O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

ANDIJON DAVLAT UNIVERSITETI
PEDAGOGIKA FAKULTETI

“TASVIRIY SAN’AT VA MUXANDISLIK
GRAFIKASI” TA’LIM YO’NALISHI

3-BOSQICH TALABASI
Karimova Feruzaning

“Rang tasvirning rang turlari va ularda ishlash usullari” 

RANG TASVIR KOMPOZITSIYA FANIDAN
]

REFERAT

Ilmiy raxbar:                                                 SH.Bekmurotova

Andijon 2017

REJA

Kirish
1.  Tasviriy san'atning turlari

2 rang tuslarining nomlari va ranglar gammasi xarakteristikasi: iliq va sovuq ranglar

3. Rangtasvir asarlarini yaratishda, qalamtasvirning ahamiyati

4. Rangning  xususiyatlari.  Akvarelda ishlash  texnologiyasi va usullari

Xulоsa

Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Tasviriy san'at juda qadim zamonlarda, mehnat jarayonining  taraqqiyoti natijasida paydo bo'ldi. Mehnat jarayonida inson tafakkuri kamol topdi, go'zallik hissi ortdi, voqelikdagi go'zallik, qulaylik va foydalilik tushunchalari kengaydi.  Sinfiy jamiyat vujudga kelishi bilan esa ijtimoiy taraqqiyotda katta o'zgarishlar sodir bo'ldi; aqliy mehnat jismoniy mehnatdan ajralib chiqa boshladi. Bu esa fan va san'at rivojida muhim ahamiyat kasb etdi. Professional san'at va san'atkorlar shu davrda paydo bo'ldi. Tasviriy san'at esa o'ziga xos xususiyatini, sinfiyligini namoyon etib, hukmron sinfning ideologiyasini targ'ib etuvchi kuchli g'oyaviy  qurolga aylandi. Lekin shunga qaramay, omma orasidan yetishib chiqqan iste'dodli ijodkorlar mehnatkash xalq ommasining orzu-istaklarini, ularning go'zallik va xudbinlik, oliyjanoblik va insonparvarlik haqidagi tushunchalarini ifoda etuvchi asarlar yaratdilar. Xalqning turmushi, xulq va odatlari, yutuq va  mag'lubiyatlari ularning asarlarida o'z ifodasini topdi. Har bir davrda mavjud bo'lgan ana shunday san'at hayot go'zalliklarini tasvirlab,   odamlarda  yuksak  xislat   va  fazilatlarni kamol toptirdi, 
ularni tenglik, ozodlik, birodarlik, yorqin kelajakka intilishga da'vat etdi.           
Haqiqatdan  ham  insoniyat yaratib qoldirgan madaniy qadriyatlar oddiy boyliklar bo'lib qolmay, balki o'zida  inson aql-zakovati, hayot  to'g'risidagi fikr-o'ylarini aks ettiruvchi ko'zgu hamdir. Jahon san'ati tarixini o'rgatish, uning taraqqiyot qonunlarini tushunish, nodir yodgorliklar bilan  tanishish, o'tmish odamlarning his-tuyg'u, hayotiy tajribalarini o'rganish g'oyaviy-estetik qarashlarning shakllanishini bilish demakdir. Bu so'zsiz. Kishilarda hayotiy tajribalarning boyishiga, hayotga yanada keng va atroflicha yondoshishga yordam beradi. Tasviriy san'at turlariga rangtasvir, arxitektura, grafika, haykaltaroshlik kiradi.
Rangtasvir tasviriy san'atning eng muhim turlaridan bo'lib, maxsus polotnolarga, devorlarga ishlanadi. Tasviriy san'at asarlarida ifodalangan maqsad va mazmunni ochib berishda rang muhim o'rin egallaydi.

1. Tasviriy san'atning turlari
	Portret – rangtasvir janrlari ichida   eng   qadimiylaridan   bo'lib,  kishilarning tashqi va  ichki  kechinmalarini tasvir orqali ochib beradi.
Portret janrida ishlangan tasviriy san'at asarlari bizga musavvir Yashagan davrni,madaniyatini hamda tasvirdagi kishining ruhiyatini  asarda talqin etadi. 
Avtoportret – portret janrining ko'rinishlaridan biri bo'lib, musavvir o'zining  tashqi qiyofasini o'zi tasvirlaydi.
	Manzara – janrdagi asarlarda  borliq, tabiatdagi ko'rinishlar  haqqoniy aks ettiriladi. Manzarada  faqatgina narsa va voqealar emas, balki musavvirning ichki kechinmalari ham ifodalanadi. Ayrim     musavvirlar     vodiylarni tog'u-toshlarni tasvirlashga ishqiboz bo'lsalar, boshqalari dengiz manzarasini tasvirlashda mohirdirlar.  
Manzara janrida musavvirlardan  O'. Tansiqboyevning «O'zbekistonda mart», «Jonajon o'lka», «Mening  qo'shig'im»,  N. Kashinaning  «Tog'da bahor»,  Z. Inog'omovning «Arpa o'rimi»,  «Choyga»,  R. Temurovning «Bibixonimda bahor», «Ulug'bek madrasasi» asarlari mualliflarga shuhrat keltirdi. 
	Natyurmort – fransuzcha   so'z    bo'lib, «jonsiz    tabiat»    degan    ma'noni anglatadi. Bu janrda musavvir asosan insonni o'rab turgan atrof muhitdagi narsalar, turmushda qo'llanadigan buyumlar,  oziq- ovqat   mahsulotlari, gullar, meva va boshqalarni tasvirlaydi.  U  o'z  asarida  tevarak-atrofdagi narsalarni   tasvirlash  orqali uning xarakterli xususiyatlarini, voqea qaysi   davrda  ro'y   berayotganligini ham  ko'rsata oladi. 
	Tarixiy    janrda  ishlangan  suratlar orqali biz uzoq o'tmishda bo'lib o'tgan voqea-hodisalar,  tarixiy shaxslar,  xalqlarning  turmush  madaniyati bilan  tanishamiz. Tarixiy  janrning ko'rinishlaridan  biri   jang   (botal) manzaralaridir.
	Botal janr – «botal»  fransuzcha so'z bo'lib,  «jang», «urush» ma'nosini bildiradi. U jang manzaralarini o'zida aks ettiradi. Bu janrda jang va harbiy yurishlar manzarasi asosiy o'rinni egallaydi. Botalist – rassomlarning  asarlarida  jangchi obrazi, uning  qahramonligi, mardligi jasorati hamda o'z  ona   Vataniga bo'lgan cheksiz  muhabbati ifodalanadi.  Leonardo da Vinchi, M. B. Grekov, 
G.K. Saviskiy, A.A.Deyneka, V.V.Volkov va boshqalar ana shunday  musavvirlardandir.
Animalistik  –  janr    o'zgacha tasviriy   san'at    turidir. U lotincha    «anima»,  «hayvonot olami» degan   ma'noni bildiradi. Animalistik rassom hayvonot dunyosiga  zo'r   qiziqish, sevgi va mahorat bilan yondoshadi.
	Hayvonot dunyosi ibtidoiy odamlar  hayotida kata  ahamiyatga ega bo'lgan. O'sha  davrda ular g'orlarning devorlariga kiyik, qo'tos, mamontlarning suratlarini chizganlar.
	Qadimgi Yaponiya va Xitoyda hayvonlarning tasvirlari  dekorativ naqshlar tuzishda  hamda  monumental    kompozisiyalar yaratishda  asosiy hisoblangan, XYI asrga kelib hayvonot olami  anatomiyasini  buyuk musavvirlar Leonardo da Vinchi va  A. Dyurerlar  ishladilar.
	Keksa haykaltarosh va  grafik  musavvir V.A. Vatagin o'zining asarlarida to'rt oyoqli do'stlarini haqqoniy va  ishonchli  tasvirlaydi.
	 Mashg'ulot rahbari o'quvchilarga  nazariy bilim berish jarayonida  mazmuniy  to'liq ochib berishi  uchun jonli nutq orqali 
so'zlash bilan birga  musavvirlar asarlaridan   surat – lavhalar, adabiyotlar, kino va  diafilmlar va slaydalardan unumli foydalanishi maqsadga  muvofiqdir.
	Maishiy janr: tasviriy san'atda bu janrdagi asarlar   kishilarning kundalik hayotini, turli voqealarni o'zida mujas samlashtiradi.  Aksariyat rangtasvirda aks etuvchi maishiy janr ilk bor  XYII  asrda yashab ijod etgan Golland rassomlari-Piter de Xox, Ostade, Sten,  Terborx,  Vermer  kabilar  ijodida namoyon  bo'ladi. 
Realistik   rassomlardan  P. Fedotov,  V. Perov, V. Maksimov, V. Makovskiy,K.Saviskiy,  I. Repin kabilar maishiy janrning taraqqiyotiga katta  hissa qo'shdilar. O'zbek rassom laridan  R. Ahmedov, M. Saidov Z. Inog'omov,  R. Choriyev, G'. Abdurahmonovlar ham shu janrda barakali ijod etib keldilar.

2. Rang tuslarining nomlari va ranglar gammasi xarakteristikasi: iliq va sovuq ranglar.
	Tinglovchilarga  rangtasvir mashg'ulotlarini olib borish uchun bo'lajak tasviriy san'at o'qituvchisi rangtasvir  asoslarini puxta egallash va rangshunoslik nazariyasini mukammal bilishi shart. Shuning bilan birga realistik rangtasvirning nazariy asoslari ilmini o'zlashtirish va  amaliy mashq qilish natijasida savodli rangda  ifoda  yo'llarini o'rganish mumkin. Bu hol, ayniqsa, natyurmort ishlashda, uning ranglari to'g'risida so'z yuritganda ko'zga yaqqol tashlanadi. Ma'lumki bo'yoqlarning  150 dan ortiq ruscha tuslari mavjud.
Ma'lumki tasviriy san'atning barcha turlarida rang muhim rol o'ynaydi. Rang gammasi deganda tasvirlarni ishlash jarayonida qo'llanadigan tus va ranglarning o'zaro muvofiq kelishini tushunamiz. Bu holatni quyidagi jonli misol bilan izohlasak o'rinlidir, masalan, musiqa san'atidagi ovozlar ma'lum notalar yordamida belgilanadi va foydalaniladi. Ular o'z holicha alohida-alohida, bir-biri bilan uyg'unlashtirilmay chalinsa ma'nosiz uzuq-yuluq ovozlardan iborat bo'lib qoladi. 
Agar ma'lum bandlikda va tartibda uyg'unlashtirib chalinsa yoqimli bo'lib eshitiladi. Ma'noli   tasavvurlar      zavq berish  qudratiga  ega bo'ladi. Ularning   sifati   ovozlari  o'rtasidagi  vaqt  masofasi,  ovozlar   yo'g'on  ingichkaligiga  ham  bog'liq.  Rang tasvirlarini    shlash    jarayonida ham   xuddi  keltirgan   misolimiz kabidir, ya'ni har bir  rang va tus ning o'z yorqinligi  va  to'q- ochligi mavjud.Ularni nechog'lik bir-biri ga mosini  topib,  o'zaro   muvofiq tarzda  qo'llasak  shunchalik  tasvir sifatida  aksini   beradi,   ma'no
tashish quvvatiga ega  bo'ladi.  Agar bo'yoqlarni  tasvir   ob'yektiga  zid holda   birini  juda  yorqin, boshqasini nursiz qilib o'zaro bog'liqligiga moslamay ishlatsak, rangtasvir ma'nosiz va ta'sirsiz chiqib qoladi. Ranglarning yorqinlik kuchi va to'q-ochligi xuddi tabiatdagidek qilib olish va tasvirlashda qo'llash juda qiyin. Shu sababdan ham ular ochroq yoki to'qroq gammalarda tasvir ob'yektlariga mos tarzda, ma'lum nisbatlarda qilib olinadi. Mo'ljaldagi olingan gammaga moslab tasvirning eng to'q va eng och qismlari darajasi belgilab olinadi. Shunda ishlangan tasvirlar yaxlitlik, qiziqarlilik kasb etadi, ta'sirchan chiqadi. 
Har bir narsa va xodisa tasvir etilar ekan, uni xuddi aslidagidek qilib aks ettirish mumkin emas. Buni ko'pchilik san'at nazariyotchilari va rassomlar, amaliyotchilar doimo ta'kidlab keladilar. Zero, tabiatni tasvirlash undan olingan tasuvvurning qay darajadaligiga bog'liq muhimi tabiat ko'rinishi realligi tasavvurini obrazli tarzda ifoda etsa ishonarli bo'lsa shuning o'zi kifoya, o'zbek rassomlari ichida ham rangga juda e'tiborli munosabatta bo'ladigan, uning go'zal uyg'unligini ifodalab bera oladiganlari ko'p. Bunday usta, mahorat egalari mo'yqalam sohiblaridan M.Nabiyev, R.Axmedov, R.Choriyev, B.Burmakin, B.Boboyev, J.Umarbekov, A.Mirzayev, A.Ikromjonov, M.Toshmurodov, A.Nuriddinov, O.Qozoqov va boshqalarning nomlarini misol qilib keltirishimiz mumkin.  Ularning ko'plab ajoyib asarlari fikrimizni tasdiqlab turibdi. 
Ma'lumki, tasvir ishlashni rang vositasida ishlash jarayonida atrof-muhit holati muhim ahamiyatga ega. Chunki chizilayotgan ob'yektga yorug'lik   manbai atrofidagi boshqa buyumlarni ta'siri kuzatiladi. Ular 
o'z rangi, tusi bilan o'zaro muvofiq yoki nomuvofiq bo'lishi mumkin. Rassom ana shunday o'zgarishlarni chuqur anglab, tahlil qilib, so'ng ifoda etishi kerak. Aks holda tasvir jonsiz, ta'sirsiz chiqib qoladi,  o'rganayotganlar uchun bunday holatlarni hisobga olib tasvirlashda natyurmortlar juda qo'l keladi. Chunki unda buyumlardagi soya, teri, shu'lalar, rang tuslarining o'yini ifodaviyligi yaqqol ko'rinib turadi. Ular tasvir shaklini, yorqinligini, yaxlitligini ko'rsatishda xizmat kiladi. Natyurmortni qanday xonada qo'yilganligini ham uning yorug' yoki qorong'iligi nur derazadan qay holatda va burchak ostida tushayotgani xam muhim ahamiyat kasb etadi.  Shu'la («blik») va rangli shu'la («refleks») natyurmortdagi deyarli barcha predmetlarda aks etib turadi. Ayniqsa, yaltiroq sirtli narsalar sathida bu yaxshi sezilib turadi. Chunki ular yorug'likni yutmaydi,  balki yog'dulanib qaytaradi. Nurni o'zida sindirib yuboradigan sirtli narsalarda aks shu'lalarni ba'zan sezib olish qiyinroq bo'ladi. Ammo ularni tinglovchi ilg'ab olishini va tasvirlashni 
doimo mashq qilishi kerak. Buning uchun xar bir o'rganuvchi yosh rassom o'z bilimini ham nazariy, ham amaliy jixatlarini kitob  qo'llanmalaridan o'qib rangtasvir namunalarini muzey va ko'rgazma zallarida ko'rish mumkin.  
3. Rangtasvir asarlarini yaratishda, qalamtasvirning ahamiyati
Rangtasvirning ilmiy negizini rangshunoslik fani tashkil qiladi. Rangshunoslik bo'lg'usi rassomlarga ranglarni tabiatda hosil bo'lishi va tarqalishi masalalarini ularning atrof-muhit ta'sirida o'zgarib ko'rinishini, bo'yoqlarini tayyorlash va ulardan foydalanish yo'llarini o'rgatadi.
O'rta Osiyoda ranglar xaqidagi ta'limot qadimdan kitob miniatyurasi, naqqoshlik, devorlarga freska, panolar ishlash bilan bog'liq holda rivojlanib kelgan. Chunki musavvirlik hunari rang tanlash va ularni tayyorlay bilishni talab etadi. Shuning uchun har bir shogird, avvalo, rang tayyorlash sirlarini va shu ishiga bog'liq kimyoviy jarayonlarni o'rgangan bo'lish kerak. 
Ranglarni tabiatda qanday xosil bo'lishi va tarqalish hodisalari qadimdan olimlar va rassomlarning diqqatini tortgan. Uyg'onish davri buyuk rassomlari va nazariyachilari Mon Battista Alberti, Leonardo da Vinchi va boshqalar rangtasvir haqidagi asarlarida ranglarning xususiyatlari haqida yozganlar. 
Atoqli   va   mashhur   olimlar   Nyuton, Lomonosov, Gelmgolslar  ranglarning mohiyatini ilmiy asosda tekshirganlar. Issak Nton qator tajribalar o'tkazib, oq yorug'likning ko'p rangli ekanligini isbotlagan, ekranda spektor ranglarni hosil qilgan. Buning uchun Nyuton quyoshning oq yorug'ligini derazadagi qora pardaning ingichka tirqishidan o'tkazgan va yo'liga uch qirrali prizma qo'ygan, natijada ekranda har xil ranglardan iborat keng yorug'lik dastasi ko'rilgan. Ekranda  ko'ringan ranglar spektr  ranglar   bo'lib,    ular  quyidagicha   joylashgan    edi: qizil,  zarg'aldoq, sariq, yashil, zangori, ko'k  va  binafsha rang maxsus    asbob  -  spektroskop yordamida   ko'plab  aniq va ravshan spektrlarni hosil qilishimumkin. 
	Oq  yorug'lik  aslida  murakkab bo'lib,  rangdorlik jihatidan shunchalik  turli- tumanki, bir rangdan ikkinchisiga o'tishda yana  bir qator rang tuslari  seziladi.   Spektr   ranglarni yomg'ir   yog'ib   o'tgandan   keyin osmonda paydo bo'ladigan kamalakda, favvoralardan otilayotgan suv zarralarida kuzatish mumkin. Spektr ranglarni qayta bir joyga  to'plansa, oq yorug'lik hosil bo'ladi. Nyuton ranglarni fizika fani nuqtai nazaridan o'rgangan bo'lsa, nemis shoiri va san'atshunos I.V.Gyotenni ko'proq ranglarni kishi organizmiga ko'rsatadigan  ta'siri qiziqtirgan. Gyote «ranglar haqidagi ta'limot» nomli asarida ranglarni iliq va sovuq tuslarga ajratib, iliq (sarg'ish-qizil) ranglar kishida kayfu-chog'lik tuyg'usini, sovuq (havorang-yashil) ranglar esa ma'yuslik tuyg'usini uyg'otishi haqida yozgan. 
XIX asrda nemis tabiatshunos olimi G.L.Gelmgals rangshunoslik nazariyasida muxim yangilik yaratgan. Ko'p yillik tajribalari asosida xromatik ranglarni uchta asosiy alomati-rang toni (nomi), rangning och-to'qligi va to'yinganligi asosida turkumlash kerakligini ko'rsatgan. 
Xromatik ranglar axromatik ranglardan farqli o'laroq, faqatgina yorug'lik kuchlari bilan emas, balki nomlari, tuslari jihatidan xam  ajralib turadi. Masalan, sariq rang qizil rangdan ham yorug'lik kuchi bilan, ham rangining tusi bilan keskin farq qiladi. Har bir xromatik rang uchta xossaga  rang tusiga , rang yorug'ligiga (bunda kam yoki ko'p yorqinlik ko'zda tutiladi), rang to'yinganligiga (bunda kam yoki ko'p yorqinlik ko'zda tutiladi ), rang to'yinganligiga (rang quyuqlilgiga )ega bo'ladi. Har bir xromatik rang ana shu uchta xossaga ko'ra bir -biridan farqlanadi. 
Rang  tusi ranglarning  to'lqin uzunligiga qarab belgilanadi. Rangning bu xossasiga  ko'ra biz ko'z orqali qizil , sariq, zangori   va boshqa spektral ranglarni ko'ramiz hamda idrok kilamiz. Lekin  rang tuslari  ularga  qo'yiladigan rang nomlariga  qaraganda  ancha ko'pdir. Agar biror rangga tusining  to'lqinlar  uzunligi  o'zgarmaydi. Chunki oq rang  qo'shilganda  faqatgina  rang yorqinligi o'zgaradi va  qaytarish  kaeffisenti bilan  ifodalanadi. Yorqinlikni aniq o'lcham  uchun fotometr  degan  asbobdan foydalaniladi. Rang tuslari  spektor 
ranglariga  kanchalik yaqinlashsa, ularning yorqinligi  shunchalik  yaxshi buladi.

4. Rangning  xususiyatlari.  Akvarelda ishlash  texnologiyasi va usullari.
Akvarel-lotincha so'z bo'lib, suvga qoriladigan  bo'yoq, shuningdek,akvareldan  ishlangan rasm  degan ma'noni bildiradi . Akvarel qadimgi  Misr, Yaponiyada keng qo'llanilgan,  XXI asrdan akvarelda  yirik san'at asarlari ishlash juda taraqqiy etgan. Akvarel bilan ishlash bundan bir yarim asr avval Angliyada rivojlangan edi.  D.Kozens, Tyorner, D.Konstabel, R.Bonington, G.Gyorten kabi rassomlar  o'zlarining  akvarelda ishlagan  asarlarida  Angliyaning go'zal tabiatini mohirlik bilan tasvirlaganlar. Rossiyada  esa akvarel bilan ishlash san'ati  XVIII asrdan e'tiboran keng yoyila boshladi. O'rta asrlarda  Rossiyada bo'lganidek, G'arbiy Yevropada ham  akvareldan  Cherkovga qarashli bo'lgan diniy kitoblarni  naqsh va illyustrasiyalar bilan bezashda  foydalanildi. Lekin bu vaqtlarda  akvarel oq bo'yoq moddasi qo'shilgan  holda ishlatilar edi. 
O'rta Osiyoda akavrelda  kitoblarni chiroyli qilib bezash maqsadida qo'llanildi.  O'rta Osiyo rassomlari ichida, ayniqsa,  Kamoliddin Behzod kitoblarga  akvarel bilan  miniatyura hamda illyustrasiyalar ishlashda shuxrat  qozondi. XIX asrning oxirlarida  akvarelda  I.YE.Repin, V.A. Serov, M.A.Vrubel, kabi rassomlari o'z  asarlarida  yangicha  sifatlarini namoyish qildi.   Rus tasviriy san'ati namoyondalari A.M.Grasimov, S.V.Gerasimov, O.G.Vereyskiy, Kukrinskiylar N.N.Volkov, YU.I.Neprensev va boshqalar ham akvarelda ko'plab qiziqarli asarlar yaratdilar. Ular yaratgan asarlarning  ko'pchiligini  kitoblarga ishlangan illyustrasiyalar  tashkil etadi.  
O'zbekistonda esa akvarelda  ishlash  san'atining rivojini B.Hamdamiy, O'.Tansiqboyev,   G. Shevyakov,  G.Siganov,  K. Cheprakov va ayniqsa     CH. Ahmarovning ijodida   ko'rish   mumkin. 
Akvarel    bilan    ishlash usullarining  murakkablash uvi, takomillashuvi  uning turlarini  ko'payishiga  va xilma – xillashuviga  olib keldi.  Hozir  akvarelning bir qancha turlari  mavjud.
Chunonchi qattiq, yumshoq va xamirsimon  xoldagi akvarellar. Bu bo'yoqlar badiiy bilim yurtlarida, ayniqsa amaliy va dekorativ san'at o'kuv yurtlarida  kompozisiyalar, eskizlar  tuzishda qo'llaniladi. Akvarel bo'yoqlari ikki qismdan:  bog'lovchi element hamda bo'yoq kukinidan tarkib topadi. Bog'lovchi emulsiya tayyorlanadigan moddalarni  tanlashda bo'yoq rangini  o'zgartirmaydigan, qog'ozga surtilganda tekis yotadiganlaridan foydalanadi.   
Bog'lovchi  moddalar asosan gummi arabika, olcha, olxo'ri va boshqa   daraxtlarning  shiralaridan tayyorlanadi. Daraxt shirasidan,  masalan, olcha shirasidan juda  osonlik bilan eritma tay.rlanadi. Shuningdek, bo'yoqning  tez-qotib qolmasligi, pishiqligini va suvda eruvchanligini oshirish uchun unga asal, glisirin, dekstrinlar  qo'shiladi. Bog'lovchi modda tayyorlanayotganda har bir element ko'rsatilgan miqdorda olinishi lozim. Har bir akvarel uchun bog'lovchi emulsiya turli miqdorda tayyorlanadi.
Taxtacha ko'rinishdagi akvarel uchun  emulsiya shiraning  dekstrining  suvdagi eritmasi meva shakari, ho'kiz o'tidan tayyorlanadigan aralashmadan iborat bo'ladi.  Dastavval shiraning  hamda  dekstrining  suvdagi  eritmasi  tayyorlanadi.
Meva shakari suv bilan  aralashtirilib sirobsimon eritma hosil qilinadi.   Ana shu uch xil eritma birgalikda to'xtovsiz aralashtiriladi. Hamda unga o'tdan tayyorlangan aralashma va fenaldan keraplicha tomiziladi.  Chinni idishlardagi  yumshoq akvarel uchun emulsiya tayyorlashda esa yuqoridagi  moddalar ko'proq miqdorda oshrib meva shakari o'rniga asalari mo'mi va glisirin qo'shiladi.
Tyubiklarda chiqariladigan akvarel tarkibidagi bog'lovchi elementining ko'pchilik qismini asal tashkil etadi.Glisirin va shira ozroq miqdorda qo'shiladi.
Akvarel tayyorlashda qo'llaniladigan bo'yoq kukunlari tabiiy yoki sun'iy kukunlar bo'lishi mumkin. Ayrimlari o'simliklar yoki hayvonlarda o'raydigan pigmentlardan  masalan , jigar rang , qarminli bo'yoqlardan  tayyorlanadi. Bo'yoq kukunlarini tanlashda va tayyorlashda ularning tiniqligiga, bir-biriga yaxshi aralashishiga e'tibor berish lozim. Masalan, qo'yidagi bo'yoq kukunlardan foydalanish tavsiya etiladi. Sariq kukunlar  tabiy,jigar, rang, sariqmars, zarg'aldoq mars va hakozolar. 
Qizil kukunlar:  qizil tusli mars, qirmizi.
Binafsha: binafsha tusagi kukun.
Yashil kukunlar: zumrad rang, yashil rangli ranglar.
Zangori: zangori laklar.
Jigarrangli kukunlar : kuydirilgan jigar rang, jigar rang mars. 
Qora kukunlar : -uzumdan olinadi. 
 Akvarel tayyolash uchun bo'yoq moddasi tayyor emulsiyaga aralashtiraladi tosh plita yoki mahsus xovonchada yaxshilab ishlanadi. Agarda sinash uchun olingan bo'yoq suvda yaxshi erishsa, aralashtirish hamda ishlov berish uchun tayyor bo'lgan xisoblanadi. Shuni esda tutish lozimki, qo'yilgan akvarel bo'yog'i qurilganidan keyin o'z rangini biroz o'zgartirib olishadi. Bunga bo'yoq qavatidagi suvning bug'lanishi, qog'ozga singishi ta'sir etadi. 
Endi akvarel, tush va ularni ishlatishda qo'llaniladigan ba'zi qurol va vositalar haqida to'xtalib o'tamiz:
1.	Bir akvarel mo'yqalamda  oson olinishi, suvda yaxshi eriydigan bo'lishi kerak. Akvarel boshqa bo'yoqlardan qog'ozga yubqa  qalam tarzida o'tishi tekis, silliq surkalishi, qo'yilib va bir joyga qatlam tarzida yig'ilib qolmasligi bilan  ajralib turadi. Akvarelga ko'p vaqt suv  tegmasa,xaddan tashqari qUzbekiston Respublikasiqshab ketib, uni ishlatish qiyin bo'lib qoladi. Shuning uchun chinni idishlar va tyubiklardagi akvarelni qorong'u va slqin joylarda saqlash lozim. Agar tyubikdagi akvarel qotib qolsa tyubikka mris bilan  suv yuborish yoki uni suvli idishga biror soat solib qo'yish tavsiya  etiladi. «Leningrad» markali akvarel sifatli akvarellardan  xisoblanadi va u plastmassa idishlarda ishlab chiqariladi. Unda bo'yoqlarning 24 hili mavjud bo'lib, plastmassadan tayyorlangan  palitra ham  joylashtirilgan.

20

2.Tush asosan yozish-chizish, bezak va boshqa  ishlarda  kenqo'llaniladi. Ularning  xillari juda ko'p. Tushlar suyuq holda shisha idishlarda va taxtacha hamda qalamcha shaklida qattiq holatda ishlab  chiqariladi. 
      Kerakli tushlar  maxsus idishlarda suyultiriladi. Ulardan axromatik ranglarning  har xil tuslari xosil qilinadi. Tushni juda quyuq ishlatilmaslik lozim.	Ular etyudlar uchun muljallangan bo'lib, 20-30 donasi kerakli  o'lchamda bir-birlariga yelimlab qo'yilgan bo'ladi.  Qog'ozlarni bir-birlaridan ajratib olishda  birorta uchi o'tkirroq  asbobdan foydalaniladi.  Orqasiga qo'yilgan karton esa uni g'ijim bo'lishidan asraydi.
 3. «Stirator» bittasi kattaroq, ikkinchisi kichikroq o'lchamga ega bo'lgan  va bir-birini ichiga kirib turadigan ikkita ramkadan iborat ishlatishda qo'llangan qog'oz ikkala ramka orasiga qo'yilib siqib  jipslashtiriladi. Stirator bundan tashqari ramka va planshetdan iborat bo'lishi ham mumkin. Bunday stirator ikki oyoqli qilib yasaladi. Qog'oz  stiratorga  tortilganidan keyin uni tizza ustiga g'o'ygan  holda ishlatish  mumkin. Shuningdek stirator oyog'siz holda ishlatilganda esa mahsustutqichga o'rnatiladi. Stiratorga tortiladigan qog'oz oldin   suvga ho'llab olinadi. Qog'ozni ho'llash uchun  yumshoq lattadan foydalaniladi. Burchaklarida 1,5-2 smgacha joy quruq  qoldiriladi. Qog'ozni ikki tomoni ham xuddi shu zaylda qo'llaniladi, so'ng ramkaga tortilgan qog'oz o'zgarmas temperaturali joyiga qo'yib quritiladi. Stirator asliga qarab rasm ishlashda va manzaralarni  tasvirlashda qulaydir.
4.	Planshet tasviriy san'at darslarida keng qo'llaniladi. Planshetga qog'oz  tortishida uning to'rttala tomoni 1,5-2 sm buklanadi. Qog'ozning teskari tomoni jiqqa ho'l latta suvini o'ziga  shishib olguncha surtiladi. Chetga  qayrilgan burchaklari eng quruqligicha qondiriladi. So'ngra  qog'ozning old tomoni aylantirib g'o'yiladi va u ham chetki  tomonlariga  tekkizmasdan  ho'llanadi. Undan  keyin  burchagidan bir tomoni, so'ngraqaramaqqarshi turgan  tomoni 
bosib tortilishi lozim. Qolgan ikki  tomoni ham  xuddi shunday diogonal bo'yicha  yelimlanadi yoki knopka bilan qistiriladi. Qirralari esa barmoq yordamida tekis qilib yopishtirib chiqiladi. Yelimlangan tomonlarida xech qanday tirishgan va qabariq joylar bo'lmasligi lozim. Qo'l planshet mo''tadil temperaturali  joyga  qo'yib quritiladi. Shundagina  u ishga yaroqli bo'ladi.  
5.  Yig'ma  qopchiq ham etyudlar ishlashda  ekskursiyalarga chiqqanda juda as qotadi. Uni brezent matodan  ixchamgina qilib tikib olish mumkin kerakli jixozlarni  yig'ma qopchiqqa  tartib bilan  joylashtirish lozim. Uning yuqori qismiga  tasmalar tikib qog'oznimaxkamlab qo'yish kerak.  Pastki  qismiga  esa xar-xil o'lchamdagi  cho'ntaklar tikiladi. Cho'ntaklarga esa  maxsus idish,  katta akvarel va xakozolar solib olinadi.  Materialni  tikayotganda  orasiga  karton bo'laklarini  kerakli o'lchamlarda  qo'yish  tavsiya etiladi Qo'yilgan karton bo'laklar qog'ozlarni buklanib qolishidan saqlaydi. 
    6. Mo'yqalamlar. Akvarel bilan ishlayotganda  foydalanish lozim , mo'yqalamlar  ikki xil bo'lib, ularning  bir xillari  moyli bo'yoqlarga,  boshqa xillari esa akvayerel bo'yoqlarga, boshqa xillari esa akvarel bo'yoqlarga muljallangan ( yelimlash uchun mo'ljallangan  mo'yqalamlar  uchun mustasno). Ularni  ko'rinishiga qarab quyidagicha farqlash mumkin.  Yalpoq (moyli bo'yoqlar uchun muljallangan mo'yqalamlar  kurakcha va  dumaloq shaklda bo'ladi). Akvarel uchun  ishlatiladigan    mo'yqalamlar  yumaloq bo'lib uch tomoniga  qarab ingichkalashib boradi va  bu juda mayda detallarni ishlash uchun  qulaylik tug'diradi. Rasm ishlaganda qog'ozni yuzi buzilmaslik uchun bu mo'yqalamlar maxsus yumshok yunglardan yasaladi. Akvarel mo'yqalamning kolonok, olmaxon, savsar yungidan yasalgan  turlari mavjud. 
      Mo'yqalamning ishga yaroqli yoki yaroqsizligini  bilish uchun uni toza suvga  tiqib olib silkitish kerak. Agar shunga  mo'yqalamning uchlari to'planib qolsa-yaroqli, to'zib tursa-yaroqsiz bo'ladi.  Mo'yqalamningt bandida  nomeri bo'ladi. Bu nomer mo'yqalam  mo'y qismining kengligini bildiradi. Nomerdagi sonlar  ortib borishi bilan    yung  qismining   kengligi   ham  ortib   boradi.  Shuning   uchun akvarel bilan ish ishlashda  mo'yqalamning  kerakli nomeri  yuzaning  katta yoki kichikligiga qarab  tanlanadi. Tasviriy san'at darslarida  ingichka mo'yqalamlardan  kam foydalaniladi, chunki ular bilan  katta rasmlarni bo'yab bo'lmaydi. Bu xildagi mo'yqalamlar  ko'proq mayda  detallarni hamda  dekorativ bezash ishlaridagi  naqshlarni  bo'yashda ishlatiladi.  Yuqorida nomeri ko'rsatilag  yo'g'on xajmdagi  mo'yqalam bilan  katta rasmlarni bo'yash mumkin, uning ingichka uchi esa  suratning mayda detallarini ishlash imkonini  beradi. Umuman olganda  butun ishni  bitta mo'yqalamda bujara olish  imkoni tug'iladi. Shunda  ko'z hamda qo'l xarakati  uyg'unlashadi. Tajribali rassomlar  ko'pincha  ikki tomonida ham  mo'yi bo'lgan  mo'yqalamlardan  foydalanadilar. Ularga maxsus buyurtma berish tayyorlatish mumkin. 

22

	Bulardan tashqari, xar-xil o'lchamdagi kurakchasimon, yalpaq mo'yqalamlar ham ishlatiladi. Endi mo'yqalamlarni  ishlatishning  bir qator usullari haqida  gapirib o'tamiz. To'g'rirog'i, bu usullar, tavsiya etilayotgan  yo'llanma bo'lib, ular  umumiy qoida tarzda qo'llanilmaydi. Chunki ba'zi mo'yqalamni  boshqacharoq vaziyatda  ishlatishga to'g'ri kelib qoladi. Bordiyu, mo'yqalam bilan  keng yuzalarni  bekitishga to'g'ri kelsa, 
uni burchak ostidan  ushlash hamda ishni  qog'ozning tepa qismidan uzib-uzib bo'yoq berishdan boshlash zarur. Bunda mo'yqalam  qog'ozning  chap tomonidan  pastka  va ayni vaqtida o'ng tomonga qaratib  tez-tez xarakatlantiriladi.  Agar yupqa va tirnoq bo'yash kerak bo'lsa, mo'yqalam tik ushlanadi, hamda ohistagina  qog'oz bo'ylab yurgiziladi. 
        Kuchli mazok hosil qilish (uzib-uzib bo'yoq berish)uchun  mo'yqalam kerakli joyga  qattiqroq bosiladi va  darhol ko'tarib olinadi.  Oqib ketayotgan bo'yoq esa  toza mo'yqalamga  shimdirib olinadi. Xomaki rasm ishlashda  kerakli bo'yoqni  o'z ichida birndaniga  qo'yish aloxida  maxorat talab qilinadi. Lekin  mo'yqalam  qog'ozga oxirigacha  bosib yuborilsa, hamma bo'yoq	 birdaniga oqib tushib ketishi mumkin. 
       Qo'yilgan  mazoklarni  xarakterli  bo'lishi muxim axamiyat kasb etadi.  Mo'yqalamlarni  ishlatayotganda  ayniqsa  uning mo'y qismi  tez ishdan chiqishini unutmaslik kerak. Bo'yoq olinayotganda mo'yqalamni  xaddan tashqari  ko'p ishqalash  tavsiya etilmaydi, sababi mo'y qismi tez to'kilib keatdi.  Bunda mo'yqalam  bo'yoq  ustida  oldinga  va orqaga   hamda chapga  va o'nga tomon tez-tez, yengil-yengil yurgiziladi. Bir marta bo'yoq olinganidan so'ng,  ikkinchi olishga  mo'yqalam dastavval  tozalab yuviladi va  latta bilan siqib tashlanadi. Toza suvga  botirib olinganidan  keyingina  navbatdagi bo'yoq olinadi. 
       Dastlab  sakkiz  nomerlaridan  to o'n, o'n ikkinchi nomergacha   bo'lgan mo'yqalamlarni ishlatish mumkin. Keyinchalik esa, o'n ikki, o'n turt  nomergacha, balki undan kattaroq  nomerli mo'yqalamlar ham ishlatiladi. 
       Mo'yqalam ishlatilib  bo'lingach, tozalab yuviladi va latta bilan siqilganidan so'ng  tirgakka solib qo'yiladi yoki mo'y qismi  yuqoriga qilingan holda  stakanda  saqlanadi. Ba'zan mo'yqalamni yung qismini  stolning chetidan bir oz chiqarib qo'yish ham mumkin.
	7. Palitra. Tasviriy san'at darslarida oddiy, oq  rangdagi yassi  laganchadan palitra  sifatida foydalanish mumkin. Etyud ishlash paytida metalldan yasalgan va sirlangan yoki plastmassadan yasalgan palitralardan  foydalangan ma'qul. Palitraning eng yaxshi tomoni shundaki, unga qo'yilgan bo'yoqlar  aniq  va  ravshan, tiniq bo'lib ko'rinib turadi. Shuningdek uzoq vaqtgacha  qurilmasdan saqlanadi. Palitiraning rangi oq  bo'lganligi sababli  bo'yoqlarni tuslari  o'zgarmasdan ko'zga tashlanadi.  Palitradan foydalanish usullari va unga bo'yoqlarni joylashtirish tartibi ko'rsatilgan.  Bo'yoqlar  ko'zga qanchalik yaqin bo'lsa ularni bir-birlarini        ajratish ham  shunchalik oson va qulay bo'ladi. Politraga ranglarni joylashtirishda  muayyan tartibga rioya qilish  taldabalarning  sifatli  ishlashlariga, ko'zlari va qo'llarining  avtomtik ravishda  xarakat qilishga, ishni tez bajarishlariga  yordam beradi va  ularni ortiqcha qiynab qo'ymaydi.  
       Politraga oldin iliq ranglardan  sariq bo'yoqlar, keyin zarg'oldoq  qizil, rang yoki jigar  ranglar  va  nihoyatda  zangori, binafsha  ranglar (bular sariq ranglar jumlasidandir) qo'yiladi. Politraga  qo'yilgan  bo'yoqlarni  bir-biri  bilan  aralashtirishda  iflos  mo'yqalamlardan   qat'iyan  man  qilinadi. Shu tariqa  politradagi  bo'yoqlar  toza  saqlanadi. Ish tamom bo'lgandan so'ng politra yaxshilab tozalab qo'yiladi,  ayniqsa politraning  suv  tekkan  joylari  yaxshilab  artiladi. 
8.	Stakan suv olish uchun eng yaxshi idish hisoblanadi. Ekskursiyalarda, etyud ishlashda metal yoki shishastakanlar bankalar juda  qo'l keladi. Akvarel  bilan ishlashda  suv olish uchun qo'llaniladigan idishlarning  turlari  har-xil bo'lishi mumkin. 
9.	Qalamlar akvarel bo'yog'ida ishlangan rasmlarning yaxshi chiqishida muxim rol o'ynaydigan vositalardan biridir.  Tasviriy san'at darslarida asosan o'rtacha yumshoqlikdagi qalamlardan foydalaniladi.”TM” markali qalam  chizish uchun juda qulaydir.      	Qalamlarning  tomonida nomi, so'ngra esa qattiqroq yoki yumshoqlik darajasi yozib qo'yiladi.  «T» qattiqlik ma'nosini anglatadi, uning  yonidagi son qattiqlik darajasini  ko'rsatadi.  «2T» belgili qalam «T» belgili qalamdan  qattiqroqdir. Tasviriy san'at darslarida qattiq qalamdan nafis joylarni shtrixlashda  foydalaniladi. Ular  chizmachilik  darslarida  ham  qo'llaniladi.  Yumshoq qalamga «M» belgisi qo'yilib, yumshoqlik darajasi sonlar  bilan ko'rsatiladi. 
      Rasmning  sifati  ko'pincha qalam o'zining  yechilishiga bog'luq bo'ladi. 
      Rasm chizish uchun  ajratilgan  vaqtdan unumli foydalanish maqsadida qalam uchini dars yoki mashg'ulot  boshlanishidan oldinroq qo'ygan ma'qul. Qalamni ish joyida ochmaslik lozim, chunki grafitning ko'zga  ko'rinmaydigan zararlari rasmni  iflos qilib  yuboradi. Eng  yaxshisi qalamni  quticha yoki qog'oz parchasi ustida ochishdir. Bunda  chiqindilarni  maxsus  yashikka tashlash  oson bo'ladi. Qalamni  haddan  tashqari  bosib chiqish  yaramaydi. Chunki  uning uchi sinib qolishi mumkin.
       O'quvchilarni qalamni  ochilgan  yeridan  uzunroq ushlashga  o'rgatish  yaxshi  natija  beradi. Qalam umuman uchta barmoq bilan ushlanadi va unchalik  qattiq siqib olinmasdan erkin yuritiladi. Uzunroq qalamlardan foydalangan  ma'qul.Chunki kalta qalamlarda naturaning o'zaro  nisbatlarini o'lchab chizish qiyinlashadi. Siyoh rangli qalamlarda rasm chizish  mumkin emas: chiziqqa suv tegsa,  bo'yalib ketadi. Qalam bilan chizishda aniqlik, puxtalik  va malakali  bo'lish talab etiladi. 
10.	O'chirg'ich. O'chirg'ichlar  ikki xil: qalamda  chizilgan chiziqlarni o'chirishga mo'ljallangan hamda  idoralar uchun chiqarilgan bo'ladi. 
Noto'g'ri  chizilgan tasvirni  o'chirishdan oldin  to'g'rilab  chizib olish lozim. Shunday qilingan xato yaqqol ko'rinib  turadi. O'chirg'ich bilan o'chirishdan  qo'l  faqat chizish  bo'ylab bir tomonlama harakatlantiriladi. Shuningdek, o'chirg'ichni  hadeb ishlativerish  ham yaramaydi. Unda qog'oz yuzasiga bo'yoq yaxshi yotmaydigan  bo'lib qoladi. O'chirg'ichni qo'lda uzoq ushlab turish mumkin emas. Chunki o'chirg'ich qo'lda ter bosib, qog'ozni  kir  qilib qo'yish mumkin. 
Tasviriy san'at  darslarida  rangli tasvirlarning muvaffaqiyatli  chiqishida  akvarel bilan  ishlashda orttirilgan  tajribalar muhim rol o'ynaydi. Chunki bo'yoq bilan ishlash qanchalik puxta  o'rganilgan  bo'lsa rangli tasvirlar shunchalik  yaxshi chiqadi.
Akvarel bilan ishlashda talabga  javob beradigan qilib jixozlanish kerak. Shuningdek,  planshet hamda molbertdan to'g'ri  foydalanishni  o'rganish,  qog'oz yuzalarini har xil  shikastlanishlarlardan ehtiyot qilish lozim. Akvareldan  foydalanishda uning  sifatiga  e'tibor berish darkor.  Bo'yoqlarni maxsus idishlarda suv bilan  aralashtirish va qog'oz bo'lagida sinab ko'rish tavsiya  etiladi. Topilgan rang tusi kerakli darajaga yetgandagina   undan foydalanish lozim.Akvarel bilan ishlash texnikasini puxta o'zlashtirish uchun  dastlabki mashqlarni qora, to'q jigarranglarda bajargan ma'qul. Bu usulda ishlash  monoxrom yoki  grizayl   metodida ishlash  deb ataladi. 
Akvarel bilan ishlashda quyidagi izchillikka rioya  qilinsagina bo'yoqda ishlangan tasvirlar talabga  javob  bera olishi mumkin:
1.	Kerakli bo'yoq maxsus idishda suv bilan  aralashtirilib tayyorlanadi  hamda qog'oz bo'lagiga surtib, sinab ko'riladi.
2.	Qog'oz sirtiga bo'yoq  berayotganda mo'yqalam hamisha  eritmagan rosmana botirib olingan bo'lishi kerak.
3.	Ostki qavatdagi buyoq qurimaguncha, navbatdagi bo'yoq qavati yotqizilmaydi. Keyingi  qavat tez qo'yilishi lozim, aks holda  ostki qavat yuvilib ketishi mumkin.
4.	Akvarel bo'yoqlari bilan ishlashda oq bo'yoqdan  foydalanilmaydi, chunki oq bo'yoq rolini oq qog'ozning o'zi bajaradi. 
5.	Qo'yilgan bo'yoq qavati ostidan qog'ozning sirti sezilib turishi lozim.
      Agar taxtacha ko'rinishidagi akvarel ishlatilsa, bo'yoq tez-tez ho'llab turiladi, hamda toza mo'yqalam bilan  olinadi. 
Akvarel bilan ishlashni o'rganishda  amaliy mashg'ulotlar  muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, bir rangning  ustiga ikkinchisini qo'yib  yangi tus hosil qilish  mashqni olaylik. Bunda qo'yilgan xar ikkala rang ostidan ham  qog'ozning sirti sezilib turmog'i darkor. Shuningdek,  sovuq tusli rang ustidan iliq tusli rangni  qoplash orqali yangi rang tusini hosil qilish yo'llarini puxta o'rganish kerak. 
Bundan tashqari iliq rang ustidan sovuq tusli rangni qoplash  yo'li bilan  ham  qo'shimcha rang tusini topish mumkin. Ayrim  hollarda qo'yilgan ranglarning  yorug'lik darajalari bir-birlariga tenglashtirish uchun ularning ustidan biror rangning suyuq, kuchsiz eritmasi bilan qoplab tavsiya etiladi.Shuni esda tutish lozimki, muayyan rang  ikkinchi bir rang bilan qoplanganda  yorug'likning qaytarish xususiyatidan mahrum bo'ladi. Lekin oldin qo'yilgan bo'yoq qavatining ravshanlik darajasi hamda to'yinganligi muhim axamiyatga ega. Ustki qo'yiladigan qavati esa doimo oxangdor, juda tiniq bo'lishi va ostidagi rang tusini bo'g'masligi shart. 
      Rang tuslarini haddan tashqari to'q tusda olish yaramaydi. Aks holda rangli tasvirlarda keskin ko'zga tashlanadigan rang dog'chalari hosil bo'lishi mumkin.
      Akvarel bilan ishlatishda  bir rangning  o'zidan har hil rang  tuslarini  xosil qilishni yaxshilab mashq qilish kerak. 
      O'quvchilarga  yorug' , oq tusdagi rangni hosil qilish uchun suvni, tuq tusdagi rangni hosil  qilish uchun  esa bo'yoqni ko'proq qo'shish kerakligini o'rgatish kerak. Och tusdagi  rangning hosil bo'lishini  amalda ko'rsatish uchun suvli stakanga  qizil rang aralashtiriladi.  Stakanda hosil bo'lgan aralashmaga  suv qo'shishni davom ettirsak, bu rang tusining ochlanib borishining guvohi  bo'lamiz. Aksincha, aralashmaga  qizil rang qo'shishni davom ettirsak, mazkur  rang tusining to'qlashib borishini ko'ramiz. Bu xildagi mashqlarni faqat ranglar yordamida bir necha marta bajarib ko'rish mumkin. 
      Ranglar to'yinganligini asta-sekin o'zgarib  borishi haqida  alohida to'xtalib o'tish kerak. Agar  xromatik ranglar tarkibiga axromatik ranglar qo'shilsa, ularning tiniqligi pasayadi.  Natijada rangning to'yinganligi o'zgarib,boshqa rang tusi hosil bo'ladi. Kul rang qanchalik ko'p  qo'shilsa, xromatik rang shunchalik  axromatik  bo'lgan kul rangga  yaqinlashib boradi. Bu xildagi yorug'lik kuchlarini kamaytirish natijasida ranglarning tiniqligini yo'qotish hamda xira ko'rinishdagi ranglar  olish mumkin. Rang tuslarini bir-birlaridan farq qilishnio'rgatishda bir rangning har-xil tuslari orqali naqsh kompozisiyasini ishlash kerak. 
      Akvarel bilan ishlash malakalarini oshirishda  asosiy va qo'shimcha ranglar ustida ishlash  muhim  ahamiyat kasb etadi. Rang ustida ishlash usullari ikki qismga:  asosiy ranglar va qo'shimcha ranglarga bo'lib o'rganiladi. Olingan rang tuslari esa o'zaro solishtirish yo'li bilan aniqlanadi. 
      Qo'shib   topiladigan  ranglar  aralashtirish    yo'li    bilan    hosil   qilinadi. Buning uchun dastlabki mashqlarni nabordagi tayyor bo'yoqlarni  qo'shib  topishdan boshlash lozim. Bunga quyidagi jadvalda  ba'zi bir misollar keltiramiz. Asosiy hamda qo'shib topiladigan ranglar ustida mashq qilinayotgan paytda  naturaga yaqin bo'lgan rang tuslarini topish kerak. Bundan  tashqari, pardozlangan siliq sirtlarga,oynaga, metall shartlari atrofdagi buyumlarning tasvirlari  tushadi va ularning ranglari ham boshqacharoq ko'rinishda bo'ladi. 
Akvarel bilan ishlashda bu xildagi usullardan ham foydalana bilish lozim.  Ranglarning bu xususiyatlari refleks taassurotini paydo qiladi hamda ishlanayotgan naturaning eng muhim qismini tashkil etadi. Akvarel va mo'yqalamlar bilan  ishlashni o'rganishda dastlabki mashqlar muhim rol o'ynaydi.
	Iliq va sovuq ranglar hamda ularning rangtasvirda qo'llanilishi
Rangtasvir ishlashda uning qonun-qoidalarini, usul va texnologiyasini o'rganish muhim ahamiyatga ega vazifalardandir desak xato bo'lmaydi. Shunday zarur shartlar qatoriga axromatik va xromatik ranglar haqidagi bilimlar ham kirishi tabiiydir. 
	Ko'zimiz ko'ra oladigan tabiatdagi hamma ranglarni shartli ravishda ikkiga: axromatik va xromatik ranglarga bo'lish mumkin. Oqdan to'q qoragacha bo'lgan ranglar axromatik ranglarga (oq, kul rang, qoramtir, qora, to'q qora) qolganlari esa xromatik (qizil, sariq, ko'k va hokazo) ranglarga kiradi.
	Xromatik ranglar o'z navbatida, shartli ravishda yana ikkiga, issiq va sovuq ranglarga bo'linadi. Issiq ranglarga olov, quyosh, qizigan narsalarning rangini eslatuvchi qizil, sariq, zarg'aldoq ranglar kiradi. Muz, havo, suvlarning rangini eslatuvchi ko'k, moviy, binafsha  ranglar sovuq ranglarga kiradi. Yashil va binafsha ranglar goh issiq, goh sovuq ranglarga kirishi mumkin. Chunki yashil rang sariq va ko'k ranglarning aralashmasidandir. Binafsha rang esa qizil va ko'k ranglarning aralashmasidan hosil bo'ladi. Ko'rinib turibdiki,  Bu ranglar issiq va sovuq ranglarning aralashmasidan hosil bo'lgan. Aralashtirishda issiq rang miqdori sovuq rang miqdoriga nisbatan ko'proq bo'lsa, hosil bo'lgan rang issiq rang qatoriga, sovuq rang miqdori ko'proq bo'lsa, sovuq ranglar qatoriga o'tish mumkin. Xuddi shunday binafsha rangda qizil rang ko'proq bo'lsa issiq, ko'k rang ko'proq bo'lsa,  sovuq ranglar qatoriga kiradi.  Demak o'quv mashg'ulotida rang- tasvirni ishlashda qo'yilmadagi narsa va  buyumlarning yorug'-soya nisbatlari, shuningdek, rang nisbatlarini ham ochib aniq ko'rsatish muhim ahamiyatga ega.
	Ranglarning tabiiyligini tasvirda to'g'ri bajarish ancha qiyin ish hisoblanadi. Bunga jiddiy mehnat, nozik did va zo'r mushohada orqali erishish mumkin. Ayniqsa   natyurmortdagi narsalarning och- to'qlik darajalarini farqlashga, undagi tus birligini tushunishga o'rga nish uchun natyurmortni bitta rangda  tasvirlash katta ahamiyatga ega. Bu usulda rasm ishlash keyinchalik qiyin natyurmortlarning rangli tasvirini bajarishga o'tishni ancha osonlashtiradi. Bir rangda yozish usuli «grizayl» deb ataladi.
	Grizayl usulida rasm ishlash turli ranglar vositasida ish usuliga o'tish uchun tayyorgarlik bosqichi bo'lib, unda mo'yqalamni ishlatish yo'llari va akvarel bo'yoqlarining xususiyatlarini o'rganish uchun imkoniyat yaratadi.  Bu texnika bilan bir nechta   natyurmortlarni  tasvirlab o'rgangandan so'ng, barcha rang xillari bilan ham natyurmort ishlash ancha oson bo'ladi.
	Natyurmortlar ko'pincha xonalarga qo'yib ishlanadi. Ammo ba'zan uni tabiat qo'ynida tashkil qilib tasvirlashga ham to'g'ri keladi. Shunday paytda natyurmortni ishlashdan avval uning rang xususiyatlarini tahlil qilib, tushunib olish muhimdir. Chunki xona ichiga qo'yilgan natyurmortga derazadan tushayotgan nur  narsalarning yorug' qismida sovuq ranglarni beradi. Buyumlardan tushayotgan soyalar esa aksincha, iliq, issiq bo'lib ko'rinadi. Ochiq havodagi, tashqaridagi chizilayotgan narsalar buning aksidir, ularning soyasi sovuq, yorug' qismi esa iliq bo'lib ko'rinishi mumkin. Ana shunday holatlarni diqqat bilan kuzatib, so'ng e'tibor bilan tasvirlash ish sifatining yaxshi bo'lishiga o'z ta'sirini ko'rsatadi.
	Ma'lumki ranglarni ko'rish va idrok etish qobiliyati asta-sekin mashqlar orqali shakllanadi. Bunda akvarel bo'yoqlar nomlarini aniq bilib olish va ularni o'z o'rnida jo'yali qo'llash muhimdir.
	Akvarel bo'yoqlari 24-16 xil rangli to'plamlar holida bo'ladi. Ularni ishga tayyorlash vaqtida  har birining ustiga yozib  qo'yilgan yorlig'ini asta ko'chirib olib, bo'yoq solingan plastmassa idishchaning tagiga yopishtirib qo'yish va nomlarini eslab qolish kerak. Ular quyidagicha tartibda bo'lishi mumkin. Ya'ni: limon rang qadimiy, sariq qadimiy, och oxra, tabiiy siyena, oltinsimon sariq, zarg'aldoq qadimiy,  qizil oxra, kuydirilgan siyena, och qizil, guldor, qizil kraplak. Karmin (erkin qizil), binafsha kraplak, ultramarin, ko'k kobalt, havo rang, zumrad yashil, yashil permanent, sabza (yashil), tabiiy umbra (to'q jigar rang), jigar rang mars (och), kuydirilgan umbra (jigar rang), sepiya (chiroyli to'q jigar rang), qora.
	Tabaiatdagi narsalarning aniq rangini belgilab ko'rsatadigan tayyor bo'yoqlar mavjud emas. Ammo yetuk rassom ranglarning uzaro ta'siri va ko'rinish holatlarini idrok etib ularning xususiyatlarini hisobga olgan holda har qanday narsani ham aks ettira oladi.. Tasvirda shunday joziba  va hayotiy haqiqatga erishish uchun rassomga ranglar nisbatini bilish, ranglar orasida qandaydir bitta rangning turli xil  tovlanishini hisobga olib ishlata olishga yordam bergan. Masalan,  olov rang qizilni  kuchliroq «yal-yal» yonadigan qilib tasvirlash uchun shu rang atrofidagi narsalarning soyasini ko'kimtir  havo rang, yashil, zangori tuslarda beriladi. Tasvir bilan chizilayotgan narsa, holat o'rtasida to'la o'xshashlik bo'lishi uchun ularning rang nisbatlarida ham o'xshashlik bo'lishi shart. Bunga erishish uchun  rangshunoslik fanining asoslarini chuqur o'rganish va amaliy ish jarayonda bu masalalarga qayta-qayta murojaat qilish kerak. Har xil bo'yoqlar bilan (akvarel, guash, moybo'yoq) natyurmortlarni tasvirlash uchu nyuqorida qayd etilgan tajribalarni o'tkazib ko'rish, bo'yoqlarning texnologiyasi xususiyatlarini yaxshi bilish, ularni ishlatish usullarini o'zlashtirish uchun ko'plab mashqlar bajarish tavsiya etiladi.
Nazorat savollar:
1.	Axromatik va xromatik ranglar deganda nimalarni tushunasiz?
2.	Asosiy va qo'shimcha ranglar to'g'risida nimalarni bilasiz?
3.	Bo'yoqlarning turlari, ranglarning xususiyatlari to'g'risida qanday ma'lumotlarga egasiz? Ularning texnologiyasi haqidachi?
Guash bo'yog'ida ishlashning yo'llari.
Guash bo'yog'i akvarel bo'yog'ining tamoman aksi bo'lib,  u kabi tiniq, jarangdor tus bermaydi. Ranglari yorug'likni yutganligi sababli uning tagidagi qog'oz  ko'rinib, sezilib turmaydi. Tarkibi esa akvarelniki singari – bo'yoq kukuni va uni bog'lovchi moddalardan iborat. Ammo ular maxsus yog'och yelimi bilan mtadil nisbatlarda aralashtirilgan bo'ladi. Guash bo'yog'ining yana bir muhim jihati uning oq bo'yoq bilan aralashtirib ishlatilishidir. Shuning uchun uning ranglari unchalik jarangdorlik kasb etmaydi. Bo'yoqni ishlatish uchun mo'yqalamlar ham maxsus tanlanib olinadi va ular juda yumshoq bo'lmasligi, bir oz dag'alroq bo'lishi maqsadga muvofiqdir. Tasvir ishlanadigan sath, ya'ni qog'oz yoki karton ham  silliq bo'lmagani yaxshi. Uning yuzasi iloji boricha yelimli qoplama (grunt) bilan ishlov berilgan bo'lishi zarur. Shunda uning sathiga guash bo'yog'ini yaxshi surtish mumkin bo'ladi. Guash ko'pincha grafik ishlarni, bezaklarni, plakatlarni ishlashda va qisman rang-tasvirlarni bajarishda foydalaniladigan , suv qo'shib ishlatiladigan, tez quriydigan bo'yoqdir. U bilan tasvirlar bajarishning murakkabligi shundaki, bo'yoq surtilgan paytda to'q, qurigandan keyin esa ochlashib ko'rinishidir. Shu jihatini  hisobga olib turilmasa, ranglar  orasidagi  muvofiqlikni ushlab turish ancha qiyin kechadi. Buning uchun odatda har bir surtiladigan asosiy ranglar alohida-alohida maxsus idishchalarda tayyorlanib olinib, so'ng unga bir oz boshqa qo'shimchalar aralashtirib tasvir ishlanadi. Ranglarni ishlatishda, uning to'q-ochligi, rang tuslarining qanday topilganini  doimo tekshirib, bilib turish uchun bir bo'lak qog'ozga tayyorlangan aralashmani surtib aniqlab, so'ng qo'llansa maqsadga muvofiq bo'ladi. 
Guash bo'yog'ida juda ko'p o'tmish rassomlari ham asarlar  
yaratganliklari ma'lum. Ularning ajoyib-ajoyib natyurmort, manzara, teatr bezaklari, portret, plakatlari jahon tasviriy san'ati xazinasidan o'rin olgan. Ammo shunisi borki, bu nozik, saqlanishi ancha qiyin bo'lgan ishlarning ayrimlari, ayniqsa quyuq qilib ishlanganlarining bo'yoqlari o'chib, to'kilib ta'mir talab bo'lib qolganligi sir emas. Guash bo'yog'ida tasvirlarni bajarganda iloji boricha har bir rang tusi uchun alohida-alohida mo'yqalam tutgan ma'qul. Shunda ranglarni tiniq va  toza, jozibali chiqishiga erishiladi. Mo'yqalamlarning turli o'lchamlardagisi va yumaloq hamda yapaloq ko'rinishdagilaridan  foydalaniladi.  Ayniqsa,  yapaloq mo'yqalam bezak  ishlarida hamda tezkor ranglavhalarni ishlashda juda  qulaydir. Guash bo'yog'ida  ranglavha va ayniqsa portretlar hamda odam tana qismlarini tasvirlash, nozik rang  tovlanishlarini berish qiyin ishdir. Buning  uchun ancha muncha mahorat, bilim, tajriba kerak bo'ladi. Tasvir ishlashning yo'l-yo'rig'i, usullarini puxta egallash esa ko'p amaliy mashg'ulotlarni talab etadigan jarayondir.
Katta-katta monumental asarlarning eskizlari hamda kompozisiya losihalarini, bayram munosabati bilan  tayyorlanadigan suratlarni ham guashda bajarish qulaydir. U bilan keng   qamrovli, mahobatli tasvirlar tez ishlanadi.
Rangtasvir ustalarining asarlarini kuzatar ekanmiz, ularning har biri texnologiyasi hamda uslubi jihatidan naqadar rang-barang ekanligini ko'ramiz va rassomlar mahoratiga tan beramiz. Chunki ijodkorlar bo'yoqning tasvir imkoniyatlarini ustalik bilan qo'llaganlar. Asarlarning biri quyuq bo'yoq qatlamidan foydalanib ishlangan bo'lsa,  boshqasi esa juda nozik, yupqa qatlamda bajarilgan. Shunday asarlar ham borki, ular murakkab aralash texnikada bajarilgan. Ya'ni ham akvarel, ham guash texnalogiyasi ustalik bilan qo'llangan. Bunday mahoratli ishlangan asarlar qatoriga  rus rassomlari V. Serov, K. Yuon, V. Kustodiyevlarning ijod namunalarini qo'shishimiz mumkin. Shunisi ham qiziqarliki, ayrim rassomlar akvarel bo'yog'ida yaratgan asarlarida guashning faqat oqini ishlatganlar va bu yaxshi samara berganligi ko'rinib turadi. Bunday asarlarga S. Gerasimov ijodiga mansub ishlarni  misol qilib ko'rsatishimiz mumkin. 
Guash bo'yog'ining keyingi paytda yangi kashf etilgan turi ham  mavjud bo'lib, uning nomi «fluoressentli guash» deb ataladi. Uning ijobiy tomoni sun'iy nur tushirilganda yorqinlik kasb etib, «yal-yal» yonib ko'rinishidir. Chunki uning ximiyaviy asoslari ultrabinafsha, binafsha, ko'k, yashil  nurlardan g'ayrioddiy yorqin va tabiatdagidan ikki-uch marta kuchli rangda tovlanib ko'rinadi. Shu sababdan bunday bo'yoq turi teatr bezakchiligida keng qo'llanmoqda. Uning ta'sirchan yarqirab  ko'rinishi uchun odatda kvars lampalarni nuridan ham  foydalanish  bo'lmoqda.
O'quv-mashq ishlarni bajarishda, ayniqsa natyurmortlarni  ishlashda guash bo'yog'idan foydalanish juda ham qo'l keladi. Uni  moybo'yoq  tasvirlar ishlashdan avval o'rganilsa maqsadga muvofiq keladi. Shuningdek, turli kompozisiyalarning eskizlarini o'quv-mashq namunalarini guash texnikasida bajarish qulaydir. U bilan   katta-katta sathlarni yaxlit qilib bo'yash, tez ishlash mumkin.

XULOSA
Tasviriy san'at juda qadim zamonlarda, mehnat jarayonining  taraqqiyoti natijasida paydo bo'ldi. Mehnat jarayonida inson tafakkuri kamol topdi, go'zallik hissi ortdi, voqelikdagi go'zallik, qulaylik va foydalilik tushunchalari kengaydi.  Sinfiy jamiyat vujudga kelishi bilan esa ijtimoiy taraqqiyotda katta o'zgarishlar sodir bo'ldi; aqliy mehnat jismoniy mehnatdan ajralib chiqa boshladi. Bu esa fan va san'at rivojida muhim ahamiyat kasb etdi. Professional san'at va san'atkorlar shu davrda paydo bo'ldi. Tasviriy san'at esa o'ziga xos xususiyatini, sinfiyligini namoyon etib, hukmron sinfning ideologiyasini targ'ib etuvchi kuchli g'oyaviy  qurolga aylandi. Lekin shunga qaramay, omma orasidan yetishib chiqqan iste'dodli ijodkorlar mehnatkash xalq ommasining orzu-istaklarini, ularning go'zallik va xudbinlik, oliyjanoblik va insonparvarlik haqidagi tushunchalarini ifoda etuvchi asarlar yaratdilar. Xalqning turmushi, xulq va odatlari, yutuq va  mag'lubiyatlari ularning asarlarida o'z ifodasini topdi. Har bir davrda mavjud bo'lgan ana shunday san'at hayot go'zalliklarini tasvirlab,   odamlarda  yuksak  xislat   va  fazilatlarni kamol toptirdi, 
ularni tenglik, ozodlik, birodarlik, yorqin kelajakka intilishga da'vat etdi.           
Haqiqatdan  ham  insoniyat yaratib qoldirgan madaniy qadriyatlar oddiy boyliklar bo'lib qolmay, balki o'zida  inson aql-zakovati, hayot  to'g'risidagi fikr-o'ylarini aks ettiruvchi ko'zgu hamdir. Jahon san'ati tarixini o'rgatish, uning taraqqiyot qonunlarini tushunish, nodir yodgorliklar bilan  tanishish, o'tmish odamlarning his-tuyg'u, hayotiy tajribalarini o'rganish g'oyaviy-estetik qarashlarning shakllanishini bilish demakdir. Bu so'zsiz. Kishilarda hayotiy tajribalarning boyishiga, hayotga yanada keng va atroflicha yondoshishga yordam beradi. Tasviriy san'at turlariga rangtasvir, arxitektura, grafika, haykaltaroshlik kiradi.
Rangtasvir tasviriy san'atning eng muhim turlaridan bo'lib, maxsus polotnolarga, devorlarga ishlanadi. Tasviriy san'at asarlarida ifodalangan maqsad va mazmunni ochib berishda rang muhim o'rin egallaydi.
Rangtasvir asarlari xarakteriga  ko'ra monumental, dekorativ, mo''jaz, dastgohli turlarga  bo'linadi.
Monumental rangtasvir me'morchilik bilan bog'liq bo'lib, ular uylarning devorlarini, shiftlarini bezashda qo'llaniladi. Katta hajmda  uzoqdan ko'rishga mo'ljallanganligi uchun bular yaxlitlashtirilgan holda ishlanadi, ranglar ham shartli ravishda olinadi.
Mo''jaz san'at  asarlari Turli  mamlakatlarda, shu jum ladan,   O'zbekiston   hududida  judahamqadim zamondan taraq qiy  etib, qadimiy qo'lyozmalarga ishlangan. Chunonchi. Alisher Navoiyning  «Xamsa» asarlariga  ishlangan     rasmlar  bunga misol bo'la oladi. Dastgohli       rangtasvir asarlari keng tarqalgan bo'lib, maxsus   matolar,  karton, yog'och, romkaga tortilgan  mato-xolst va shu kabilarga ishlanadi.Dastgohli rangtasvir moybo'yoq.guash, suvbo'yoq,  tempera  bo'yoqlarida maxsus dastgoh (molbert) larga  o'rnatilib ishlanadi.
	Grafika – lotincha «grafo» so'zidan olingan bo'lib, «yozaman», «chizaman» degan ma'noni anglatadi. Tasviriy san'atning bu turiga oddiy va rangli  qalamda ko'mir, pastel, sangina, suvbo'yoq, guash  va tushda ishlangan  bezaklar,  turli   plakatlar,   hajviy rasmlar  va  hakozolar    kiradi.
Haykaltaroshlik  – tasviriy   san'at turlaridan   biri.   U   lotincha  «skulpo» so'zidan    olinib,    qattiq  materiallarga  «qirqish, kesish, o'yish, taroshlash»  orqali ishlov berish ma'nosini anglatadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

2.	Karimov I.A. «YUksak ma`naviyat-engilmas kuch» Toshkent.: «Ma`naviyat» 2008 yil Karimov I.A. «Yangicha fikralsh va ishlash davr talabi» asarlar tuplami Toshkent.:Uzbekiston 1997 yil.Karimov I.A. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi», «Barkamol avlod-Uzbekiston tarakkiyotining poydevori» Toshkent.: SHark 1997 yil.
3.	Umumta`lim maktablarida tasviriy san`atnn ta`limi kontsepsiyasi va standarti-Toshkent.:UzPFITI 1996 yil
4.	Azimova B. «Natryumort tuzish va uni tasvirlash metodikasi» Toshkent.:Ukituvchi 1984 yil.
5.	Boymetov B., Tolipov N. «Maktabda tasviriy san`at tugaragi» Toshkent.: Uz TSMU 1995 yil.
6.	Davletshin M.G. «Ta`limning psixologik asoslari» -Toshkent.: Ukituvchi 1978 yil.
7.	Yuldoshev J., Usmonov S. «Pedagogik texnalogiya asoslari» Toshkent.:Ukituvchi 2004 yil.
8.	Ibroximov X. «Tabiat:nafosat, ekologiya tugaragi dasturi» Xalk ta`limi 2001 yil.
9.	B R. «Innovatsion texnalogiyalar yordamida ta`lim samaradorligini 
10.	O`zbekiston umumtalim maktablarida o`quvchilarni sa’nat vositasida estetik ruxda tarbiyalash. Maqollar to`plami. Masul muxarrir R. Xasanov.- Toshkent. O`z PFIFI 1983.