«Tasdiqlayman»

O`quv ishlari bo`yicha prorеktor
_____________dots. N.Asqarov
«___»______________2009-yil

Aruz nazariyasi asoslari    faninung

Bilim sohasi:     - 200000 - Gumanitar fanlar va san’at
Ta’lim sohasi:    -220000 - Gumanitar fanlar
Ta’lim yo’nalishi: - 5220100 - Filologiya (O’zbek filologiyasi)

Umumiy o`quv soati        -58

Shu jumladan:
Ma'ruza 		  -16
Amaliy                              --
Laboratoriya                     - -
sеminar                            -20
Mustaqil ta'lim soati       -22	

	Fanning ishchi o`quv dasturi Andijon Davlat universiteti Filologiya fakulteti kengashining  2009-yil ___-avgustdagi ___-sonli yig’ilishida muhokama etildi va ma'qullandi.

	Filologiya   (O`zbek  filologiyasi) ta'lim yo`nalishi o`quv rejasiga muvofiq ishlab chiqildi.

Tuzuvchilar: Quronov Dilmurod -                 ________	
         Filologiya fanlari doktori, professor                (imzo)                

          		   Mamajonov Zokirjon-                     ________
                       O`zbek adabiyoti kafedrasi                         (imzo)          
                              katta o`qituvchisi   

Taqrizchilar:   Qodirov Valijon    -  ADU doktoranti

                      Mo’minov Begali   - ADU O`zbek adabiyoti               			        			            kafedrasi assistenti                                     

		Fanning ishchi o`quv dasturi Filologiya  fakultet kengashida 	tasdiqlandi. (2009-yil ___-avgustdagi  ___-sonli bayonnoma)

          Kengash raisi:  ________  f.f.n. Z. QODIROV
		                   (imzo)                               

	Kelishildi:

	Kafedra mudiri: _______  f.f.d. S. MIRZAYEVA
					(imzo)                                 
	
2009- yil ___-avgust    

1-ilova

2009-2010- o’quv yili uchun “Aruz nazariyasi asoslari”    fanidan ishchi o’quv dasturiga o’zgarishlar va  qo’shimchalar kiritish to’g’risida  Filologiya (o`zbek filologiyasi) ta'lim yo’nalishi  bo’yicha “Aruz nazariyasi asoslari”fanininig ishchi o’quv dasturiga quyidagi o’zgartirish va qo’shimchalar kiritilmoqda:

O’zgartirish va qo’shimchalarni kirituvchilar:

	Quronov Dilmurod -                 ________	
         							(imzo)                

          		   Mamajonov Zokirjon-           ________
                                             				   (imzo)          

ishchi o’quv dastur Filologiya fakulteti Ilmiy  kengashida muhokama etildi va ma'qullandi (2009-yil 28-avgustdagi dagi 1-sonli bayonnoma).

Kengash raisi:         __________             f.f.n.  Z.QODIROV
				(imzo)                              

Tushuntirish xati.
		Filologiya fakultetlari talabalari uchun "Aruz nazariyasi asoslari" fani tanlov fan  sifatida o’quv rejasiga kiritilgan. Unda 16 soat ma'ruza va 20 soat seminar mashg’uloti o’tiladi. Ma'lumki, mumtoz adabiyotda badiiy ijod shakli asosan she'riyat bo`lgan. Shuning uchun ham mumtoz adabiyotshunoslikda ham asosan she'riyat haqida bahs yuritiladi. Aruz mumtoz she'riyatdagi asosiy she'riy tizim hisoblanadi. Mumtoz adbiyotni o’rganish masalasiga keyingi paytlarda qiziqishning ancha ortganligi aruzni o’rganishga bo’lgan ehtiyojni ham orttirdi. Shu maqsadda aruz tanlov fan sifatida o’rganila boshlandi. Mazkur dasturda aruz she'r tizimining o’ziga xos qonuniyatlari, aruzda yozilgan asarlarning vaznini aniqlash yo’llari kabi masalalar qamrab olindi.   

Kirish
Kursning mаqsаd vа vаzifаlаri
“Aruz nazariyasi asoslari” fanining ta`limiy maqsadi:talabalarga aruz she'r tizimining o’ziga xos qonuniyatlari, aruzda yozilgan asarlarning vaznini aniqlash yo’llari kabi masalalar  bilаn tаnishtirish va nazariy bilim berish.
	“Aruz nazariyasi asoslari” fanining tarbiyaviy maqsadi: talabalarni  adabiyotga muhabbat, milliy  an`analarga nisbatan hurmat va vatanparvarlik ruhida tarbiyalash.
	 “Aruz nazariyasi asoslari” rivojlantiruvchi  maqsadi: talabalarda bаdiiy ijоd sirlаrini anglash,  аdаbiy    аsаrgа bаhо bеrish,  aruz tizimi mеzоnlаr asosida yondoshish va tahlil qilish ko`nikmalarini shakllantirish.

1.	O’zbek she'riyatidagi tizimlar.
Aruz haqida umumiy ma'lumot.
(2 soat, 2 soat seminar)
She'rning ichki kechinmalar ifodasi bo’lib, qolipga solingan ritmik nutq ekanligi. She'r musiqiylikni yaratuvchi, doimo ishlatiladigan ritm (Hijo, rukn,vazn) qofiya, band va yordamchi unsurlarning yaxlit umumlashmasidan tashkil topganligi. O’zbek she'riyatiga xos tizimlar haqida umumiy, qiyosiy ma'lumot. Barmoq she'r tizimining misralardagi big’inlar imqdoriga asoslanishi. Misra, turoq, band tushunchalari. Barmoq she'r tizimidagi sodda va qo’shma  vazn haqida. Aruz she'r tizimi haqida. Hijo va big’in tushunchalarining qiyosi. Aruzga Halil ibn Ashmadning asos solganligi. Navoiy va Boburning aruzshunos sifatidagi faoliyatlari. Aruzga munosabat. Aruzshunoslikning keyingi yillardagi taraqqiyoti.
2.	Hijo va uning turlari. Rukn hosil qiluvchi unsurlar.                                          
           (2 soat, 2 soat seminar)
	 Sokin va mutasharrik harflarning vazn yaratuvchi eng kichik juzv ekanligi. Hijo va big’in tushunchalari. Hijo turlari Haqida. qisqa unli bilan tugugan Hijoning qisqa hijo ekanligi. Cho’ziq unli bilan tugagan yoki undosh bilan tugagan yohud urg’uli bo’lgan hijoning cho’ziq hijo ekanligi haqida. O’ta cho’ziq hijoning hosil bo’lishi va uning tuzilishi. Hijo turlarining bayt tarkibida muayyan tartibda joylashishi. Baytdagi Hijolarning sifati va tartibini aniqlash. 	Qisqa, cho’ziq va o’ta cho’ziq hijolarning ma'lum tartibda joylashuvidar sabab, vatad va fosilalarning hosil bo’lishi. Ruknning bir cho’ziq yoki ikki qisqa hijodan hosil bilgan qismi sabab deb atalishi. Sababi shafif va sababi saqiyl haqida. Ruknning bir qisqa va bir cho’ziq hijoga teng  qismi vatad deb atalishi. Vatadi majmu' va vatadi mafruq haqida. Ikki yoki undan ortiq qisqa va bir  cho’ziq hijoning fosila deb atalishi. Fosilai sug’ro va fosilai tug’ro haqida. Sabab, vatad va fosilalarning birikishidan ruknlar hosil bo’lishi.

3.	Rukn haqida ma'lumot.  Asl va tarmoq ruknlar.                        
           (2 soat, 4 soat seminar)
Rukn misranigng ritmik bo’lagi sifatida. Sabab, vatad va fosilalarning ruknlarttarkibidagi joylashuvi. Rukn tushunchasi. Rukn misraning ritmik bilagi sifatida. Ruknlarningg nomlanishi. Asl ruknlar: fauvlun, foilun, mafoiylun, foilotun, mustaf'ilun, maf'ilotu, mafoilatun va mutafoilun. Asl ruknlar aruzda yozilgan asarning ustuni ekanligi. Uch hijoli, to’rt hijoli va besh hijoli ruknlar. Ruknlarning tuzilishi haqida. Asl ruknlarning vazn talabiga ko’ra turli o’zgarishlarga uchrashidan tarmoq ruknlarning hosil bo’lishi. Mafoiylun ruknining tarmoqlari haqida. Foilotun rukninig tarmoqlari haqida. Ramal va hazaj bahrining vaznlari haqida. 
4.	Zihof va uning turlari haqida.                
              (2 soat, 2 soat seminar)
		Ruknlarnnig vazn talabi  bilan turli o’zgarishlarga uchrashi zihof deb atalishi. Aruzda hammasi bo’lib 45 xilgacha zihof mavjud ekanligi. Rukn tarkibidagi hijolarning son jihatdan o’zgarishi, ya'ni hijolarning tushirilishi yoki orttirilishi. Rukn tarkibidagi hijolarning sifat jihatdan o’zgarishi. Rukn tarkibidagi hijolarning bir paytning o’zida ham miqdor jihatdan, ham sifat jihatdan o’zgarishi. Aruzning asosi bo’lgan ruknlarning turli xil o’zgarishlarga duch kelishi natijasida ularning o’zgargan ko’rinishlari, furu'lari, ya'ni tarmoq ruknlarning hosil bo’lishi. Bu kabi tarmoq ruknlarning soni har bir asl ruknda har xil miqdorda va har xil ko’rinishda bo’lishi mumkinligi.   
5.Bahr va uning turlari. Bir ruknning takroridan hosil bo’luvchi bahrlar.
                                       (2 soat, 4 soat seminar)
 		Bahr so’zining lug’aviy va istiloshiy ma'nolari. Ruknlarning takroridan bahrlarnig hosil bo’lishi. Bir ruknning va bir necha ruknning takroriddan hosil bo’ladigan bahrlar haqida. Fauvlun ruknining takroridan mutaqorib bahri hosil bo’lishi.  Foillun ruknining takroridan mutadorik bahri hosil bo’lishi. Mafoiylun ruknining takroridan hazaj  bahri hosil bo’lishi. Foilotun ruknining takroridan ramal bahri hosil bo’lishi. Mustaf'ilun ruknining takroridan rajaz bahri hosil bo’lishi. Mafo’lotu ruknining mustaqil holda hech qanday rukn hosil qila  olmasligi. Mutafoilun ruknining takroridan komil bahri hosil bo’lishi. Mafoilatun  ruknining takroridan vofir bahri hosil bo’lishi. O’zbek she'riyatida ko’p uchraydigan va kam ishlatiladigan bahrlar haqida.   
6.	Bir necha ruknning takroridan hosil bo’luvchi bahrlar haqida.
 (2 soat, 2 soat seminar)
		Aruzdagi bir qancha vaznlarning bir necha ruknning takroridan hosil bo’lishi. Bittadan olingan ikki hil ruknning takroridan hosil bo’luvchi bahrlar haqida. Muzore' bahri haqida. Muzore' bahrining vaznlari. Hafif yoki mujtass bahrlari haqida. Munsarih yoki muqtazab bahri haqida. Tavil, madid, basit bahrlari haqida. Ikki bir hil va bitta boshqacha hil ruknlarning takroridan hosil bo’ladigan bahrlar haqida. Qarib, mushokil, g’arib va sari' bahrlarining hosil bo’lishi va ularingn vaznlari haqida. 
7. Mafoiylun va foilotun raknlarining tarmoqlari.
(2 soat, 2 soat seminar)
Mafoiylun va foilotun raknlarining turkiy xalqlar she’riyatida eng ko’p qo’llanuvchi ruknlar ekanligi. Ularning har biri turli ko’rinishlarda zihoflarga uchrashi va bir qancha tarmoqlarning paydo bo’lishi haqida. Aruzning asosi bo’lgan ruknlarning turli xil o’zgarishlarga duch kelishi natijasida ularning o’zgargan ko’rinishlari, furu'lari, ya'ni tarmoq ruknlarning hosil bo’lishi. Bu kabi tarmoq ruknlarning soni har bir asl ruknda har xil miqdorda va har xil ko’rinishda bo’lishi mumkinligi.   
8.	Aruzda doira tushunchasi. Bayt vaznini aniqlash.   
  (2 soat, 2 soat seminar)
		Aruzdagi ruknlar tarkibidagi hijolar miqdoriga ko’ra yaqinligi. Hijolar miqdori bir hil bo’lgan ruknlarning bir-biriga ko’chishi mumkinligi. Qarindosh ruknlar, toifadosh ruknlar tushunchalari. Doirai muttafiqa, doirai mi'talifa va boshqa doira turlari haqida. Bayt vaznini aniqlashda hijolarning sifatini tig’ri aniqlash eng muhim omil ekanligi. Hijolarning ma'lum tartibda joylashishidan rukn, bahr  va boshqa tushunchalarning kelib chiqishi.    
  2-ilova

ARUZ NAZARIYASI ASOSLARI  fanidan o’tiladigan mavzular va ular bo’yicha mashg'ulot turlariga ajratilgan soatlarning taqsimoti

Т/r
	
Fanning bo’limi va mavzusi, ma’ruza mavzusi	soatlar	
		
jami
	
Ma’ruza	
amaliy	
laboratoriya	
seminar	
1	O’zbek he'riyatidagi tizimlar. Aruz haqida umumiy ma'lumot.	
4	
2	
-	
-	
2	
2	Hijo va uning turlari. Rukn hosil qiluvchi unsurlar.	
4	
2	
-	
-	
2	
3	Rukn haqida ma'lumot. Asl va tarmoq ruknlar.	
4	
2	
-	
-	
4	
4	Zihof va uning turlari haqida.	
6	
2	
-	
-	
2	
5	Bahr va uning urlari. Bir ruknning takroridan hosil bo’luvchi bahrlar.	
4	
2	
-	
-	
4	
6	Bir necha ruknning takroridan hosil bo’luvchi bahrlar	

6	

2	

-	

-	

2	
7	Mafoiylun va foilotun raknlarining tarmoqlari.	
4	
2	
-	
-	
2	
8	Aruzda doira tushunchasi. Bayt vaznini aniqlash.	
4	
2	
-	
-	
2	
	Jami:	36	16	-	-	20	

									3-илова
Talabalar mustaqil ta’limining mazmuni va hajmi
Ishchi o’quv dasturining mustaqil ta’limga oid bo’lim va mavzulari	mustaqil ta’limga oid topshiriq va tavsiyalar	Bajarilish muddatlari	hajmi (soatda)
22	
1	2	3	4	
O’zbek he'riyatidagi tizimlar. Aruz haqida umumiy ma'lumot.	
1.	Dasturda ko’rsatilgan mavzular bo’yicha mavjud adabiyotlarni o’qish va konspekt yozish.
2.	Bayt vaznini aniqlash, cho’ziq va qisqa qijolarni topish bo’yicha mashqlar bajarish.
3.	Mumtoz shoirlar ijodlaridan namunalarni aruz qoidalari bo’yicha tahlil qilish.
4.	Mumtoz shoirlar ijodidan namunalar yodlash.	
mart	
2	
Hijo va uning turlari.		mart	4	
Rukn hosil qiluvchi unsurlar. Rukn haqida ma'lumot.		
aprel	
2	
Asl va tarmoq ruknlar. 		aprel	4	
Zihof va uning turlari haqida.		aprel	2	
Bahr va uning urlari. Bir ruknning takroridan hosil bo’luvchi bahrlar.
		
May	
4	
Bir necha ruknning takroridan hosil bo’luvchi bahrlar		
May	
2	
Aruzda doira tushunchasi. Bayt vaznini aniqlash.
		iyun	2	

O’quv yuklamasi hajmi

№	Mashg’ulot turi	Ajratilgan soat	
		1-semestr	2-semestr	jami	
1	Ma’ruza	16	-	16	
2	Amaliy	-	-	-	
3	Laboratoriya	-	-	-	
4	Seminar	20	-	20	
5	Mustaqil ish	22	-	22	
	jami: 	58	-	58	

Baholash turlari bo'yicha ballar taqsimiti

№	Fanlar nomi	soatlar	Joriy baholash (45 ball)	Oraliq baholash (40 ball)	Yakuniy baholash
(15 ball)	
						
			amaliy	Mustaqil ish	Ma’ruza	Mustaqil ish		
		Ma’ruza	seminar	Mustaqil ish	soni	ball	Jami ball	soni	ball	Jami ball	soni	ball	Jami ball	soni	ball	Jami ball	ball	
1	Aruz nazariyasi asoslari
	16	20	22	1	30	30	1	15	15	1	25	25	1	15	15	15	

Joriy baholash mavzulari

1. O’zbek she'riyatidagi tizimlar. 
Aruz haqida umumiy ma'lumot. 
2. Shijo va uning turlari.
3. Rukn hosil qiluvchi unsurlar. Rukn haqida ma'lumot.
4. Asl va tarmoq ruknlar.                                                          
5. Zihof va uning turlari haqida.
6. Bahr va uning turlari. Bir ruknning takroridan hosil bo’luvchi bahrlar.                                                              
   7. Bir necha ruknning takroridan hosil bo’luvchi bahrlar haqida. 
8. Aruzda doira tushunchasi. Bayt vaznini aniqlash. 

Mustahil ish mavzular
1. O’zbek she'riyatidagi tizimlar. 
Aruz haqida umumiy ma'lumot. 
2. Hijo va uning turlari.
3. Rukn hosil qiluvchi unsurlar. Rukn haqida ma'lumot.
4. Asl va tarmoq ruknlar.                                                          
5. Zihof va uning turlari haqida.
6. Bahr va uning turlari. Bir ruknning takroridan hosil bo’luvchi bahrlar.                                                              
7. Bir necha ruknning takroridan hosil bo’luvchi bahrlar haqida. 
8. Aruzda doira tushunchasi. Bayt vaznini aniqlash. 

Mustahil ish mavzular bo’yicha topshirihlar
1.	Dasturda ko’rsatilgan mavzular bo’yicha mavjud adabiyotlarni o’qish va konspekt yozish. 
2.	Bayt vaznini aniqlash, cho’ziq va qisqa hijolarni topish bo’yicha mashqlar bajarish. 
3.	Mumtoz shoirlar ijodlaridan namunalarni aruz qoidalari bo’yicha tahlil qilish. 
4.	Mumtoz shoirlar ijodidan namunalar yodlash.

Oraliq baholash (kollokvium)  savollar
1. She'r.
2. Ritm.
3. Bo’g’in va hijo.
4. She'r tizimi.
5. O’zbek she'riyatidagi tizimlar.
6. Misra, turoq, band tushunchalari.
7. Barmoq she'r tizimidagi sodda va qishma  vazn haqida. 
8. Navoiy va Boburning aruzshunos sifatidagi faoliyatlari.
9. Aruz she'r tizimi haqida.Hijo turlari haqida.
10. Sabab, vatad va fosilalarning hosil bo’lishi. 
11. Rukn tushunchasi.
12. Rukn misraning ritmik bilagi sifatida. 
13. Zihof va uning turlari haqida.
14. Miqdor jihatdan zihof.
15. Sifat jihatdan zihof.
16. Ham miqdor, ham sifat jihatdan zihof.
17. Bahr va uning turlari. 
18. Mutaqorib bahri 
19. Mutadorik bahri 
20. Hazaj  bahri 
21. Ramal bahri 
22. Rajaz bahri 
23. Komil bahri 
24. Vofir bahri 
25. Bir ruknning takroridan hosil bo’luvchi bahrlar.
26. Bahr so’zining lug'aviy va istiloshiy ma'nolari. 
27. O’zbek she'riyatida ko’p uchraydigan va kam ishlatiladigan bahrlar haqida.   
28 Bir necha ruknning takroridan hosil bo’luvchi bahrlar haqida. 
29. Muzore' bahri 
30. Hafif yoki mujtass bahrlari
31. Tavil, madid, basit bahrlari 
32. Qarib, mushokil, g'arib va sari' bahrlari
33. Aruzda doira tushunchasi. 
34. Doirai muttafiqa, doirai mi'talifa va boshqa doira turlari haqida.
35. Bayt vaznini aniqlash.
Yakuniy baholash variantlaridan namunalar

1-variant
1. Aruz hahida umumiy ma'lumot.
2. Ramal bahri.
3. Bayt tahlili.

2-variant
1. Turoh va rukn.
2. Muzore' bahri. 
3. Bayt tahlili.
3-variant
1.  hijo va bo’hin. 
2. Mutadorik bahri.
3. Bayt tahlili.
4-variant
1. Navoiy aruzshunos sifatida.
2. Mutahorib bvahri.
3. Bayt tahlili.
5-variant
1. Zihof va uning turlari.
2. hazaj bahri.
3. Bayt tahlili.
6-variant
1. She'r tizimi hahida.
2. Rajaz bahri.
3. Bayt tahlili. 
7-variant
1. Bobur aruzshunos sifatida.
2. hafif bahri. 
3. Bayt tahlili.
8-variant
1. hijo turlari.
2. Mujtass bahri
3. Bayt tahlili.
9-variant
1. Aruzda doira tushunchasi.
2. Bir necha ruknning takroridan hosil biluvchi bahrlar haqida.
3. Bayt tahlili.
10-variant
1. Ўzbek she'riyatidagi tizimlar.
2. Bir ruknning takroridan hosil biluvchi bahrlar.
3. Bayt tahlili.

O`qitishda ta'limning kompyuter axborotlrshtirish va
boshqa zamonaviy texnologiyalarning qo`llanishi

Zamonaviy pedagogik texnologiyalardan, “Аruz nаzаriyasi asoslari”  faniga oid darslik va o’quv qo’llanmalari, dissertatsiya va monografiyalar, internet ma’lumotlari, jumladan, literatura.uz , islom.uz  kabi saytlaridagi ma’lumotlar dasturning informatsion-metodik ta’minotini tashkil etadi. 
Dasturdagi mavzularni o’tishda ta’limning zamonaviy metodlaridan keng foydalanish, o’quv jarayonini yangi pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish samarali natija beradi. Bu borada zamonviy zamonaviy pedagogik texnologiyalarning “Bumerang”, “Fikrlar hujumi”, “Tarozi” texnologiyasining “Munozarali dars”, “Debat” metodlari, shuningdek “Аruz nаzаriyasi asoslari” faniga oid slaytlar, korgazmalardan foydalanish, didaktik o’yin usullarini qo’llash nazarda tutiladi.
	Fanni o`rganish quyidagi an'anaviy va ilg`or ta'lim berish usullarini qo`llangan holatda amalga oshiriladi: tezkor-sirov-test sirovlari, dasturiy ta'lim "davra sushbatlari"ni qo`llash, ishchanlik o`yinlari, kollokviumlar, muammoli o`qitish, o`qitishda texnik vositalardan foydalanish va boshqalar qo`llaniladi.

ADABIYOTLAR RO’YXATI

Asosiy:
1.		Рустамов А. аруз ҳақида суҳбатлар. Тошкент . 1972.
2.		Ҳожиаҳмедов А. Мактабда аруз вазнини ўрганиш. Тошкент. 1995.
3.	 	Ҳожиаҳмедов А. Мактабда аруз вазнини ўрганиш. Тошкент. 1978.

Qo’shimcha:
1.	Абдураҳмонов А. Аруз назарияси. Хўжанд. 1993.
2.		Абдураҳмонов А. Аруз ўқитиш методикаси. Хўжанд. 1987.
3.		Адабиёт назарияси. Икки жилдлик. 1-жилд. Тошкент. 1977.
4.		Адабиёт назарияси. Икки жилдлик. 2-жилд. Тошкент. 1978.
5.		Аристолтель . Поэтика. Тошкент. 1980.
6.		Бобоев Т. Адабиётшуносликка кириш. Тошкент. 1979.
7.		Иззат Султон . Адабиёт назарияси. Тошкент. 1985.
8.		Саидбек Ҳасан. Бобурнинг «Мухтасар» асари Ҳақида. Тошкент .1971.
9.		Толибов Э. Араб арузи. Тошкент. 1977.
10.	 Тўйчиев у. Арузшуносликка доир. Тошкент . 1973.
11.	 Тўйчиев у. Ўзбек шеър системалари.. Тошкент . 1981.
12.	 Тўйчиев у. Ўзбек поэзиясида аруз системаси.. Тошкент . 1985
13.		 Ҳаким Ҳомидий. Алишер Навоий аруз назариётчиси.сифатида. «Ўзбек тили ва адабиёти »Тошкент 1985. 2-сон.
14.		 Ҳотамов Н. Саримсоқов Б. Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Тошкент 1983.