O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA
                         MAXSUS    TA’LIM VAZIRLIGI

TOSHKENT         DAVLAT     SHARQSHUNOSLIK
                           INSTITUTI

HINDIY VA URDU TILLARI DOLZARB MUAMMOLARI

                                    MAGISTRATURA
           BIRINCHI VA IKKINCHI KURSLAR UCHUN
                                MA’RUZA      MATNI

                                                                                  
janubiy  osio tillari  kafedrasi majlisida
muhokama   qilib tasdiqlangan
   … sonli bayonnomasi….   yil 

Soatlar hajmi – 234
Ma’ruza –78
Amaliy mashg’ulot – 78
Mustaqil ta’lim – 78
                                                                                         Tuzuvchi: prof. Shomatov O.N.
                                                                                         Taqrizchi: dots. Begizova X.B.

                                           TOSHKENT- 2003

KIRISH
Ushbu  fanning asosiy maqsadi asosiy sharq tili sifatida o’qitilayotgan hindiy va urdu tillarining nazariy grammatikasi asoslariga oid hindshunoslik fanida qo’lga kiritilgan eng zamonaviy ilmiy-nazariy asarlardagi so’nggi erushuvlari bilan talablarni bevosita tanishtirib , ularni amaliy jihatdan til hodisalari asosida tahliliy yondashuv orqali o’zlashtirish hamda darsdan tashqari bo’lgan holda qo’shimcha adabiyotlar ustida mustaqil ishlashni o’rgatishdan iboratdir .
Ushbu mashg’ulotlar jarayonida hosil qilinadigan bilim darajasini ham yozma ish ,ham og’zaki so’rov sifatida nazorat turini tafsiya etish maqsadiga muvofiqdir.
Soat taqsimoti:ma’ruza-78 soat;seminar va amaliy mashg’ulotlari-78 soat;mustaqil ta’lim –78 soat.
                                                   BIRINCHI MA’RUZA
                                                       Ma’ruza    rejasi
1.Ushbu  fanning mazmuni va vazifalari.
2.Asosiy uslubiy yondashuvlar  xususida.
3.Fanning asosiy  maqsadlari.
                                               TAYANCH IBORALAR
             Tavsifiy dinamik til faktlari                                                       Ifoda plani
              Kommunikatsiya                                                                       mazmun plani 
              Til tizimi                                                                                    izomorf
              Me’yoriy                                                                                    tizimlar tizimi
              Me’yorlashtirilgan tamoyil                                                        iyerarxiya

               Hindiy  va urdu tillarining dolzarb muoammolari yuzasidan hanuzgacha qo’llanilgan uslubiy andozalar asosan tavsifiy xarakterga ega bo’lib,an’anaviy me’yorlashtirilgan grammatika qoyidalari  va ularning ifodalanishiga tegishli bo’lib kelgan .
                Hindshunoslikda oxirgi bir necha o’n yilliklar mobaynida yangi yo’nalishlarni ko’zlab kelgan asarlarga e’tibor berganda ,avvalambor til faktlarini  dinamik ravishda talqin qilish tamoyili borgan sari kuchayib kelmoqda .Ushbu tamoyilga binoan til tushunchasi o’ziga xos jarayon sifatida tushuniladi-ki,til aloqasi (kommunikatsiyasi)
         Ongli ravishda yuz berib keladi.Bunga asosan tilning mazmun va ifoda planlari o’zaro izomorf (sifatan bir xildan iborat yoki mushtarak) bo’lmasdan bir-biriga nisbatan tizimlashgan holda bo’lgani tasavvur etilishi lozim.Bunday sharoitda  tildagi o’ta xilma hil va rang-barang hodisalarning kuzatayotganda ularni cheklangan turdagi tasavvurlar orqali tushunish zaruriyati paydo bo’ladi.Shuning uchun tilni tizimlar tizimi sifatida anglab bu tizim ko’p  tabaqali va bir-biriga to’be(iyerarxiyali)tushuncha deb bilish lozim.Bunday tushuncha har bir konkret milliy muhit ifodasida universal til tizimining alohida bir namunasi bo’lib ko’rinadi.
               Bunday tamoyildan kelib chiqish ilmiy ishlardan tashqari til o’qitish metodikasi uchun ham juda ham muhim bo’lib til sohiblarining salohiyatlariga mos tushadigan o’quvchilarning bilimlari,ko’nikma  va imkoniyatlarga teng bo’ladi.   
 
                                              SAVOLLAR
1.Ushbu fan maqsadi va vazifalari nimadan iborat?
2.”Tavsifiy”tushunchasiga izoh bering.
3. “Til tizimi”,”tizimlar tizimi” kabi tushunchalarni qanday tushunasiz?
4.”Me’yoriy”til sifatida  nima nazarda tutiladi?
5.Ifoda va mazmun plani nimadan iborat?

                                                        ADABIYOTLAR
1.O.N .Shomatov –Hindiy va urdu tillarining nazariy grammatikasi fanidan ma’ruza matni.
2.Z.N.Dimshits – Grammatika yazika hindi.M.,1986
3O.N Shomatov – Janubiy osiyo tillariga kirish- kompyuterda terilgan matnlar.
4.T.YE.Katenina – Kratkiy ocherk  grammatiki yazika hindi-“Russko-hindi slovar”M., 1957,1282-1389 betlar.
5.Z.M. Dimshits –Yazik urdu .M., 1963
6 .B.A. Zaharyin – Tipologiya yazikov Yujnoy Azii, M., 1987.    

IKKINCHI MA’RUZA

Hindiy va urdu tillarining fonologiya asoslari.

Ma’ruza rejasi:
1.	Umumiy muammolar.
2.	Oldfonologiya (predfonologiya) tamoyillaridan.
 
                                     Tayanch iboralar:
Old fonologiya                                                        morf morfologiya
Fonema                                                                    fonologiya simmetrik
Morfologiya                                                            artikulyator
Ohang vazni                                                            burun dimog’ unli
Tovushi                                                                    segment paradigma
Bo’g’in                                                                     sintagma
                                                                                 Farqlovchi belgi
                                                                                 Shingil morfema
                                                                                 Avtonom ma’no
                                                                                 Gomomorflik

1.	Umumiy muammolar.                                                                                                                                                             
Biz tanlagan yondashuga ko’ra fonologiya tushunchasi morfologiya tabaqasining ehtiyojlariga javob beradigan ixtisoslashtirilgan fonetika deb bilinadi. “Fonemalar” ya’ni fonologiya birliklari deganda esa morfologiya asosidagi birliklar bo’lmish morflarni tashkil etuvchi va o’zaro farqlovchi birliklar nazarda tutiladi. 
“Fonetika” bilan “fonologiya” muvozanati masalasi xususida fikr yuritganda birinchisi aslant tovush, bo’g’in, fraza (ohang bo’lagi) hamda ta’kid (ohang vazni) kabi birliklarga ya’ni boshqacha aytganda moddiy birliklarga asoslangan bo’lsa, ikkinchisi esa, ko’pincha vazifaviy yoki relyatsion (munosabatli) tushunchalarga tayanadi. Bunda moddiy tomoni ma’no anglatuvchi oppozitsiyalarni ifodalash vositasi bo’lib keladi. 
Fonemalar fonologiyaning asosiy birliklari sifatida fonetika birliklari bo’lmish fonlar sinflari yoki birlashmalari bo’lmasdan haqiqatda morflar aro vazifaviy ziddiyatlarni fonetikada qo’llanadigan chiziqli yoki chiziqsiz birliklar ustiga qo’yish natijasida paydo bo’luvchi birliklardir. Bunday yondashuvga ko’ra fonologiya fonetikaga qaraganda murakkabroq bo’lib tilning tizimidagi iyerarhiyasida fonetikadan yuqori turgan daraja hisoblanadi. Ammo yuqorida ko’rsatilgandek bular orasida aniq chegara kuzatilmaydi.
Til hodisalarini tahlil qilganda mavhumlashtirish darajasi bo’yicha tovush tabaqasi tarkibida kichik tabaqalarni ajratib chiqish imkoniyati tug’iladi. Bunda artikulyator yoki akustik fonetika ustidan qo’yiladigan “aftonom fonologiyasi”, “old fonologiya” yoki “kvazifonologiya” deb ataluvchi kichik tabaqa vujudga keladi. 
Masalan, artikulyator fonetika sohasida hindiy va urdu tillarida unli tovushlar orasida “burun dimog’lik” belgisi bo’yicha ikki qator simmetrik tovushlar ajraladi. Jumladan, so’z shakllaridan minimal juftliklar bo’lib, saath “60”- saaNth “qamich”, god “bag’ir”- goNd “elim” kabi misollar bunday qoliplarni oldfonologiyada ham belgilashga bergudek tuyiladi. Ammo ba’zi so’zlarning oxirida keluvchi unlilarni bir-biridan son kategoriyasi ko’lamida ushbu belgi bo’yicha vazifaviy ravishdagi oppozitsiyalarni tahlil qilganda, jumladan, de “bersin” – deN “berishsin”; hai “u~dir” – haiN “ular~dir”, aayii “(ayol) keldi”- aayiiN “(ayollar) keldi” , fonologiya uchun butunlay o’ziga tavsif tizimini taklif qilsa bo’ladi.
Mazkur tasavvurdagi qarashga  kelganda, bunda hindiy va urdu tillarida unlilar kichik tizimi sifatida faqat “sof” burun-dimog’siz unlilar tashkil etadi.Bulardan tashqari ushbu tizimda mustaqil turdagi “burundimog’lik”fonemasi mavjudligi taxmin qilinadi. Bu fonema fonetik tabaqada sof unlilar bilan birikib unlilarga burundimog’lik xususiyatini bag’ishlaydi. Buning zamirida fonetik jihatdan burundimog’lashgan unlilar bo’lmish yaxlit bo’laklarda (segmetlarda) morfemalararo Grammatik chegara borligi yotadi. Ya’ni son kategoriyasi ko’lamida fonologik tabaqada ushbu oppozitsiya ”sintagmatik kontrast “ shaklida namoyon bo’ladi,jumladan: “unli”-“o’sha unli+burundimog’lik fonemasi”,ya’ni de “bersin”-de=N “bersinlar”, hai “u ~dir”-hai=N “ular~dir”,aayii “(ayol) keldi”-aayii +N “(ayollar)keldi(lar)”.Shunday qilib,bu yerda “oldfonologik paradigma” “fonologik paradigma”ga nisbatan qisqargan bo’ladi.
                 “ Fonetika” bilan “oldfonologiya’ o’zaro  munosabatlariga  kelsak, ularning birliklari orasidagi munosabatlar  bitta fonga  bitta oldfonema yoki  ko’p  fonlarga  bitta    oldfonema
         tarkibida yuz beradi. Vaholanki  “oldfonologiya” bilan “fonologiya” o’zaro munosabatlarida ko’p fonemalar yoki  bitta oldfonemaga  bir necha fonemalar to’g’ri kelishi mumkin.
So’ngra vazifaviy yondashuvdan kelib chiqqan holda  fonologiyada  qo’llaniladigan  oddiy segmentlar  (bo’laklar) kabi birliklardan tashqari  yana boshqa birliklar ham borki,bularni fonetika  va oldfonologiya miqyosida “subsegmentli”yoki “supersegmentki”birliklar deb talqin qilinadi.
Shunda fonemalarga  nisbatan alohida talab borligi diqqatga sazovor. Jumladan,bular yuqoridan  ya’ni vazifaviy  xususiyatlardan kelib chiqib  belgilangan birliklar bo’lgani uchun bularning yo’nalishi  morflarni  ya’ni morfologiya darajasidagi birliklarni to’liq ravishda  tashkil etuvchi va  ajratuvchi  birliklar bo’lishlari  lozim .Bunday  to’liqlik o’z navbatida  o’ziga xos  qat’iy talablarni oldinga suradi ,jumladan, fonemalar to’plami  zaruriyat va kifoyalik kabi  talablarga javob berishlari lozim .Bular esa  o’sha to’plamning  aniqligi minimallashtirish tamoyilidan kelib chiqishi kerak.Bunga  binoan  M.Xalle  tomonidan ishlab chiqilgan  “turlicha  shakllanish” (“raznooformlyonnost”) tamoyiliga  tayanish, boshqacha aytganda,har bir bayon  (vizkazivaniye) ni  alohida qayd qilish lozim(zapis).
Shu bilan birga boshqa tamoyil bo’lish iyerarxiyalik, ya’ni  o’zaro tobelik  tamoyiliga ham rioya qilinadi. Bunga ko’ra fonologiya  va uning birliklari  tovush darajasi  satxi va uning birliklaridan  til tizimida “yuqori” joylashadi.
Mazkur uch hil tamoyil,chunonchi “aniqlik” (minimizatsiya), “turlicha shakllanish”(raznooformlyonnost) va “iyerarxiyalik” (iyerarxichnost) asosida quyidagi xulosalar chiqariladi :
1)	“Morfonologiya” fani alohida fan bo’lmasdan  uning vazifalari  aynan fonolologiyaning  o’ziga xosdir.
2)	O’z   vaqtida  N.S.Trubetskoy  tomonidan  “morfonologiya” uchun maxsus vazifalar  belgilangan bo’lsada  aslida ular fonologiyaga oiddir.Jumladan,morfemalarning fonologik tarkibini hamda kombinator  tovush o’zgarishlarini  va  morfologik jihatdan muhim bo’lgan fonologik almashunuvlarni (cheredovaniya) o’rganishdan iborat.
3)	Bunday almashunuvlar nafaqat fonemalar, balki ayrim farqlovchi (differentsiruyushiye)belgilarni ham qamrab oladi – ya’ni “FB”.
4)	A.A. Reffmatskiy fikridan qat’iy nazar  morflarning ma’nolariga (oznachayushiye) nafaqat fonemalardek yaxlit birliklar,balki Fblar ham  kirishi mumkin.
5)	Fonologiya fanining tahlilning mustaqil satxi sifatidagi zaruriyati  uning  morfologiyaga qaratilganligidan iborat bo’ladi,chunki fonetikaning boshqa tomonlaridan tahlil qilishlar vazifaviy tamoyilga asoslangan bo’lsa,aslida fonetik tavsifning ko’rinishlarigina  xolosdir.   

               Fonologiyaning ilmiy tili yoki  meta tili masalasiga kelganda eng universal va ixcham yo’li sifatida  binary dixotomik oppozitsiyalar( ikkia’zoli o’zaro zid qaramaqarshiliklar) usulidan foydalanish maqsadga muvofiq tuyuladi.ushbu yo’l “oldfonologiya”ga ham tegishli hisoblanadi.Bunga binoan har bir fonema  artikulyator(ya’ni talaffuz etiluvchi)Fb shingili(puchok) deb shuni tushuniladiki, ushbu tarkibdagi har bir Fb uch hil javobga muntazir savol sifatida taniladi,chunonchi musbat (pozitiv) (+),manfiy  (otritsatelniy)(-) va neytral(0)javoblarga. Bir fonemani tashkil etuvchi Fblar ,bir tomondan ,ushbu fonemaning o’zini ta’riflash yoki ikkinchi tomondan,uning boshqa fonemalardan farqli o’laroq xususiyatlarini (spetsifikasini)ta’kidlashi mumkin.Birinchi holatdagi Fbni latent “istiqbolli”yoki integral,ikkinchi holatdagisini esa oydin (yavniy)yoki diffirentsial (ayiruvchi) deb tushuniladi.
              Agar fonologiyada avvalo vazifaviy jihatdan  muhimroq bo’lgan Fblar ahamiyatga ega bo’lsa , “oldfonologiya”da  esa latent “istiqbolli”belgilar ham ahamiyatlidir.Ammo bulardan ayrimlari morfologik jihatdan ma’noli  bo’lib alohida shiddat bilan harakterlanganlari  fonologiya uchun ham muhim bo’ladi.Jumladan “r”va “x” tovushlari uchun sirg’aluvchilik belgisi  “r” tovushida  negativ  (manfiy)javob  bersa-da, “s”tovushida pozitiv (musbat) javob beradi. Binobarin bu belgi bu yerda  latent (istiqbolli) hisoblanib differentsiatsiya (farqlanish) tamoyiliga mutlaqo tayangan  modellarda nazarda tutilmaydi.

         Ammo bik = sotilmoq – bech=sotmoq kabi  almashinuvlarni tilga olganda,bularda “sirg’aluvchilik” shiddatli latent belgisi aniq ko’rinib bu belgi to’liq fonologik modellarda hisobga olinishi  lozim
             Jadvallar kabi ko’rgazmali usullarga to’xtalsak,fonetikada odat tusiga kirgan    tavsif modeli  sifatida fonlarni nutq a’zolaridagi o’rni va talaffuz yo’liga qarab o’rsatuvchi jadval tan olingan.
 Fonologiya bilan “oldfonologiya” masalasida esa bu yerda asosan “matritsa ” nomli jadval tuziladi.Matritsada gorizontal ravishda kerakli birliklar beriladigan bo’lsa, vertical ravishda FBlar va latentli shiddatli belgilar ko’rsatiladi.satrlar va xonalar to’qnashuvlarida “+”, “-”, “o” alomatlari berilib, bular shu belgining  ushbu birlik uchun bo’lgan ma’nosini ko’rsatadi,vaholanki latentli – dinamik (shiddatli)belgilar ma’nolari qavs ichida beriladi.
Matritsadan tashqari birinchi navbatda Fblarni aks ettiruvchi ko’rgazmali tavsif yo’li sifatida  shajara hisoblanadi.Shajaradagi “tugun”lar FBlarni ko’rsatsa, shoxlari esa FBlar ma’nolariga to’g’ri keladi. Shunda o’ng tomonda ko’rsatilgan shoxlar musbatlarni va so’l tomondagilari – manfiylarni aks ettiradilar.Neytral ma’nolari esa e’tiborga olinmaydi.Shahlar uchlari o’z navbatida birliklarni aks ettiradilar.

2.Old fonologiya (predfonologiya) tamoyillari.  
Shunisi ma’lumki ,hattoki fonetikani tavsif etishda  undan “yuqori” turgan tabaqalardagi birliklardan habardor bo’lish lozim topiladi.Jumladan, fonetikaga oid muhim bo’lishi “pauza”tushunchasini tavsiflash va so’zlarga  Grammatik bo’linish haqida ma’lumot joizdir.
Jumladan, “morf”deganda ikkitomonlama eng kichik belgili birlik tushunilib,ma’no  yoki vazifasiga ko’ra bir hil bo’lgan morflar sinfi “morfema”ga teng keladi. Morflar “nol”ga barobar bo’lishlari ham mumkin.Bunda morflar o’zlarining  uchraydigan pozitsiyalarida kuzatilishiga binoan hosil bo’lgan ma’nolarning “sof ”shingillari sifatida namoyon bo’ladilar.Masalan, hindiy va urdu tillarida quyidagi oppozitsiyalar asosida : 
kitaab       “kitob”  - kitaabeN “kitoblar”  
mez             “stol”    - mezeN   “stollar”

“nol”ga barobar  bo’lgan  morf va morfemalarni  aniqlash mumkin.Bularda “ko’plik” Fbga ko’ra bir=biriga zidlash =eN morfi orqali  ifodalanadi.Bulardan tashqari “bo’sh”, yani moddiy jihatdan  ifodalangan ammo ma’nodor morflar ham mavjudki,bular  so’z shakllarni tahlil qilib bo’linishida paydo bo’ladi.Jumladan, tumheN   “sizga,sizni” so’z   shaklini  tahlil qilganda uch hil morf ajratiladi.Bittasi tum   “siz” negizi va oxirgisi =eN  ob’yekt  kelishigi affiksi “bo’sh” bo’lmasada,qolgan =h= morfi bironta  man’noga  ega bo’lmagan holda  butunlay  bo’sh bo’lib chiqadi.
Ushbu  hodisa haqida  fikr  yuritganda  bo’sh  morflar  albatta  o’z  tarkibida ma’nodor   morflari  mavjud   bo’lgan birorta  morfema ichiga  kirishi lozim.Agar  bunday  talab bajarilmay qolsa,unda  ularni morflar  deb emas, balki tarkib,vazifa yoki  birikuvlik jihatlari bo’yicha yoki shu  uchala jihatlarni umuman nazarda tutganda  ularni “kvazimorflar”,ya’ni mazkur  jihatlar  tufayli betakror(unikal) birliklar deb tushunish  lozim.Shunday  vaziyatda  so’z  shakllarini  morfema  va morflarga  sinxron  jihatdan asoslangan  holda bo’linish qiyin bo’lib qolsa tilshunos olim oldida  tushunib  bo’lmaydigan  kvazimorflarni bartaraf etish vazifasi turib qolishi mumkin.bu vaziyatdan  najot topishda fonologik tabaqaga o’tish  zaruriyati boshqa yo’llardan ko’ra afzalroq  tuyiladi.Jumladan,yuqoridagi  misolda - tumheN  “sizga”, “sizni” so’zida “h” elementini “kvazimorf” demasdan  fonologik tabaqasidagi  nafaslik  (“pridihaniye”) fonemasi deb tan olinishi  tavsiya etiladi. Ayni paytda  “siz” negizida  sintagmatik almashinuv  mavjudligini taxmin qilish mumkinki,uning tarkibida  allamorflar  bo’lmish  “tum”ning  va “tumh”ning birliklari kuzatiladi.
Morf  va morfemalar mohiyati xususida fikr yuritganda  bular so’zlarni  bo’lish jarayonidagi yakuniy bo’laklar bo’lib chiqadi.So’z esa o’z navbatida mavqe’si (pozitsiyasi) jihatidan minemal ravishda mustaqil va chiziqlik jihatidan gapning bo’linmas birligi deb taniladi.Bu birlik morfemasidan  yirik yoki unga teng bo’lib undan kichik bo’la olmaydi.Leksik-sintaktik jihatdan barcha so’zlar to’liq ma’noli  va ko’makchi  so’zlar sinflariga taqsimlanadi.Bulardan birinchilari  mustaqil “avtonom”ma’noga ega bo’lsa ayni paytda gap bo’laklari o’rniga ishlatilishlari mumkin.Ko’makchi  so’zlarni esa grammatik morfemalar bo’lmish affikslar va qo’shimchalardan farq qiladi, chunki affikslar so’zning ishlatilishi jarayonida har safar  takrorlanadi,vaholanki ko’makchi so’zlar ushbu so’z bilan ham birikmalar bilan ham birikib keladi.Shuning uchun ko’makchi so’zlar ularga bog’liq bo’lgan so’z bilan takrorlanib birikib kelishi shart emas .Mazkur me’zonlarni umumlashtirib kelganda matnni affiks, ko’makchi so’z  va to’liq ma’noli so’zlarga  bo’linishi mumkin bo’ladi.  Ko’makchi so’zlar  o’z navbatida hindiy  va urdu tillarida  ko’pincha bo’linmas  birliklar bo’lib  kelsada, ba’zan  tarkibiy jihatdan negizsimon  birliklar  (kvazinegizlar)ning  affikslar  bilan  qo’shilmalaridan iborat  bo’ladi.(Kvazinegizlar  negizlar  yoki leksik morfemalaridan farqli o’laroq  avtonom  ma’noga ega bo’lmaydilar).Ma’limki, umuman tildagi normaga binoan  negiz  bilan bitta yoki bir  necha affikslar  qo’shilmalari  alohida  so’z   sifatida  yuritiladi.
Fonologiya  uchun leksikologik  xususiyatlar ham muhim  hisoblanadi,jumladan ,so’zlarni  standart  tilga va  shevalarga  tegishli, tubli yoki o’zlashmalarga, umumiste’molli yoki  aniq  usliblarga  tegishli  birliklarga  taqsimlanishi.Bunday  taqsimlanish  fonologik  tahlildan  ilgari  qilinishi  lozimdir, chunki  bunday  tahlil  zamirida  umumiste’mol  leksikasi  yetishi  nazarda  tutiladi.Ammo amalda hindiy  va urdu  tillarini  sotsiolingvistik  jihatdan  goh  turli adabiy uslublar, goh turli tillar  hisoblanishi  tufayli  bunday  so’zlarning  printsipial bo’linishi  qiyin bo’lib  chiqadi.Fonemali  tizim  tariqasida  hindiy  va  urdu  tillarini  chog’ishtirganda,bular  o’zaro  butunlay bir  hil  bo’lmasdan  balki juz’iy  o’xshashlikka egadir.Bunga sabab  shundan  iboratki, ular orasidagi  farqlar asosan  leksik jihatdan  bo’lib,grammatika  jihatdan  esa qisman  kuzatiladi.Binobarin,urdu  tilining  hindiyga  nisbatan  uning  tizimidagi   kichik  tizim  demasdan,aniqrog’I  unga  o’xshash gomomorf  mustaqil  tizim  deb  hisoblash  zarur.
Bunday  gomomorflik(yani  bir hil  morflarga  ega)  fonologik  va grammatik  mehanizmlarining   markaziy  bo’g’inlarida  yuz  beradi.Bunga  ko’ra  ikkala  tilning  mushtarak     leksik  tizimi  ham  ancha  cheklangan  holda  fonologik  tahlilga  mos  keladi,ya’ni  uning  faqat  markaziy  qismlari  o’zaro  teng  bo’lib  chiqadi.Ushbu  qismlarga  birinchi  navbatda fe’llar  hamda  o’zlashma  bo’lmagan  tubli  so’z  turkumlardan olmosh, son, badan  a’zolarining  nomlari  qavm  qardoshlik atamalari kiradi.
Yana bir tomoni diqqatga sazovorki,fonologik  nuqtai nazardan  “tubli” – “begona” so’zlarni  ajratish  leksik  nuqtai nazardan  bo’lmish “tubli” –“o’zlashma”ziddiyatlarga   to’g’ri  kelmaydi.Ma’lumki,an’anaviy qadimgi  hind leksik  tavsifga  ko’ra  to’rt  xil  sinfli so’zlar ajratiladi,jumladan: tadbhava- o’rta  hind bosqichidagi  rivojlanishdan o’tgan  asosiy  so’z  fondiga  mansub so’zlar; tatsama- qadimgi hind-oriy  tilidan  o’zlashmalar; videshi  - hindiston  bilan  genetik  va geografik jihatdan  bog’lanmagan    tillardan  olingan  o’zlashmalar  bo’lib, bular orasida  arab,fors va ingliz  so’zlari  aksariyatni  tashkil  etadi;deshi- kelib  chiqishi  noaniq  bo’lmish  mahalliy  nohind-ovropa  tillaridan  olingan  so’zlar.
Ushbu  sinflardan  leksik  jihatdan  tubli  so’zlar  deb tadbhava  va qisman  deshi  so’zlari  hisoblansa, qolganlari “o’zlashmalar” toifasiga  kiradi.fonologik  jihatdan  esa  “tubli” so’zlar  toifasiga  barcha  asosiy  so’z fondidagi  so’zlar  bilan  birga  ba’zi  ozlashmalar  ham  tegishli  bo’ladi.Bunday  o’zlashmalar   a.s.f  so’zlar  bilan  fonemali paradigmatika  va sintagmatika  jihatidan  bir-biriga  to’g’ri  keladi.Masalan: sanskritcha duut –“elchi”,arabcha misaal-“misol” ,forscha  aab  -“suv” ,inglizcha  tin- “konserva  bankasi” kabi  so’zlarning  fonologik  jihatdan  a.s fondidagi duur-“uzoq”,phisalnaa-“qoqilmoq”,ab- “endi”, thiik-“to’g’ri” so’zlaridan  hech  farqi  yo’q.Soundolingvistik  jihatdan  qaraganda “tubli”-“begona” oppozitsiyasi  binar (ya’ni  juft) bo’lmay  chiqadi, chunki  norma  ko’lamida  hindiy  va  urdu  tillarida  bir  necha  fonoepik  uslubga  mansub  bir  leksemaning  bir  necha  varianti  mavjuddir.Jumladan,  inglizcha “blank”- “forma” so’zining  pharam variantida  “ jipslashganlik” (“integrirovannost”) belgisi  bo’lgani  uchun  bu  so’z “tubli”lar  qatoriga  kiritilishi  mumkin.Jipslashmagan ( “neintegrirovanniy”) variant  bo’lmish  farm,shubhasiz, “begona” lar  turkumiga  tegishli  bo’lib,bu  yerga  shartli  ravishda  yarim  jipslashgan (“poluintegrirovanniy” ) variant  bo’lib  pharm ham  kiritiladi .Sanskritcha  so’zlardan “kul” so’zi  hinduizm uchun  madaniy  atama  sifatida  muhim bo’lgan holda hindiy tilining o’zidayoq uch xil variant “tubli”-jipslashgan variant bhasam (bu variant urdu tiliga ham oid), jipslashmagan bhasma-bu variant standartlashgan hindiy tiliga xos hamda yana bitta jipslashmagan, xususan, brahmanlarning balandparvoz hindiy tili uslubiga oid variant-bhasmdir. Ikkala jipslashmagan variantni “begona” leksika turkumiga mansub etish to’g’ri tuyuladi. 
Shunday qilib, gamamorf leksik tizimlarga tayangan hindiy va urdu tillar fonologik paradegmatika va sintagmatikalari aslida aksariyatni tashkil etuvchi mushtarak qismi bo’lmish “markaz” hamda farqlovchi turli bo’lgan qismlari bo’lmish “pereferiya”lardan iborat bo’lgan bir-biriga ko’ndalang turuvchi ko’pliklarni tashkil etadilar. Bunday hodisa nafaqat fonologiya, balki oldfonologiya uchun ham xosdir.

Savollar:
1.	“Oldfonologiya” atamasining “fonologiya” atamasidan farqi nimadan iborat?
2.	Morfonologiya tabaqasi nimadir?
3.	Artikulator fonetikada burundimog’lik belgisi qanday talqin qilinadi?
4.	Oldfonologik paradigma qanday tasavvur etiladi?
5.	Fonetika va oldfonologiya munosabatlarini izohlab bering?
6.	Bulardan qanday xulosalar kelib chiqadi?
7.	“Morf” deb nima nazarda tutiladi?
8.	“Kvazimorf” deb nimani tushuniladi?
9.	“Morf” va “morfemalar” mohiyatini izohlab bering?
10.	Fonologiya uchun leksikologik hususiyatlar nima uchun muhim hisoblanadi?   

                                        Adabiyotlar:
1.	O.N.Shomatov – Hindiy va urdu tillarining nazariy grammatikalar fanidan ma’ruza matni.
2.	S.G.Rudin – Nekotorie voprosi fonetiki yazika Hindustani, UzIVAN, dok, 8, M., 1950 
3.	B.A.Zaxaryin – Teoriticheskaya grammatika yazikov hindi i urdu, M., 1982
4.	B.A.Zaxaryin – Glavnie fonemi yazika hindi – Narodi Azii I Afriki, 1964y. # 4
5.	T.Y.Elizarenkova – Differensiyalnie elementi soglasnix fonem v hindi, “Voprosi yazikoznaniya”, 1961, #5   

     

     UCHINCHI      MA’RUZA  :”OLDFONOLOGIYA”NAZARIYASI.

                                              MA’RUZA  REJASI .
1	Old  fonologiya  hind  olimlar  tomonidan ishlab  chiqilishi.( A. Kelkar  asarlari  asosida)
2	Boshqa  olimlar  qarashlari  bilan  A.Kelkar nazariyasining  qiyosiy  tavsifi.
3	Burun-dimog’lik ( nazallik) belgisiga oid segmentlar masalasi
4	 Aspiratsiya  (nafaslilik) belgisi  muammolari. 
5	Glaydlar  (silliq  tovushlar) muammosi.
6	Fonologiyaga  oid  muommalarni ko’zdan  kechirib  chiqish.                                                                      

                                             TAYANCH  IBORALAR.
   Qo’sh talaffuz                                                   titrovchi
   Paradigmatika                                                   bo’g’in  yasovchi   
   Marginal undoshlar                                           unlisimon tovush   
   Bir urishli undosh                                              local  qator
Koartikulyatsiya(qo’sh  talaffuz)                      alveolyar
Vokallik                                                             dental
Yonli(bokovoy)                                                   postalveolyar

Kakuminal                                                   chekkali(periferiya)
Affrikata                                                       differentsial  juftliklar
Laminalveolyar                                             paradigma       
Portlovchi                                                      segment
Jarangsiz                                                       belgilamoq(markirovat)
Keskin                                                           intervokal
Jarangli                                                          erkin  almashuv(li)
Keskinsiz                                                       fon
Baland ko’tarilishi                                        sof  undosh
O’rtancha  qatorli                                          taqsimlanish 
Past  kotarilishli                                            (distributsiya)
Lablangan                                                      tovush  nuli
Lablanmagan                                                 morfemalar  choki
Perifiriyali                                                      distributiv
Markaziy                                                        evfonik  undosh
Cho’ziq                                                            taksanomik
Retrofleks                                                       generativ
Yarim  unli                                                       yaxlit  unli
Geminat                                                           super  segmenit
Murakkablashgan undoshlar                         (prosodik)
Konyunat  guruhi                                              oxang (ton)
Sibilyat                                                              intonatsiya
Sillyablik(bo’g’in  yasovchi)                             aksentuatsiya
Uvulyar  portlovchi                                           fonometrik
Bo’g’iz  portlovchi                                             omofoniya
Faukal (tomog’dagi)                                          markyor
Nafaslashuv                                                       feldosh 
Idiolekt                                                               otdosh

               Affiks                                                                    tavtosillabik  
 So’z  yasovchi  qo’shimcha                                  fonologik  qayd
Deleksikalizatsiya                                               (fonologicheskaya zapis)                                                                 
Ortiq  miqdorlik                                                    silliq(tovush)
(izbitochnost)                                                         dimog’lashish
Iinvarianit                                                              til orqa
Resonator
Tovush  trakti                                         
1.Ushbu tusga  ega  bo’lgan tavsif  hind olimi A. Kelkarga mansub  bo’lib quyida  keltiriladi.Ikkala  tilni  birlashtirib, bu olim ularga  hirdu  nomini  beradi-da,hirdu  fonemalarining  asosiy  (strejnevaya) ishlab  chiqadi.bunda  yigirma  sakkiz  undosh, uch hil bo’g’in yasamovchi unlisimon tovush (vokoidlar),sakkiz  bo’g’in  yasovchi  unlisimon  tovushlar va bitta burun dimog’lilikni aks ettiruvchi qo’sh  talaffuz (koartikulyatsiya).Bular paradigmatika jihatidan,yani so’z  juftliklarini  bir-biriga  solishtirish  orqali ushbu  leksik  ko’pliklarning  o’zaro  ko’ndalang kelishi  natijasida  kuzatiladi.So’ngra  sintagmatika jihatidan  yondashganda  ba’zi  konsonant  va  vokallik kichik  sinflar ajratiladi.Natijada  oldfonemalar  to’plami (inventari) o’z  tarkibiga 27 undosh,to’rt  bo’g’in  yasamovchi unlisimon  tovushlar, 13 bo’g’in  yasovchi unlisimon  tovushlar va bir koartikulyatsiyani.Bular quyidagi  jadval  shaklida ko’rsatilishi  mumkin 

               UNDOSHLAR(S)               LOKAL                QATORLAR
PORTLOVCHI	       1	      2	      3	        4	        5	
	P,PH,B,BH	T,TH,D,DH	T,TH.D,DH	Ch,ChH,J,JH	K,KH
G,GH	
BURUNDIMOG’
LI	m
mH	n
nH				
SIRG’ALUVCHI
(SHELEVOY)		S				
YONLI
(BOKOVOY)		l   lh				
TITROVCHI
(DROJASHSHIY)		R				
BO’G’IN YASAMOVCHI
UNLISIMON TOVUSHLAR(w)
VOKOIDLAR.	h	Y		v		
BO’G’INYASOVCHI
UNLISIMON TOVUSHLAR,UNLILAR(5)		Ii,i ,  e	Aa,a	Ii,i,   o		
KOARTIKULYATSIYA	 M (burun dimog’lik)	

Izoh  sifatida  quyidagilar  diqqatga  sazovor: (s)ga  local  qatoridagi  “s”, “r” tovushlari  alveolyar  bo’lsa  qolganlari – dental. 3 chi local  qatordagi  tovushlar  hindiy  tilida postalvieolyar, ya’ni  oldroq  hisoblansa, urdu  tilida – orqaroq,kakuminal bo’lib chiqadilar.to’rtinchi  local  qatoridagi  afrikata  tovushlarining birinchi  elementi – lamin- alviolyar,kelganda,bu  ikkala  tilda – cho’ziq,lamino afsoalviolyar, oldpalatali.
Birinchi  ikkala  qatordagi  portlovchi  undoshlar  bilan  sirg’aluvchi  “s” tovushlar – jarangsiz  va  keskin, qolganlari  esa – jarangli  va keskinsiz, vakoid (unlisimon  undoshlar) - jaranglidir.
Unlilar  sifatlari  haqida  quyidagicha  ma’lumotlar  mavjud:
Ii;uu;e;o   unlilari – standardga  yaqin  turib keskin  talaffuz  etiladi;
I,u,a,aa - keskinsiz ;
Ii, uu -  baland  ko’tarilishli;
I,u – baland  va o’rta ko’tarilishli;
E,o – o’rta  ko’tarilishli;
A – o’ratacha  qatorli va past  ko’tarilishli
Bu  tovush  urdu tilida hindiyga  nisbatan oldinga surilgan;
Aa- o’rtancha  qator, past  ko’tarilishli;
V,ii,i,o – lablangan;
U,I,ii,e,a,aa – lablanmagan.

Qolaversa  ii,uu,e,o,aa   tovushlari  pereferiyali  hisoblanib i,u,a – markaziy  hisoblangan  tovushlarga  qaraganda ancha cho’ziqroqdir.
Burundimog’lilik  sifati undoshdan  oldin  keluvchi  barcha bo’g’in yasovchi vakoidlarga  mansub  bo’lib  qo’shni  bo’g’in yasamovchi  vakoidlarga  yoki  yonli  undoshlarga  ham yoyilishi  mumkin.
So’ngra  A. Kelkar  quyidagi  muammolarni yechishga  kirishadi:
1)	o’zlashmalarga  xos marginal undoshlar ; 
2)	burundimog’li  undoshlar  va burundimog’lanish  xodisasi;
3)	retrofleks  bir urishli (odnoudarniy) undoshlardan  “r” va “rh”;
4)	sirg’aluvchi  “h” va nafaslilik;
5)	vakoidlarning  kengaytirilgan  majmuasi;
6)	yarimunli  yoki  bo’g’in yasamovchi vakoidlar ;
7)	murakkablashgan undoshlar yoki gemitlar  hamda  boshqa  konsonant guruhlari;
8)	markaziy  keskinsiz  unlilar – i,u ,a  .

Bunday  vaziyatda  “hirdu  fonemalari  kengaytirilgan  majmuasi”quyidagicha  bo’ladi  (A.Kelkarga  oid):

UNDOSHLAR                           LOKAL     QATORLAR

PORTLOVCHII 	1            1	        				
	 					
.						

						

						

Izohlar:  (q)uvulyar  tovush,
(z) -  bo’g’iz  portlovchi ;
(q,?,g) lar  talaffuzida  qattiq faukal  (faucal) – zevniy  qisilish, (ayniqsa  urduga  xos) yuz beradi.;
(H) nafaslashuvi;
(q,?,N,n.)sibilyant  yoki  sirg’aluvchilardan  tashqari  barcha  undoshlarga  xosdir.
Hindistoniy  uslubida tez  sur’atli  nutq  jarayonida  nafaslashuv  bo’g’in oxiridagi jarangli  undoshga to’g’ri  kelganda  juda  kuchsiz  bo’ladi.Unlilardan  i,+,u,e,a – qisqa markaziy  ,qolganlari – cho’ziq va chekkali  ( perifiriyniy);hindiyga  xos(N,S,+) yoki urduga  xos  (q,?,S,s,z,Z,f,x,g) birlashgan  holda  bitta bitta idiolektda qo’llanilishi mumkin emas,ammo urduga xos mazkur undoshlar ba’zilari yoki barchasi mavjud  bo’lmagan idiolektlar  bo’lishi  mumkin.
Boshqa  tomondan shunday  idiolektlar  ham  borki,bularda (+,e,A) unlilardan yo  bittasi  yoki  barchasi mavjud  emasdir,boshqalarida (aa,o)oldfonemalari bo’lmasdan ular  o’rniga ikki birliklardan  tashkil topgan(aa+i\y) yoki(a+ u|v)birikmalar  qo’llanadi.
Umuman  olganda pastki-o’rtanchi darajadagi ko’tarilishda unlilar turli  idiolektlarda,ayniqsa,rangbaranglikka egadirlar.Xuddi  shunday  jihatdan “burundimog’lilik” belgisiga  ko’ra ham bunday  hodisa yuz beradi.

2.	BOSHQA  TAVSIFLAR.

Zaharin  fikriga asosan, aslda  boshqa  tavsiflar oldfonologik  bo’lib.A.kelkar  ishlab  chiqqan  modellarnig  ko’rinishlaridir.bular  G.A.Zograf,B.A.Zahar’in va t.Ya.Elezarenkovalar tomonidan  60-70 yillarda tayyorlangan  tajriba  bo’lib keladi.Jumladan,tipologik maqsadga yo’naltirilgan  G.A. Zograf  tavsifi  A.Kelkarning  “o’q” (sterjnevoy)majmuasiga yaqin  turgan  holda  mushtarak  artikulyator-fonetik tizimga tayangan  deb  tuyuladi-da, orasidagi  farqlar deyarli  katta emas.
Qolgan ikki  mutaxasis  Zahar’in  va elizaren’kovalar  modellari  R.Yakobsen  taklif  etgan  “differentsial  juftliklar” g’oyasidan kelib  chiqqan  shaklda  tuzilgan.Ammo oldfonema paradigmasi a’zolar tarkibi hamda  ularni  tasniflash nuqtai  nazaridan ko’rilsa, ular mazkur  tavsiflarga,ya’ni A.Kelkar  va Zograflar qarashlariga  o’xshaydi.
To’liqlik jihatdan yondashganda,Kelkar tavsifi  boshqa  olimlar tavsiflariga  nisbatan  ancha to’liqroqdir.
Sotsiolingvistik  olimlarga tayangan  holda nutq  jaraynida spetsifik segmentlar kuzatiladiki,bularni  tavsiflash  uchun qo’shimcha  belgilar  lozim topiladi.Ushbu spetsifik segmentlar  qatoriga  kiradigan  quyidagi fonemalar (S,N) bular  balandparvoz sanskritlashgan  hindiy  tilini  belgilaydi( markirovat),(q,x,g) – bular  balandparvoz arabiylashgan  urdu  tilini  belgilaydi. Ayni  paytda  (f,z) hamda  qisman (z) ham  arabcha , ham  inglizcha  o’zlashmalar  uchun  xosdir.Qolabersa,(S) mazkur  uchchalov  o’zlashmalar  guruhlarida  mavjud  bo’lib,barcha  uslublarda kuzatilmasa-da,ammo  tub so’zlarda uchrashi  mumkin.
Bundan tashqari  uvulyar  portlovchi (q) va uvulyar sirg’aluvchi (x,g) lar alohida o’ziga  xos  statusga  erishadi, chunki ularni  aslda  (K,KH,g) oldfonemalarning potentsial  va ijtimoiy  jihatdan  asoslangan  allofonlari  deb hisoblanadi. Bunga bois   shuki,bular balandparvoz urdu  tilining  faqat  bir  maxsus  ko’rinishida, ya’ni  mumtoz  musulmon  ta’limini  olgan shaxslar  nutqida  kuzatiladi. Qolgan uslublarda  esa  bular mazkur  oldfonemalarga almashinadi.
Shunga  o’xshab (S,N) lar  mumtoz  hinduist  ta’limini olgan  o’qimishli  shaxs- panditlar nutqida  uchragan holda  ushbu uslub  xududida oldfonemalar hisoblanadi.Boshqa uslublarda  bular bular (S) yoki  hatto (s) va (n) bilan  almashinib,ularning  potentsial  sotsial  jihatdan  asoslangan  allofonlari  bo’lib chiqadi.
Bundan  tashqari  A.Kelkar  fikriga  ko’ra (S) sifat  jihatidan (s) bilan yaqinlashgan bo’ladi,chunki sof  retrofleks  bo’lmasdan  nisbatan  til  orqa  tovush  bo’lib  “qorong’i”roq yoki  pastki  (s:) bo’lib  talaffuz etiladi.
Yana  bir boshqa  tovush (z:)A. Kelkar  tadbiricha  arabcha – forscha o’zlashmalargagina  xos, jumladan,miz:a “qovoq”  ,z:aaz (gap  sotish) ,z:aala  “jala”      va  hokozo,vaholanki, inglizcha (z:)ga  ko’proq  hirduda (j) to’g’ri  keladi.  Bundan  tashqari  eroncha  o’zlashmalardagi (z:) urdu  va hindiydagi ko’pchilik variantlarda  (z) bilan  hamda  hindiy  variantlarda  (j) bilan  almashinadi.
Zahar’inning  fikri  A.Kelkar  fikridan  farqli  o’laroq  bo’lib unga binoan o’qimishli til sohiblarining  uchchalov  uslubidagi  inglizcha  o’zlashmalarda  intervokal (ikki  unli orasidagi  pozitsiyada) holatda  erkin  tarzda  almashadigan (z:) bilan (j) larda kuzatiladi: (plejar) yoki (plez:ar) inglizcha pleasure “halovat” , (si:jar) yoki (siz:ar) inglizcha  seizue “ushlab  olish” va h.Ya’ni,(z:) bironta  uslublarda  ham oldfonema  bo’la  olmaydi,chunki ba’zan  u  (z )fonemasining kamyob  allafoni  bo’lib  chiqsa,boshqa  holatlarda – oldfonema (j)ning  allofoni  bo’lib  qoladi.
Shunday  qilib,uslubiy  jihatdan asoslangan  undoshlar tizimida  muammoviy  xarakterga  faqat (f,z) lar  ega  bo’lib  chiqadilarki,bular  inglizcha va arabcha o’zlashmalarga xos  bo’lib  oldfonema  mavqesiga  da’vo  qila olishlari  mumkin.Qolaversa,turli    o’zlashmalardagi (s:) ham  shunday   muammolarga  boydir.A.Kelkar  va B.Zahar’inning  mushtarak  qarashida ,(z) ham  urdu, ham  hindistoniylarga xos   bo’lib  inglizcha  va  eroncha  o’zlashmalar  tarkibida  turli  pozitsiyalarida  kelishi  mumkin,vaholanki, hindiy  tilida unga (j) to’g’ri  keladi.Urdu  va  hindistoniy  uchun  xos  bo’lgan  arabcha- eroncha o’zlashma tarkibidagi  (f)ning o’rniga hindiy  uslubida(pH) keladi,inglizcha  o’zlashmalarga  kelganda,bularning hindiy uslubida(f) ning  o’rniga  (pH)kelsa,qolgan  ikki uslubida bunday  vaziyatlarda erkin  almashinuv  shaklida(f) – (pH)lar  bir-biriga  to’g’ri  keladi.
T.Ya.Yelizarenkova  o’z navbatida  bu  masalani  o’zgacha hal qiladi,jumladan (f) va (z) fonemalarini  u mustaqil  fonemalar  deb  hisoblab ular asosiy so’zlikda ko’p  uchraydigan  fe’l  birliklari  tarkibida, aynan farmaanaa “buyurmoq”    yoki ziddiyaanaa   “o’jar  bo’lmoq”  kabi  misollarda  uchraydigan  hamda  minimal  juftliklarda (pH) va  (j)lar  bilan qarama qarshilanishi  mumkin  bo’ladi  deb  aytadi.Jumladan: fi – “to’lov” – pHi  “ayb,nuqson”;sazaa “jazo” – sajaa “uyushtir”!!
G.A  zograf  fikri  esa bu  jihatdan  boshqacha  bolsa-da A.Kelkar  fikriga  yaqin  turadi.Jumladan, u (f )ni (pH)ning  ko’p  uchraydigan  xususiy allofoni  deb tan  olib,uning uchun  urdu  tilida mustaqil  oldfonemali status  mavjudligiga  ishora  qiladi,masalan: fa:l  “belgi,irim-sirim” – pHa:l “omoch”,ammo  (z) ga  kelganda  u  alohida fonemani  tan oladi.Bu haqda Zaharin shuni  etirof  etadiki, Kelkar  va Zograf pozitsiyalari  haqiqatga  yaqinroqdir.Bunda  shunisi  muhim  hisoblanishi  ham  mumkun-ki,hindiydagi (j)har  doim nohindiy  (z)ga qarshilanadi.Biroq ikkinchi  juftlik  bo’lmish  ( pH) – (f) ga  kelganda, bular  hindiy  va urdu  tillarida erkin almashuvda bo’lib  keladi.Garchi  fi-pHi,fa:l-pHa:l  kabi  juftliklar hisobga  olinadigan  bo’lsa,bular  aslida turli  leksik  kichik  tizimlarga  mansub bo’lgani  sababli quyidagi xulosa  qilinadi.Ya’ni ,(j) bilan (z) old fonemalar bo’lib tanilsa , (f) ni (pH) old fonemasining ijtimoiy jihatdan shartli varianti deb hisoblanadi.
Uchala guruhda imkonli bo’ladigan (sh) foni esa haqiqatda urdu tilida –(sh) hindiy va hindistoniylarda (sh) ammo oddiy so’zlashuvda erkin almashuvli (sh) va (s) juftligi yuz beradi.Vaholanki ,garbiy shevalarda (s) handa sharqiylarida ham (s),ham (sh) bo’lishi mumkin.Adabiy hindiy tiliga qaraganimizda ushbu tovushlarning ma’no anglatuvchilikka bogliq ekanligi ko’p misollarda yuz berishi mumkin.Jumladan ,sher –  sher,ser  ogirlik o’lchovi, lesh (zarracha)-les “bo’yab tashla!”.Binobarin,bularni turli oldfonemalar deb hisoblasa bo’ladi.
$ 3 Burun dimog’lik (nazallik) segmentlari masalasiga oid bo’lgan unlilar va undoshlarga bogliq ma’lumotlarni ko’zdan kechirar ekanmiz, bu erda A.Kelkar o’ziga hos kengaytirilgan ro’yhat tariqasida m,n lardan tashqari n va N larni ham kiritadi.Bunga quyidagi dalilar asos sifatida beriladi:a) VNC-VN”C guruhlari bo’lmish birliklar o’zaro qarshilanadi.Bu erda C – turli portlovchilar N-o’sha portlovchi qatorida burun-dimogli undosh “N “ boshqa qatordagi burun –dimogli  undosh ,b) intervokal undoshlardan tashkil topgan burun dimogli birikmalarda .Bulardagi burun dimogli undosh qo’shni sof undoshga o’hshamagan bo’lishi ham mumkin.Bular yoki san.ha: t “emirilish” sanskritcha o’zlashmaga o’hshagan so’zlarda yoki morflar chatishgan bo’laklarda yuz beradi-jamna “ sovutmoq” yoki qolaversa tovushga taqlid so’zlarda uchraydi,masalan,din.na:d “guvillash”. Ammo bunday segmentlar asosan sanskritcha so’zlarda uchrab so’zning faqat o’rtalarida yoki unlilar ketidan ohirlarida kelishi mumkin.Shuning uchun ushbu tovushlar (N-n) yoki (n-n) faqat mustaqil old fonema bo’ladi deb aytib bo’lmaydi.
A.Kelkar fikriga ko’ra,VC –VNC(bu yerda v burun dimogli unli,N-burun dimogli undosh, C-burun dimogsiz undosh) qarama-qarshiligi turgun bo’lmasdan keladi,chunki  VC tizmasi tubli leksikaga hos bo’lsa, VNC tizmalari ko’pincha o’zlashmalarda uchraydi,masalan:H-ur. Va ta:”bo’lingan” va skr. Janta (halq) .Umuman burun dimogli unlilar mustaqil oldfonemalar sifatida faqat so’zlar ohirida keluvchi unlilarga tegishlidir,masalan:le (berishsin)-len (berish) yoki maa(ona) va man (fikr) jufliklarda .Ammo bular nihoyatda kamyob va ishonchsizdir.
Fonologiya nuqtai nazaridan kelib chiqqanda de(bersin) va den  (bersinlar, berishsin) gai (ketdi) va gaye (ketdilar) kabi misollardagi qarama –qarshilik faqat sintagmatik hisoblanadi,chinki so’z ohiridagi segmentlar son kategoriyasi bo’yicha Grammatik oppozitsiya hamda ohirdagi fonetik “burun dimoglashgan” unlida morflar choki yuz berib yuqoridagi juftliklar bitta leksemaning “ko’plik”belgisiga ko’ran so’z shakllari ajratiladi.Shunga ko’ra o’z ichiga morf chokini oluvchi fon yoki oldfonema fonologiyada yahlit segment deb tan olinmasdan , ikki fonemadan iborat guruh hisoblanishi lozim.Binobarin,(den) yoki (dem) , (gai:n) yoki (gai:M) shaklida bular fonologik jihatdan yozib olinishlari lozim
Shunday qilib,hindiy va urdu fonologik tizimida bironta burun dimogli unli fonemalar kuzatilmaydi deb takidlanadi,vaholanki ularning fonologik paradigmasida faqat sof unlilar, burun dimogli portlovchi undoshlar va burun dimoglashuv belgili fonemagina mavjuddir.So’z ohiridagi V    birikmasi masalasiga kelganda bular yo V+m(n),yoki V+M deb tushuniladi.Shu masalani tadqiq etuvchi “amerikalik ” olimlardan G.Narang va D.Beher  bunda birinch variantni qabul etsa, fonlar distributtsiyasi nazariyasiga tayanib keluvchi A.Kelkar ikkinchi variantga moyilroq bo’lib, bunda tizim ichida mahsus “burun dimoglik glaydi M” mavjudligi nazarda tutiladi.
Zaharin fikriga ko’ra, A.Kelkarning rasm ilmiy-nazariy jihatdan ma’qulroq ko’rinadi,chunki (M) ni mahsus fonema sifatida tanilishi,birinchidan,h.va u.tillarida urgu qoidalarini belgilashga va, ikkinchidan unli bilan “tovush nuli” bo’lmish birlikning almashuvining buzilish tasodiflarini aniq talqin qilishga imkon beradi.Jumladan,agar baNtaa fonologik jihatdan  banTaa bo’lib berilganda , urgu qoidalariga ko’ra ohiridan oldin keluvchi bo’ginga urg’u  tushishi lozim bo’lib, ‘banTaa deb   so’zning birinchi bo’g’iniga tushardi. Vaholanki aslida urg’u ikkinchi bo’g’inga tushib keladi.Bunday holatda birinchi bo’g’inni yakunlovchi elementi nounli bo’lib kelgan holda undosh bo’lmasdan “burun dimog’lik prosodemasi” sifatida ifodalanuvchi glayd bo’ladi.
Bu  haqdagi  boshqa  dalil  unlilning  “tovush  nuli” bilan  almashuniviga tegishli  bo’lib, bu  qoida  V+C  tizimidan  so’ng  keluvchi  qisqa  unli  agar C=V
tizimidan  oldin  kelsa, “tovush  nuli”  bilan  almashadi. Bu yerda = belgisi morfemalar  chokini  ifodalaydi.Masalan, samajh= (tushunmoq)  negiziga = a:  fleksiyasi  qo’shilganda,samjha (tushundim) shakli yasaladiki,bunda  ikkinchi  unli “nul”ga aylanadi.Bu  qoida amalda  xuddi buzulgandek  bo’lib  qoladi, chunki  undan  oldin  keluvchi unli burun-dimog’li bo’lib  qoladi.Masalan: a: dan “xovli”+ = oN+meN  ort  ko’makchisi “- da,-ichida” qo’shilganda  yasalgan  shakl  a:Ng n= oN+ meN  (xovlilarda) bo’lmasdan, a:Ngan=oN meN  bo’ladi:
  Shunga  o’xshagan  ko’pchilik  istisnolarni  talqin  etish  uchun hamda  ushbu  qoidaga to’liq  rioya  qilinishi tufayli fonetik  jihatdan “burun-dimog’lashgan  unlini” fonologik jihatdan  ifodalangan tizimi  sifatida talqin  qilish  lozim,chunki V+m| n  yoki V+M. Bunda

  Kelkar  taklif  qilgan “burun-dimog’lik gladi” tan  olinadi.

4.  Oldfonologiya  darajasida  bir  urishli  retrofleks {R,RH}larning [D,DH] lar bilan  intervokal,postvokal  yoki so’z  oxiridagi  pozitsiyalarda  qarama-qarshilanishi  ham  o’ziga xos muammo  tug’diradi.Zaxar’in  B.A  fikriga  ko’ra, qiyosiy  ravishda  chog’ishtirilayotgan so’zlar  o’zaro  uslubiy va morfologik  jihatdan  turliligi  tufayli (jumladan,hindiy  tilidagi)  ga:Ri: “arava” bilan  sanskritcha  tasDit  “chaqmoq” yoki inglizcha soDa: “soda,mineral”bilan  yoki  aDig (qattiq),bulardagi  munosabatlar mustaqil  oldfonemalar  bo’lmasdan pu:Ri –pu:ri  “yopgan  non”,  buDhiya: - buRHiya: “kampir”    kabi  juftliklarga o’xshab  variantlanish  munosabatlariga  moyilroqdir.
Turli muammolar nafasli tovushlarga  ham  bog’liq  bo’lib,A.Kelkar  tomonidan  taklif  qilingan ikkita ayrim  oldfonemalar[H]ya’ni  nafaslilik  glaydi  va undosh [H]ni  tan  olish lozimdir. 

5.a)
Endi  nafaqat  hindiy  va  urdu tillarida,balki  nazariy  fonologiya miqyosida  glaydlar  muammosiga  murojaat  qilsak, bu  yerda eng ko’p  uchraydigan  uch  xil  yondashuv  kuzatiladi : 1)distributiv  jihatdan  asoslangan  murakkab (kompleks) birlik bo’lib, bir  xil  kontekstlarda  unli  bilan,boshqalarida  esa  unga  fonetik  jihatdan yaqin  turgan undosh bilan ifodalangan;
        2) R.Yakobson  fikriga  ko’ra bu “nossillabik” ya’ni  bo’g’in  yasamovchi unli;
        3) ikki  unlilar  orasidagi  uzilishni  qoplovchi  “evfonik  undosh”yoki “konsonant  astar (prokladka)” dir. Bu  mavzuda A.Kelkar  toksonomik maktab  vakili sifatida  (2) modelni  tan olgan  holda hamda R. Shrivastav – generative (porojdayushaya) tushunchasi tarafdori  bo’lgani sababli (1) modelni  tan olib kelganlari  natijasida Zahar’in B.A. quyidagi  xulosalarga  keladi:1)yozuvda  o’z  aksini  topadigan y,jumladan: di:ya: (ushbu) “evfonik”astarlar  oldfonologiya  va  fonologiyaga  hech aloqasi bo’lmagan vojib  ko’rinuvchi  (predskazuyemiy) birliklardir.2)sotsioligvistik jihatdan  asoslangan a+u=a’ va a+w=o  kabi  variantlanish glaydlar  muammosi bilan  bog’lanmagan  bo’lib  keladi.Kelkar  fikriga  binoan,til  sohiblarining aksariyati  ushbu  unlilarni  asosan  monoftong  qilib talaffuz qiladi.Binobarin,oldfonologiya  va fonologiya  paradigmatikasida mazkur  unlilar  “inli + glayd” deb  tasavvur  etilmasdan, yaxlit unli(vokallik) birlik ded taniladi.3)avvalam  bor leksiko-grammatik  ma’lumotlarni  to’plagachgina glaydlar muammosiga kirishish  lozimki,oldfonologiya  uchun uch  xil  model to’g’ri  kelmagan  holda quyidagi yechimga to’xtalish  lozim:  [i(:)-y,u(:)-w]  .
 
 b)
     
Fonologiya  sohasiga  doir  masalalarni yechimi  uchun  ob’yektiv  ravishda  avvalam  bor  o’tkazilgan leksik – Grammatik  tahlil  sharti hisoblanadi.Undan  tashqari  so’zlarning  etimologik  va uslubiy  tasnifi (stratifikatsiyasi ),ular  orasidagi  Grammatik  tafavvutlar,jumladan,fe’l  va otlar, ulardagi  morfemalar tarkibiga oid  ma’lumptlar, masalan,o’zak  va Grammatik  morfemalar, derivatsion va so’z o’rgartiruvchi  morfemalar  haqida  oldindan  bilish  zarurdir.Shuning uchun fonologiyadan so’ng morfologiya  va sintaksisga  o’tish  tartibi  ham mantiqiy  bo’lib ko’rinadi.
Hindiy va urdu  tillarining adabiy  shakllari borasida fikr yuritganda bu  yo’lda  yozuvga  ham  katta e’tibor  berish  lozim,chunki  devanagri yozuvi  fonematik  harakterga ham egadir.Ammo  yozuv  albatta  talaffuz bilan  hamda  ma’nosi va vazifasi  bilan  bog’liq  bo’lib , nafaqat  fonologiya, balki fonetikaga  ham yo’naltirilgan  bo’lishi  lozim.aks  holda pi:ya:[pi:=a:] (ichilgan) biroq diya: [di:=a:] (berilgan) kabi  misollarni  tushunish qiyin  bo’ladi. Bu yerda  nafaqat segment,balki prosodik(supersegment) xususiyatlar  ham nazarda  tutilishi  kerak,jumladan – urg’u ,oxang (ton),intonatsiya,vaholanki  fonologiya  uchun ikkalovi  ham  muhimdir.Masalan,rus tiliga nisbatan ekspressiv bo’lib, zaifroq bo’lsa bu belgi ham fizika,ham vazifa jihatidan kuzatiladi.Urg’uning so’zdagi o’rni so’z bo’g’inlarining tarkibia bog’liqdir.Shuning uchun urg’u vojib (predskazuyemoe) bo’lib,ma’no anglatuvchi ahamiyatga ega bo’lmasligi ham mumkin.Kelkar ishlab chiqqan aktsentuatsiya qoidalariga ko’ra fonometrik xodisalarning 90% amalga oshadi.Jumladan:og’irlik bo’yicha turli bo’g’inlar orasida urg’u eng ohiriga tushadi,bir hillari orasida esa so’z ohiridan ikkinchi hisoblangan bo’g’inga tushadi
Ba’zi misollarda vaholanki urg’u grammatik ahamiyat   kasb etishi mumkin.Chunonchi,segment darajasida bir o’zakdan yasalgan otdosh va fe’l shakllar orasida ommofoniya hodisasi yuz berishi mumkin.Bunda urg’u sinflashtiruvchi markyor vazifasini o’tay oladi .Fe’ldosh yasamalarida urg’u birlamchi o’zakdan tashqariga chiqib ketadiki ,otdosh shakllarda esa uning doirasidan chiqmay qoladi:ma’na:     “rad et”- ‘mana:”rad etish”.
K.Guru hamda Detretseni kabi tadqiqodchini fikrini ham e’tiborga olganda –a: affiksi so’z yasovchi kauzativ qo’shimchasi vazifasida kelishi urg’uni o’ziga tortib olishga olib boradi,vaholanki shakl yasovchi affiks vazifasida urg’usiz qolishi kuzatiladi.Masalan:[nik’la:] “chiqar!”-[nikla:] “chiqdi”.Bunday va qolaversa [li’ya:] “olingan”,[‘pi:ya:] “ichilgan”kabi missolarni nazarda tutib va ularni to’g’ri talqin qilish uchun barcha fe’llarni ikki guruhga ,ya’ni 1) yarim ko’makchi yoki qisman “deleksikalizatsii”-yani leksik ma’noni yo’qotishva ko’makchi so’zlarga hos vazifalarni bajarishga qodir fe’llar(le=”olmoq”,ja:| ga=”ketmoq,tunamoq”,de=bermoq kabi negizlarda)  va (2) qolgan fe’llar guruhiga bo’lish lozim.
Fonologik tahlildan  oldin  fonetik-leksik-grammatik  ma’lumotlarni tartibga  solish  va bu  asosida  umumiy qonuniyatlarni  aniqlash  zarurati  tug’iladi. Jumladan: chamakna: “yarqiramoq” – chamka: “yarqiradi”, samajhna:  “tushunmoq”- samjHa: -“tushundi” – [sam’jha:] “tushuntir”  qabilidagi  misollarni  qo’shsa, to’rt  xil  xulosa  chiqarish  imkoniyati  paydo  bo’ladi. -  (a ) unlini “nul” bilan  almashinuvi  fonetikaga  aloqador  bo’lmagan  fonologik  xodisa; (b) aktsentuatsiyaga  (urg’uga  tegishli  ) fonetik  shakllar  to’be  bo’lmasdan  fonologik  shakllar  bo’ysunishi  lozim; (c) fonologik  tahlildan  ilgari Grammatik  ma’lumotlar,jumladan,affiksning  so’z  o’zgartiruvchi yoki  so’z  yasashga  bog’liqligi  haqida; (d) urg’uning  o’zgarishi  nafaqat  shakllarning sillabik (bo’g’in) tarkibi,balki ularning  morfologik  tuzilishidan, jumladan,Grammatik  marker tipidan  kelib  chiqadi.
Turli  variantlarni  batavsil  ko’rib  chiqishdan voz  kechish  maqsadida asosiy  natijalarni  maxsus  jadvalsimon  ko’rsatishga  ehtiyoj  paydo  bo’ladi.Bu jadval  oldfonemalarning  paradigmatic  matritsasini aks  ettiradiki, bu  yerda  umumiy  differentsial  belgilar  DB  qavs  ichida  ko’rsatilgan.
Keng  ravishda  ma’lum  bo’lgan differentsial belgilardan  tashqari “periferiylik”  va “markazlik” belgilari  asosan rezonatornong  chekkadagi va  o’rtadagi qismlarda  talaffuz  etiladigan – orqaog’izli  (zadnertoviy) va  lablashgan  (gubnoy)  qismlardagi  va o’rta  qismlarda  talaffuz  etiladigan undoshlarga  tegishli.

               HINDIY     VA   URDU  TILLARDAGI  OLDFONEMALAR
                                             
                                                     MATRITSASI

DB	a	a:	i	e	a‘	u	o	O;	H;	M’	y	w	r	l	m	n	s‘s	s	h	p	b	T’	D’	t	d	k	g	c	j	z	
Unli
lik	+	+	+	+	+	+	+	+	-	-	-	-	+	+	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	
un-
dosh-lik	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	+	+	+	+	+	+	+	+	+	+	+	+	+	+	+	+	+	+	
Orqa
qator
lik	-	-	-	-	-	+	+	+																							
Old
qator-lik	-	-	+	+	+																										
yopiq
lik			+	-	-	+	-	-																							
ochiq
lik	-	+		-	+		-	+																							
Uzluksiz
lik													-	+			+	+	+	-	-	-	-	-	-	-	-	-	-	+		
Burun-
dimog’lik										+	-	(-)	(-)	(-) 	+	+			(-)	(-)			(-)	(-)								
Old
og’izlik	(-)	(-)	(+))	(+))	(+))	(-)	(-)						(+)	(+)	(+	(-	(+	(-)	+	+	+	+	+	+	-	-	-	-	-	(+)		
Periferiy
lik	(-)	(-	(-	(-	(-)	(+	(+	(+			-	+					(-)	(-	+)	+	+	-	-	-	+	+		-	-	(-)		
Markaz-
lik	(+)(	(+)	(+)	(+)	(+)			-			+	-					+	-				(+)	(+)			-	-	(+)	+	-		
Retroflek-
sik																		(-)				+	+	-	-					(-)		
naranglik													(+	(+	(++	(++				-	+	-	+	-	+	-	+	-	+	+		

Differentsial (farqlovchi) belgilar  darajasidagi  ortiq miqdorlik  (izbitochnost) ni  bartaraf  etish  uchun (chunki  har biri uch xil birliklardan ortig’ini farqlashga  qodir  emas ekan) ushbu  belgilarni yiriklashtirishga  to’g’ri  keladi  va bir  xillarini  muqobil invariantlarining  variantlari sifatida  ko’rsatishlari  lozim  bo’ladi.Jumladan,unlilarning  oxang  kuchliligi va  undoshlarning  talaffuz  o’rniga  qarab yopiqlik, ochiqlik  va  old og’izlik  belgilari, o’z vaqtida R.Yakobson  ko’rsatgandek  tovush  traktining  maksimal  torayishi  doirasi  (zonasi) oldida  va orqasidagi  rezonatorlar  shakli  va xajmi  bilan  bog’langan  bo’lib “diffuzlik  DF”  va “kompaktlik KP” belgilari  zarur  va yetarli  bo’lib  chiqadi.O’z  navbatida “oldqatorlik” (unlilarda) va “markazlik” (undoshlarda)  ortiqcha  bo’lib  ular  uchun “palatallik PT” – “nopalatallik NP” belgilarni  taqozo  etadi  shuningdek  undoshlar uchun “retroflekslik RF” belgisi  ham  ortiq tuyuladi, chunki  bunday  undoshlar  ayni  lokal  qatorlarga kirmay, ham “nokompakt”,ham “nodiffuz”  bo’lib  chiqadi.
Shuning  uchun, shajarasimon  fonologik  model urdu va hindiy  tillari uchun  faqat to’kis  qat’iyan  binary  va farq  etuvchi  belgilar  bo’lib, 28  fonema  uchun  quyidagi  yakka-yu yagona perarxik  tartibga  bo’ysunadi: unlilik- undoshlik  - burundimog’lik – uzluksizlik- pereferiyalik     PF – palatallik  PT – diffuzlik  DF – kompaktlik KP – jaranglik JR.

Chizma  u .  Hindiy  va urdu  fonemalar  shajarasi.

Burundimog’lilik

JN

KF

DF

PF

uzluksizlik

PT

PF

uzluksizlik

undoshlik

unlilik

undoshlik

                                     

   IZOHLAR   SIFATIDAGI  QO’SHIMCHALAR.

Segmentlar  darajasiga kelganda  fonema  modelining  oldfonemaliga  qaraganda qisqartirish (reduksiya) maqsadida  asosiy  muammo  “nafaslilik” va “burun-dimog’lilik” belgilarining  oldfonologiya  uchun parallel bo’lishidan  iboratdir.
Shu  yo’lda glayd [H] bilan  undosh [h] turli oldfonema hisoblangan holda  ko’pchilik  kontekstlarda  qo’shimcha  distributsiyani talab  qilib  bitta  yagona fonema – glayd (H) ning  varantlari  sifatida  tan  olinishi  zamirida  bir  morf  ichidagi  undan  oldin kelgan  tavtosillabik () undosh bilan  birikkanda  [H] “nafaslilik” – “aspiratsiya” sifatida anglanadi.Jumladan,sa-phal-ta:   saphalta: “erishuv”; up(a) Ha:r    upha:r “sovg’a”.Shuning  munosabati  bilan morf  choki haqidagi informatsiya  fonologiyaga albatta avvalgi  shart  sifatida kiritilishi ma’no  anglatish, to’g’ri  fonologik tasavvurlarni  quyi darajalarga  o’tishdan ilgari ta’minlab  beradi.Gap  shundaki,undoshdan  so’ng kelgan [H] bor  so’zlarda morf  choki kuzatilmaganligi juda  ham kamdan kamdir.Bularning  aksariyati yoki  o’zlashmalar,yoki tovushga  taqlid  so’zlar.Masalan: (qiyoslang) lamha: “on”,skr . “puja:rh” “ibodatga  sazovor”;  “nanha:” “mittivoy,ushoq”- bu misollarda (C+H) nafasli segmentning burun-dimog’li [m,n] lar yoki silliq[r,l]lardan so’ng  kelishi ma’no  anglatishga  qaratilmagan.Hattoki,T.Ya. Yelezarenkova ,G.A.Zograf  va boshqalar lH,rH,mH,nH  fonemalar  mustaqildeb  dalillarko’rsatgan  bo’lsada, ayni  paytda ularning  kam  uchratilishiva  pozitsiya  jihatdan cheklanganligiga ham ishora  qilishganki,bular  amalda  faqat so’z  o’rtasidagi  pozitsiyaga  kela  oladi.Fonologik  nuqtai  nazardan  bu  yerda  ikkifonemali (bi-fonemali) guruhlar  mavjudligi aniqlanadi, xolos
O’sha  tomondan qaraganda,[m,n]va [M] oldfonemalarining  mavqe’si ham qayta  ko’rilishi  lozim.Jumladan,G.Narang  va D.Bexer fikriga ko’ra,fonetik  darajada  hindiy  va urdu  tillarida unlilarning faqat  cho’ziq turlari burun-dimog’lanishi mumkin, vaholanki qisqa  turlari esa faqat,mumH  “yuz,og’iz”; hams = “kulmoq”;kHiMc’ “cho’zilmoq” kabi so’zlarda kuzatilib,affikslarda  mutlaqo  yuz  bermaydilar.O’zakli  so’zlarda uchraganda cho’ziq  unlilar burun-dimog’li  undosh bilan  kelgan  undoshlar guruhidan oldin  kelishi amri  mahol.Bunga  istisno tariqasida  sanskritcha s’a:nt  “tinch” bo’la  oladi.Umuman  o’zakli  so’zlar  tarkibida keluvchi  cho’ziq  unlilar hatto yakka til orqa,palatal yoki  retrofleks  burun-dimog’li  undoshlardan  oldin  kelishi  ham deyarli  kuzatilmaydi.Bu yerda istisno tariqasida [pra:N], yoki[pra:n] variantlaridan  iborat  bo’lgan “hayot” so’zini  ko’rsatish mumkin.Qonuniyat  sifatida, shubhasiz,o’zakli  so’zlarda  turli  local  qatorlarga  mansub  burun-dimog’li  undoshlar faqat  ushbu  qatorlardagi portlovchilar  oldidan  kelishi mumkin.Bunga qarshi hodisalar  haqida fikr yuritsak, inka:r    “inkor” yoki  imtiha:n  “imtihon” qabilidagi istisnolardan  eng  yirik guruh arabcha  o’zlashmalardan tashkil topgan  bo’ladi.
Affikslar  tarkibidagi burun-dimog’li  unlilar haqida B.A.Zaharin fikriga  asosan ku(:)=a:M  “quduq”,jah=a:M “qayerdaki”,das=V=a:M “o’ninchi” kabi  misollar bilan birga L=e=M   “olishsin”,ga=I:=M “ketdilar” kabi  misollarda yakka-yu  yagona yechim oldfonologiya  darajasida burun-dimog’lik  glaydi [M] ni oldfonemalar inventariga kiritish  lozim .

SAVOLLAR.

1.	KELKAR OLDFONOLOGIYA NAZARIYALARINING ASOSIY MAZMUNI NIMADAN IBORAT?
2.	A. KELKAR  QANDAY  MUAMMOLARNI  YECHICHGA KIRADI?
3.	ZAHARIN VA YELIZARENKOLAR  MODELLARI  QANDAY TUZILADI?
4.	 YELIZARENKOVA “f” VA “z” MORFEMALARINI QANDAY  TANLAYDI?
5.	ZAHARIN  FIKRICHA  R,RH  VA D,DH  MUNOSABATLARI  QANDAY?
6.	GLAYD  TOVUSHLAR  MUAMMOSIGA IZOH  BERING.
7.	ZELHIK – GRAMMATIK  YONDASHUV  NIMADAN  IBORAT?
8.	OLDFONEMALAR  MATRITSASIGA  IZOH  BERING.
9.	FONEMALAR  SHAJARASIGA  IZOH BERING.

ADABIYOTLAR.

       1.Trubetskoy N.S. Osnovi fonologii  M., 1960
       2.    .Yelizarenkova T.Ya Isledovaniye po diaxronicheskoy  fonologii indoariyskix  yazikov  M., 1974
3.	3.Yelizarenkova T.Ya. Differentsialniye elementi soglasnix  fonem v hindi,voprosi  yazikoznaniya  1961,#5
4.	Zaharin B.A. Glasniye  fonemi hindi. –“Narodi  azii i  Afriki” 1964 , #4
5.	Shomatov  O.N.  Janubiy  osiyo tillariga  kirish (kompyuter varianti  kafedrada)
6.	A.Kelkar

                          

                                       TO’RTINCHI         MA’RUZA.

       HINDIY  VA  URDU  TILLARIDA   FE’L   MASALASIGA  OID   TURLI

                 YONDASHUVLAR.

MA’RUZA        REJASI: 
                 
 1.FE’LLARNI   TASNIFLASH  UMUMIY  MUAMMOLARI 
 2.KONTENSIV-TIPOLOGIK  YO’NALISH
     3.O’TIMLIK-O’TIMSIZLIK  OPPOZITSIYASI 

                TA YANCH    IBORALAR :
Kontensiv – tipologik
Chuqur (glubinniy)
Yuzadagi (poverxnostniy)
Implitsit (ichki,ifoda  etilmagan)
Dominant (yetakchi)
Aktiv (lik)
Ergativ (lik)
Nominativ (lik)
Diaxronik
Tranzitivlik
Agentivlik
Ish-harakat
Intronzitiv(lik)
Noagentiv (lik)
Faktitiv (lik)

1.Fe’llarni  tasniflashda  birinchi  navbatda “o’timlik – o’timsizlik” belgisi  asos  qilib  olinadi.Bu muammini  turli  jihatdan ta’riflaganda,jumladan, “chuqur” (glubinnaya) – yuzadagi (poverxnostnaya) tarkiblarining  qarama  qarshilanishida leksik-semantik  va grammatik  o’timlilik orasidagi  tafovut alohida  ahmiyatga egadir.Yuzasidagi  tarkib  bilan  bo’g’liq  Grammatik  o’timlilikning  mavjudligi  o’zicha  “kuchli” belgi  bo’lib, implitsit (yashirin) jihatdan leksik –semantik o’timlikning mavjutligidan dalolat bersa , aksincha vaziyat sodir bo’lmaydi.
a) Til tuzumidagi dominant yoki etakchi belgilarni aniqlashda eng qo’l keladigan tasnif kontensiv-tipologik tasnifdir.Bunga ko’ra eng yuqoridagi daraja leksik-semantika darajasi bo’lib,uning tagida sintaksis darajasi va eng quyida- morfologiya darajasi joylashadi.    
Ushbu tasnif muallifi G.A.Klimov Janubiy Osiyu mintaqasida mavjud tillarni uch xil turga bo’lib chiqadi-aktiv,ergative va nominativ turga.Diaxronik ravishda  rivojlanish aktivlikdan boshlanib,ergative  bosqichdan o’tgan  holda nominativlikka olib boradi.Oxirgisi esa hozirgi  barcha hind-ovrupo tillariga xos bo’ladi. Jumladan, hindiy  va urdu  tillariga ham kirgan  hind-eron  guruhga  ham. Binobarin  fe’l  birliklari ushbu  uch hil  belgilar  bo’yicha  bo’linadi.
O’zining  oxirgi  asarlarida  G.A. Klimov nominativ  tillar  uchun “tranzittivlik ” ya’ni o’simlik  belgisini  yetakchi  deb  hisoblarkan, ergative  tillar  uchun esa biroz  torroq  bo’lgan “agentivlik” oppozitsiyasini  oldinga  suradi.Bular  orasidagi farq  shundan  iboratki, agentivlikda shunday  fe’llar ajratiladi,bularning ish-xarakati  zamirida  “yo’q  qilib  tashlash” yoki “yaratish” kabi  o’zgarishlar yotadi. Tranzitivlikdan esa  “kutmoq” yoki  “tashlamoq” kabi  radikal natijani talab  qilmaydigan  fe’llar  tanlanadi.Bular  barcha “intranzitiv ”fe’llar  bilan birga “noagentiv”yoki “faktitiv” fe’llar sinfiga tadbiq  etiladi.
Tipologik  aktiv  tillar leksik-semantik darajada  otlar  va fe’llarni qamrab  oluvchi “aktivlik” oppozitsiyasi  bilan  harakterlanadi.Jumladan, “aktiv” otlardan  aynan  shaxslar, xayvonlar va ba’zi  o’simliklar  nomlari go’yo “hayotiy  quvvat”ga (jiznennaya  energiya)  ega  bo’lgan  moddalar (substantsiyalar) sifatida  tavsiflanadi.Qolganlari  esa – “inaktiv” deb  tan olinadi. Xuddi  shunday  tarzda  fe’llardan “aktiv” bo’lib, eng  muhim  ish –harakatlar va jarayonlarni  ifodalovchi  fe’l  birliklari  tan olinadi. “Xolat” va “sifat”larni ifodalovchi fe’llar  esa  “inaktiv” hisoblanadi.Bunga  qarab gap  tarkibida ham “aktiv” va “inaktiv ” konstruksiyalar  ajratiladiki, bular  tarkibida muqobilan “aktiv” va “inaktiv” – fe’l  va otlar  a’zo  bo’ladi.Yana  shunisi  diqqatga sazovorki, aktiv  tillar  sintaksisida “bevosita”va “vositali” to’ldiruvchilar  bir-biriga  qarshilanmaydi.Bunga  qo’shimcha  tariqasida “yaqin”va “uzoq”to’ldiruvchilar  ajratilishi mavjud  bo’lib,yaqin turi faqat  aktiv  fe’l  yonida  bo’lishi  mumkin.
Morfologik  jihatdan  yondashganda, otli  Grammatik kategoriyalar  rivoj  topmagan  bo’lib, fe’lli  kategopiyalar  orasida ifodalangan  holda (markirovanniy) odatda  faqat aktiv  tuslanish  yuz  beradi.Noaktiv  tuslanish  esa ko’pincha ifodalanmagan (nemarkirovanniy) bo’lib  keladi.
Zaxarin B.A. fikriga  muvofiq namunaviy  aktiv  tillar amalda jahon  miqyosida amerind  tillardan  tashqari  saqlanib  qolmagan.Janubiy  osiyo  mintaqasida  faqat “so’ngi  aktiv” tillar  saqlanib,ularda  boshlang’ich  va hatto rivojlangan nominativlik alomatlari bor  tillardan Tibet-birman tillaridan angami va sema,avstraliya osio tillaridan parengi  va hind oriy tillardan bitta  til og’zaki singal  tilini ko’rsatish  mumkin.Qadimgi tillar orasida esa avesto,vedalar va sanskrit nomenativ hisoblansada,bularda ilgarigi aktivlik qoldiqlari saqlangan.
Ma’lumki,Janubiy Osiyodagi til tarraqiyoti jarayonlari ko’pincha kompaktli omillarning ta’siriga bog’liq bo’lgan.Bunday vaziyatlarda ilgarigi aktivlik belgilari yo barham topgan,yo tiklanib kelgan.Ushbu muallif fikricha bunday hodisalar uchun juda qulay sharoitlar ayrim mintaqalarda,masalan ,Shrilankadagi singal tili boshqa hind-ovrupo tillaridan ayrilgan.Bunday vaziyatda ikki tillilik (diglossiya) hodisasi yuz berib,til sohiblari iste’molida ikki til nomenativ tili- adabiy singal tili va so’ngi aktiv-og’zaki singal tili ishlatilishi sodir bo’lgan.
Qit’alar mintaqasida bunga qarshi holda turli tipdagi va sur’atdagi rivojlanish jarayonlari natijasida bir nomenativ tip ichidagi har-xil kichik tipli tuzimlarning farqlanishi yuzaga keladi.M-n, hindiy va urdu tillarida tipologik jihatdan ilk nominativ holat (ranneye nominativnoye sostayaniye ) shakllanib, bu hodisa morfologik jihatdan ifodalangan tushum kelishigining bevosita ob’ektning hususiy kelishigi sifatida mavjud bo’lgani va grammatikalarda “ergativlik ” va “ergativsimonlik”(ergativondnost) deb talqin qilingan mutahassis deb talqin qilingan eski o’tmish qoldig’i alomatlarining saqlanishi kuzatiladi.
2.Xuddi shu erga kelganda,Zaharin B.A fikriga muvofiq hindiy va urdu tillarida “agentivlik-faktivlik”ga bo’linish amalga oshmasdan ,etakchi vazifani o’z bo’yniga “o’timlilik-o’timsizlik”kategoriyasi oladi,bu esa nomenativ tillarga hosdir.Bu qardhilanish ergativ konstruktsiyada o’z aksini topgan bo’lib,buni B.A Zaharin “ergatsivoyed konstrutsiya”deb atagan,bunga nafaqat agentivlik fe’llar ,balki ko’pchilik mental (idrok)faoliyat fe’llari  bilan birgalikda bevosita obektga faol ta’sirini aks ettirmaydigan fe’llardan “kehna:”gapirmoq ,”manna:””tan olmoq”,”kharonchna:” ”tirnamoq”, “ cho’mna:”  “o’pmoq” kabi birliklar jalb qilinadi.Boz ustiga ergativoyed konstruktsiya nafaqat o’timli,balki “hansna:”  “kulmoq”, “chihna” “aksirmoq”kabi nisbatan qisqa muddatli jarayonlarga subektlarning ongsiz ravishda jalb qilinganligini bildiruvchi o’timsiz fe’llarning  tugal shakllarida ham ishlatiladi.
  Ammo  ilmiy  an’anaga  kelganda, B.A.Zaharin  ta’biricha, hindiy  va urdu  tillariga  oid o’timlilik  tushunchasiga berilgan  talqinlar  barchasi  natijasiz  qoldi. Jumladan, M.Abdulhaqning fe’ldan  ob’yektga  qarab  o’tgan  ish-harakatini  ifodalovchi  fe’l  o’timli  deb  hisoblanadi  degan  fikri  ham, sof  grammatik  jihatdan yondashib  kelgan V.S.Allen  ham , tubdan  qurama tushuntirish  muallifi  bo’lmish G.A.Zograf ham(xususan, u o’timlilikni  so’z  sinflashtiruvchi kategoriya deb  tan olgan  holda  bu  kategoriya  barcha  fe’llarni  yaqqol  ravishda  sintaktik  tomondan  va qisman  morfologik tomondan farqlanadigan  ikki sinfga  bo’lishga  imkoniyat  beradi deb izoh  berga.)qatori .Bulardan  mustasno  tariqasida V.P.Liperovskiy berilgan  ikki shakldan  birida o’zining  bevosita  ob’yektli  valentligini  amalga oshiruvchi fe’llarni  o’timli  deb  biladi.Bundan  tashqari,u  “paupens”degan  semantik  tushunchani  kiritib, “bundan  bevosita  ob’yektning sintaktik  tushunchasi  kelib  chiqadi” deb  tushinadi hamda = a:|=e |=oN + ko  kabi marker  ko’rsatgichlarning birlashmasi (kombinatsiya)si  bo’lmish morfologik  vositalarni ham taniladi.
Biroq F.P.Liperovskiy  tomonidan  nazarga  olingan ikkala shakl  bevosita  ob’yektning na’munaviy (tipovoy)kelishigi  sifatida akkuzativning  o’rnini  egallay  olmaydi,chunki  bunday  kelishik hindiy  va urdu  tillarida xanuzgacha shakllanmagan va binobarin, bu  shakllar  boshqa formalar bilan ommonim aloqalarda turadi.M-n, ushbu  ikkala shakl sub’yektli  vazifaga  ham  ega  bo’lishi  mumkin,jumladan, orqa  ko’makchisiz  shakllar  otli  guruhlardan  iborat  invaletiv- affektiv (ongsiz - his  tuyg’uli) va ish  bajarilishi  zarurlikni  ifodalovchi  konstruksiyalarda  kela oladi.M-n, ra:sta: sa:f hua:  “yo’l  ochildi”,Ra:m  ko  Shi:la: pasand he “Ramga  shila yoqadi”,Ra:m  ko  Shi:la: chahiye  “Ramga  Shila  kerak”.Bu  yerda  ko  orqa  ko’makchili  shakl standart  va yagona  markyor  sifatida, ya’ni  dena: “bermoq” fe’liga  xos jonli  adresat  yoki retsipeanet (qabul  qiluvchi)  valentligini  amalga  oshiradigan otli  guruhlarning yagona markyori  sifatida  o’z  vazifasini  o’taydi.M-n: Ra:m  ne  Shi:la:  ko  kita:b de di: “Ram  Shilaga  kitob  berdi”.
Shunday  qilib, B.A.  Zahar’in  shu  xulosaga  keladiki, har  bir  marker o’zicha  ko’p vazifali  bo’ladi ,zero, ob’yekt  va  sub’yekt  kabi sintaktik  kategoriyalarni  yuqoridagi  markyorlarga  asoslangan  holda aniqlash  mumkin  bo’la  olmaydi.Bunga  asosiy  sabab bo’lib,otga  mansub  “tor” (uzkaya) morfologiya  doirasidan  kelib  chiqib, h. va u. tillarida  uning turlanish tizimining unifikatsiyasiga  qaratilgan  yo’nalishi,omomorf  va ko’p  vazifali  affikslarning  talayligi va ular  orasida  “nul’”ko’rsatkichlarining  ustunligi  kabi omillar  yotadi .
Otga  mansub  “keng”  morfologiya  masalasiga  kelganda, undagi  barcha  orqa  ko’makchili  markyorlar  formal  jihatdan ifodalangan va farqlanishga  loyiq  bo’lsa-da, ularning  ko’pchiligi  ham polisemantik,ham polifunksional  ko’rinishga  ega  bo’ladi.Bulardan  istisno tariqasida  “ne” ajralib,ish-harakati  va agensiga  ishora  qilsa-da,shuningdek “tak”  orqa  ko’makchisi vositali  ob’yektni  bildirib,biron  masofaning oxir,poyonini  anglatgan  taqdirda  ham bularning  ikkalari o’ziga  xos xususiyatlarga  molikdir.M-n, “ne” orqa  ko’makchining  maqsadga  yo’nalayotgan foilni,ya’ni agensni  doim  ham  bildirmaydi, bu  yerda eng  ko’p uchraydiganlariga  tabiat  hodisalari  (stixiya) va sun’iy  maxsulotlar  (artefakt) nomlari  misol bo’la  oladi.M-n, “Tufa:n  ne  xama:re ji:van  ko barba:d  kar diya:” “Bo’ron  hayotimizni  barbod  qilib yubordi”.
Shunday  qilib  hindiy  va urdu  tillaridagi otlarga mansub “keng”va “tor” morfologiya  turi  ham yetakchi sintaktik tushunchalarni belgilash  uchun ishonchli asos bo’la olmaydi.
Yuqorida  muhokama  qilingan muammolar  asosan boshqaruv  turlari bilan  bog’langanligi tufayli moslashuv  masalasida hindiy  va urdu  tillari  alihida  diqqatga sazovor,chunki bu yerda fe’l-kesim  ham  sub’yekt, ham  bevosita  ob’yekt  va ba’zan  murakkab  pred’yekatning  ot komponenti  bilan  moslashishi  mumkin.
Bu  masaladan chiqadigan muammo prinsipial  ravishda moslashuvga  tegishli  bo’lib,bir  tomondan  g’arbiy va hind  olimlari  va ikkinchi  tomondan  rus  olimlar  orasida  tafovut  paydo  bo’ladi.Jumladan, birinchilari sub’yekt  deganda  formal  ravishda  quyidagi gaplarda berilgan ikkinchi  ot guruhini (OG)sub’yekt  sifatida tan olishadi:Ra:m ne  ek  chiTThi= o\  likh=i: ‘Ram  bir  xat  yozdi’.  Ra:m  ko  Shi:la:= o\  pasand a:=I:    ‘Ramga  Shila  yoqdi’ , Ra:m   ke cha:r  beTe  heN. ‘Ramning  to’rt  o’g’li  bor’.  Ya’ni  ushbu  vazifa bu  yerda ifoda  etilmagan  holda fe’l  moslashuvini idora  qiladigan  guruhga  mansub  etiladi.
Rus  hindshinoslariga  kelganda  bular “grammaticheskiy  sub’yekt” degan atamani  kiritib agensga  uning yuksak iyerarxik  vazifasi tufayli “logicheskiy  sub’yekt” yoki “semanticheskiy sub’yekt” atamalari taqdim  etiladi.Bunday  yondashuv  natijasida  ba’zi bir  anglashmovchilik yuz beradi.Jumladan: Ra:m  ne kita:b=o\ dekhi: ‘Ram kitob  ko’rdi’  deganda  bevosita  to’ldiruvchi  bo’lib kelgan  kita:b  so’zi  “Grammatik  sub’yekt”  bo’lib  kelib  u  bilan  fe’l-kesim rod  va son kategoriyalarida  moslashadi.
Shunda  faqat vid (tus) va zamon kategoriyalari orqali farqlanuvchi  jumlalarni sintaktik jihatdan ta’birlash muammoli  bo’lib  qoladi, M-n, Ra:m=o\ kita:b=o\  paRHta: he   ‘Ram  kitob  o’qiydi’ gapida  birinchi (otli  guruhi) “logicheskoye I  grammaticheskoye podlejasheye”, ikkinchi OG - “bevosita to’ldiruvchi”,vaholanki  leksik  jihatdan ekvivalent  gapda – Ra:m=o\ +ne  kita:b=o\  paRhi: ‘Ram kitob  o’qidi’ da  birinchi  OG “logicheskoye  podlejasheye”,ikkinchi OG ni  esa – Grammatik  ega vazifasidagi bevosita  to’ldiruvchi deb  ta’birlashga to’g’ri  keladi.
Bu jumboqni yechish  uchun yakka-yu yagona yo’l- semantikaning grammatikaga nisbatan ustunligini  tan olib,bevosita semo-sintaktik  muqobilliklarni barpo  etib, “sub’yekt”ni  faqat  to’ng’ich (starshaya)rolga  ega bo’lishiga bog’lab,semo-sintaktik sub’yekt  kategoriyasini  yuzaki-moslashtiruvchi  “moslashuv  kontrolleri” tushunchasidan ajratib  chiqishdir. ‘Ko’  poslelogi  esa markyor sifatida  vositali  markyor  deb tan  olinishi zarur.Bevosita  marker  sifatidagi vaziyatlarda esa  Silverstayn-komrilarning  jonlilik \ aniqlikni  belgilaydigan semo-grammatik  shkalasiga  qarabgina hukm chiqarilishi  lozim.Jumladan, bu  shkaladagi eng  yuqori  bosqichida  eng konkretlashgan bevosita ob’yektli  Oglar o’rin  topadi.Masalan:  “Ram  Shilani  ko’rdi”   deganda  faqat  Ra:m +  ne Shi:la: + ko dekha:, vaholanki  Ra:m +ne Shi:la: dekhi: mumkin  emas.
G.A Zograf  tomonidan kiritilgan “shaxslilik” (‘personalnost’) “kategoriyasi”------ so’z  sinflashtiruvchi  va aniqlik  kategoriyasi kategoriya  opredelyonnosti”-------- so’z  o’zgartiruvchi  deb  ta’birlanishi  G.A.Zahar’in  tomonidan  asossiz  deb  ko’rsatilib, “so’z  sinflashtiruvchi” (klassifitsiruyushaya) --- “so’z  o’zgartiruvchi” (slovoizmenitelnaya) kategoriyalar  oppozitsiyasi  nazariyasida faqat “tor”  morfologiyadoirasiga  taaluqli  deb ta’kidlanadi(ya’ni  so’z  shakllari  morfologiyasi doirasiga).
Zograf  sharofati  bilan ‘ko’ ort ko’makchisining ko’p  vazifali  qirralari  aniqlangan. Bunda xususan “bevosita  ob’yektlik”  xususiyatlarga  kerakli  e’tibor  berilgan.
Vaholanki,Zahar’in  tushunchasiga  binoan,’ko’ ni  bevosita  ob’yektli  otlar  guruhi  bilan ishlatilishi mahsus  kelishik  bo’ladigan  akkuzativ shaklini yasashga qaratilgan sa’yi harakat  hisoblanishi  kerak.Boshqacha  aytganda, h.  va u. tillaridagi substantivlar mazkur  Silverstayn-komri  shkalasiga  ko’ra  bir necha  quyidagi  guruhlarga bo’linadi: 1)olmoshlar; 2)atoqli  otlar; 3)jonli  turdosh  otlar;4)jonsiz  turdosh  otlar.Bulardan dastlabkilarining  belgilari  nominativ  tuzumga  moyil  bo’lsa, qolganlari ergativlik  va shuningdek  h. va u. tillaridagi  ergativsimonlik  bilan  xarakterlangan ilk nominativlikka  yaqinlashadi.
Ushbu  guruhlardan birinchi  va ikkinchilaridan iyerarxik qarama-qarshiliklar  kuzatiladi.M-n, a) shaxsiy  olmoshlar ;
          b)ko’rsatkich-shaxsiy  olmoshlar;
          c) o’zlik  olmoshlar  va atoqlik  otlar.

a)  va b)  sinflar  uchun  mushtarak  bo’lgan  xususiyat  shuki, bularning  a’zolari bir biri  bilan  erkin  ravishda  almashishi  mumkin “ob’yekt  kelishigida”.Ya’ni – ye,-yeM ga oxiri kelgan flektiv shakllar  ham, “ko” bilan orqa  qo’shimchalar  ham  kuzatiladi.Ushbu  sinflar  orasida  farqlar ham  yuz  beradi. M-n ergativsimon orqa  ko’makchi-j-a) sinfidagi  bosh (bevosita) kelishikdagi  negizlar  bilan  biriksa,b) sinfida esa faqat  vositali kelishikdagi negizlar bilan.  Vaholanki  c)  sinfi  bilan  a)  sinflarda ‘ne’  komakchisi  o’zgarmovchi  bosh  kelishik negizi  bilan  birikadi.Ayni  paytda a) bilan b) sinflaridan c) sinfining  farqi  shundaki, undagi  a’zolar “ob’yektli” kelishikning flektiv  varianti  bilan  birikmaydi.M-n, ham=o\ ‘biz’,absomot  ya’ni bosh  kelishikda; ham=o\+ne  ‘ergativsimon kelishik’;ham=eM yoki       ham=o\+ko ‘ob’yekt  kelishigi’; vah=o\ ‘y’ – absomot| bosh kelishik; us + ne ‘ergativsimon  kelishik’,  us=e  yoki  us + ko ‘ob’yekt  kelishik’; Shi:la: = o\  ‘Shila’- absomot | bosh  kelishik; Shi:la: = o\ + ne ‘ergativsimon kelishik’;Shi:la: = o\ + ko ‘obyektli  kelishik’(vaholanki, Shi:la: = e – mumkin  emas).
Shunisi  muhimki, = e, = eM  affiksli  shakllar agar “retsigment” bilan  munosabatda bo’lgan  vositali obyektning  markirovkasi  uchun  qo’llansa, ‘ko’bilan birikadigan  orqa  ko’makchili  shakllar  ‘patsiyens’ bilan munosabatda  bo’lgan bevosita  obyektning markirovkasi  uchun  ishlatiladi .Jumladan: “uni  unga  berib qo’y” -  us+ko  us=e de do! (us=e  us=e de do!- bo’lsa  mumkin emas ).Vaholanki,us=e us=ko  de  do ! bo’lsa, bu  gap  yuqoridagi  jumlaning  o’zgartirilgan  variantidir.Ammo, ayni  paytda  Shi:la: + ko us=e  de do! va Shi:la:=o\ us+ko  de do  ‘Shalani  unga  berib  qo’y!’- ikkalasi  ham  to’g’ri hisoblanadi, biroq ‘Shilani  Mohanga  berib  qo’y’  deganda  faqat ‘Shi:la: = o\  Mohan + ko de do!’ mumkin.  
Shunday  qilib,a) sinfiga  mansub 1inchi  va 2nchi  shaxs  olmoshlari maksimal  ravishda “shaxslilik”, “referentsial” va “kommunikativ  aktivlik” belgilarini  ifodalaganda nominativ  tillar  uchun namunali  bo’lmish so’z  o’zgartirish paradigmasiga  eng  yaqin paradigmaga  ega  bo’ladilar. Bu  paradigma  tarkibida bosh  kelishik  negizlaridan ‘ne’ko’makchisi  bilan  yoki o’sha  ko’makchisiz  kelgan negizlar  bir-biriga  nisbatan  yagona  nominativning qo’shimcha  taqsimlangan (dopolnotel’no  raspredelyonniye- ya’ni  bir xil kontekstda o’zaro  almashinuvchi)  variantlar  sifatida  hamda fe’l-kesim  tomonidan semantic va sintaktik  jihatdan ta’minlangan  bo’lib  keladi.Vaholanki, “ko”ko’makchisi  bilan kelgan vositali  negiz birikmalar  bevosita obyektni  shakllantirishga ixtisoslashtirilgan akkuzativ  ko’rinishi va =e, =eM fleksiyalariga  oxiri  tugaydigan vositali  birikmalari vositali  obyektni  belgilash uchunixtisoslashtirilgan “dativ”sifatida gavdalanadi.Ushbu  vositalarning nominativ  xarakterga  moyilligi a) sinfidagi 1 va 2 nchi shaxs olmoshlarining  negizlaridangina  faqat me=r=a: ‘meniki’, ham=a:r=a: ‘bizniki’ shakllarda  esa ‘egalik’ shakllar r=a: orqa  ko’makchisi  bilan keladigan oddiy  atributivlarga o’xshaydi.M-n, us+ka:  ‘uning’(muzakkar  va muannas)yoki Shi:la:+ka:  ‘Shilaning,Shilaniki’, yoki nagar +ka: ‘shaxarning, shaharniki’.
Silverstayn  shkalasining  boshqa  chekasidagi nuqtada turgan  sinflar uchun  nominativlik  emas, balki ergativlik  xosroq  tuyuladi,chunki vositali  kelishikdagi negizga ‘ne’ qo’shimchasining  birikishi o’timli-perfektiv  fe’l  bilan  kelganda subyektli OG qoshida ergativlik|  ergativsimon  kelishigining obligatir (majburiy) markeri (belgisi) vazifasini  o’taydi.
Hindiy va urdu tillarida gap  ko’lamida tartib ancha qattiq  shaklda bo’lib,bundagi standart  chizma S(subyekt)+O(obyekt)+V(fe’l-kesim)dan  iborat.Bevosita boshqaruv  munosabatlariga  bog’liq  masalalarga  kelganda , “boshqarilmish + boshqaruvchi” qabilidagi  tartib  qo’llaniladi.Shunday  qilib,bevosita  obyektni  fe’lga  nisbatan  uning chap  tomonidagi obyekt  valentligini qanday  qilib aktantlaridan biri  to’ldirib  keladi?Zahar’in  B.A.ning kuzatishiga muvofiq,h.va u.tillarida ravishlar  kam  bo’lib ,asosan ot  va fe’llardan yasalib;xol  vazifasida  ishlatiladigan  shakllarni  ko’ramizki, bularga aktantlardan farq  qiluvchi  maxsus  markyorlar ham yo’qdir.Bulardan  tashqari, otlik  kvalifikator bilan birikib  kelinuvchi  murakkab  predyekatlar ham ko’p uchraydi, bular fe’lning  chap  tomonida  keladilar M-n laRk=a:  yah lakRi:  ka: tukRa: sona: samajhta: hay. ‘Bola  bu  yog’och  parchasini  tilla deb oylaydi.’ 
Shuning uchun  subyekt  kabi  bevosita  obyektni  hindiy  va urdu  tillarida pozadagi  sathiy-tarkibiy  vositalar  jumladan,morfologik  markirovka,boshqaruv,moslashuv va bitishuv  kabi  vositalar  asosida aniq qilib olinishi  mumkin  bo’lmasdan , bunday  aniqlash  uchun  faqat chuqur (glubinnaya)darajasidagi  fe’lning  valentlik  munosabatlari  asos  bo’lishi  mumkin.

SAVOLLAR:

1.	KONTENSIV-TIPOLOGIK YONDASHUV  NIMADAN IBORAT? 
2.	USHBU  YONDASHUVDAGI  “CHUQUR”VA “YUZADAGI”  TUSHUNCHALARNING QANDAY  MOHIYATI  BOR?
3.	“ERGATIVLIK” BILAN “AKTIVLIK” FARQLARINI  IZOHLAB  BERING.
4.	“AGENTIVLIK”VA “TRANZITIVLIK”LAR XUSUSIDA IZOH  BERING.
5.	“INTRANZITIVLIK”VA “NOAGENTIVLIK” TUSHUNCHALARI NIMADAN  IBORAT?
6.	“FAKTITIVLIK” ATAMASINI  O’ZBEKCHADA  QANDAY  TUSHUNSA BO’LADI?

ADABIYOTLAR:

1.	 KLIMOV G.A.   PRINSIPI KONTENSIVNOY  TIPOLOGII, M
2.	 ZAHAR’IN B.A.  GRAMMATIKA  HINDI  I URDU  , M., 1992
3.	 SHOMATOV  O.N. JANUBIY OSIYO  TILLARIGA  KIRISH (KOMPYUTER  VARIANTI KAFEDRADA)

4.	 USPENSKIY B.A. STRUKTURNAYA  TIPOLOGIYA  YAZIKOV,  M.,     1975.
ZAHAR’IN  B.A. TIPOLOGIYA  YAZIKOV  YUJNOY  AZII.  M., 1982,114-142 BETLAR

BESHINCHI  MA’RUZA.

FE’L  MUAMMOLARIGA  TURLI XORIJIY  TILSHUNOSLAR TOMONIDAN  E’LON QILINGAN TAMOYIL  VA NAZARIYALAR.

1.RUS OLIMI  YU.D. APRESYAN  TUSHUNCHASI.
3.	TOJIK  HINDSHUNOSI A.R O’SMONOV  VA RUS  OLIMI LIPEROVSKIY V.P  LAR  TASNIFI.
4.	 HIND  OLIMASI A.ABBI TASNIFI.

TAYANCH  IBORALAR:

Nofakultativ  valentlik                    lokativ                                                  yarim  passiv                    
Kontragenit                                      yadro  gapi                                           binar 
O’rin                                                 subyektsiz(tushirilgan                       deagentiv-tran-
Poltit                                                 subyektli)                                             zitiv
Miqdor                                              manba  valentligi                               agentiv-intran-
Actual sintaksis                               referentsial  jihat                                 zitiv
Tema                                                 markyorli                                           morfo-sintaktik 
Eksperiyenser                                  markyorsiz                                         passivlashtirish
Nominativ sintaksis                         moslashuvni  tekshirish(kon-           fe’l -kesim
Mazmun                                           tralirovanniye  soglasovaniya)          notugal
Sirkonstant (doimiy)                       leksemali informatsiya                      
Terminal  valentlik                         ikki  karra o’timli(dvoyakoperexodniy)
Lokus  valentligi                              tashabbuskor(initsiator)
Elliptic                                             vositachi (posrednik)
Miqdoriy valentlik                                       Aksional
Aksional-protsessiv                                      Sifatli  valentlik
Protsessiv-eksperiyentser                            Obligator- deagentiv
                                                                        Noaffektiv  
Stativ-benefaktiv
Stativ-lokativ                                                  Affektiv fe’l
Egalik konstruksiya                                       Ingestiv 
Monovalent                                                     Affektiv  
Molihullashtirish                                            Affektiv-ingestiv
                                                                          Kategoriyalashtirish    
 Ko’p  valentli                                                  Protsessiv-lokativ
                                                                          Aksional-lokativ
Markirovkali
Nomarkirovkali
     Kontrolga    bo’ysunish(kontroliruyemost) 
       
 Benefactor                                                       Volitivlik

Instrument                                                        Dinamiklik

      Komplement                                                      Konkretlik
  
Stativ                                                                  Perspektiva
Holat(sostoyaniye)                                            Aktor
Protsessiv

Yu.D. Apresyan tushunchasiga  ko’ra grammatika  birliklari bo’lmish  so’z  shakllaridan  farqli  o’laroq  leksemalarga  kelganda  bular mavhumlik  jihatidan yuqoriroq  saviyadagi  birliklar  bo’lib  ulardagi avvalambor  nofakultativ-semantik  valentliklar  inobatga olinishi  kerak.Bular  o’z navbatida  yoki  ideomatik ravishda  morfologik  jihatdan ifodalansa va leksikologiya  uchun  mihim bo’lsa,yo’qsa noideomatik  ravishda ifodalanib, semantika  va grammatika orasida muntazam muqobilliklar namoyon bo’ladi.
Leksemalar  va so’z shakllarining aralashuviga o’sha  olim  ishlab  chiqqan “fundamental” semantic  va lentliklar  tushunchasining  o’zi  ham  sababchidir.Bular subyekt,kontragent,obyekt,mazmun,o’rin,payt,miqdor  kabi valentliklardan faqat  oxirgi  uchtasigina semantikaga  haqiqatan tayanib keladi.Qolganlari aralash  tarzda  gavdalangan birliklar  bo’lib,masalan,subyekt  va obyekt sintaksis sohasidan olinib  ko’p  faktorli va  birlamchi  bo’lmasdan  keladi.Subyektda  bir necha tushunchalar  kelib  to’qnashadi,jumladan  actual  sintaksis  birligi  “tema”bilan  “agens” yoki “eksperiyentser”yoki  bo’lmasa  nominativ sintaksis tushunchasi  bo’lmish“birinchi  valentlik”bilan.
“Kontragent”tushunchasiga  kelganda, bu  atama Ch.Fillior tomonidan kiritilib  uni Apresyan  talqin  qilmoqchi  bo’lib, quyidagicha  bildiradi: “aktiv  subyekt  ham  qatnashadigan  situatsiya  ham vaziyatning  aktiv  qatnashchisi.Bu  yerda ikkala  qatnashchining  harakatlari  bir-biriga  to’g’ri  kelmayd,vaholanki  vaziyatni  tavsif  etuvchi  predyekat faqat  subyektning  faoliyatini  ta’riflaydi” .Misol  sifatida  berilgan – “kimdandir  sotib olmoq”, “kuchukdan (o’zini) himoya  etmoq”, “dengizdan  katta” kabi  gaplar masalani  aniqlanishidan uzoq  tutadi.
“Mazmun”  birligi  haqida  esa, bu  birlik  aslida faqat “information jarayon” semantic  sinfidagi fe’llar  bilan  ta’minlanadigan bo’lgani  tufayli buni “patsiyens” valentligining bir  ayrim ko’rinishi  sifatida  tan olinishi  lozimki, buning  mohiyati “informatsiya”maydonidagi fe’llar hamda  faqat jonsiz aktantli otlar  tomonidan  ifodalanishi  joiz.
Ushbu  tushunchaning  ijobiy  tomoni  shuki,unda  “yuqoridan – pastga qarab”,ya’ni  valentliklardan morfologik  shakllarga qarab yurishi  mo’ljallanadi,chunki shakl  na sintaktik funksiya, na  semantik  ro’lga  ishora  qila oladi.Masalan:OG =e+meM    turidagi Ogda =e  vositali  kelishik  markyori  bo’lib  kelishi  bilan  bu OG a) ham aktant,ham serkonstant (doimiy) vazifalarni,b) ham  terminal c) ham lokus  valentligini  ifodalashi mumkin. Jumladan: a)  Dilli:=o\+meM  rehna:  ‘Dehlida yashamoq’ yoki  khushi:= o\  meM  hona: ‘xushchaqchaq bo’lmoq.   b) Kalkatt=e+meM  ja:na:  ‘Kalkuttaga  jo’namoq.’  c)Kalkatt=e+meM  rehna:  ‘Kalkuttada  yashamoq’.
Oxirgi  vaziyat  poslelogsiz ya’ni  orqa ko’makchisiz  kelishi  mumkin: kina:r=e  beThna: “qirg’oqda o’tirmoq”.Bularni  olimlar  elliptic  deb  ta’birlab , lokativ  orqa  ko’makchisini  tushuntirishi  deb tushunishadi.
“Chuqur” va “yuzadagi” strukturalarni bir-biriga  nisbatan  to’g’ri  tushunmaslik, jumladan, ot morfologiyasining shakllanmaganligi natih\jasida semantic  valentliklar  “yuzadagi” strukturalarda “nullar” bilan  ifodalanishini  nazarda tutmaslik  ba’zi  hollarga  olib keladi.
Masalan, aktiv  yadrolardan  kelib chiqadigan  passiv  gaplarni  me’yoriy  grammatikalarda  talqin  qilish  ham  shulardandir.ChiTThi: paRhi: gayi:  ‘xat  o’qilia’ degan  gapda  yuzadagi  struktura  bo’lmish  yakkayu  yagona  ot  bo’lishi o’sha  asarlarda  ikki Hilda talqin  qilinadi – 1) “subyektsiz”  yoki “tushirilgan  subyektli”; 2) “bevosita obyekt  tomonidan  vazifaviy  ravishda  ifodalangan  grammatik  subyektli”.Aslida  esa  ushbu  jumlada  “chuqur”subyekt|agens nul  bilan  ifodalangan  bo’lib “patsiyens”  bilanmunosabatda  turgan  yuzadagi  moslashuv tekshiruvchisi  fe’l-kesimning  passiv so’z  shaklida  mujassam etilgan.Yadro  gap  bo’lgan- kisi: ne u:Mchi:  a:va:z meM chiTThi:  paRhi: ‘kimdir  baland  ovoz  bilan  xatni  o’qidi’ dan kelib  chiqqan  passiv  yasalma (derivat) – ChiTThi:  u:Mchi: a:va:z  meM paRhi:  gayi:   ‘xat  baland  ovozda  oqi’ldi’ paydo bo’ladiki,  bunda “chuqur” strukturadagi  to’liq huquqli  agens “yuzada” “nul” bilan  ifodalanadi.
“Fe’l  valentligiga  nisbatan leksemalardan kelib  chiqqan  holda”gi  yondashuv o’zini turli  vaziyatlarda  oqlaydi.M-n, ra:j=o\   ra:m=o\+ko   pasand  hai ‘Raj Ramga  yoqadi’ va Ra:j=o\  Ra:m=o\ ko  puka:rta:  hai  ‘Raj  Ramni  chaqiradi  ’degan  gaplarda “yuzadagi” struktura kelishik  va  moslashuvchi affikslardan  iborat bo’lib turli talqinlarga imkoniyat  bermaydi.Vaholanki,  pasand ho= “yoqmoq’ va puka:r= “chaqirmoq”leksemalari xar  hil  “chuqur”  sinflarga tadbiq  ekanligi, jumladan, birinchisi “eksperiyens”va “manba”(istochnik)larga qaratilgan  semantic  valentliklarni  va ikkinchisi “agens” va “patsiyens”larga qaratilgan  valentliklarni  nazarda  tutadi deyish  lozim.Shuning  uchun eksporiyentserga mansub  birinchi  leksemali  gapda subyekt (Ra:m) vositali  kelishikdagi  fleksiya  va orqa  ko’makchisi  “ko”bilan  keladi. “Manba” (istochnik)ga mansub  obyekt (Ra:j) esa markersiz  qoladi.Ikkinchi  gapdagi “agens” bilan  munosabatdagi  subyekt  yoki bosh  kelishikda  shakllanadi,yoki ba’zi  kontakstlarda “ne”ko’makchisi  bilan  kelib, “tatspens”bilan  munosabatdagi ob’yekt  referensial  jihatdan  konkret  bo;lib boshqa  sharoitlarda markersiz  bo’lsa albatta “ko”ko’makchisi  bilan  keladi.
Ikkala gapdagi  fe’l  kesim tekshiruvchisi (kontralyori) tanlash Ya.Kochrul tomonidan  taklif  etilgan  tasnifga  binoan moslashuvini  tekshirish  (kontralirovaniye  soglasovaniya  v rode,chisel, litse) “yuzadagi”  tarkib (struktura)ning  bir  qismidirki, “chuqur” tarkib (struktura)niki emas.
Shunday  qilib  fe’l  lug’atining  majburiy  qismini leksemali  informatsiya tashkil  etishi  zarurki,buni  semantic  darajadan “chuqur”- sintaktik  darajaga o’tish  jarayonida ishga  solish  kerak.
Yuqorida  berilgan Ya. Kachruning qoyidasiga  qo’shimcha  sifatida gapda  bir  necha bir  xil  shakldagi Oglar kelganda subyekt  bo’lib eng  “to’ng’ich” (starshaya) semantic  rolga  ega OG  bo’la oladi.Uslubiy  jihatdan asoslanmagan  kontekstlardagi  so’zlar tartibi gapda  nisbatan mustahkamroqdir  va  OGlardan  birinchisi subyektli  bo’lib chiqadi. Hattoki dialogik  va  she’riy matnlardagi  tartibda ham birinchi  OG subyektli  va  ikkinchisi  obyektli  bo’lib  keladi.Jumladan: dekhu:Mga:  maiM  du:sri: duniya:   ‘boshqa  dunyoni  ko’rarman’.
Binobarin fe’l  leksemalarining  semantik  klassifikatsiyasi grammatikaga maxsus  lug’at ilovasi berilgan  taqdirda, bu  lug’atda tarjima ekvivalentlari, izohlar  va valentliklar chizmalari berilganda, amaliy  ahamiyatga ega  bo’lishi  mumkin.
Vaholanki h. va u. tillari  uchun  mavjud  bo’lgan tasniflarda  leksema darajasining birlamchiligi hisobga  olinmasdan va semo-sintaktik xususiyatlarga  tayanmasdan balki sintaktik  yoki morfo-sintaktik xususiyatlarga asoslanadi.Natijada bularni  boshqa hottoki qardosh  yoki turdosh tillarga  tadbiq  etish imkoniyati  yuz  bermaydi.M-n, Ya.Kachru tasnifiga  binoan barcha  fe’llar o’timsiz,  o’timli, ikkikarrao’timli (dvoyakoperexodniye) va  kauzativ  fe’llar  sinflariga  bo’linadi.Bular  sintaktik valentliklarning ko’payib  borishiga  qarab joylashtirilgan.Jumladan,o’timsiz  fe’lga yakka argument  sifatida subyekt  to’g’ri  keladi; o’timlisi  esa ikkita argument – subyekt va bevosita obyektga;ikkikarra o’timlisiga  bulardan  tashqari vositali  obyekt ham  qo’shiladi.Kauzativ  fe’l  esa  bevosita  obyektdan tashqari  yana “tashabbuskor” va  “vositachi”larni (initsiator  i  posrednik) ham talab  qiladi.Ya.Kachru qo’llagan  atamalarga qarasak, bu  tasnifda ikkita mezon  aralashib qolmoqda : subyekt  va obyekt  sintaktik turdagi  kategoriyalar  bo’lsa,tashabbuskor  va vositachi – semantikka  to’g’ri  keladi.Vaholanki  kauzativ fe’llar  boshqa  turlarga  qaraganda morfologik  markirovkaga ega bo’lib, sintaktik jihatdan  ham kauzativ ,ham ikkikarra o’timli  fe’llar umumiy  o’timli  katta  tip ichidagi  kichik  tiplardan  iboratdir.
Rossiya hindshunoslari  tomonidan e’lon qilingan barcha  tasniflar “yuzadagi” tarkibga  asoslangan.
5(g).Bunday  tasniflar  qatoriga A.R.O’smonov  70 chi  yillarda taklif  qilgan mufassalroq  tasnif  ko’zga  ko’ringan  bo’ldiSo’ngroqda uning  zamiridagi  prinsiplar fe’lga  bag’ishlangan V.P.Liperovskiy monografiyasida ba’zan  o’zgartirilgan shaklda  beriladi.
O’smonov ikki mustaqil  ammo o’zaro  bog’langan belgilardan  “agentivlik” va “tranzitivlik” belgilarini  tanlab keldi.
Birinchi  belgiga ko’ra ba’zi  fe’llar  agensning OGdagi orqa  ko’makchilik  shaklni tanlashga  qodirligidan  iborat.
Ikkinchisida fe’lga xos shunday  hususiyat nazarda  tutiladiki,o’sha  fe’l  subyektli valentlikni to’lmagan  taqdirda passiv  yoki yarimpassiv konstruksiyaning tarkibiy  a’zosi  sifatida kela  oladigan obyektning OG  bilan birikishiga  qodirdir.
Har  bir  belgi ikki turda (binar)bo’lgani  sababli  fe’llar to’rtta bazis tiplarga  bo’linadi:
1)deagentiv-intranzitiv – jumladan, a:na: (kelmoq);
2)agentiv-tranzitiv ---------- sameTna: (yig’moq);
3) deagentiv- tranzitiv ------------ la:na :(keltirmoq);
4)agentiv-intranzitiv -------------- chi:Mkhna  (aks  urmoq).

Boshqacha  aytganda 1) va 3) tiplar 2) va 4) tiplardan  farqli  o’laroq ergativsimon  konstruksiyani  tashkil  eta olmasdan , 2)  va 3) tiplar 1)  va 4) tiplardan o’zlariga  xos passivlikka moyillik bilan xarakterlanadi.
Shu  asnoda  ilmiy  adabiyotlarda “passivlashtirish” jarayonlari morfo-sintaktik  jihatdan o’timsiz  fe’llarga ham tadbiq etilishiga tegishli ma’lumotlar  yuzaga  kelgandan  so’ng, V.P.Liperovskiy O’smonov chizmasiga ba’zi  o’zgartirishlar kiritib ikkinchi belgini “passivlashtirish”  bilan bog’lamasdan uni  o’z monografiyasida “o’timlilik” (perexodnost)deb  ta’riflab,fe’llarning  “bevosita obyektli valentlikni bajarishiga”qodirligini  ko’rsatadi.O’smonov chizmasiga  nisbatan  esa  quyidagi  izohlar berildi: 1) “agentivlik” va  “o’timlilik” o’zaro  bog’langan  belgilar  bo’lib, shuning uchun  1 va 2 chi tiplar eng xarakterli  bo’ladi:2)fe’l-kesimning notugal  shakllarida 1 va 4 chi tiplar qarama-qarshiligi neytrallashadi;3) ko’pchilik fe’llar bir tipdan ko’proq tipni qamrab olib,ularning umumiy miqdori to’rtta asosiy tiplardan ko’proqdir; 4) garchi nazariy jihatdan fe’llarga xos 15 hil valentlik guruhlar (sinflar)ajratilsada,aslida ularning soni 12 dan oshmaydi.
Bundan  tashqari O’smonov 4ta asosiy (etakchi)  tiplardan ortiq qo’shimcha 7 ta kichik tiplarni  ham  ajratib  chiqadiki,bular asosiy tiplarning qorishmalari bo’ladi.Jumladan,5 kichik tip = 1+2,M-n, badalna: ‘o’zgar(tir)moq’;6 chisi = 1+3 bhu:lna: ‘esdan  chiq(aril)moq ’ Bular ikkalasi ergativsimon konstruksiyani  tashkil qila olmaydi. 7 chisi = 1+4 – naha:na: ‘cho’milmoq’ – fakultativ ravishda  ergativsimon konstruksiyani  tuza oladi. 8 chisi = 2+3 – samajhna: ‘tushunmoq’ yuqoridagiga  o’xshagan. 9 ch = 2+4 – thu:kna:  ‘tufla(n)moq’, 10chisi = (1+2+3) ha:rna: ‘shikast  yemoq’, ji:tna: ‘yengmoq’ va ba’zi bir izohlar  bilan bo’lna: ‘gapirmoq’;11chisi = 1+2+4 – paRHna: ‘o’qimoq.mutoala qilmoq,tahsil olmoq’, ma:nna:  ‘hurmat  qilmoq,rozi  bo’lmoq’; puka:rna: ‘ chaqirmoq, chorlamoq’.      
  
Zahar’in B.A. fikriga  ko’ra ,O’smonov  va Liperovskiy  tasnifi,shubhasiz, eng mufassal  bo’la turib,ba’zi  kamchiliklardan xoli emas.Birinchidan, bu tasnif  faqat bir tillidirki boshqa qardosh tillarga tegishli bo’la olmaydi.
Ikkinchisi,umumtilli, samo-sintaktik xususiy  leksik prinsiplarni aralashtirib  birish.Shunga ko’ra faqat 1 va 2 tiplar haqiqatan bir-biriga qarama-qarshi  bo’lib, 3 va 4 nchilari juda ham cheklangan doiralardagi fe’llardan iboratdir.M-n, 4chisiga  beshtagina fe’l kiradi – ‘aksirmoq’, ‘yo’talmoq’, ‘mo’ralamoq’, ‘peshob  qilmoq’, ‘tuflamoq’ – bular biqiq semantic guruh bo’lmish ‘ichdan chiqarish’ ma’nosidagi  guruhga kiradilarki,birinchi ikkitasi ‘tovushga taqlid so’zlar’ga kiradi.3 chi tip esa bittagina la:na: bilan ajralib qolgan.Qo’shimcha ettita ikkilamchi tiplarning kiritilishi  ham yuqoridagi aralashuvdan kelib chiqadi.
Shunday qilib, h. va u. tillari uchun yetakchi  bo’lmish o’timsiz 1 nchi va o’timli 2 nchi tiplarni  fe’llarda to’g’ri (bevosita) obyekt valentlikning borligi|yo’qligi  belgisi bo’yicha o’zaro qarama-qarshilanishi universal Grammatik jihatdan o’zini oqlaydi. 1chi tip tarkibida  1a,1b, 1v,1g  kabi  leksik leksik cheklangan guruhlar ajratilib, bular O’smonovning 4,7,9,11 guruhlariga to’g’ri keladi.Ikkinchi tip tarkibida esa  cheklangan leksik guruhlar 2a, 2b va ba’zi  izohlar bilan 2 v, bular O’smonovnong 3,8,12chi guruhlariga to’g’ri keladi.Bularni yana boshqa guruhlarga bo’lish miqdoriy – valentlik va sifatli-valentlik belgilariga ko’ra bo’lib borish  mumkinki,mazkur muallif tomonidan kiritilgan ikkilamchi 1\-\6 tiplar ushbu  yo’nalishga to’g’ri keladi.Ya.Kachru tomonidan ko’rsatilgan  kauzativ  va ikkikarra o’timli fe’llar  ham 2nchi tip tarkibida o’z o’rnini topsa,intranzitiv va tranzitiv fe’llardan bir xillari ‘terminal’ yoki ‘lokus’ valentliklariga ega bo’lib tegishli  sinflar tarkibida maxsus guruhlarni  tashkil etadi.
Pirovardida barcha fe’llarni ikki etakchi guruhga ya’ni bevosita obyektli valentlikka  ega bo’lmagan o’timsiz va unga ega bo’lgan o’timli fe’llarga bo’linadi.Binobarin,sharma:na:,bhu:lna:,thu:kna:,ji:tna:, paRHna:larga monand  fe’llar  ikkinchi sinfga kirib,ularga muqobil bevosita valentlikka ega bo’lmagan,ammo tugal zamonlarda absolyut konstruksiyani tashkil etuvchi fe’llar birinchi sinfga tadbiq etiladi.M-n: mera: sar khujla:ta: hai (boshim qichiyapti)(1)—yah mera sar khijla:ta: hai (u mening boshimni qichityapti) (2) .
Ushbu  fe’lga o’xshagan boshqa birliklarning tarjimaviy ma’nosini taxlil qilar ekanmiz,bular,demak,sinxron  tarzda turli  leksemalar  bo’lib tarixiy nuqtai nazardan yaxlit  leksemalar variantlari  bo;ib chiqadilar.Har holda h. va u. fe’llarining sintaktik klassifikatsiyasi uchun O’smonovning 5,6,9,10 va 11 tiplari ahamiyatsizdir.
Birinchi sinf tarkibida ajratiladigan 1a kichik sinfga “chiqarish” yoki “ajratish” ma’nosiga  ega o’timsiz fe’llar kiritiladiki,bularda tugal  zamonlarda subyekt qoshidagi OG bilan ‘ne’  orqako’makchisi birikib kelishi mumkindir.Jumladan, bularga mansub  kha:Msna: ‘yo’talmoq’ (4nchi  tip) va naha:na: ‘yuvinmoq’  (7nchi tip) fe’llari  orasidagi farq shundan  iboratki, birinchi  fe’l  uchun ergativsimon  konstruksiyasining tashkil  topishi fakultativ  bo’lsa,ikkinchisi  uchun majburiydir.Shuning uchun  Zahar’in B.A. fikriga  ko’ra yana 1 a – 1 va 1 a – 2 kichik sinfchalarni ham ajratsa  bo’ladi.
Simmetriya  jihatdan yondashganda 2 a  kichik  sinfini ham ajratib chiqish lozimki,bunga tugal (perfektiv) zamonlarda absolyut  konstruksiyasini  tuzishga  qodir bo’lgan barcha  o’timli fe’llar kiradi,jumladan: samajhna:  ‘tushunmoq’ (O’smonov tasnifidagi 3 sinfidan). Ushbu kichik sinfni  yanada kichikroq 2a –1 diqqatga sazovorki, 1 a – 2 va 2a – 2 kichik  sinflarda bittadan fe’llar ajraladi: obligator- agentiv naha:na: ‘yuvinmoq’  va  obligator- agentiv la:na: ‘keltirmoq’.
Huddi  shunday tarzda sintaktik-valentlik asoslarga  tayangan holda tuzilgan terminal  a’zolar  darajasi dagi tasnifga  ko’ra, 16 sintaktik bo’linmalar ajratiladi Universal belgi  bo’lmish o’timlik belgisiga  binoan fe’llar taqsimlanib 1 a – 1, 1 a-2, 1 b- 1, 1 b- 2, 1 b – 3, 1v,2a-1,2a-2, 2b – 1,2b – 2, 2b – 3, 2b – 4,2b – 5, 2v guruhlar ajratiladi.
Mazkur  tasnif  faqat noaffektiv fe’llarga  tegishli bo’lib ,h. va u. tillarida ko orqa ko’makchisi bilan keluvchi  subyektli- vositali kelishik  shakli tomonidan  yuzadagi (poverxnostniy)tavsifga  (x-ka)ga ega affektiv  fe’llar sinfi  ham mavjuddir.Jumladan, pasand  hona:,ya:d hona:bhu:kh  lagna: va h.hamda ‘x ko y hai’chizmasidagi ‘x da y bor’qabilidagi egalik konstruksiyalarda qo’llangan hona: fe’li ham  kiradi.Ushbu  guruh fe’llari khushi: ho’na:  kabi  monovalent yoki  pasand a:na: ga o’xshab polyvalent  bo’ladi.
Binobarin mazkur  taqdim etilgan klassifikatsiyani  to’g’irlaganda h. va u. tillarida  Janubiy Osiyodagi barcha hind-ovrupo tillari  kabi birinchi  navbatda affektiv  va noaffektiv, so’ngra  esa noaffektivlari o’timli  va noo’timli  fe’llarga  bo’linadi .
Ushbu farqlarga  muvofiq  barcha  affektiv  fe’llar noaffektivlardan  farqli  o’laroq  birorta  ‘mashg’ullashtirish’ (passivlashtirish)ga bo’ysunmaydi.Demak, ushbu  mintaqa tillari uch  sinfli klassifikatsiyaga  maxkumdir.Bu klassifikatsiyadagi bo’linish prinsiplari turli=tumandir.Jumladan,affektiv  fe’llarga ko’pvalentli  fe’llar to’g’ri  kelib, bular  orasida eksperpentser (e) bilan  munosabatda  turgan subyektli OGlar bo’ladi.O’timli  fe’llarga ikkidan  kam bo’lmagan valentlikka ega fe’llar  kiradiki, bularning subyektli OGlari Agens(A) bilan munosabatda.O’timsiz  fe’llar  esa yoki  boshqa  tiplardagi  monovalent birliklar, yoki A va P rollari bilan bog’langan subyektli  va to’g’ri  obyektli  OG larni qabul  qilmaydigan  fe’llar mansub  bo’ladi.Ya’ni  ushbu  klassifikatsiya aralash  xarakterga egadir.

ye) A.Abbi  tomonidan  ishlab  chiqilgan  tasnif  (klassifikatsiya).

1980 yilda aynan semantic  tasnif  yaratishga intilgan A.Abbi  xonim  bo’lib, o’z  tasnifining  zamirida  V.Ya. Cheyf  tomonidan  ishlab chiqilgan va so’ngroqda B.A.Kuk tomonidan biroz o’zgartirilgan prinsiplar (tamoyillar)ni asos qilib oldi.
Ushbu tasnif  uchun yetakchi (bazisniy)semantic  rollar bo’lmish Agens (A),Patsiyens(P), Eksperiyentser (E), Benefaktor(B) va Lokus(L)lar tanlangan.Bulardan  tashqari ajratuvchi ahamiyatga ega bo’lmagan Instrument (I) hamda Patsiyensning ikki ko’rinishi – Patsiyens  va Kompliment (K)ga  bo’linishi  ham nazarda tutilgan.
A bilan P Cheyfga  binoan to’rt  xil yetakchi predikatni tashkil qiladi. 1) Stativ  predikatlar,bular  faqat holat (sostoyaniye) Patsiyens ga qaratilgan valentlikka ega; 2) Patsiyens (Ps)ga qaratilgan  protsessiv  predikatlar;  3) agensga qaratilgan majburiy valentlikli aksional- predikatlar;  4) Agens  va Patsiyensga  qaratilgan  majburiy- valentlikli aksional- protsessiv predikatlar.Hammasi  bo’lib 16 ta terminal tiplar ajratilib, bulardan to’rttasi yetakchi  (bazis) hisoblanadi.Masalan: A1 stativ  predikatlar Ps- u:Mcha: ‘baland’, gol ‘yumaloq’  A2. Protsessiv (P) – marna: ‘o’lmoq’ A3.  Aksional (A) – haMsna: ‘kulmoq’,jagna: ‘uyg’onmoq’A4. Aksional – protsessiv (A,P)  - tolna: ‘tortirmoq’, khi:Mchna: ‘cho’zmoq’va xokozo.Jumladan,B2 (P,E)- protsesiv – eksperientser bima:r hona:  ‘kasal bo’lmoq’.B1 Stativ- benefaktiv (Ps,B)- egalik konstuksiyalardagi hona: ‘bo’lmoq’;G1 Stativ-lokativ (Ps,l) rahna: ‘qolmoq’ ;paRa: hona: ‘yotmoq’.
        Zahar’in B.A. fikriga ko’ra Abbi tasnifi semantic va tiniq bo’lsad, ammo ushbu chizma miqyosida yetakchi stativ  va protsessiv sinflarning ferqi unchalik aniq emas.Huddi shunday  tarzda  ‘Patsiyens  sostoyaniya’ va ‘Patsiyens’ orasidagi farq ham aniq emas .
Shu asnoda ushbu klassifikatsuya munaqqid fikriga asosan, barcha fe’l  leksikasini qamrab olmaydi, chunki bitta yaxlit aktantli OG tarkibida bir necha rollarni jipslashtirib olishga qaratilmagan.Jumladan,K.Masika tomonidan ‘ingestiv’deb atagan fe’llar uchun semantika darajasida subyektli OG uchun “Agens”  va “Benefaktor” rollarining jipslashuvi  taxmin qilinadi. Jumladan, kha:na: ‘yemoq’,dekhna: ‘ko’rmoq’, samajhna: ‘tushunmoq’ kabi  fe’llarning qo’llanishida ushbu tomonlari bilinadi.M.Klayman K.Masika tasnifiga  ba’zi  bir tuzatishlar kiritgan  holda bularni ‘affektiv’ deb atagan .Bunday fe’llarning  semo-sintaktik tarkibi  aktantalar uchun quyidagi  formulani tayin etadi : subyekt A|B,  bevosita obyekt: P, m-n: Ra:m cha:val kha:ta: hai ‘Ram gurunch(li ovqat) yeydi.’ Ushbu xususiyat  chuqur  struktura  ko’lamida  sintaktik  jihatdan  ifodalanadi.Jumladan, boshqa  fe’llardan (aynan  aksional – protsessiv fe’llardan) vositali  obyektli  OG lar uchun instrument | vositachi (posrednik) rollari bilan munosabat  se  yoki uning miqobillari bo’lmish  shakllar bilan bog’langanlik yuz bersa,   m-n:  darzi: kapRa: sita hai ‘tikuvchi kiyim tikadi’  (asoslovchi gap) – Ra:m darzi:  se kapRa: silva:ta: hai  ‘Ram tikuvchi (orqali)ga kiyim tiktiradi. (kauzativ  kelib chiquvchi derivativ  gap)’ vaholanki, affektiv – ingestiv fe’llar qoshida  vositali obyektli  OG laridagi  valentlikni  bo’shatilgan Benefektorlarga qaratilganligi hamda ko orqa   ko’makchisi yoki unga muqobil affikslar orqali ifodalanishi kuzatiladi:Sya:m cha:val  kha:ta: hai(asoslovchi gap) va Ra:m Sya:m + ko cha:val   khila:ta: hai. ‘Ram(ning o’zi) Shamga  guruch(li ovqat) yed(irad)i ’ (kauzativ kelib  chiquvchi derevat).A. Abbining tasnifidagi  yana bir kamchilik  semo-sintaktik chuqur  darajasi  bilan leksik semantika darajasini farq qilmaslikdan iboratdir.Shunda  predikatlarning  tasnifi aniq tarzda aktantli  OG larning leksik-grammatik kategoriyalashtirishga bog’liq bo’lib chiqadi. Natijada  a:na: ‘kelmoq’  fe’llar qoshidagi sub’ekt  jonsiz bo’lsa, Abbi ularni G-2 – protsessiv-lokativ  guruhiga tadbiq etadi,vaholanki, sub’ekt jonli  bo’lsa, G- 3 aksional – lokativ guruhiga.
Ushbu  kamchiliklarni  bartaraf  etish yo’llariga  o’tsak, birinchidan, agar predikatlarning  semantik  tasnifini  kuchaytirish uchun ‘kontrolga  bo’ysunish’ (kontroliruyemost)  volitivlik  degan  qo’shimcha  differensiatsiya  sifatidagi oppozitsiyani  kiritish mumkin. Shunda  aksional predikatlar  ushbu oppozitsiya  bo’yicha  markirovkali  bo’lib, prosessiv  predikatlar  nomarkirovkali  bo’ladi. Bunday  vaziyatda, aksional-protsessiv  predikatlar oppozitsiyaning  ikkala  a’zosini  qamrab  olib, asosiy  mezon sifatida  referentsial tushunchalardan  sub’yektmi  yoki  bevosita ob’yektmi  qo’llanishi  ahamiyatga molik  bo’lardi. Ushbu  mezonga  ko’ra  stativ  predikatlar  ikki xil ko’rinishga  bo’linishi mumkin. Ushbu  mezonga ko’ra  stativ predikatlar  ikki xil ko’rinishga bo’linishi mumkin bo’lardi. Jumladan, khara: ‘turuvchi, tik turuvchi’ maxsus  sifatga ega bo’lib  ‘kontrolga  bo’ysunish’ belgiga ega, vaholanki, moTa: ‘semiz’  ‘kontrolga  bo’ysunmaslik’ belgisiga egadir. Ehtimolki, predikatlar  tavsifi uchun ikkinchi binary oppozitsiya ‘dinamiklik’ (dinamichnost) kerak  bo’lardi.
Shunisi  qiziqki,  ‘kontrolga  bo’sunish’ ham, ‘dinamiklik’ ham  referentsial – rolli (rolevaya) grammatikashunoslar  tomonidan kiritilib, Abbi chizmasi  mukammal qayta ko’rib chiqishga maxkum bo’lib qoladi.
Shunda  hosil  bo’lgan klassifikatsiya  to’rt sinfdan iborat  bo’lmish tizimga  to’g’ri kelardi: 1) stativ – kontrollanmagan – moTa:  2) stativ  kontrollangan – khaRa: ‘turadigan, turuvchi’ 3) dinamik – kontrollangan  ma:rna: ‘o’ldirmoq’ 4) dinamik – kontrollanmagan – marna: ‘o’lmoq’.
Referentsial- rolli grammatika o’zanida  faoliyat  ko’rsatuvchi tilshunoslar  ‘chuqur’ kelishiklar yoki rollar dastlabki  vaziyatdagi  qatnashuvchilar  bo’lmish  ‘aktor’ - ‘mubtalo  bo’luvchi’ qarama – qarshiligidan  kelib  chiqadilar, deb  ta’birlashadi. ‘Aktor’ deb predikat  belgilaydigan vaziyatni  bruvchi, asoslovchi, paydo  qiluvchi yoki tekshiruvchi partisipant yoki ‘ qatnashuvchilar’ nazarda tutiladi. Vaholanki, ‘mubtalo’ atamasiga  aksincha o’sha vaziyatga majhul bo’luvchi participantlar  kiradi. R.Van Valin va U.Foliy  taklif qilgan asosiy tushunchalar  to’plamini Cheyf – Kuk – Abbilar chizmasiga tadbiq etgan holda quyidagi predikatlar semantik tasnifining loyihasi taqdim etiladi:
Demak, asoslovchi ‘bazis’ rollar bo’lmish  ‘Aktor – mubtalo’ oppozitsiyasi negizida predikatlarning to’rtta birlamchi semantik tiplari o’z navbatida  to’rt xil guruhga bo’linadi:
(1)	‘Mubtalo’ga qaratilgan valentlikli  protsessiv predikatlar (Pr) – ya’ni  ‘preterpevayushiy’;
(2)	Aktsionalniye ---- ‘Aktor ’ga qaratilgan valentlikli predikatlar (AK);
(3)	Ham birinchisiga, ham ikkinchisiga qaratilgan valentlikli predikatkar --- aktsional –protsessiv (AK,Pr);
(4)	Na birinchiga, na ikkinchiga qaratilgan  valentlikli stativ-predikatlar.

Bundan  so’ngi  tasnif Abbi ishlab chiqqan asoslarda, jumladan, asoslovchi to’rtta sinflarning qo’shimcha rolli E,B va L (Experiyensel, Benefaktor,Lokuslar) tomonidan  quvvatlangan bo’lishi kerak. Yuqoridagi  barcha rollar ayni paytgda Van Valin va Foliylarga binoan quyidagi  to’rt xil omil ta’sirida yuz beradi: a) predikatning semantik
 tavsifi, aktantlar semantic tavsifi, v (perspektiva) hamda g (morfosintaktik xususiyatlar).
Bundan  tashqari, A. Abbi tasnifida asoslovchi tiplarning Instrument ‘I’kabi  yasaluvchi  rollar bilan to’qnashuv  natijasida tashkil topganligi ko’zda tutilmagan. Boz ustiga Istochnik ‘Is’, terminal ‘T’ qabilidagi ikkilamchi rollar ham inobatga olinishi lozim.
Shunday  qilib xanuzgacha hindiy va urdu tillarida fe’llarning to’liq, tejamli va ziddiyatsiz tasnifi shakllanmagan bo’lib tavsilotlar bilan ishlangan yuzadagi darajaga to’g’ri  keladigan  Usmonov A. va Liperovskiylar  tasnifining formal belgilariga ma’qul tushadi va ishchi variant sifatida qo’llanishi mumkin.

SAVOLLAR:

1.	A. PRESSYAN OLDIGA SURGAN YETTITA  VALENTLIKLAR NAZARIYASI
      NIMADAN IBORAT?
2.	‘KONTRAGENT’ ATAMASIGA IZOH BERING.
3.	 LEKSEMALI INFORMATSIYA XUSUSIDA IZOH BERING.
4.	 Ya. KACHRU  FIKRI NIMADAN IBORAT?
5.	 LEPEROVSKIY USMONOVNING NAZARIYASINI QAY JIHATDAN TUZATGAN?
6.	IKKI KARRA  O’TIMLI FE’LLARGA IZOH BERING.
7.	ABBI NAZARIYASI NIMALARDAN IBORAT?

Adabiyotlar:

1.	Zograf. G.A.  Morfologicheskiy story novix indoariyskix yazikov, M., 1976
2.	Zahar’in B.A. Tipologiya yazikov Yujnoy Azii, M., 1987, s. 3-6; 114-142.
3.	Liperovskiy V.P. Glagol v yazike hindi, M., 1984
4.	Usmanov A.R. Klassifikatsiya glagolov urdu na osnove ix sochetayemosti, AKD,M., 1973
5.	Shomativ O.N. Janubiy Osiyo tillariga kirish (kompyuter darsligi sifatida)