади. Тўй кунидаги ҳолат экстралингвистик воситалар асосида қуйидагича тасвирланади:     ...Юзлар қизил, оғиз ирпайган, кўзлар ўйнаб аллакимни қидирадир. (58-бет)
     Отабекнинг ўзи ва қайинотасига қўйилган "исёнчи" айбномасини эшитгандаги ҳолати эса:  Отабек азбаройи бўғилиб кетканидан кўкимтил товланған, қутидор безгаклардек титрай бошлаған эди (73-бет) тариқасида берилади.
    Ҳомиднинг разилликлари, қилмишлари, ҳаётини остин-устун қилган манфурлигини билиб қолгандаги Отабекнинг ҳолати:      Ичда қайнаған ҳиссиёт ўз шапрасини унинг юзига очиқ ташлаб турмоқда, кўзи ўт бўлиб ёнар ва юзи юз хил туска кирар эди  (231-бет) тарзида таъсирли ифодаларда кўрсатилади.
    Талоқ хати, айрилиқ сабабчиси, барча ёмонликлар эгаси Ҳомид эканини Отабекнинг хати орқали эшитган (ўқиган) Кумушнинг руҳий ҳолати эса қуйидагича ифодаланади: Ул титрар эди, кўкарар эди, тўлғонар эди... Ҳозирги энг кучлик ҳиссиётини ҳиссиётнинг аъло ифодачиси бўлған ёш билан тўкар эди. (259-бет)
     Кумушнинг руҳий-ҳиссий ҳолати унинг ташқи қиёфасида намоён этилади. Ундаги нафрат Кумуш танасининг ҳаракати, ундаги ўзгаришлар орқали акс эттирилади:  Бечора она чидолмади, қабрни қучоғлаб уввос тортди.  (374-бет) 
"Болу париси", бевақт хазон бўлган ёлғиз қизининг қабри устида айрилиққа тоқат қилолмай, фарзанди доғида куяётган онанинг ҳолати "чидолмади", "қабрни қучоғлаб уввос тортди" каби синтактик бирликларда ифода этилади. Айниқса, "йиғлади" лексемасининг "уввос тортди"-товуш ўзгариши, баландлигини ёрқин ифодаловчи эктралингвистик воситадан фойдаланиши адиб маҳоратининг самарасидир. 
    Бу саволдан нима учундир Ҳомиднинг  чеҳраси бузилди. (12-бет) Ҳасанали гиналик қиёфада қошларини чимирди. (26-бет) Сўзнинг белига тепгани учун йигитнинг бири ўшшайиб сўрағучига қаради. (63-бет)
    Адиб бу жумлаларда персонажларнинг юз ўзгаришлари, ишоравий ҳаракатларини сўз бирикмалари ва иборалар асосида ёритиб, уларнинг руҳий ва ҳиссий кечинмаларини паралингвистик ҳолат ифодаси орқали намоён этади. 
     ...ҳожи лабини тишлаб қолди ва "Санга ақл битмай кетар экан-да"-деди. (133-бет)
   Ўзбек ойимнинг бемаслаҳат иш тутганидан ҳожининг афсус чекиши, хижолатда қолиши лабини тишлаб қолди ифодасида берилади.
     ...ўғлининг миридан сирини ажратиб ўлтурғучи она яна олазарак касалига йўлиқди (159-бет) матнида эса Ўзбек ойимнинг ўз ўғли Отабекни янги келин-Зайнабга бепарволиги, нописандлиги ва уларнинг  ўзаро муносабатларини кузатиши ҳамда яхшилашга уриниши, гапни гапга улолмай хуноб бўлиш ҳолати "олазарак касалига йўлиқди" тарзида кинетик восита орқали ифодаланади.
    2. Киши характерини, хулқ - атворини ифода этувчи    экстралингвистик воситалар: Ўзбек ойим депсиниб- депсиниб  эрига қараб олар эди. (134-бет) Ўзбек ойим яна гуруллаб  кетди.  (163-бет)
    Бу матнда муаллиф Ўзбек ойимдаги ҳиссий кечинмани паралингвистик ҳолат ифодаси орқали (депсиниб - депсиниб, гуруллаб кетди) намоён этиш билан унинг характерини тўла ёритиб беради. Яъни "эрининг раъйи ва хоҳишини, умуман, бутун шахсини эҳтиром қилгучи" Офтоб ойимга нисбатан Ўзбек ойим, аксинча, эрига ўткирлиги, шаддодлиги, чала - думбул табиатлик хотин эканлигини англатади. 
    -Нега куласиз?-депсинди (Ўзбек ойим). (301-бет)
    У (Ўзбек ойим) гўё ухламоқчи бўлган товуқдек ҳурпайиб олди. (130-бет) 
Отабекнинг келганига кўп бўлмай, яна Марғилон томон жўнаб кетиши Ўзбек ойимни ғазабга миндиради. Адиб унинг бу ҳолатини шундай тасвирлайди: Тағин Ўзбек ойим ранги ўчкан, қони қочқан, товоқни косага, чўмични пиёлага уриб доди фарёд... (132-бет)
Келтирилган парчадаги сифатдош ва равишдош конструк-цияларнинг уюшиб келиши, боғловчисиз қўлланиши ифода кучини оширган, "сабаб-оқибат алоқасидан иборат қўшимча семантик оттенка акс этган"1.
Бу ўринда депсинди-аччиғланди, ҳурпайиб олди-хўмрайди, қовоқ солди; ранги ўчкан, қони қочқан-ғазабланган маъноларида паралингвистик воситалар қўлланилган бўлиб, улар ҳам Ўзбек ойим характерини очишга хизмат қилган.
    Қўрбоши (олтинларни) титраб, қахшаб жойлади. (90-бет) Бу матнда олчоқ, пул эвазига ҳар қандай қабиҳ ишларни бажарадиган қўрбошининг олтинларни жон-жаҳди билан олиб, уни чўнтагига солиши "титраб, қахшаб жойлади" тарзида тасвирланади. Бу экстралингвистик восита асосида адиб қўрбоши характеридаги очкўзлик, пулга ўчлик, нопокликни янада бўрттириб кўрсатади.  
   Икки кундош... унинг совуқ афтини кўришдан жирканиб юрарлар..(62-бет)
   Ҳомиднинг "қўланса гаплар учун яратилган одам" эканлиги ўз  поччаси Зиё шоҳичи томонидан айтилган бўлса (21-бет), ваҳший, йиртқич табиатлилиги хотинларининг "қўрқуви"га, ундан "жирканишига" сабаб бўлади. Бу ўринда адиб "жирканиш"-паралингвистик воситадан моҳирлик билан фойдаланган. Бу ифодалар Ҳомид характерини ёрқин намоён этади.
    Ўзбек ойим... ҳожига имлаб қўйди. Бу имқўқни Отабек пайқамаган бўлса ҳам  лекин анув гапни аниқ шу мажлисда очилишига кўзи етиб, чиқиб кетишнинг иложини қилолмади.  (134-бет) Бу гапдаги "имлаб қўйди", "имқўқ" экстралингвистик воситалар ҳам Ўзбек ойимнинг ўткир характеридан дарак беради.          
     3. Кишининг мавқеи, ижтимоий ҳаётдаги ўрнини ифода этувчи экстралингвистик воситалар:    ...қўрбоши тавозиъланди  ва қўл қовуштириб қушбегининг яқинига чўккалади. (69-бет) 
    Бу ўринда  тавозиъланди-таъзим қилди, чўккалади-қушбеги ҳурмати учун чўкка тушди (ўтирмади) маъносида қўлланган. ...ҳожининг терс сўзига чидалмаган Азизбек ваҳшийларча ҳайқирди... (105-бет)
    Бу  жумлада қаҳрамоннинг руҳий - ҳиссий ҳолатининг юзага чиқиши фонацион тарзда берилиб, нутқнинг сифати (йўғон ва ўта баланд оҳангда гапириши) ўзгаргани ҳукмдорга хос характерни кўрсатади (ваҳшийларча ҳайқирди бирикмасининг танланиши  орқали кекса, донишманд ҳожига муомала - муносабати мисолида Азизбекнинг хулқ - атвори гавдалантирилади).
   Мисоллардан кўринадики, Абдулла Қодирий имолар, ишоралар, ҳаракатлар, яъни "ёрдамчи ифода воситалари"1 орқали персонажлар характерларини, хулқ-атворини, руҳиятини ва бошқа ҳолатларни ахборот тарзидаги дарак гапларда, тимсол ҳолатини тасвирловчи муаллиф нутқида моҳирона очиб беради.
   Демак кинетик воситаларнинг бадиий асардаги вазифаси муҳим ва аҳамиятга моликдир. Чунки имо - ишораларнинг, киши (гавда) ҳаракатларининг лисоний ифодаси бўлган луғавий бирлик ва бирикмаларнинг ички мазмуний хусусиятларини ўрганиш бадиий асар тили, унинг бадииятига баҳо беришга имкон беради.
  Абдулла Қодирий романда новербал воситаларнинг лисоний ифодаларини танлаб ишлатиб, тилнинг коммуникатив вазифа бажаришида имо - ишоралар, ҳаракатларнинг вербал ифодасидан унумли фойдаланган ва булар адибнинг теран ҳаётий мушоҳадага эга эканини кўрсатади.
Юқоридаги фикрлардан келиб чиқиб шундай хулоса қилиш мумкин:
	Тил бирликлари орасида қўшничилик (синтагматик) муносабатлар оддий, барқарор (нормал) ва ғайриоддий, нутқий бўлиши мумкин. Луғавий бирликларнинг тўғри маънолари орқали киришиши оддий қўшничилик муносабати ҳисобланади. Лексемалар орасидаги меъёрий боғланишда ўзаро боғланадиган икки семемада ўхшаш семалар бўлиши шарт.
             Ноодатий (ғайриоддий) боғланишда маъносига кўра бирликда қўллаш мумкин бўлмаган, бир-бирига семантик жиҳатдан тамоман зид бўлган сўзларнинг боғланиб келиши кузатилади.
Абдулла Қодирий “Ўткан кунлар” романида бадиий бўлмаган нутқда ўзаро боғланиши чегараланган сўзларни боғлаш орқали турли маъно нозикликлари, экспрессивлик, эмоционалликни юзага келтиради (масалан, марварид томчи, қонлиқ булут, мудҳиш орзу, ширин ўлим каби). Адиб қўллаган ғайриодатий бирикмалар бадиийлик нуқтаи назаридан, ғоят аҳамиятли  бўлиб, китобхонни тезда жалб қилади, ёзувчи ниятини чуқурроқ тушунишга ёрдам беради. Абдулла Қодирий томонидан образга  бўйсундирилган ғайриоддий бирикмалар таҳлили уларнинг эстетик бутунликнинг бир қисми эканини исботлайди.
       Матн жонли алоқа-аралашувнинг тугал фикр ифодаловчи лисоний ифодаси бўлиб, унда нутқий воситалардан ташқари турли имо - ишоралар, товуш ўзгаришлари, киши (гавда) ҳаракатлари (кинетик воситалар) фикрни тўлдиришга, таассуротни бойитишга хизмат қилади.
       Абдулла Қодирий “Ўткан кунлар”  романи матнида алоқа– аралашув жараёнида ишлатилувчи имо-ишоралар, гавда ҳаракатлари сўз, сўз бирикмаси, гап шаклида намоён бўлиб, адиб улар орқали персонажнинг характери, руҳий, ҳиссий ҳолати, мавқеи, кўриниши каби қатор ахборотлар берган. Яъни кинетик ҳолатнинг ифодаси персонаж ҳақидаги фикрларни бойитган. 
  Абдулла Қодирий киши руҳий, ҳиссий ҳолатини ифода этувчи информатив-характерловчи воситаларнинг; киши характерини, хулқ-атворини ифода этувчи экстралингвистик воситаларнинг, кишининг мавқеи, ижтимоий ҳаётдаги ўрнини ифода этувчи экстралингвистик воситаларнинг лисоний ифодаларини танлаб ишлатиб, ўзининг теран ҳаётий мушоҳадага эга эканини кўрсатган.
Олиб борилган илмий изланишлардан шундай умумий хулосага келинди:
1. Объектив борлиқдаги ҳар қандай нарса ва ҳодисалар ўсишда, ўзгаришда бўлгани каби тил ҳам статика ва динамиканинг ўзаро муносабатидан ташкил топади. 
Ҳар қандай статика динамиканинг узвий бир ҳалқасидир. 
Динамика  жараёнида бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга ўтишда оралиқ ҳолатларга йўл қўйилади. Ана шу оралиқ ҳолат икки ривожланиш нуқтасини бирлаштириш вазифасини бажаради ва ҳар икки нуқтанинг белгиларини ўзида намоён қилади. Бундай ҳолатлар синергетик ҳодисаларни ўз ичига олади ва ҳар қандай фаннинг қизиқиш нуқтаси саналади.
Ўзбек тили тарихий тараққиётида ҳам 20-30-йиллар ҳолати эски ўзбек тилидан ҳозирги ўзбек тилига ўтиш давридаги оралиқ ҳолатни ифодалайди. Бу даврда эски ўзбек тилига хос белгиларнинг сақланиши билан бирга, ҳозирги ўзбек адабий тили меъёрларининг шаклланиш жараёнини ҳам намоён қилади. Худди ана шу жараён Абдулла Қодирийнинг “Ўткан кунлар” романида  ўз ифодасини топди.
2. Тил кишилар ўртасида фақат алоқа воситасигина  бўлиб қолмай, куммулятив ва эстетик вазифани ҳам бажаради. Ижтимоий ҳаётда юз бераётган ҳар қандай ҳодиса, қайси даврда бўлишидан қатъи назар, бадиий адабиётда акс этади ва келажак авлодларга етказилади. Бу жараён эса тил  воситасида юзага чиқади. Демак, тилнинг куммулятив ва эстетик функцияси бадиий асарлар орқали намоён бўлади.  
“Ўткан кунлар” романи 20-30- йиллардаги социолингвистик жараённи, ўзбек классик адабий тилини халқ тилига яқинлаштириш ҳаракатини ёрқин акс эттиради ва ўзбек адабий тилини меъёрлаштириш жараёнини ифода этувчи муҳим манба бўлиб хизмат қилади.
3.  “Ўткан кунлар” романи тили бадиий нутқда сўз қўллаш жиҳатидан ўзига хос ибрат мактабидир. Абдулла Қодирий сўзлашув нутқининг лексик ва грамматик бойликларини ўрганиб, улардан адабий тилда усталик билан фойдаланди.
Адибнинг лексик бирликлар, тасвирий – ифода воситаларини унумли ва ўринли қўллаши унинг тилдаги аксарият сўзларнинг семантик қурилиши ва коннотатив маъноларини теран англашидандир. Улар ёрдамида ёзувчи ҳаёт ҳақиқатини бадиий ҳақиқатга айлантира олишга муваффақ бўлган.
4.  Абдулла Қодирий ўз асарида давр руҳини акс эттиришда, қаҳрамонлар тилини индивидуаллаштиришда, уларнинг руҳий кечинмаларини беришда, касб-кори ва маънавий даражасини кўрсатишда, асосан персонажлар нутқида, қисман муаллиф нутқида бир неча ғоявий-бадиий мақсадларда тилнинг махсус ресурслари (неологизм, диалектизм, вульгаризм, синоним, тарихий сўз шакллари, халқ тилига оид сўз, иборалар, фразеологизм) дан фойдаланади. Эмоционал баҳо элементларидан фойдаланган ҳолда  образлар, воқеалар  устидан ҳукмни ифодалайди.
5.  Абдулла Қодирий ўзбек тилидаги кўчимларнинг бадиий–лисоний воқеланиш жараёнлари, мезонлари ва механизмини теран англагани ҳолда бетакрор тасвирий образлар яратди.
6.  Абдулла Қодирий лексемаларнинг коннотатив семалари ва уни юзага чиқарувчи воситаларни ўзининг тасвирийлик ва образлиликни яратиш мақсадига хизмат қилдирди.
Ёзувчининг тил бобидаги бадиий маҳорати бетакрор ўхшатиш эталонларини танлашда, коннотатив маъно кўлами кенгайтирилган метафораларда, қаҳрамон руҳияти, муҳит ва табиат тасвирининг таъсирчанлигини таъминлаган жонлантириш, муболағаларда; мантиқий-эстетик моҳияти кучли бўлган метонимия, синекдоха, сифатлаш, аллегория, ирония, сарказм, такрор, ритм каби воситаларда, экспрессивликни қуюқлаштирган антитезаларда яққол кўринади. Уларда адибнинг бадиий-мантиқий ифода қуввати акс этган. Улар тасвирга реаллик бахш этиш билан бирга, халқона руҳ берадиган бадиий воситага айланган. Натижада эски ўзбек тилини халқ тилига яқинлаштирган.
7. Абдулла Қодирий ўзбек романчилигининг яловбардори ва  классик эски ўзбек адабий тилидан ҳозирги ўзбек адабий тилига ўтиш жараёнининг бошловчиси бўлганлиги сабабли, “Ўткан кунлар” асарида феъл нисбат шакл-ларининг, функционал ва аналитик шаклларнинг, исмлардаги келишик ва эгалик шаклларининг, кўплик ва шахс-сон, ясовчи қўшимчаларнинг ва юклама-ларнинг окказионал, фақат шу даврга хос қўлланишлари кўплаб учрайди.
8. Абдулла Қодирий романда новербал воситаларнинг лисоний ифодаларини танлаб ишлатиб, ўзбек тилининг прагматик имкониятлари, ўзбек халқининг нутқий этикетларини намоён этишда катта хизмат қилди.
9. Абдулла Қодирий романда нарсаларнинг қатъий моҳиятидан кўра уларнинг юксак бадиий ифодасини, яхлит образини бериш мақсадида тилдан янги-янги имкониятлар излайди. Адиб сўзларнинг ноодатий боғланишлари орқали турли маъно нозикликлари, экспрессив, эмоционалликни юзага келтиради. Ижодкор қўллаган ширин ўлим, машъум орзу, мудҳиш совға  ғайриодатий бирикмалар мантиқлилиги ва образлилиги билан    китобхонни ўзига жалб қилади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ

1.Каримов И.А. Ўзбекистон - XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари.–Т.: Ўзбекистон, 1997.–327 б.
2.Абдуллаев А. Ўзбек тилида экспрессивликнинг ифодаланиши. –Т.: Фан, 1983.- 88 б.
3.Абдураҳмонов /. Ўзбек халқи ва тилининг шаклланиши ҳақида. – Т.: Фан, 1999. -86 б.
4.Бегматов Э. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг лексик қатламлари. –Т.: Фан, 1985. -200 б.
5.Виноградов В.В. О теории художественной речи.–М.: Вўсш.шк.,1971.–240 с.
6.Винокур Г.О. О язўке художественной литературў. –М.: Вўсш.  шк., 1991. –447 с.
7.Григорьев В.П. Поэтика слова. –М.: Наука, 1979.-343 с.
8.Дониёров Ҳ., Йўлдошев Б. Адабий тил ва бадиий стиль. –Т.: Фан, 1988.-208 б.
9.Йўлдошев Б.Бадиий нутқ стилистикаси. –Самарқанд: 1982.-82 б.
10.Лапасов Ж. Бадиий матн ва лисоний таҳлил. –Т.: Ўқитувчи, 1995.- 87 б.
11.Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. –Т.:  Ўқитувчи, 1995.-230 б.
12.Неъматов Ҳ., Расулов Р. Ўзбек тили систем лексикологияси асослари. –Т.: Ўқитувчи, 1995. -127 б.
13.Новиков Л.А. Художественнўй текст и его анализ. –М.:  Русский язўк,  1988. - 301 с.
14.Совет даврида ўзбек адабий тилининг тараққиёти. –Т.: Фан, 1988. -231 б.; Т.2. –1989. - 297 б.; Т.3.  1991.-187 б.
15.Тожиев Ё. Ўзбек тили морфемикаси. –Т.:  1992. - 66 б.
16.Усмонов О., Ҳамидов Ш. Ўзбек тили лексикаси тарихидан (ХIХ асрнинг охири – ХХ асрнинг бошлари).-Т.: Фан, 1981.  -320 б.
17.Шанский Н.М.Лингвистический анализ художественного текста. -Л.: Наука  Ленинг.отд., 1990. –415 с.
18.Шоабдураҳмонов Ш. Ўзбек адабий тили ва ўзбек халқ шевалари. –Т.: Фан,  1982. -315 б.
19.Юсупов К. Ўзбек адабий тилининг лексик-семантик ва стилистик хусусиятлари. –Т., 1986. –124 б.
20.Қўнғуров Р. Ўзбек тилида тасвирий сўзлар. –Т.: Фан, 1966. –154 б.
21.Қўнғуров Р. Ўзбек тилининг тасвирий воситалари. -Т.: Фан, 1977. –152 б.
22.Қўнғуров Р. , Бегматов Э., Тожиев Ё. Нутқ маданияти ва услубият асослари. –Т.: Ўқитувчи, 1992. –160 б.
23./уломов А., Асқарова М. Ҳозирги ўзбек адабий тили. –Т.: Ўқитувчи, 1987. –255 б.
24.Каримов С. Ўзбек тилининг бадиий услуби: Филол. фанлари д-ри ...дисс. - Самарқанд, 1993. -293 б.
25.Саидхонов М. Новербал воситалар ва ўзбек тилида уларнинг ифодаланиши: Филол. фанлари номзоди ...дисс.  –Т., 1993. – 143 б.

МУНДАРИЖА

Ишнинг умумий тавсифи………………………………………………	4
Кириш………………………………………………………………………	10	1-§.  	Ўзбек адабий тилининг тараққиётида Абдулла Қодирийнинг ўрни.. ………………	10
2-§.  ХХ асрнинг 20-30 - йилларида социолингвистик  	жараён. Жадидчилик ҳаракати ва адабий тил масаласи. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 	21
3-§.  “Чиғатой гурунги” да Абдулла Қодирийнинг роли…. . . . . . . . . . . . . . . . . . .	22

I БОБ. 	“ЎТКАН КУНЛАР” РОМАНИНИНГ ЛЕКСИК  
		ХУСУСИЯТЛАРИ……………………………………….	26
     	            1.1. 	Абдулла Қодирийнинг сўздан фойдаланиш маҳоратига доир.. . . . . . . . . . . . . 	26
1.2.    Асарда халқ тилига оид сўз ва ибораларнинг қўлланиши.…….. . . . . . . . . . . . .	32 
1.3. 		“Ўткан кунлар” романида диалектизмлар………	35
1.4. 		Ўхшатиш қурилмалар ва уларнинг тузилиши… 	39
1.5.	Абдулла Қодирийнинг метафоралардан  фойдаланиш маҳорати . . . . .. . 55
1.6.	Эллипсис натижасида нутқий метонимияларнинг 
содир бўлиши . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 	70
1.7.	Синекдоха воситасидан фойдаланиш 
маҳорати………. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	73
1.8. 		Антитеза воситасидан фойдаланиш маҳорати…	76
1.9.	   “Ўткан кунлар” романида қўлланган 
сифатлашлар……………... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .	85 
1.10. 		“Ўткан кунлар” асарида жонлантириш ……….  	91
1.11. 		“Ўткан кунлар” асарида муболаға ……………	96
1.12.	“Ўткан кунлар” асарида аллегория, ирония, 
сарказм ……….. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 	99
Боб бўйича хулосалар………………………………………………. 	105
II БОБ. “ЎТКАН КУНЛАР”АСАРИ ТИЛИНИНГ ФОНЕТИК ВА  
    МОРФОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ…………… . . . . . . 	108
 	2.1.  “Ўткан кунлар” асарида такрор………………………	108
 	2.2.  “Ўткан кунлар” романида ритм…………………… . . .	110
2.3.  Фонетик ҳодисалар……………………………….. . . . .  	114
 	2.4.  Морфологик хусусиятлари………………………….. . . . 	118
 	2.5.1. “Ўткан кунлар” асарида феъл нисбатларининг 
қўлланиши… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  	127
2.5.2. Асарда феълларнинг аналитик шаклларининг 
         қўлланилиши . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   129
Боб бўйича хулосалар………………………………………………	131
III БОБ. “ЎТКАН КУНЛАР” РОМАНИНИНГ СИНТАКТИК 
		ХУСУСИЯТЛАРИ……………………………………………133
1-§. “Ўткан кунлар” романида сўз бирикмаларининг ўзига 
хос    хусусиятлари…………………………… . . . . . . . .	133
2-§. Ноодатий боғланиш ва унинг ёзувчи бадиий ниятини 
       		оширишдаги роли………………………………………	137
3-§. Абдулла Қодирийнинг  “Ўткан кунлар” романида 
экстралингвистик воситалар ифодаси……………… 	142 
Боб бўйича хулосалар ……………………………………………… . .	149
         Умумий хулосалар…………………………………………….. . . . .	150
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153