ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ  ВАЗИРЛИГИ

ҚАРШИ ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ

ТАРИХ ВА ИЖТИМОИЙ ФАНЛАР ФАКУЛЬТЕТИ

ГУЛОРА РАВШАНОВА

ҚАШҚАДАРЁ  ХХ АСР БОШЛАРИ ТАРИХИ.  

(Монография)

ТОШКЕНТ-2016

Г У Л О Р А   Р А В Ш А Н О В А

ҚАШҚАДАРЁ  ХХ АСР БОШЛАРИ ТАРИХИ. 
 
(Монография)

	ХХ асрнинг биринчи чораги охирларида мустабид Совет ҳокимияти Россия империясига вассал бўлиб келган Бухоро хонлигига ҳужум қилиб, уни босиб олган эди. Хонликнинг асосий ҳудудларидан бўлган Қашқадарё воҳаси ҳам қизил салтанат ҳукмига ўтган, бироқ, мустабид тузумни ўрнатиш Ўзбекистон жанубий қисмида қаттиқ қаршиликларга дуч келганди. Бухоро, Қашқадарё, Сурхондарё ўлкаларида вужудга келган қаршилик ҳаракати миллий озодлик кураши тусини олиб, 30-йилларга қадар давом этган эди. Собиқ Совет тарихшунослигида бу мавзу ёпиғлигича қолган ва деярли ўрганилмаганди. Мустақиллик инъоми туфайли, вилоятлар тарихи, шу жумладан, Қашқадарё тарихи ҳам кенг кўламда, илмий холислик ва ҳаққонийлик асосида теран ёритилди. Қашқадарё воҳасининг кўп асрлик кечмиши  “Қашқадарё тарихи” (Поён Равшанов) асарида ифодасини топди. Яқин мозийни манбалар ва архив ҳужжатлари асосида ёритишга ҳам кенг имкониятлар туғилди.
	Ўзбекистон тарихининг узвий қисми бўлган Қашқадарё вилоятининг яқин кечмиши- ХХ асрнинг боши ва 20-30 – йиллари асосан архив манбаларидан  фойдаланилган ҳолда яратилди. Мазкур монографияда  тарих факультети талабалари ва ўқувчиларни яқин кечмиш воқеа-ҳодисалари билан изчил равишда таништириш мақсад қилинган. 

		Масъул муҳаррир:				Баҳодир ЭШОВ,
							Тарих фанлари доктори, профессор.

		Тақризчилар:				Ўктам МАВЛОНОВ,
							Тарих фанлари доктори, профессор.

							Акрам Ҳасанов,
						Тарих фанлари номзоди.

Монография Қарши Давлат университети Илмий Кенгашининг 2015 йил .............даги.............сонли қарори билан нашрга тавсия этилган.

М У Н Д А Р И Ж А :

1-китоб

Монография ва унинг илмий–амалий аҳамияти......................................

Қашқадарё ХХ аср бошлари тарихи. Мустабид Совет босқини

1-мавзу: 	Мустабид Совет ҳокимияти тажовузи ва босқинчилиги...........................

2-мавзу:	Қашқадарёда миллий қаршилик ҳаракатининг вужудга келиши...............

3-мавзу:	Қашқадарё мустабид тузум ҳукмронлигининг  дастлабки йилларида...

4-мавзу:	Совет ҳокимиятига қарши миллий кураш ва “Аксилинқилобий ташкилот”.......................................................................................................

5-мавзу:	“Аксилинқилобий ташкилот”нинг Қарши шаҳар қаноти......................

6- мавзу:	Шаҳрисабз ва Яккабоғда “Аксилинқилобий ташкилот”нинг  кураш фаолияти..........................................................................................................

 МОНОГРАФИЯ ВА УНИНГ ИЛМИЙ -АМАЛИЙ АҲАМИЯТИ

Ватанимиз мустақиллиги тарихимизни ҳаққоний, аслига монанд ўрганишга кенг йўл очди. Совет тарихшунослигида халқимизнинг кўп асрлик кечмиши, мустабид тузумга қарши олиб борган курашлари тескари ва бузиб талқин этилди. Ўзбекистонда истиқлолнинг ўтган йиллари давомида холис ва илмий тарихимизни яратиш бобида кўламли натижаларга эришилди. Миллий озодлик ҳаракати, Россия империяси мустамлакачилик тизими, шўро истибдоди каби мавзуларда салмоқли асарлар яратилди. Шўро тарихшунослигида атайин бузиб кўрсатилган, хаспўшланган тарихий йўналишлардан бири Ўзбекистонда, унинг барча ҳудудларида, жумладан, Қашқадарё вилоятида қизил истибдодга қарши олиб борилган кураш мавзуси эди. Чунки, «дунёдаги зўравон ва тажовузкор кучлар қайси бир халқ ёки мамлакатни ўзига тобе қилиб, бўйсундирмоқчи, унинг бойликларини эгалламоқчи бўлса, авваламбор, уни қуролсизлантиришга, яъни энг буюк бойлиги бўлмиш миллий қадриятлари, тарихи ва маънавиятидан жудо қилишга уринади».
Совет ҳокимияти зўравонлик билан ҳокимиятни эгаллаганидан бошлаб, миллий ўлкаларни эзишни, талашни асосий мақсад қилиб қўйган эди. Шу сабабли, халқларнинг озодлик, Ватан мустақиллиги учун олиб борган курашлари қонга ботирилди, истиқлол учун кураш тарихи эса бузиб, тескари талқин этилди, халқдан яширилди, хаспўшланди. «Собиқ мустабид тузум айнан ана шундай ёвуз мақсадларни кўзлар эди».2
Совет манбаларида Бухоро хонлигининг тугатилиши халқ номи билан боғланади. Большевиклар ҳокимиятни эгаллаш йўлидаги ҳатти–ҳаракатларини шу йўл билан ниқоблашга интилган эди. 1920 йилнинг 2–сентябрида М. Фрунзе қўмондонлик қилган қизил қўшинлар хонлик пойтахти Бухорони эгаллайди. Амир Саййид Муҳаммад Олимхон пойтахтига қилинадиган ҳужум арафасида Қаршига қочиб келган эди. Амирнинг нияти қандай бўлмасин, курашни давом этдириш, юртни, тахтни большевикларга топшириб қўймаслик эди. 1920 йил сентябрининг бошларида Қаршида амир бошчилигида машварат бўлиб ўтади. Йиғинда Бухоро, Қарши, Шаҳрисабз, Китоб, Яккабоғ, Ғузор, Чироқчи каби жойлардан таниқли амалдорлар, дин арбоблари, йирик бойлар, додҳолар, тўқсобалар, мирохурлар, қоравулбеги ва живачилар иштирок этади. Амир ўзининг Шарқий Бухорода ўрнашиб, советларга қарши кураш олиб боришини, бунинг учун Қашқа воҳаси беклари уни қўллаб–қувватлаши, қўшиндан ёрдам бериши лозимлигини айтади. Айни вақтда, Қарши ҳокими Тоғайбек ва бошқа бекликлар ҳокимларига, советлар эгаллаб олган Қарши ва Шаҳрисабзда қуролли кураш ташкил этиш маслаҳати қилинади. Амир Сурхон воҳасига бориб ўрнашганда, Қашқадарёдан тўпланган навкарлар Ғузор беги Бўри тўқсоба1 бошчилигида амир ҳузурида бўлади. Амир Саййид Муҳаммад Олимхон Бойсун ва Шеробод аҳолиси томонидан ҳам қўллаб–қувватланади. Унинг қўшинлари сони тобора ортиб боради ва 1920 йил декабрига келиб 7 мингга етади.
Қаршида Тоғайбек, унинг ноиби Нуриддин хожа Оғолиқ, муфти Нусратуллохўжа, амалдор ва бойлардан Шарофбой Ҳабибулло ўғли, Мирзо Наврўз Пўлатов, Эрка амин Дўстмуродов, Хўжаназар Инотуллаев, Маҳмарайимбек Абдусатторов, мулло Тожиддин Салимов, мулло Неъмат Шодмонов ва бошқалар бошчилигида, кейинчалик Бош сиёсий бошқарма (ГПУ) «Аксилинқилобий ташкилот» деб атаган қаршилик ҳаракати тузилади. БСБнинг иқрорига кўра, Амир Саййид Муҳаммад Олимхон ташаббуси билан тузилган бу ташкилотнинг 70 аъзоси бўлган. Ташкилотнинг Шаҳрисабз, Касби, Китоб, Косон, Қамаши каби шаҳар ва қишлоқларида шўъбалари бўлган. Касбида бу шўъбани Ҳатиб эшон2 бошқарган. Шаҳрисабзда аксилинқилобчиларнинг фаоллари Судур эшон Абдуворис ўғли, Остон қоравулбеги, Жамол живачи, Абдул Ҳофизхўжа Фаёзхўжа ўғли, Назар Абдуқодир ўғли, Бобохўжа Муқимхўжа ўғли каби кишилар бўлган.
Амир Саййид Муҳаммад Олимхон Қаршидан 1920 йил 3–4–сентябрларида Бойсунга жўнаб кетади. Унинг сафаридан кўп ўтмай, аксилинқилобчилар саъй–ҳаракати билан Қаршида 7–сентябрда советларга қарши қуролли ҳужум амалга оширилади. Қарши қалъасидаги қизил аскарлар, шаҳарни идора қилиб турган (1920 йил 28 августдан) «Ёш бухороликлар» издошлари бўлган «Ёш қаршиликлар»–жадидлар, советларга тарафдор бўлган овруполиклар аксилинқилобчи ғалаёнчилар ҳужумига учрайди. Қатл қилиш, қамоққа олиш, калтаклаш, шўро муассасаларини яксон этиш, темир йўлни бузиб ташлаш, порох ишлаб чиқарадиган (Ширкент) корхонани вайрон қилиш амалга оширилади. Қуролли кураш давомида Қарши шаҳри бир ҳафтага яқин аксилинқилобчилар – юртни қутқаришга бел боғлаган ватанпарварлар қўлига ўтади. Қаршида юз берган қуролли курашда ўн мингга яқин шаҳар ва қишлоқлар аҳолиси қатнашган. Денов ва Қамаши қишлоқларидан Хўжаназар Инотуллаев ва Мамашо мирохур Дониёровлар ҳар бири 500 га яқин одами билан шўро аскарларига қарши курашадилар.
1920 йил 15–декабрда Яккабоғда совет ҳокимиятига қарши мулло Муҳаммади (Гулдара), Маҳмарайим оқсоқол (Зармаст) ва Дўст оқсоқоллар бошчилик қилган кўнгиллилар қизил аскарлар эгаллаб олган беклик қалъасига ҳужум қилади. Калтак билан қуролланган қасоскорлар дарвозаларга ўрнатилган пулеметлар билан қириб ташланади. Бу кураш яккабоғликлар хотирасида «Қоракалтак воқеаси» деган номда қолган ва ҳозиргача унутилмаган. Кураш уч кун давом этган. Қўзғолонда қатнашганликда гумон қилинганлар қишлоқлардан олиб келиниб, отиб ташланган.1
Советларга қарши қуролли кураш Шаҳрисабзда 1920 йил 24–декабрда бошланади. Тўртала бекликдан 15 мингга яқин кўнгиллилар исёнда қатнашади. Советлар қўшимча қизил аскар қисмларини жалб этади ва жанг тақдири улар фойдасига ҳал бўлади.
«Аксилинқилобий ташкилот» Қарши, Яккабоғ ва Шаҳрисабздаги мағлубиятдан эсанкираб қолмаган. БСБнинг Қашқадарё вилоят бўлими тергов гуруҳи раҳбари Д.М. Епифановнинг таъкидлашига кўра, советларни ағдариб ташлаш, амирлик тузумини тиклашни мақсад қилиб олган аксилинқилобчилар кураш усулини ўзгартириб, қаршилик кўрсатишда давом этадилар. Унинг эътирофича, «Аксилинқилобий ташкилот» раҳбарлари «худди қизил армия қисмларидек алоҳида–алоҳида ҳаракат қиладиган» қуролли қаршилик гуруҳларини ташкил этадилар. Бу гуруҳларда 20 тадан–500–600 тагача жигитлар тўпланган бўлади. Алоҳида кураш олиб борувчи гуруҳлар дастлаб Қаршида, Косон, Қамаши, Касби, Ғузорда, кейинроқ Шаҳрисабз, Китоб, Яккабоғ каби жойларда ташкил топади. Қаршидаги гуруҳ Нуриддин хожа Оғолиқ раҳбарлиги остида тузилади. Косонда Турди тўқсоба, Гул оқсоқол, Даврон оқсоқол, Баҳромбойвачча, мулло Жума ва Жума қоравулбеги гуруҳлари ҳаракат қила бошлайди. Воҳанинг ўрта ва юқори ҳудудларида Тангри Берди додҳо, Жабборбек, Авлиёқулбек, Бозорбек, мулло Абдураҳмонбек, Эшқул додҳо, мулло Тўрабек, Мавлонбек, мулло Абдурозиқ Хўжанди ўғли бошчилик қилган қуролли кураш гуруҳлари советларга қарши фаолият олиб боради.
«Аксилинқилобий ташкилот» алоҳида кураш гуруҳларини ташкил этган даврдан (1920 йил охирлари–1921 йил бошлари) эътиборан совет ҳукумати йўлида катта тўсиқ бўлиб қолади. Унинг таъсир доираси кенгаяди, ҳайрихоҳлари кўпайиб боради. Қарши шаҳрида вилоят милициясининг бошлиғи Дониёр ўз қўл остидаги 180 қуролланган милиционерлар билан аксилинқилобчилар томонига ўтиб, советларга қарши жанглар олиб боради. Косон, Ғузор туманларида совет ташкилотларида ишлайдиган барча ходимлар ёппасига қўлга қурол олиб, озодлик курашига қўшилади. Шаҳрисабз ва Китобда ҳам халқ советларга қарши кураш бошлаганларни қўллаб–қувватлайди. Шу боисдан Бухоро КП Марказий қўмитаси халқ нозирлари кенгаши раиси Файзулло Хўжаевни шошилинч равишда Шаҳрисабзга жўнатади. 15 сиёсий ходим билан биргаликда келган Ф.Хўжаевга озодлик курашчиларига қарши фавқулодда ваколатлар берилган эди.
Озодлик ҳаракатининг кучайиб боришида Қашқа воҳасида совет органларининг заифлиги ҳам етарли ўрин тутган эди. Қашқадарё вилоят ижроия қўмитасининг 1924–1925 йил учун қилинган ҳисоботида, ҳали бу даврда вилоятда совет ҳокимиятини ташкил этиш учун қулай шароит йўқлиги, шўро органларида 90 фоиз1 ходимларнинг собиқ аминлар, оқсоқоллар, бек ва амалдорларнинг қариндош–уруғлари, улар томонидан қўйилган кишилар эканлиги таъкидлаб кўрсатилади.
Бухоро хонлиги ҳудуди озодлик кураши алангаси билан қопланган эди. Амирлик ўрнига тузилган Бухоро халқ совет республикаси раҳбарияти орасида ватанпарварларни ёқловчи кишилар кўпчиликни ташкил этарди. Бундай кайфият жойларда ҳам кузатилар эди. 1921 йилнинг ноябр ойи ўрталарида Шеробод вилояти ҳарбий нозири Ҳасанов 85 қуролланган милиционерлари билан «босмачилар» томонига ўтиб, советларга қарши жанглар олиб боради. 1921 йилнинг 8–декабрида Бутун Бухоро Марказий ижроия қўмитасининг раиси П.Усмонхўжаев, БХСРнинг милиция ишлари бўйича нозири Ризо Али эса қўл остидаги 700 кишилик2 милиция гуруҳи билан советларга қарши кураш йўлига киради. Улардан кейин БХСРнинг ҳарбий нозири А.Орифов, унинг муовини Талъатзода, ички ишлар нозирининг ўринбосари мулло Боболар ҳам шўрога хизмат қилишдан юз ўгириб, уни орадан кўтариш учун қўлга қурол оладилар.
Қашқадарё вилоят ижроия қўмитасининг раиси Саид Аҳмад (Саид Аҳмаджон махсум) Қаршида аксилинқилобчиларни қўллаб–қувватлайди, янги гуруҳлар тузиш, уларни қурол–яроғ, озиқ–овқат билан таъминлаш борасида ёрдамини аямайди. Натижада, у ишдан олинади ва Бухорога бадарға этилади.
1921 йил 5 мартда Амир Саййид Муҳаммад Олимхон Чубак деган жойда, Панж дарёсидан ўтиб Афғонистонга кетишга мажбур бўлади. Совет тарихшунослигида қаршилик ҳаракати Амир номи билан боғланиб, бирёқлама хулосалар чиқарилиши одатий тус олган эди. Амир Саййид Муҳаммад Олимхон хорижга кетганидан сўнг, унинг қайтиб келиши имконсиз эканлиги аниқ бўлиб қолгандан кейин ҳам советларга қарши кураш тўҳтамади. Бу кураш 1922–24–йилларда, 1925–26–йилларда анча кучайган ҳолда давом этди. Шу сабабли, Ўзбекистоннинг катта ҳудудларида, кенг қамравга эга бўлган советларга қарши кураш миллий озодлик ҳаракати даражасига кўтарилган эди. Буни Қашқадарё вилоятида 1920–1926 йилларда қизғин ва муросасиз давом этган советларга қарши қуролли кураш мисолида ҳам кўриш мумкин бўлади.
Совет тарихшунослигида бу мавзу ёпиғлигича қолиб келди. Бу вилоятда қаршилик ҳаракати ҳақида гап борганда Турди тўқсоба, Тангри Берди додҳо, мулла Абдурозиқлар ҳақидагина йўл–йўлакай, шунда ҳам уларни «босмачилар» сифатида зикр этилиш ҳоллари учрар эди.
Бу қозон ёпиғлигича қолиши (ҳозирга қадар шундай бўлиб келган эди) мумкин эди. Ватанимиз давлат мустақиллигига эришганлиги қатағон қилинган мавзуларни ўрганишга ҳам йўл очди. Архивларда етти қулф остида сақланган ҳужжатлар ҳам ўрганила бошланди. Қашқадарё вилоят Давлат архивининг 1, 29, 50, 83, 133, 172, 183–жамғармаларида ХХ асрнинг 20–йиллари воқеа–ҳодисалари билан боғлиқ жилдлар жуда кўп. Улар орасида БСБ (ГПУ) тайёрлаган ишлар ҳам талайгина. 133–ва 172–жамғармаларда Қарши ва Шаҳрисабздаги «Аксилинқилобий ташкилот» фаолияти, унинг раҳбарлари, аъзолари, советларга қарши олиб борилган кураш тафсилотларини акс эттирувчи ҳужжатлар жамғарилган.
«Аксилинқилобий ташкилот» фаоллари озодлик курашини–умум ишимиз,1 деб атаганлар. БСБ Қашқадарё вилоят бўлими уларнинг изидан 6 йил давомида тушиб, тирик қолган раҳбар ва фаолларни, қўлда қурол билан жон бериб–жон олган фидоий курашчиларни қамоққа олишга муваффақ бўлади. Ватан озолиги учун курашган қашқадарёлик курашчилар исми шарифлари БСБ ҳужжатларида сақланиб қолди. Йўқса, улар номи номаълумлигича қолиб кетиши, Қашқа воҳасида амалга оширилган озодлик кураши ҳақида тасаввурга ҳам эга бўлмаслик эҳтимолдан холи эмасди. Советларга қарши курашда, уни ағдаришга ҳаракат қилишда айбланиб отилган, қамалган, бадарға этилган ота–боболаримиз исми шарифлари энди маълум бўлаётир. Уларнинг жасорати, фидоийлиги фахрланишга арзийди. Яқин таримизнинг ўрганилмаган, озодлик курашига оид номаълум саҳифаларини архив ҳужжатлари–тарихий манбалар асосида ёритишнинг илмий–амалий, маънавий–маърифий аҳамияти каттадир.
Қашқа воҳасида 1921–1926 йиллар (то 30–йилларга қадар) давомида советларга қарши, уни ағдариб ташлаш, юрт озодлигига эришиш учун олиб борилган қуролли кураш самараси сезиларли бўлган эди. Аксилинқилобий кураш вилоятда совет армияси қисмларига катта талофат етказади. Шўро ўзининг кўп қувватини, маблағи ва вақтини муттасил давом этган қаршилик курашини дафъ этишга сарфлашга мажбур бўлади. Озодлик кураши, халқ номи билан боғланган, халқ хурсандлик билан кутиб олди, дейилган инқилобнинг асл моҳиятини жаҳон афкор оммаси олдида очиб берди. Бир неча йил давом этган кураш инқилоб деб аталган истибдоднинг миллий ўлкаларга зўравонлик билан тиқиштирилганини, аҳолининг аксар кўпчилиги большевиклар ҳокимиятга келишидан норози эканлигини кўрсатди. «Аксилинқилобий ташкилот» ва унинг жанговар кучлари–қуролли гуруҳлар («босмачилар») ана шу норози қатламнинг қўллаб–қувватлашидан вужудга келган эди. Авлодлардан яшириб келинган бу ҳақиқатни тиклаш илмий–амалий, маънавий–маърифий аҳамияти беқиёс бўлиб, ҳаққоний тарихимиз билан халқимизни қуроллантириш долзарб аҳамиятга эгадир.
Советлар миллий ўлкаларни асоратга солар экан, бойликка эга бўлишни асосий мақсад қилиб қўйган эди. Шўро ислоҳотлари айнан шуни кўзда тутар эди. Қашқадарёда ХХ асрнинг 20–йиллари охирларига қадар давом этган озодлик кураши советларнинг талончилик ниятини, энг камида, 8–9 йилга кечиктириб юборди. Ер–сув ислоҳоти бу ўлкада 1929 йил охирларида–30–йиллар бошларида ниҳоясига етади. 
Қашқадарёнинг ХХ аср 20–йилларидаги тарихи деярли ўрганилган эмас. Яқин кечмишнинг озодлик курашлари билан чўлғанган саҳифаларини илмий асосда ўрганиш Ватанимиз мустақиллиги тарихига салмоқли боблар қўшиши табиий.
Давлат мустақиллиги, Ватан озодлиги муқаддасдир. Миллат ўз эркини мустаҳкам сақлаганда, бу юртда тараққиёт, илм–фан, маданият, иқтисодий, юксалиш бардавом бўлади. Кўп асрлик қадриятлар, миллий ўзига хослик, тил, адабиёт, ғурур фақатгина озод Ватанда ривож ва равнақ топади, амалда бўлади. Икки улуғ–дарё оралиғида, давлатчилиги қадимдан барқарор бўлиб келган Ўзбекистон ўз ўтмишида сон–саноқсиз хорижий босқинларни бошдан кечирди. Айниқса, XIX аср ўрталари ва ХХ аср бошларида юз берган сўнгги икки истило–Чор Россияси ҳуружи ва большевиклар зўравонлиги мамлакатимиз тарихида ниҳоятда машъум оқибатлар қолдириб кетди.
Чор Россияси босқини Туркистонни хомашё манбаига айлантиришни, унинг табиий бойликларини ўзлаштиришни, халқини зулм исканжасида сақлаб, қулларга айлантиришни мақсад қилиб қўйган эди. Шу сабабдан ҳам ўлкамизда Романовлар салтанатига қарши кураш бир зум ҳам тўҳтамаган эди. «Ўғрини қароқчи урибди» деганларидек, Россияда монархия тузумига зарба берган, ҳокимиятни давлат тўнтариши йўли билан эгаллаган большевиклар, Ленин вақтида айтганидек, «халқлар турмаси бўлган» Чор империясига тобе бўлган миллий ўлкаларга рўшнолик бермади, турма эшикларини очиб юбормади. Аксинча, совет истибдоди ҳам миллий ўлкаларда куч билан ўрнатилди, бу зўравонликларнинг ҳаммаси йўқсиллар номидан амалга оширилиб, унга халқчил тус берилди. Аслда эса, большевиклар миллий ўлкаларни талашда, ўз ҳокимиятини амалга оширишда «Оқ подшоҳ» тутумидан ошиб тушадиган қаттол сиёсат юргизди.
Советларнинг Чор мустамлакачилардан фарқи, улар ўзларининг мустабидлик ниятларини хаспўшлаб, унга йўқсиллар инқилоби тусини бериб, демократиянинг сохта байроғини баланд кўтаришида эди. Қизилларнинг мафкура сиёсати синфийлик асосига қурилган бўлиб, ҳар қандай миллатни, халқни бой ва йўқсиллар деб иккига бўлиб табақалаб, ички низолар, ўзаро ихтилофларга кенг йўл очган эди.
Фарғона водийсида совет ҳокимиятининг ўрнатилиши қаттиқ қаршиликларга сабаб бўлган эди. Бухоро ва Хоразм хонликларининг куч билан забт этилиши аҳоли норозиликларига олиб келганди. Лекин советлар мафкураси миллий ўлкалардаги қаршилик курашларини атай бузиб талқин қилиб, ўзининг бу қилмишини «халқ инқилоби» деб атади, шу йўл билан бутун жавобгарликни халқ зиммасига ағдарди. Жойларда инқилоб халқ томонидан қўллаб–қувватланди, камбағаллар, батраклар эзувчиларга қарши паншаха, бел, кетмон кўтариб чиқди, деб жар солинди. 1917–1920 йилларда Туркистонда зўравонлик билан ўрнатилган совет ҳокимиятини ўзбек халқи хурсандчилик билан кутиб олди,1 дейилди. Бу уйдирма советларнинг охирги кунларига қадар тарихий–бадиий асарларда, мактаблар ва олий ўқув юртлари дарсликларидан жой олиб келди.
Ҳақиқат эса бутунлай бошқача эди. Олис тарихимизгина эмас, яқин–ХХ аср бошларидаги тарихимиз ҳам бутунлай бузиб, тескари талқин этилган, сохталаштирилган, воқеликка ғайриилмий баҳо бериб келинган эди. Мамлакат ва халқимиз ҳаётида тақдиршумул аҳамиятга эга бўлган, ўта муҳим сиёсий воқеа–ҳодисалардан атай кўз юмилиб, хаспўшланган эди. Бу мафкуравий сиёсат халқимиз маънавиятига бемисл даражада катта зарар етказди. Совет ҳокимияти ҳукм сурган 74 йил давомида қанча авлодлар Ватан тарихидан сохта билим олдилар, озодлик курашчиларини босмачилар деб ўргандилар. 
Ўзбекистоннинг давлат мустақиллигини тиклаши жаҳоншумул воқеа бўлди. Мустақиллик халқимиз тарихини бор бўйича, асл ҳолида ўрганишга кенг йўл очди. Таъқиқ остида сақлаб келинган тарихий ҳужжатларни, қатағон этилган манбаларни, архивлар материалларини истифодага киритиш имконияти яратилди. Бу шароит, бу имконият тарихий ҳақиқатни аслига монанд равишда тиклашда бебаҳо аҳамиятга эгадир.
Мустақиллик йилларида ХХ аср бошларида Ўзбекистонда воқеъ бўлган миллий озодлик кураши тарихи теран тадқиқотлар боиси бўлди. Озодлик кураши ва унинг жанговар кучи ҳисобланган, совет тарихшунослигида таҳқир билан «босмачилик ҳаракати» деб аталган йўналиш илмий жиҳатдан холис баҳоланди. Айниқса, Фарғона, Тошкент, Бухоро, Самарқанд, Жиззах, Сирдарё, Наманган, Андижон сингари воҳаларда советларга қарши олиб борилган миллий озодлик кураши тарихи бирқадар ёритилди. Лекин Республикамизнинг жанубий ҳудудларида, энг аввола, Қашқадарёда ХХ асрнинг 20–йилларида совет ҳокимияти ўрнатилишига қарши олиб борилган, юрт озодлиги учун давом этган қуролли курашлар тарихи, афсуски, тадқиқотлар доирасидан четда қолиб келди. Бунинг сабабларидан бири, аввола, муаммонинг шу тарзда қўйилмаганлиги билан боғлиқ бўлса, иккинчи тарафдан, мавзуни ойдинлаштирадиган манбаларнинг йўқ деб ҳисобланишида эди. Қолаверса, совет тарихшунослигида, Қашқа воҳасида советлаштиришнинг силлиқ кечганлиги ҳақида ўрнаштирилган тасаввур ҳам ўзига хос, кўзга кўринмас тўғаноқ бўлиб келган эди.
Совет даврида Қашқадарё вилояти ҳақида ёзилган, жуда кам сонли манбаларда ХХ асрнинг 20–йилларида бу ҳудудда мустабид тузумга қарши олиб борилган кураш ҳақида лом–мим дейилмади ёҳуд салбий муносабатдан нарига ўтилмади. Озодлик курашчилари «босмачилар» деб1 талқин этилди. 
Таниқли олим О.Э.Эшоновнинг Бухоро хонлиги ва октябрь инқилобига бағишланган қатор тадқиқотларида2 Қашқа воҳасида совет ҳокимиятининг ўрнатилишига совет тарихшунослиги талабларидан келиб чиқилган ҳолда муносабат билдирилади. Шунга қарамай, бу асарларда тарихий далилларнинг катта бир қисми ўз илмий қимматини сақлаб келаётганлигини қайд этиш ўринли бўлади.
Ўзбекистон мустақилликка эришгандан кейин, халқимиз тарихига бўлган муносабат ижобий қутбга ўзгаргач, тадқиқотларда, тарихий–адабий мавзуларда ёзилган асарларда яқин кечмиш воқеа–ҳодисалари асл ҳолида қаламга олина бошлади. 74 йил давомида ортдирилган тарихий қарашлардан, совет мафкураси сингдирилган андозалардан халос бўлиш қийин кечди. ХХ аср бошларидаги сиёсий вазиятга баҳо берилганда, айрим муаллифлар узоқ йиллар давомида онгда қотиб қолган ақидалардан қутила олмадилар, «Бухоро компартияси халқ озодлиги, эрки учун курашга тайёргарлик кўра бошлади»,3 дейишдан нарига ўта олмадилар.
1992–1997 йиллардан кейин ёзилган тарихий мавзудаги тадқиқий, бадиий, публицистик асарларда яқин кечмишимиз воқелигига мустақиллик руҳи билан ёндошиш, халол ва холис баҳо бериш юзага чиқа бошлади. Бунда, шубҳасиз, Ўзбекистоннинг янги тарихини яратиш ҳақидаги ҳукумат қарори (1996 й.) катта дастурий аҳамиятга эга бўлди. 
Доно Зиёева,1 Иброҳим Карим қаламига мансуб асарларда миллий озодлик ҳаракати ва унинг таниқли арбоблари ҳақида фикр юритилар экан, йўл–йўлакай бўлса–да, Қашқадарё воҳасидаги советларга қарши кураш борасида ҳам далиллар зикр этилади.
Иброҳим Карим «Мадаминбек» асарида Қаршида ҳаракат қилган озодлик курашчиларидан Бўри тўқсоба, Шароф ўзбек, Баҳромбек, Хўжамбеклар2 номини тилга олиб ўтади. Бўри тўқсоба Ғузор беки бўлган, амир Саййид Олимхон 1920 йил сентябрида Бойсунда турганида ўз навкарлари билан унга қўшилган ва лашкар бошлиқларидан бири бўлган. Шароф ўзбек, афтидан, Қаршида 1920 йил сентябрида қуролли қўзғолонни ташкил этган, «Аксилинқилобий ташкилот»нинг раҳбарларидан бўлган Шарофбой мирохур Ҳабибуллаев бўлса керак. Баҳромбойвачча Косонда, Хўжамбек – Хўжамқул Китобда ҳаракатланган қўрбошилар эди.
Мустақиллик, халқимиз тарихига бўлган янгича муносабат мустабид тузум даврида таъқиқ остида келган «маҳаллий мавзулар»га ҳам ойдин йўл очди. Вилоятлар, туманлар, ҳатто, қишлоқлар, шажаралар тарихи яратила бошланди. Қашқа воҳасида ҳам олимлар, адиблар, журналистлар, мактаб ўқитувчилари ўзлари яшаб турган мавзеъ тарихига доир кузатишларини қаламга олдилар. Кейинги йилларда нашр этилган бу хилдаги асарларнинг илмий–бадиий савиясидан қатъий назар, ялт этиб кўзга ташланадиган бир асосий жиҳат–уларда Қашқадарёнинг шаҳар ва қишлоқларида ўтган асрнинг 20–йилларида рўй берган совет тузуми ўрнатилишига қарши кураш мавзусининг, йўл–йўлакай тарзда бўлса–да, бирқадар ёритилганлигида эди. Бу жиҳатдан, тарих фанлари номзоди Қамбар Насриддиновнинг «Ватанпарвар оғолиқ»,3 филология фанлари номзоди Ғулом Ғафуров, тарих фанлари номзоди Ибодулла Шоймарданов ва ўқитувчи Жуман Тўҳлиевларнинг «Яккабоғ тумани»,1 ўқитувчи Эгамберди Эргашевнинг «Бешкент тарихи»2 китоблари диққатга лойиқ. Туманлар, қишлоқлар тарихини ёзишда муаллифлар озодлик кураши билан боғлиқ тафсилотларни шу воқеалар шоҳиди бўлган кишилардан эшитилган, оғиздан–оғизга ўтиб келган нақлларга асосланадилар. Тарихшунос олима Доно Зиёева таъкидлаганидек, «мазкур тарихий воқеалар ҳақида ўша давр замондошлари тарафидан билдирилган расмий ва норасмий қарашлар»3 кенг ўрганилиши мақсадга мувофиқдир. Бу хилдаги рисолалар сирасига Зоир Чориев ва Абдуқаюм Жўраевнинг «Ғузор тарихидан лавҳалар»,4 Ўроз Исломовнинг «Нуқрабод хаёли»,5 Мирзо Жўраевнинг «Майманоғим–саждагоҳим», «Қадимий манзилгоҳ»,6 Турди Раҳматуллаевнинг «Қўрғон садоси»,7 Аҳад Бердиевнинг «Ҳақиқатга садқа бош»,8 Зиёдулла Давронов ва Турди Давроновнинг «Кожор–қадимий диёр»,9 Қамбар Насриддиновнинг «Қарши қалъаси»,10 Лола Пирматованинг «Гувалак тарихи»11 сингари китобларини киритиш мумкин. Бу асарларда Қашқадарёда ХХ аср 20–йилларида вужудга келган озодлик курашининг баъзибир қирралари хотиралар асосида ёритилади.
Қашқадарё вилоят Давлат архивида бир неча йиллар давомида олиб борилган изланишлар яқин тарихимизнинг очиқ қилиб келаётган катта бир бобини тўлдирадиган далиллар мавжудлигини кўрсатди. 1920 йилнинг сентябрь ойи бошларида Қаршида совет ҳокимиятини ағдариб ташлашни, амирлик тузумини тиклашни мақсад қилган «Аксилинқилобий ташкилот»нинг тузилиши, ташкилотнинг асосий ядроси бўлган 70 та фаолнинг 1921–1926 йилларга чўзилган озодлик кураши гуруҳларини тузиши, Қарши, Шаҳрисабз, Китоб, Чироқчи, Яккабоғ каби жойларда советларга қарши қуролли исённи ташкил этиши воқеа–ҳодисалари архив жамғармаларида бир неча ўнлаб жилдларда сақланиб қолганлиги аниқланди.
Дастлабки изланишларимиз натижаларини республика ва вилоят оммавий ахборот воситаларида, «Ўзбекистон адабиёти ва санъати», «Дарё», «Қашқадарё», «Баркамол авлод» газеталарида1 эълон қилиб бордик. 2009 йилда шу мавзуда «Мозий сабоғи» рисоласини2 нашр эттиришга муваффақ бўлдик. Қашқадарё вилоят Давлат архивининг 172, 183, 83–ва бўлак жамғармаларининг қатор жилдларида Туркистон миллий озодлик ҳаракатининг Қашқадарё қаноти тарихини яхлит яратишга, ойдинлаштиришга, тўлдиришга асос бўладиган далиллар етарлидир. «Аксилинқилобий ташкилот» фаолияти, «босмачилик» ҳаракати бу қадар изчил акс этган тарихий манбалар ҳозиргача маълум эмасди. Қашқадарёда амалга оширилган советларга қарши қуролли қўзғолонлар тарихини эндиликда илмий асосда ёритиш амалда мумкин бўлди. 1921–1926 йиллар давомида қизилларга қарши жанглар олиб борган Турди тўқсоба, Эшонқул Турсун, мулло Жума, Тангри Берди додҳо, Эшқул додҳо, мулло Абдурозиқ сингари қурбошилар, уларнинг жанговар фаолияти, гуруҳларнинг тузилиши, жигитлари сони, қуроллари миқдори, от–улови, таъминоти масалалари архив ҳужжатларида ўз аксини топганлиги аҳамиятли. Ҳатто, қурбошиларнинг ўз ҳомийлари, қишлоқларнинг оқсоқоллари билан олиб борган ёзишмалари–хатлари ҳам асл нусхаларда сақланиб қолган. Туркистон миллий озодлик ҳаракати тарихи манбаларида бу ҳол деярли кузатилмаган эди.
Яна бир жиҳат шундаки, ХХ асрнинг 20–йиллари бошларига доир архив ҳужжатларида маҳаллий совет ва жазо органларининг «Аксилинқилобий ташкилот» ва «босмачилик» ҳаракатига қарши олиб борган кураши, бу борадаги чора–тадбирлари, қарорлари, берган баҳолари ҳам, танқидий нуқтаи назардан қаралганда ҳам, эндиликда катта илмий қиммат касб этади. Чунки, мустақиллик даври тарихшунослигимизда, озодлик ҳаракатини халқ қўллаб–қувватлагани, шу боисдан, бу кураш миллий тус олиб, узоқ давом этганлиги далолат этилди. Бу далолат Қашқа воҳаси архив материаллари, энг аввола, вилоят ижроия қўмитасининг 1924–1926–йилларга тааллуқли ҳисоботларида ҳам ўз тасдиғини топади. Хусусан, уларда Қашқадарёдаги озодлик кучларини «кам фоизи дейилмаса, бутун халқ қўллаб–қувватлаганлиги»1 эътироф этилади.
Халқ озодлик учун бўлган курашда кимни қўллаб–қувватлаётганлигини яхши билган. «Босмачилар» дея ҳақорат ва таҳқирларга нишон қилинган қасоскорлар ўз олдиларига «умум иши»ни–Ватанни қутқаришни, юртдошларни қизил салтанат зулмидан холос этишдек сиёсий мақсадни қўйган эдилар. Қалтис вазиятдан фойдаланадиган, нафс ва шахсий манфаатдан ўзга маслаги бўлмаган кимсалар талаш, босиш, ўғирлаш, ўлдиришдан ҳеч қачон қайтмаганлар. Бундай ифлос кирдикор 20–йилларда, ўзбек халқининг тақдири ҳал бўлаётган мураккаб, ҳарбий даврда ҳам давом этган. Халқимиз бундай талончи, ўғри, сўзнинг тўла маъносидаги босмачиларни ватанпарварлардан фарқлаб, «чўнқаймалар» деб атаган. Чўнқаймалар тўдаси 5–10 кишидан ошмаган. Улар асрлар давомида келаётган одатдаги йўлтўсар, каллакесар, қароқчилар эди:
«Бир гуруҳ бойу камбағал йигитлар қўшилишиб, босмачилар ҳаракатини давом эттиришган. Уларни халқ «чўнқаймалар» деб атаган. Чўнқаймаларнинг олдида ҳеч қандай сиёсий мақсад бўлмаган. Улар шахсий бойлик орттириш дардида қишлоқларда талончилик қилиб юрганлар. Чўнқаймалар ҳаракати 1930 йилгача давом этган. Чўнқаймалар район активларидан беш киши–Умаров, Умаров, Шоймарданов, Дудовский, Ҳайдаровларни ҳозирги Мирзо Улуғбек жамоа хўжалиги ҳудудидаги Тоштерма қишлоғида отиб ўлдиришган».2
«Аҳоли бозор–ўчар қилишга қийналишган. Учта–тўртта киши бир бўлиб, бозорчиларнинг йўлни тўсиб, ўзини ўлдириб юборган. Бундайларни аҳоли йўлтўсар ёки «чўнқайма» дейишган. Бу бебошликлар аҳолининг тинка–мадорини қуритади. Шундайлардан Қурбонали, Жума, Ниёзали исмли ака–укалар қишлоқ аҳолисига жуда бедодликлар қилишади. Ўша пайтда Жовиз қишлоқғида турган Додҳо (Тангри Берди) қурбошига хабар беришиб, уларни Шатри қишлоғининг юқорисидаги Мумлайчи мавзеъсидаги тепаликда қўлга тушириб ўлдирадилар».1
ХХ асрнинг 20–йилларида Бухоро хонлиги ва унинг асосий ҳудудларидан бўлган Қашқадарёда большевиклар амалга оширган босқинчилик сиёсатининг туб моҳиятини аниқлаштириш  дарслик-монографиянинг асосий мақсади ҳисобланади. Ана шу мақсадни ойдинлаштириш учун қуйидаги муаммоларни ёритиш вазифа қилиб олинди:
– Совет даври тарихшунослигида миллий ўлкаларда амалга оширилган босқинчиликнинг «халқ инқилоби» деб хаспўшланиши сабабларини кўрсатиш;
– Қашқадарё воҳасининг, унинг асосий шаҳар ва қишлоқларининг қизил армия томонидан тобеъ этилиши тарихини ойдинлаштириш;
– вилоятда совет тузуми ўрнатилишига қарши «Аксилинқилобий ташкилот»нинг тузилишини манбалар асосида ёритиш;
– «Аксилинқилобий ташкилот»нинг Туркистон миллий озодлик ҳаракати билан ҳамжиҳат кураш олиб борганлигини баён этиш;
– Қашқа воҳасида вужудга келган советларга қарши кураш ҳаракатининг миллий озодлик кураши даражасига кўтарилганлигини, қаршилик ҳаракатини халқ қўллаб–қувватлаганлигини таҳлил этиш;
– «Аксилинқилобий ташкилот»нинг бутун воҳадаги қаршилик курашига раҳнамолик қилганлигини, унинг Косон, Касби, Яккабоғ, Шаҳрисабз, Чироқчи ва Китобдаги шўъбалари фаолиятини очиб бериш;
– Қашқадарё «Аксилинқилобий ташкилот»ининг раҳбарлари ва фаоллари сиёсий фаолиятини кенг кўламда тадқиқ этиш;
– Қашқадарёда совет истибдодига қарши амалга оширилган қуролли қўзғолонлар (Қарши, Яккабоғ, Шаҳрисабз) сиёсий сабабларини таҳлил қилиш;
– Советларга қарши мунтазам кураш олиб борадиган қуролли кучларнинг–қўрларнинг (гуруҳларнинг) ташкил этилишини очиб бериш;
– Ватанпарвар кучларнинг советлар томонидан таҳқирона «босмачилар» деб аталиши сиёсий сабабларига тўҳталиш;
– Воҳада Ватан озодлиги учун курашган Турди тўқсоба, Гул оқсоқол, Даврон оқсоқол, Жума қоравулбеги, мулло Жума, Баҳромбойвачча, Тангри Берди додҳо, Жабборбек, Мавлонбек, мулло Абдурозиқ каби қўрбошилар фаолиятини, жанговар ҳаракатини, зиддиятларни кўрсатиб ўтиш;
– «Босмачилар» ва «чўнқаймалар» ҳақида халқ қарашларига муносабат билдириш;
– Мустабид тузумнинг халқ озодлиги курашчиларига, уларни қўллаб–қувватлаган бой ва амалдорларга, эшон ва муллоларга, халққа қарши даҳшатли жазо–чораларини қўллаганлигини тавсиф этиш;
– Озодлик курашининг мағлуб этилиши сабабларини очиб бериш;
– «Аксилинқилобий ташкилот»нинг Туркистон миллий озодлик ҳаракати билан совет ҳокимиятига қарши ҳамжиҳат кураш олиб бормаганлигини баён этиш;
– Мустабид тузумга қарши курашган мунтазам қаршилик кучлари мағлуб этилгандан кейин ҳам совет қирғин сиёсатининг давом этганлигини ёритиш;
– Тазйиқлар, қамоқлар, қатағонлар, отувларга қарамай, озодлик курашининг тўҳтаб қолмаганлиги, бардавом бўлганлигини кўрсатиб бериш;
– Қашқа воҳасида ХХ асрнинг 20–йилларидан унинг охирларига қадар очиқ давом этган советларга қарши озодлик курашининг вилоятда совет тузуми ўрнатилишига сезиларли салбий таъсир кўрсатганлигини далиллаш;
– Қашқадарёда совет тузумига қарши жанговар фаолият кўсатган озодлик курашининг Ватанимизда шаклланган умуммиллий озодлик курашининг узвий, ажралмас бир тармоғи эканлигини, эрксеварлик, ватанпарварлик, ғурур, жасурлик ўзбек халқига хос миллий фазилатлар бўлганлигини кўрсатиб бериш;
– ХХ аср бошларида совет истибдодига қарши олиб борилган миллий озодлик курашининг самарасиз кетмаганлиги, унинг бардавом бўлганлиги ва, охир–оқибатда, Ўзбекистоннинг ўз мустақиллигига эришганлигини талқин этиш.
Муаллиф монография мавзуси юзасидан илмий тадқиқот олиб бориш даврида турли манбаларга тааллуқли катта ҳажмдаги материаллар ва ҳужжатларни ўрганиб чиқди.
Тадқиқотнинг асосий манбаини Ўзбекистон Республикаси Давлат архивларида сақланган ҳужжатлардан иборат бўлган материаллар ташкил этади. Мавзуга доир асосий манбалар Қашқадарё вилоят Давлат архивига тааллуқлидир. Ушбу архивнинг 1–, 29–, 50–, 81–, 83–, 133–, 172–, 183–жамғармаларида тадқиқот этилаётган мавзунинг турли соҳалари бўйича илмий қиммати беқиёс материаллар олинди. Уларни ўрганиш большевикларнинг зўравонликка асосланган, халқларни мазлум этишни, талашни, эзишни, хўрлашни, йўқ қилишни кўзлаган машъум сиёсатини алоҳида олинган бир вилоят (бу ўринда–Қашқадарё) мисолида ҳам яққол кўрсатиш имкониятини беради.
Қашқадарё вилоят Давлат архивида мавжуд бўлган совет органлари–вилоят ижроия қўмитаси, ГПУ (Бош сиёсий бошқарма), вилоят судининг ХХ асрнинг 20–30–йилларига оид ҳужжатларида кейинчалик совет тарихларида, дарсликларида хаспўшланган, яширилган ёҳуд тескари талқин этилган истибдодга қарши кураш тарихини очишга дахлдор воқеа–ҳодисалар ўз аксини топганлиги ниҳоятда катта аҳамиятга эга. Айниқса, ГПУнинг (БСБ) қаршилик кучларига доир ҳужжатлари шу вақтга қадар пинҳон қолиб кетган, халқдан яширилган озодлик кураши ҳақида яхлит тасаввур бериши билан тарихий топилдиқ, кашфиёт манбалар дейишга асос беради. Бу жиҳатдан, Қашқадарё вилоят Давлат архивининг 172–жамғармаси, 2–рўйхат, 13 (20), 52, 53, 55, 75–ишлар; 172–жамғарма, 1–рўйхат, 4–иш; 133–жамғарма, 1–рўйхат, 5, 6, 7, 24, 26, 27, 37, 46, 50, 61, 62, 63, 64, 66, 70, 71, 76, 134 ишлар; 183–жамғарма, 1–рўйхат,2, 3, 6, 7, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 26, 27, 29, 104–ишлар; 83–жамғарма, 1–рўйхат, 4, 6, 11, 12, 13, 20, 22, 25, 31, 45, 51, 59, 62, 65, 66, 68, 69, 72, 73, 74, 75, 85, 86, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 98, 99, 104, 124, 146, 176, 181, 184, 188, 189, 208, 212–(481–ишга қадар) ишлар; 1–жамғарма, 1–рўйхат, 1, 13, 16, 17, 20, 23, 24, 26, 27, 36, 37, 38, 43, 46, 51, 52, 53, 62, 63, 80, 83, 86, 91, 92, 93, 100, 101, 105, 108, 147, 157, 163–ишлар; 81–жамғарма, 1–рўйхат, 2, 3–ишлар; 29–жамғарма, 1–рўйхат, 1, 3, 8, 10, 21–ишларда жамланган, бевосита мавзуга тааллуқли бўлган материаллар, ҳужжатлар, далилларнинг илмий–тарихий қиммати беқиёсдир.
Қашқадарё вилоят Давлат архиви ХХ асрнинг 20–30–йилларига доир жудда катта манбага, бой материалларга эга. Муаллиф мавзу устида илмий изланиш олиб бориш давомида зикр этилган жағармалар материаллари, ҳужжатлари билан танишиб чиқди. Вилоят ижроия қўмитаси, Бош сиёсий бошқарманинг Қашқадарё вилоят бўлими, вилоят жазо органлари маълумотлари, қарорлари, кўрсатмалари, уларнинг бажарилиши ҳақидаги ҳисоботлар ишда истифода этилган манбалар бўлди. Булардан ташқари, совет тузуми ўрнатилишига қарши курашни ташкил этган, унинг раҳбарлари ва фаоллари бўлган ўнлаб аксилинқилобчиларнинг, қўрбошиларнинг, оддий курашчиларнинг (жигитларнинг) жамғармаларда сақланиб қолган ёзма кўрсатмалари, эътирофлари, хатлари ҳам кенг кўламда ўрганиш объекти қилиб олинди, таянч манбалар сифатида қаралди. Қўрбошиларнинг эътирофлари, ёзишмалари ноёб ҳужжатлар дейишга лойиқ. Бу жиҳатдан Қашқадарё вилоят Давлат архивининг 172–, 133, 83–жамғармалари материаллари қимматли манбалар ҳисобланади.
Туркистон халқларининг совет ҳокимиятига қарши 1918–1926 йиллардаги курашлари мустабид тузум даврида мутлақо нотўғри талқин этиб келинган эди. Мазкур воқеаларнинг моҳияти, мақсади ва тарихий аҳамияти атайин бузиб кўрсатилган эди. Мустабид совет тузуми ХХ асрнинг 20–йилларидаги тарихий ҳақиқатни–озодлик кураши олиб борилганлигини яшириб, халқимизнинг миллий ўзлигини англашга йўл бермаслик мақсадини кўзлаган эди. Совет ҳукуматига қарши олиб борилган кураш тарихини ўзида жамлаган манбалар мустабид тузум даврида ошкор этилмади. Улар, юқорида айтилганидек, қарорлар, ҳисоботлар, кўрсатмалар, маълумотлар, БСБ ва суд органлари тергов ҳужжатлари бўлиб, архив заҳираларида таъқиқ остида сақланиб келинган эди. Бу манбаларга танқидий нуқтаи назардан ёндашиш тақоза этилади, чунки уларда мустабид давлат вакилларининг бир ёқлама, ғаразли, синфий манфаат асосида иш кўрганлиги ўз аксини топганлиги шубҳадан холи. Бу ҳол, айниқса, 172–жамғарма материалларида, Қашқадарёда вужудга келган «Аксилинқилобий ташкилот» фаоллари устидан ўтказилган суд билан боғлиқ БСБ тергов ҳужжатларида очиқ–ойдин кўзга ташланади. Холислик ва танқидий муносабат, қиёслаш асосида ёндашув  бу даврдаги тарихий ҳақиқатни очиш имконини беради.
Қашқадарё вилоят Давлат архивида ХХ асрнинг 20–30–йилларига доир жамғармалар кўп ва муфассал бўлишига, бу воҳада олиб борилган озодлик кураши тарихи ҳақида яна ўнлаб илмий тадқиқотларга материаллар бера олишига қарамай, улар изчиллик, мунтазамлик, солномачилик жиҳатидан талаб даражасида эмас. Расмий ҳужжатлар юзаки ҳолда олиб борилганлиги яққол сезиладиган ҳоллар кўп учрайди. Бунда, энг муҳими, зарурий маълумотлар акс этмаганлиги, атайин йўқ қилинганлиги кўзга ташланиб туради. Бу эса тадқиқотчи ишини ниҳоятда қийинлаштиради. Илмий таҳлилда, шу боисдан, қайта–қайта текширишлар, қиёслашлар талаб қилинди.
Архив манбалари ХХ асрнинг 20-йиллари тарихий манзарасини тиклашда  асосий восита бўлганлигини алоҳида эътироф қилиш лозим. То Ҳозирга қадар Туркистондаги миллий озодлик ҳаракатининг Фарғона водийсидаги қаноти фаолияти нисбатан кенг  ёритилганлигига қарамай, Республикамизнинг  жанубий ҳудудлвридаги, хусусан, Қашқадарё вилоятида советларга қарши олиб борилган, 1926 йилга қадар  давом этган озодлик кураши ҳақида деярли сўз юритилмаган эди. Мустабид тузум даври тарихлари ва дарсликларида бу воҳада инқилобнинг амалга оширилиши халқнинг қўллаб-қувватлаши билан бўлган, деган ғоя ўтказиб келинган эди. Архивдаги совет органлари томонидан тузилган расмий  ҳужжатларда эса  бу даъвонинг акси ўз  тажассумини топган: совет ҳукуматининг  вилоятдаги маҳаллий ижроия, фирқа ва жазо органлари ўзларига қарши курашган “Аксилинқилобий ташкилот”га, унинг раҳбарлари фаолларига нисбатан  кўрган чора-тадбирларини расмийлаштирганлар. Бу ҳужжатлар эндиликда Ўзбекистонда совет тузуми ўрнатилишига қарши олиб борилган  кураш тарихининг улкан бир бобини ойдинлаштирадиган манбаларга айланди.
Собиқ Совет тарихшунослигида мунтазам равишда ўтказиб келинган «халқ инқилоби» ғоясига қарама–қарши ўлароқ, Ўзбекистонда, унинг жанубий ҳудудларидан бўлган Қашқа воҳасида ҳам халқ озодлик ҳаракати вужудга келганлиги, вилоятда советларга қарши қуролли қўзғолонлар амалга ошганлиги, энг муҳими, доимий курашувчи жанговар кучлар фаолият кўрсатганлиги бу ҳақда деярли мавҳум бўлган тасаввурларни ҳаққоний тарихни тиклаш асосида шакллантириш ва халқни шу тарих билан қуроллантииш заруриятидан келиб чиқиб ёритилди.
Давлатчилик тарихида маъмурий–ҳудудий бошқарувнинг вилоятлар усули доимо амалда бўлиб келган. Вилоятларда кечган воқеа–ҳодисалар мамлакат тарихининг ўзига хос тўлақонли бобларини ташкил этган. Шунга кўра, Ватанимиз кечмишида тақдиршумул аҳамият касб этган ХХ асрнинг 20–йиллари воқеа–ҳодисалари яхлитлиги Қашқадарё вилоятининг шу даври талқинисиз мукаммал бўлмайди. Шу боисдан, тадқиқотда Ўзбекистоннинг барча ҳудудларида бўлганидек, Қашқа воҳаси ҳам Ватан бошига оғир кунлар тушган вақтда мустақиллик, озодлик курашида фаол бўлганлиги, совет мустабид тузумига қарши қуролли курашни бир неча йил давом эттирганлиги, қизил салтанатга сезиларли талофатлар етказганлиги кўрсатиб берилиши ишнинг илмий янгилиги муҳим қирраларидан ҳисобланади.
Қашқадарёда 1920 йилнинг сентябри бошларида тузилган, 70 та аъзоси бўлган «Аксилинқилобий ташкилот», унинг раҳнамолигида Қарши, Шаҳрисабз ва Яккабоғда амалга оширилган советларга қарши қуролли қўзғолонлар, вилоятнинг юқори, ўрта ва қуйи ҳудудларида 1920–1926 йиллар давомида ҳаракатда бўлган мунтазам жанговар кучлар («босмачилар»), вилоятдаги халқ озодлик ҳаракатининг таниқли намояндалари Тоғайбек, Нуриддин хожа Оғолиқ, Шарофбой, Судур Эшон Абдуворис ўғли, Абдул Ҳофизхўжа Фаёзхўжа ўғли, Турди тўқсоба, Тангри Берди додҳо, мулло Абдурозиқ ва бошқа ўнлаб ватанпарварларнинг миллий озодлик ҳаракатига қўшган ҳиссалари мустақиллик тарихимизнинг муҳим саҳифаларини ташкил этади. Тадқиқотнинг муҳим илмий янгилиги воҳада курашнинг уюшган ҳолда олиб борилишини кўрсатиш билан бевосита боғлиқдир.
Монографиянинг янгилигининг яна бир қирраси Қашқадарё вилоятида 1920–йилдан то 1926 йилга қадар жанговар фаолият кўрсатган «босмачилик» ҳаракати талқинида кўзга ташланади. Вилоятда советларга қарши курашган 20 дан ошиқ қўрбошилар ва уларнинг гуруҳлари, бу ватанпарварларнинг «умум иши» – халқ озодлиги учун кураш олиб борганлиги манбалар асосида ёритилди. Қўрбошилар, уларнинг гуруҳлари, гуруҳлар таркиби (жигитлар сони, қуроллари, уловлари, таъминот воситалари) аниқ далиллар билан баён этилганлиги аҳамиятга молик. Биринчи марта қўрбошиларнинг қишлоқлар оқсоқоллари, таниқли бойлар–таъминот мутасаддилари билан олиб борган ёзишмалари илмий тасарруфга киритилди.
Монографияда Совет ҳокимиятининг озодлик курашчиларига қарши қўллаган чора–тадбирлари, қизил армия, Бош сиёсий бошқарма, жазо органлари кучларини жалб этиши, қирғин ва қаттол, қатағон ва талон–тарож сиёсатини олиб бориши, тинч аҳолига тазйиқ ўтказиши ҳам ҳужжатлар асосида асослаб берилди. 
Ўзбекистон Республикасининг давлат мустақиллигига эришганлиги ўзбек халқи тарихида туб бурилиш ясаган буюк сиёсий омил бўлган эди. Халқимизнинг миллий ўзлигини тиклашида истиқлол чексиз имкониятлар йўлини очди. Ўзбекистоннинг ҳаққоний тарихини яратиш ва халқни шу тарих билан қуроллантириш зарурати кун тартибидаги долзарб вазифага айланди.
ХХ асрнинг 20–йилларида Ўзбекистонда кечган совет мустабид тузумининг ўрнатилиши тарихини ўрганиш Ватан мустақиллиги, халқ озодлиги каби муқаддас тушунчалар қадрини амалда билиш, англаш ишига бемисл ҳисса қўшади. Яқин ўтмишда рўй берган истибдод, унинг миллий ўлкаларни эзиш, талаш, ўзликдан, маънавиятдан маҳрум этиш ва мутеъ қилишга асосланган сиёсати оқибатлари унутилмаслигида, тарихий хотира сифатида сақланишида тадқиқотларнинг аҳамияти каттадир.
Миллий озодлик ҳаракати, тарихан, катта ижтимоий–сиёсий тушунча. Совет ҳокимияти мустабидлигига қарши Ўзбекистонда амалга оширилган ватанпарварлик кураши юртимизнинг барча ҳудудларига ёйилган эди. Улуғвор Ватаннинг бир парчаси бўлган Қашқа воҳасида совет ҳокимиятини ағдариб ташлашга қаратилган озодлик кураши талқини мустақиллик учун кураш тарихимизнинг деярли ўрганилмаган қутбларидан бирини ташкил этади. Ўзбекистондаги миллий озодлик кураши солномаси бу воҳада кечган воқеа–ҳодисалар талқинисиз мукаммал бўлмайди. Чунки, бу воҳадаги истиқлол ҳаракатини халқимизнинг умум озодлик курашидан ажратиб бўлмайди.
Ўқув–услубий ишнинг мазмун ва моҳияти, бўлажак тарих мутахассисларини, талабаларни яқин тарихимиз билан назарий-амалий қуроллантириш соҳасида ўзига хос муҳим аҳамият касб этади. Монографиянинг  ўқув–тарбиявий, илмий изланиш, олий ва ўрта махсус таълим муассасаларида (лицей ва коллежларда) юрт тарихига доир лекциялар, курслар, семинарлар ташкил этишда, рисолалар, услубий ишлар тузишда фойдаланишда илмий манбалардан бўлиши унинг амалий аҳамиятини белгилайдиган жиҳатлардан ҳисобланишга лойиқдир.

ҚАШҚАДАРЁ ХХ АСР БОШЛАРИДА  

1-МАВЗУ:

МУСТАБИД  СОВЕТ ҲОКИМИЯТИ ТАЖОВУЗИ  ВА БОСҚИНЧИЛИГИ

Туркистоннинг асосий қисмини эгаллаб олган советлар Бухоро хонлигини қўлга киритишга бутун диққат–эътиборни қаратади. 1919 йилнинг ноябрь ойида Россия коммунистик (б) партияси Марказий қўмитаси, Бутун Иттифоқ Марказий ижроия қўмитаси ва РСФСР халқ комиссарлари кенгашининг Туркистон ишлари бўйича комиссиялари Бухоро хонлигида «халқ инқилоби»ни амалга ошириш учун қаттиқ киришади. Комиссия таркибига Комфирқа ва совет раҳбарларидан В.В.Куйбишев, М.В.Фрунзе, Ш.З.Элиава, Я.Э.Рудзутаклар киритилган эди.
Турккомиссия олдига, «Туркистонни совет шарқида намунали республикага айлантиришдек, Бухоро ва Хиванинг зулмга асосланган режимдан хўрланган халқлари оммасининг амир ва хонга, шунингдек, улар юртини Британия империяси мустамлакасига айлантирмоқчи бўлаётган инглиз империалистларига қарши олиб бораётган озодлик курашига қардошлик ёрдами кўрсатишдек тарихий аҳамиятга молик вазифа»1 қўйилган эди.
Бухоро хонлиги, совет мустабидларининг фикрича, бу вақтда Ўрта Осиёда инқилобга қарши ҳаракатнинг таянчига айланган эди. Шу сабабли ҳам, Туккомиссия ўз эътиборини, биринчи навбатда, Бухорога қаратди. Советлар бу вақтда Англиянинг аралашувидан қаттиқ чўчиётган эди.
Турккомиссиянинг амир Саййид Олимхон билан 1920 йил 7 январда,2 30–мартда3 олиб борган музокаралари хонлик билан советларнинг яқин муносабатлар ўрната олмаслигини кўрсатади. Амир советларнинг асл мақсадини–бутун Туркистонга эгалик қилиш ниятини яхши билар, бу мақсаднинг Бухоро ва Хивага нисбатан кечикаётганлиги хонликларга Англия, Туркия, Эрон каби давлатлар ҳайриҳоҳ эканлиги билан боғлиқ эди.
Амир Олимхоннинг фикри ёди қўшинни кўпайтириш, мудофаани мустаҳкамлашда эди. Шу вақтгача туриб берган Хиванинг Шўролар қўлига ўтганлиги хабари уни қаттиқ ўйлатиб, фавқулодда тадбирлар кўришини тезлаштириб юборади. Энди бу Туркистон заминида Шўро босиб олмаган биргина хонлик Бухоро ва эгалланмаган биргина тахт уники қолган эди. Кейинги уч йил (1917–1920 й.) давомида қўшинлар сафи мунтазам равишда оширилиб борилди, инглизлардан сотиб олинган милтиқлар адади ҳам неча ўн мингга етади. 1920 йилнинг 12 июли куни қилинган ҳисоб амирнинг 13220 отлиқ, 12000 пиёда сипоҳи1 борлигини кўрсатади. Хонликнинг Қарши, Шаҳрисабз, Китоб, Чоржўй, Термиз, Шеробод, Душанбе каби бекликларида 70 минг кўнгилли2 ҳарбий ҳаракатларга тахт қилиб қўйилган эди. Кўнгиллиларни қуроллантириш оғир масала эди. Амир Олимхон бу бобда четнинг ёрдамига умид боғлаётган бўлса–да, ваъдаларнинг бажарилишига ишона олмасди.
Шўроларнинг Бутуниттифоқ Марказий ижроия қўмитаси Туркистон ҳайъати билан РСФСР халқ комиссарлари Кенгаши Тошкентда йиғилиш устига йиғилиш қилиб, Бухорони забт этиш масаласини кўрар, истилонинг чўзилиб бораётганидан Петроград жуда безовта эди. М.Фрунзе 1920 йилнинг 1 августида В.И.Ленинга берган телеграммасида сусткашлик сабабини, Бухорода халқ оммасининг «сиёсий ҳуқуқсизлиги ва омилиги боис, ички инқилобий вазият жуда секин етилаётганлиги»3 билан боғлайди. Телеграммаларда «халқ амир тузумидан норози» дейилса ҳам, Бухорода омманинг М.Фрунзега кўзи учиб турмаганлиги сиёсий ҳуқуқсизлик, инқилобий онгнинг пастлиги каби қизил иборалар билан хаспўшланади. Шўро, шу тариқа Бухоро хонлигини яксон этишни «ички инқилобий портлаш» байроғи остида амалга оширишни кўзда тутган эди.
Туркистон Фронти қўмондони М.Фрунзе 1920 йилнинг 30 июлида «Амирликнинг бундан кейин ҳукм суриши ташқи сиёсатда ортимизда таянч ҳудудни таъминлашга имкон бермайдиган даражада қўл–оёғимизни боғлаб қўяди, ўлка уламоларининг миллатчилик руҳидаги аксилинқилобий умидларини мустаҳкамлаб, Туркистонда олиб борадиган ички қурилишларимизга тўсқин бўлади. Фронтимизнинг Инқилобий кенгаши масала ечимини яқин орада ҳал этиш қарорида»,1 деган фикрга келади.
Қўмондон хонликни босиб олиш режасини пишитган эди. Пойтахт Бухорога ҳужум қилишдан 3–4 кун аввал, 1920 йилнинг 28 августида мустаҳкам бекликлар ҳисобланган Китоб, Шаҳрисабз ва Қаршига кутилмаганда ҳужум уюштириш2 мўлжалланган эди. Бу ҳарбий тўлғама амирнинг диққатини пойтахт мудофаасидан чалғитишни кўзда тутар эди.
Инқилобий қўмита хонликнинг кўпгина ҳудудларида ташвиқот–тарғиботни кучайтирган, норози кайфиятдаги кишиларни оғдириб, уларни хўфиёна қуроллантириш ҳаракатига тушган эди. Ёш бухороликлар Шўро билан иттифоқлашиб, бу ишларда уларга фаол ёрдам беришга киришиб кетган эди. Амирнинг хавфи улардан эди. Ёш бухороликлар заиф ўринларни яхши билар, улар қадами етмаган ҳудуд йўқ эди. 1918 йилда тузилган Бухоро фирқа қўмитаси ҳам амирликка қарши пинҳона курашни борган сари кучайтираётган эди. 1919 йилда бу қўмитанинг 37 яширин ташкилоти тузилган бўлиб, шундан 13 таси3 амир лашкарлари таркибида эди.
Ёш бухороликлар қуролли қўзғолонни бошлаб юборишга қанчалик даъват қилмасин, Шўро гўёки уларнинг чиқишларини рад этган бўлиб, вақтдан ютишни, амирликнинг асосий таянч манзилларини босиб олишга куч тўплашни режалаштирган эди. 1918 йил мартидаги Колесов мағлубиятидан кейинги тайёргарлик, шу тариқа, 1920 йилнинг августи охирида ниҳоясига етади. Амир Саййид Олимхоннинг бу ҳаракатлардан хабари бўлмаган, дейиш ножоиз. У Шўронинг ҳужум хавфини Самарқанддан Қашқа воҳасига, Китоб, Шаҳрисабз ва Қаршига уюштирилишини кутарди. Шу сабабдан Тахта Қорача довонида мудофаа қуввати кучайтирилади,1 мерганлар, сипоҳлар сони оширилади.
Шўро ташвиқоти тиним билмайди. Қишлоқларда, «амирни ағдариб ташласак, унинг ерлари, хазинаси, моли мулки, бойларнинг, амалдорларнинг бутун ер–суви, бойлиги камбағалларга, ерсизларга бўлиб берилади, ер солиғи, хирож солиғи, барча солиқлар бутунлай манъ этилади»,2 деган гап–сўзлар овоза қилинади. Тарғиботларга учганлар ҳам бўлган. Лекин, унинг энг катта таъсири, аксар оммани воқеаларга фаол аралашишдан тийиб туришда бўлган.
Инқилобий қўмита, 1920 йил ёзининг охирларида, «биродарлар, эски тузум тарафдорларининг ҳаммасини ўлдиринг, Бухоро қизил армияси сафига киринг»,3 деб ошкора ташвиқ қилишга ўтади.
1–Туркистон отлиқ дивизияси 1920 йилнинг 28 августи куни4 Тахта Қорача довонига ҳужум бошлайди. Амир сарбозлари Шўро қўшинига қарши жангга киради. Икки томон ҳам яхши қуролланган бўлса–да, Шўро жангарилари иш кўрган, яқиндагина Хоразм хонлигини қонга ботириб, уруш ҳадисини олган эди. Шўро отлиқ дивизияси Китобни, Шаҳрисабзни эгаллагач, бирин–кетин Яккабоғ, Чироқчи, Қарши ҳам қўлга олинади.
Вилоят маркази Қаршини қизиллар эгаллагач, бутун ҳарбий куч Бухорога ташланади. Қаршида оз сонли гарнизон қолдирилади, лекин у шаҳарни идора қилишга қодир эмасди. Шўро бутун диққат–эътиборини амир Саййид Олимхонни ағдариб ташлашга, хонлик пойтахтини қўлга олишга қаратган эди.
Қизил армия кучлари 1920 йилнинг 1–сентябри тонггида Бухорога кенг қамравли ҳужумни бошлайди. Худди шу – 1–сентябр куни «Известия»да Бухоро инқилоби ҳақида мақола босилиб, гўё Бухоро халқи эски тузумни ағдариб ташлашга тайёр бўлганлиги5 маҳобат қилинади. Бу билан Шўро жаҳон афкор оммаси олдида, ўзининг Бухоро хонлигига қарши амалга оширадиган ҳуружини хаспўшлаб, бошни кесадиган болта сопини ўзидан чиқаришга очиқ–ойдин интилган эди.
Хонликнинг иқтисодий ва ҳарбий таянчи ҳисобланган Қашқа воҳасининг босиб олиниши амир Саййид Олимхоннинг ишонч ва умидларини тилка–пора қилиб юборади. Шундан сўнг, Бухоро мудофаасига бемисл даражада қаттиқ тайёргарлик кўрилганига қарамай, амир Саййид Олимхон ўз яқинларидан саноқли кишилар билан махфий машварат ўтказган ва Бухорони ташлаб чиқиш таклифини қабул қилган эди.
2–сентябр Бухорода қора тонг отган кун бўлган эди. М.Фрунзенинг буйруғи билан аэропланлар қадимий шаҳарни, амирнинг қароргоҳи бўлган Аркни, масжид ва мадрасаларни, бозоржойларни–одамлар гавжум нуқталарни аявсиз бомбардимон1 қилишни бошлайди. 1920 йилнинг 2 сентябрида Туркистондаги охирги хонлик пойтахти Бухоро советлар қўлига ўтади. Советлар шу тариқа уч хонлик ҳудудларини ўз тасарруфига олишга муваффақ2 бўлган эди.
Амир Саййид Олимхон Бухорога қилинадиган ҳужумдан бир–икки кун аввал ўз яқинлари, энг содиқ, энг ишончли кишилари, мулозимлари, сипоҳлари билан Қаршига, шаҳар беги Тоғайбекнинг Ҳарамсаройдаги ёзлик қароргоҳига келиб қўнган эди. Қарши 2–3 кун бурун Қизиллар томонидан эгалланган бўлса–да, уни бошқариш йўлга қўйилмаган, асосий ҳарбий кучлар Бухоро истилосига жалб этилган эди. Муваққат вазият Бухородан қочиб келган амирнинг Қаршида бир неча кун қолишига ҳам имкон бермас эди. Бухорони забт этган большевиклар, эрта–индин унинг изидан тушиб Қаршига етиб келиши аниқ эди. Шу боисдан, Қаршининг Ҳарамсаройида тезлик билан машварат ўтказилади. Вақт тиғиз бўлганлиги боисидан Китоб, Шаҳрисабз, Яккабоғ,  Чироқчи, Деҳқонбод каби жойлардан кўпгина атоқли бойлар, додҳолар, қоравулбегилар хабарсиз қолади. Уларга амирнинг фармони еткизиладиган бўлади.
Амир Саййид Олимхоннинг Қаршида ўтказган сўнгги кенгашида1 тахтга содиқ бўлган беклар, саркардалар, бойлар, руҳонийлар, эшон ва муллолар, энг керакли деб ҳисобланган кишиларгина қатнашган.
Манғит сулоласи то амир Саййид Олимхонга қадар хонликнинг Самарқанд, Жиззах, Ўратепа, Катта Қўрғон каби ҳудудларини Чор Россиясига бериб қўйган бўлса–да, буёғи Шарқий Бухорони–Душанбени қамравчи катта мулкларни идора қилиб келган эди.
1920 йил сентябри бошларида, Бухоро шўролар қўлига ўтгандан сўнг зудлик билан ўтказилган кенгашда амир Саййид Олимхон ғалабага бўлган ишончи ва узоқни кўзлаб иш тутаётганлигини далиллаб нутқ ирод қилган.
Амир Бухородан қочиб, Қаршида уч–тўрт кунлик бошпана топганидан эътиборан, бу воҳада мустабид тузумга қарши озодлик кураши шаклланади. Бу ҳақда то Мустақилликка қадар таъқиқ остида сақлаб келинган архив ҳужжатларида қимматли далиллар мавжудлиги ҳайратга лойиқдир. Бу ўринда Қашқадарё вилоят архивининг 172 жамғармаси, 2–рўйхат, 13 (20) иши кўзда2 тутилаётир. Мазкур жамғарма Туркистон халқ комиссарлари Кенгаши ҳузурида 1917 йилда тузилган Бош сиёсий бошқарманинг (ГПУ) вилоят бўлими олиб борган жиноий ишни қамрайди. Жиноий иш Қашқадарёда советларга қарши тузилган «Аксилинқилобий ташкилот» ва унинг аъзоларини «фош этишга» қаратилган. 1926 йилнинг 20 мартидан бошланган жиноий иш кўп йиллик изга тушиш, аниқлаш, қамаш ва терговлар натижаси сифатида майдонга келади. 
Бош сиёсий бошқарманинг тергов бўлими бошлиғи Д.М. Епифанов томонидан «Аксилинқилобий ташкилот» ҳақида «Фуқаролар: 1. Мулла Наврўз Пўлатов. 2. Эрка амин Дўстмуродов. 3. Махмараимбек Абдусатторов. 4. Абдурасулқулбек Абдусатторов. 5. Мулло Тожиддин Салимов. 6. Хўжаназар Инотуллаев. 7. Хожа Абдулазиз Мулло Боқихожаев. 8. Мулло Неъмат Шодмоновларнинг жиноий фаолияти шарҳи»1 деб аталган иш амир Саййид Олимхон қочган кунлардан то 1926 йил баҳоригача бўлган давр тарихига жуда қимматли ойдинликлар киритади.
Бош сиёсий бошқарма (ГПУ) Қашқадарёда Шўро тузуми ўрнатила бошлаган кундан «Аксилинқилобий ташкилот» изига тушган. Ҳали советларнинг қўли нисбатан калта бўлган 20–21–йилларда инқилоб душманларига қарши кескин чоралар кўриш имкониятдан холи эди. Шу боисдан, амир тузумидан келган айрим жиҳатларга, бек ва амалдорларга вақтинча ён беришлар бўлган. БСБ изқувар, қаттол, жазолавчи орган сифатида кичик қаршилик ҳаракатларини ҳам назардан қочирмаган.
Амирнинг Қаршида машварат ўтказишга улгургани БСБни доғда қолдиради. Бу йиғин ва унинг самараси нафақат БСБга, балки, Шўро ҳокимиятининг ўзига ҳам жуда қимматга тушган эди. Энди, БСБнинг архивда сақланиб қолган ишига мурожаат этайлик, «Шарҳ»да шундай дейилади:
«Шарқдаги инқилобий воқеа–ҳодисаларнинг умумий йўналиши 1917 йилдаги улуғ Октябрь инқилобининг акс–садоси ўлароқ, “Ёш Бухороликлар”нинг инқилобий ҳаракати мисолида халқнинг зиёлилар қатламини қамраб ола бошлади. «Ёш Бухороликлар» асрлар давомида Шарқ халқларини эзиб келган амирликка, унинг зулмини амалга ошириб келган амалдорларга, бойларга, руҳонийларга қарши борди. Бу кейингилар ўзларини тўла ҳуқуқли идора этувчилар ҳисоблаб, жаҳолатда қолган деҳқонлар оммасини аявсиз ишлатиб, улар ҳисобидан йирик хўжалик ва улкан бойликларга эга бўлдилар.
Амирликнинг садоқатли аёнлари Шарқда кучая бораётган инқилобдан хавфга тушиб қолган эди. Инқилоб оқими ўзининг бутун шиддатини эзувчилар тарафига қаратиб, эски ақидаларни ювиб кетарди. Мафкурасига кўра ашаддий монархистлар бўлган, амирлик ҳимоячилари Мирзо Наврўз Пўлатов, Эрка амин Дўстмуродов, Муҳаммад Раҳим Абдусатторов, Абдурасулқулбек Абдусатторов, Мулло Тожиддин Салимов, Хўжаназар Инотуллаев, Хожи Абдулазиз мулло Боқихўжаев ва мулло Неъмат Шодмоновлар 1919–1920 йилларда Қарши беги Тоғайбек (ҳозирги вақтда Афғонистонда) ва Қарши Оғолиғи Нуриддинхўжа (ўзининг аксилинқилобий фаолияти туфайли отилган) раҳбарлигида Қарши шаҳрида «Аксилинқилобий ташкилот» тузадилар. «Аксилинқилобий ташкилот» аъзолари сони 70 га етган. Мазкур ташкилот ўз олдига «Ёш Бухороликлар»нинг инқилобий ҳаракатига барҳам беришни вазифа қилиб қўйган. Қачонки, Бухорода амир тахтдан қулагач, ташкилот Шўро ҳокимиятини ағдариб ташлашни ягона мақсад қилиб қўяди ва Афғонистонга қочган амирни қайтариш ҳаракатини бошлаб юборади.
Бухорода амирлик қулагандан сўнг, амир Қаршига қочиб келади, бу шаҳар ҳозирги вақтда Беҳбудий деб аталади. Амирни «Аксилинқилобий ташкилот» аъзолари қизғин кутиб олади. Амирнинг имдоди билан ўша пайтда Қарши шаҳрида яшаётган овруполикларга нисбатан миллий қутқу асосида қирғинга зўр берилади. Оқибатда 800 га яқин овруполиклар ўлдирилади, қонли ўч олишдан на аёллар, на болалар четда қолмаган.
Қарши шаҳрига Қизил армиянинг олиб кирилиши муносабати билан «Аксилинқилобий ташкилот» аҳоли ўртасида қуролли қўзғолон кўтариш ҳақида тинимсиз ташвиқот олиб боради. Қуролли қўзғолон Шўро ҳукуматига ва Қизил армияга қарши амалга оширилиши кўзда тутилган эди. «Аксилинқилобий ташкилот» аҳолининг омилигидан фойдаланиб, мақсадига эришади.
Юқорида номлари зикр этилган кишилар қўзғолон вақтида кўнгиллиларнинг ғоявий раҳбари сифатида кураш бошида турадилар, қўзғолонга фаол иштирок этадилар, ҳатто, алоҳида қўзғолончи гуруҳларни бошқариб қизил армияга қарши курашадилар.
Муҳаммад Раҳимбек ва Хўжаназар Инотуллаевлар бош бўлган қўзғолончиларнинг биринчи ҳаракати Қарши темир йўл шохобчасини бузиб ташлаш бўлади. Темир йўл ашёлари талон–тарож этилади, ишчилар ва темир йўл ходимларини қамоққа олишлар, калтаклашлар, отиб ташлашлар амалга оширилади.
Худди шундай манзара Қарши шаҳрида ҳам вужудга келади, «Ёш Бухороликлар»нинг инқилобий арбоблари ялпи равишда қамоққа олинади. Улардан бири, таниқли арбоб бўлган ўртоқ Беҳбудий жўнбушга келган собиқ амир амалдорлари томонидан оломон қилиниб, ур–калтак қилинади. Натижада ўртоқ Беҳбудий ваҳшийларча ўлдирилади».1
БСБ Қашқадарё бўлими ходими Епифановнинг Маҳмудхўжа Беҳбудийнинг ўлдирилишига доир бу маълумотига муносабат2 билдирилган ва илмий асосда шарҳланган. Таниқли маърифатпарварнинг ҳаёт йўли ҳақидаги бир–бирига зид қарашларга, шу тариқа, БСБ ҳужжати аниқлик киритди, дейиш мумкин.

2 – МАВЗУ:

ҚАШҚАДАРЁДА  МИЛЛИЙ ҚАРШИЛИК ҲАРАКАТИНИНГ  
ВУЖУДГА  КЕЛИШИ

Мустақиллик йилларида халқимиз тарихига бўлган муносабат тубдан ўзгарди. Ўзбекистоннинг асл тарихини яратиш бобида жиддий тадқиқотлар амалга оширилди. Халқимизни яқин тарихимизнинг илмий асосланган далиллари билан қуроллантириш эндиликда ҳаётий зарур, долзарб ишлардан бўлиб қолди. «Ўз тарихини билмайдиган, кечаги кунини унутган миллатнинг келажаги йўқлиги»1 баҳсдан холидир.
Туркистон Чор Россияси томонидан истило этилган XIX асрнинг иккинчи ярмидан эътиборан халқнинг озодликка бўлган интилиши бардавом келди. Бухоро хонлигидан олдинроқ қизил истибдод қўлига ўтган собиқ Қўқон хонлиги ҳудудларида мустабид тузумга қарши кўтарилишлар давом этаётган эди. Миллий озодлик кураши «Фарғона вилоятида бошланиб, кейинчалик, бошқа вилоятларга ҳам тарқалган. Курашнинг айнан Фарғонада бошланиб, авж олиш сабаби шундаки, мустабид ҳукумат ва унинг қўшинлари Тошкентда жойлашганлиги туфайли маҳаллий демократик ҳукумат–Туркистон мухтор ҳукумати Қўқонда тузилган ва шу ерда совет ҳокимияти томонидан қонга ботирилган (1918 йил феврал). Бунга жавобан бошланган кураш ҳам шу ерда–Фарғона водийсида авж олиб, кейин бутун Туркистонни қамраб олган. Ўз ҳукмронлигига қарши қаратилган халқ ҳаракатлари ҳақидаги ҳақиқатни ошкор этиш, уни тан олишдан манфаатдор бўлмаган ҳукумат ўзининг айбини хаспўшлаш ва ўзига қарши кучларни қоралаш мақсадида бу курашга «босмачилик» деган туҳмат тамғасини ёпиштирди. Унинг асл моҳияти ва мақсадларини бузиб, оддий қароқчилик, талончилик сифатида кўрсатиб, жар солишга киришди».
Мустақиллик даври тарихшунослигида «босмачи» ва «босмачилик» ҳаракати кенг таҳлил этилди, мустабид тузумнинг қаршилик кучларига бўлган ғарази фош этилди. «Босмачи» – босувчи, зўрлик билан таловчи деган маъноларни англатади. Йўлтўсарлик, каллакесарлик, ўғрилик, карвонларни, мол–ҳолни талаш ҳамма замонларда ҳам бўлган. «Туркистон халқларининг ўз инсоний, миллий, сиёсий ҳуқуқларини топтаган мустабид тузумга қарши онгли равишда олиб борган курашлари бундай талончилик ҳаракатларидан мақсади, моҳияти жиҳатидан кескин ажалиб турарди. Большевиклар эса уларнинг ҳар иккаласини атайин умумий бир ном («босмачи»–Г.Р.) билан таърифлаб, ягона ҳаракат сифатида кўрсата бошлаганлар. Ваҳоланки, айрим қароқчи гуруҳлар томонидан онда–сонда, гоҳ у, гоҳ бу ерда содир этиб турилган оддий жиноий талончилик билан эрксевар ватанпарварларнинг онгли равишда, аниқ мақсадларда, мустабид ҳукумат қўшинларига қарши олиб борилган оммавий қуролли кураши бир–биридан тубдан фарқ қиларди».1
Миллий озодлик курашчиларига бўлган таҳқирона муносабат, уларни ялписига «босмачи» деб аташ, шу атама ихтиро этилган 20–йиллардаёқ жиддий инкорларга сабаб бўлган. Таниқли олима Доно Зиёеванинг «Туркистон миллий озодлик ҳаракати» китобида бу хусусда аҳамиятга молик далиллар келтириб ўтилади. «Коммунистическая мысль» журналининг 1920 йил, 1–сонида В.К. деб имзо қўйган кишининг «Босмачилик фронти» сарлавҳали мақоласи берилган. Унда, ««Босмачилик» сўзи туркий халқлар тилларида қароқчи маъносини англатади. Бироқ, биз «босмачилик» деб атаётган воқеаларни оддий қароқчилик деб баҳолаш катта хато бўлур эди. Туркистондаги совет ҳокимиятининг ўлкадаги аҳоли ҳамда унинг хўжалик хусусиятларини эътиборга олмай амалга оширган иқтисодий сиёсати, айниқса, Фарғонада мислсиз талончиликка олиб келди. Зўравонлик билан амалга оширилган мусодаралар–савдо корхоналари, косибчилик устахоналари, молбоқарлар, ер эгаларидан мол–мулкнинг тортиб олиниши маҳаллий аҳолида совет ҳокимиятига нисбатан душманлик муносабатини юзага келтирди. Маҳаллий аҳолининг кенг қатламлари совет ҳокимиятидан норози бўлиб, унга қарши турган шундай шароитда Эргаш бошчилигида уюшган тўдалар совет ҳукуматига қарши мунтазам курашувчи аксилинқилобий кучга асос бўлди. Бу тўдаларга қарши кураш эса совет ҳокимиятидан норозиликни янада кучайтирди… Бу кураш давомида маҳаллий аҳолини қириб ташлаш ҳолларини сира оқлаб бўлмайди».1
1921 йилга оид фикр–мулоҳазаларда ҳам, «Фарғонадаги босмачилик умумиллий ҳаракат эди, уни маҳаллий аҳолининг катта қисми қўллаб–қувватлаганлиги»2 қайд этилади. Ҳақиқатда, «босмачиликнинг миллий ҳарактери дастлабки пайтларда совет ҳокимиятининг мустамлакачилиги, маҳаллий аҳолига нисбатан подшолик режимидан фарқ қилмайдиган муносабатда бўлиши туфайли аҳоли томонидан кенг қўллаб–қувватланган»3 эди.
Зўравонлик билан ҳокимиятга келган советларнинг Туркистонда олиб бораётган сиёсати, айниқса, Туркистон мусулмонлар бюросининг 1919 йил март ойида Фарғона аҳолисига қилган мурожаатида ҳаққоний таърифланади. Советларга қарши маҳаллий аҳолининг кураши сабаблари унда шундай баҳоланади: «кураш миллий зулм ва бир миллатнинг бошқа миллатни эзиш заминида авж олиб кетди. Фарғонада йўл қўйилаётган, пировардида бутун Туркистон аҳолиси учун машъум оқибатлар келтирадиган бебошликлар мусулмон аҳлини совет ҳокимиятидан бездирмоқда… Қизил Армияда ҳам тинч аҳолини азоб–уқубатга солган зараркунандалар жуда кўпдир».4
Фарғона водийсида советларга қаши ҳаракатлар кескин тус ола бошлаган йилларда Бухоро хонлиги совет босқини хавфи билан яшаётган, мудофаа чораларини кучайтираётган эди. Тез орада кутилган хавф содир бўлади ва амир Саййид Олимхон тахтдан ағдарилади. Бухоро хонлиги советлар қўлига ўтади.
Бухоро хонлиги ўрнига Бухоро халқ совет республикаси ташкил этилади. Туркистоннинг бошқа ҳудудларида бўлганидек, собиқ Бухоро хонлиги бўйлаб тоталитар тузум човут ёза бошлайди. Совет режими шаҳар ва қишлоқларда зўравонлик билан амалга оширилади. «Бизнинг ота–боболаримиз асрлар давомида ўз оилалари, муқаддас тупроқлари,диний эътиқодлари, урф–одатлари ва анъаналарига содиқ қолишни улуғ иш деб ҳисоблашган. Бу дахлсиз урф–одатларнинг бузилмаслиги учун халқимизнинг минг–минглаб содиқ ўғлонлари ўз ҳаётларини қурбон қилганлар, юрт мустақиллиги учун бўлган жангларда шаҳид кетганлар».1
Амирлик тузуми ағдарилганидан 12 кун ўтиб, 1920 йилнинг 14–сентябрида Бухорога РКП (б) МҚнинг сиёсий вакили В.Куйбишев етиб келади. Янги давлат ҳокимиятини ташкил этиш қизғин тус олади. Советларнинг талончилик сиёсати кундан кунга, ойдан ойга орта ва ошкора тус ола боради. Хонликдаги заҳира мол–ашёлар РСФСРга тўҳтовсиз жўнатила бошланади. 1420 минг пуд пахта, 14 минг пуд жун, 60 минг қоракўл териси2 шу жумлага киради. Очарчиликни бошдан кечираётган Поволжьега оталиқ ёрдами уюштирилади, бошқа ҳудудларга ҳам Қарши ва Шаҳрисабздан 8 минг пуд ғалла олиниб, жўнатилади. Ҳолбуки, 20–йилларда Қашқа воҳасининг далаларида қурғоқчилик авж олган, Бухорода юз берган тўнтариш вазияти қишлоқ хўжалигига ҳам ўта салбий таъсир кўрсатган эди. Бошқача айтиладиган бўлса, зўравонлар халқнинг оғзидаги нонни тортиб олишга киришганди.
Собиқ Бухоро хонлиги ҳудудида советларга қарши кураш ташкил этилган биринчи жой Қарши шаҳри бўлган, дейишга асослар бор. Совет тарихшунослигида бу ҳақда бир оғиз сўз айтилмаган. Умуман, 1920 йил 2–сентябридан кейин Қашқа воҳаси мустабид тузумга қарши қуролли кураш ўчоғига айланади. Бу ҳақда Ўзбекистон Комиссарлар совети ҳузуридаги Бош сиёсий бошқарманинг (ГПУ) Қашқадарё вилоят бўлими маълумотлари диққатга лойиқ.
БСБ (ГПУ) вилоят бўлимининг архивда сақланиб қолган бир ҳужжатида эътироф этилишича, «1919–20–йилларда Қарши ҳокими Тоғайбек (ҳозир Афғонистонда) ва Қарши оғолиғи Нуриддин хожа (ўзининг аксилинқилобий фаолияти учун отилган) Қарши шаҳрида «Аксилинқилобий ташкилот» тузадилар, унинг аъзолари сони 70 тага етади. Ташкилот ўз олдига «Ёш бухороликлар»нинг инқилобий ҳаракатига барҳам бериш вазифасини қўяди, қачонки, Бухорода амир ҳокимияти қулагандан кейин, ташкилот совет ҳокимиятини ағдаришни, Бухородан қизил армияни ҳайдаб юборишни ва Афғонистонга қочган амирни қайтариш учун замин ҳозирлашни мақсад қилиб олади.
Бухорода амирлик барҳам топгач, Амир Қаршига (ҳозирги Беҳбудий шаҳри) қочиб келади. Уни ташкилот аъзолари илиқ кутиб оладилар. Унинг қўллаб–қувватлаши билан ўша пайтда Қаршида яшаб турган овруполикларга нисбатан миллий қирғин амалга оширилади».1
БСБ (ГПУ) қанчалик қаттол жазо органи бўлмасин, 20–йиллар бошларида вужудга келган вазиятни батамом назорат қилиш имкониятига эга эмасди. Чунки, бу йилларда бутун Туркистонда кескин сиёсий, ҳарбий, ғоявий ихтилофлар, тўқнашувлар авж олган эди. Бундай шароитда мустабид давлат ҳамма қаршилик ўчоқларини дафъ этиш, курашчиларни номма–ном аниқлаш ва жазолашдан ожиз эди. Шу сабабли ҳам, «Аксилинқилобий ташкилот»нинг 1920 йилнинг 7–12 сентябрь кунларида Қарши шаҳрида бўлиб ўтган советларни ағдариб ташлашни, амир Саййид Олимхонни тахтга қайтаришни мақсад қилган қуролли исёни бостирилганидан олти йил ўтиб, 1926 йил март ойида унинг тирик қолган фаоллари таъқиб ва тазйиқ остига олинади. Ўтган йиллар давомида БСБ вилоят бўлими «Аксилинқилобий ташкилот» изига тушади, унинг ташкилотчиларини, ғоявий ва моддий раҳбарларини, исённи амалга оширган фаолларини ва аъзоларини аниқлаш, жазога тортиш йўлини тутади.
1926 йилнинг 20–мартида Д.М.Епифанов қуролли исённинг тайёрланиши ҳақида, «қизил армиянинг Қарши шаҳрига томон силжиётганлиги сабабли, «Акслинқилобий ташкилот» аҳоли ўртасида советларга ва қизил армияга қарши қуролли қўзғолон кўтариш ҳақида тарғиботларни кучайтиради. Оқибатда, аҳолининг омилигидан фойдаланиб, бунга эришадилар ҳам. Қўзғолон вақтида мулло Наврўз Пўлатов, Эрка амин Дўстмуродов, Махмарайимбек ва Абдурасулқулбек Абдусатторовлар, мулло Тожиддин Салимов, Хўжаназар Инотуллаев, Хожи Абдулазиз мулло Боқихўжаев, мулло Неъмат Шодмоновлар кўнгиллиларнинг ғоявий раҳбарлари сифатида уларга бош бўладилар ва исёнда фаол иштирок этадилар, алоҳида гуруҳларни бошқариб, ҳужум қилиб келаётган қизил армияга қарши қуролли кураш олиб борадилар»,1 дейди.
Д.М. Епифанов, «Аксилинқилобий ташкилот» советларга етказган талофатларни бирма–бир зикр этиб ўтади. Бу хусусда ўрни билан сўз юритилади. Бу ерда муҳим жиҳат, Қашқадарё ҳудудида қаршилик ташкилоти 1919–20–йиллардаёқ тузилганлиги, ҳали Бухоро хонлиги барқарор турганда, ташкилот «Ёш бухороликлар»га, шунингдек, советларнинг ҳужум қилишига шай бўлиб турганлиги билан боғлиқдир. БСБ «Аксилинқилобий ташкилот» деб ном берган, амир Саййид Олимхон розилиги билан вужудга келган қаршилик ҳаракати Қарши шаҳрининг ҳокими Тоғайбек ва унинг ноиби Нуриддин хожа оғолиқ томонидан тузилади. Д.М. Епифановнинг «Аксилинқилобий ташкилот» ҳақидаги шарҳидан англашиладики, дастлабки пайтларда ташкилотнинг асосий ядроси 70 та кўзга кўринган амалдорлар, бойлар, саркардалар, руҳонийлардан иборат бўлган. Кейинчалик ташкилотнинг қамоққа олинган фаоллари берган кўрсатмалардан аниқ бўлишича, Тоғайбек амир Саййид Олимхон ёнига кетганидан сўнг, ташкилот ишини унинг ўрнида қолган Нуриддин хожа оғолиқ бошқаради. Қўзғолон ташкилотчиларидан бўлган Шарофбой мирохур Ҳабибуллаев ва Муфти Нусратулло хўжа ҳам, гувоҳлар далолатича, «Аксилинқилобий ташкилот»нинг асосий раҳбарларидан ҳисобланган. Улар ҳам Афғонистонга кетадилар. Қарши шаҳрида советларга қарши исённи тайёрлаш ва уни амалга оширишда Мирзо Наврўз Пўлатов, Эрка амин Дўстмуродов, Хўжаназар Инотуллаев, Маҳмарайимбек ва Абдурасулқулбек Абдусаттаровлар, ҳожи Абдулазиз мулло Боқихўжаев, мулло Неъмат Шодмоновлар фаол иштирок этадилар. «Аксилинқилобий ташкилот»га қарши кўрсатма берган 43 ёшли гувоҳ Ҳайдар Ёдгоров, исёнга бошчилик қилганлардан Аҳрорбек, Мамашо Дониёров, Музаффар ҳожи1 Ҳотамхўжаевлар номларини ҳам тилга олиб ўтади.
«Аксилинқилобий ташкилот» ишидан 20–йиллар бошида Қашқадарё вилоят ижроия қўмитаси раиси бўлиб ишлаган Саид Аҳмад (Саид Аҳмаджон махсум) ҳам хабардор бўлган. Далолатлар шуни кўрсатадики, Саид Аҳмад «Аксилинқилобий ташкилот»нинг йиғилишларида қатнашган, мустабид тузумга қарши кураш олиб боришда ёрдам ва йўл–йўриқлар кўрсатиб турган. Шу фаолияти учун у вазифасидан олинади ва Бухорога бадарға2 (ҳибсга олиниб) этилади.
«Аксилинқилобий ташкилот» исёни бостирилган бўлса–да, кураш тўҳтамаган. Бу ҳақда БСБ ходими Д.М. Епифановнинг қуйидаги фикри аҳамиятли. У, «қўзғолон кўтарганлар қизил армия қисмлари билан биринчи тўқнашувдаёқ мағлубиятга учраган, ғалаён раҳбарлари қизил армия билан исён воситасида курашиб бўлмаслигини, у билан худди қизил армия қисмларидек қисмлар тузиб курашиш кераклигини англаб етадилар. Натижада, бошлаган ишларини қўйиб, Бухоро амирининг Афғонистонга қочишига кўмак берадилар, ундан совет ҳокимиятига қарши келгусида қандай кураш олиб бориш ҳақида кўрсатмалар оладилар»,3 деб ёзади.
«Аксилинқилобий ташкилот»нинг Бухоро халқ освет республикаси ҳукумати билан ҳам алоқаси йўлга қўйилганлигини ташкилот фаоллари кўрсатмалари далолат этади.
«Аксилинқилобий ташкилот» фаолларидан бири хожи Абдулазиз мулло Боқихўжаев кўрсатмасида Отахўжаевга доир бир далил эътиборга лойиқ. 1921 йилда «босмачилар» томонига 180 қуролли милиционер билан ўтиб кетган Қашқадарё вилоят милицияси бошлиғи Дониёрбекнинг шу вазифага қўйилиши Отахўжаев билан боғлиқ бўлган. Хожи Абдулазиз, «1920 йилда Қашқадарё ижроқўми раиси Отахўжаев Дониёрни вилоят ЧК (фавқулодда ҳайъат) комиссари қилиб тайинлади. Унинг қўл остида 200 га яқин киши (милиционер–Г.Р.) бор эди. 1921 йилда Дониёрбек Усмонхўжаев билан бирга Ҳисорга юриш қилиб, Шарқий Бухородаги амир таъсиридаги ҳокимиятга қарши курашган эди. Шарқий Бухорода 8 ойга яқин бўлиб, улар Усмонхўжаев билан бирга қайтадилар. Тахминан бир ойдан сўнг Дониёр 200 кишилик отряди билан Ғузорга, босмачиларга қарши курашиш учун боради. Иккинчи куни Бухородан яна Усмонхўжаев етиб келади, улар учрашадилар. Кейинчалик эшитишимча, Дониёр қўрбоши бўлиб кетади, Усмонхўжаев эса Афғонистонга қочиб кетади»,1 деб гувоҳлик беради.
Хожи Абдулазиз тилга олган Отахўжаев2 Бухоро халқ совет республикаси ҳукуматининг фавқулодда вакили эди. 1921 йил августида Қарши ҳудудида 350 га яқин «босмачи» советларга қарши ҳаракат қилаётган эди. Отахўжаев «босмачилар» қўрбошилари билан музокаралар олиб боради. Уларга ён босади, қизил армияга кўмак берган 12 оқсоқолни «босмачилар» ихтиёрига топширади. Шулардан олтитаси хиёнатчилар сифатида қатл этилади. Хожи Абдулазиз тилга олган Усмонхўжаев–Усмонхўжа Пўлатхўжаев бўлиб, у шу йилларда (1920–1921 й.) Бухоро халқ совет республкаси Марказий ижроия қўмитасининг раиси эди. У 1921 йил охирларида советлар хизматида бўлишдан воз кечиб, унга қарши курашаётганлар тарафига ўтади. У, расмий манбаларда ҳам гоҳ «Усмонхўжаев», гоҳ «Пўлатхўжаев» деб3 кўрсатилади.
Бухоро халқ совет республикасининг ҳукумати, милицияси ва қизил армия қисмлари орасида мустабид тузумни ҳимоя қилишдан юз ўгирган арбоблар, гуруҳлар анчагина эди. Шу даврда Бухоро республикасининг ҳарбий нозири А.Орифов, унинг муовини Талъатзода, ички ишлар нозирининг муовини Мулло Боболар4 «босмачилар» тарафига ўтган эдилар.
Қашқадарё вилоят милицияси бошлиғи Дониёрбекннг Усмонхўжа Пўлатхўжев билан биргаликда советлардан юз ўгириши «Аксилинқилобий ташкилот» фаолларидан хожи Абдулазиз, Мирзо Наврўзларга боғланади. 1922 йил мартида мустабид тузумга қарши курашувчилар Эски Бухорога ҳужум бошлайдилар. 1922 йилнинг 8–мартида советларнинг аҳволи танг бўлиш даражасига етади. Бутун бошли қишлоқлар «босмачилар» тарафига ўтиб,1 уларни ҳар тарафлама қўллаб–қувватлай бошлайдилар. Худди шу даврда Қашқа воҳасида ҳам Косон, Ғузор туманларидаги бутун совет аппарати ходимлари (ҳокимият, милиция) қўлга қурол олиб, мустабидларга қарши кураш йўлига ўтади. «Аксилинқилобий ташкилот» раҳбарлари билан Бухородаги советларга қарши ҳаракат бошлиқлари, юқорида айтилганлардан кўринадики, яқин алоқада бўлган ва советларга қарши курашни ўзаро мувофиқлаштирган ҳолда олиб борганлар.

3 – МАВЗУ:

ҚАШҚАДАРЁ  МУСТАБИД  ТУЗУМ  ҲУКМРОНЛИГИНИНГ  
ДАСТЛАБКИ  ЙИЛЛАРИДА

Қашқадарё вилояти 1924 йилнинг 1–октябрида собиқ Бухоро халқ совет республикасининг Беҳбудий, Ғузор ва Шаҳрисабз уездлари асосида дастлаб округ сифатида ташкил этилган эди. Қашқадарё вилояти ижроия қўмитасининг 1924–1925 йил ҳисоботида кўрсатилишича, ўтган давр ичида вилоятда «совет ҳокимиятини ташкил этиш учун қулай шароит»1 бўлмаган. 1920 йилнинг сентябрь–декабрь ойларида Қарши ва Шаҳрисабзда қуролли кураш бостирилгач, «Аксилинқилобий ташкилот» бу мағлубиятлардан хулосалар чиқариб, советларга қарши кураш усулини ўзгартиради. Аниқроғи, шўронинг қизил армия қисмларига монанд алоҳида ҳаракат қиладиган қуролли гуруҳлар тузилади.
Амир Саййид Муҳаммад Олимхоннинг тахтни ололмаслиги аниқ бўлиб қолгандан (Иброҳимбек, Анвар пошо мағлубиятидан кейин) сўнг ҳам бу кураш бир лаҳза тинмайди. «Бухоро амирининг юртни қайтариб олишига халқнинг умиди қолмади. Салкам чорак миллион хонадон юртини ташлаб, Амирнинг орқасидан кўчиб кетдилар. Ҳовлилар ҳувиллади, боғ–роғлар қаровсиз қолди».2 Советларга қарши олиб борилган курашни Амир Саййид Муҳаммад Олимхонни тахтга тиклаш билан боғлаб қўйиш, шу жиҳатдан бирёқлама, унинг озодлик руҳини билиб–билмасликка олишга қаратилган қарашлар натижасидир. 1921–1922–йилларга келиб, бу ҳаракат миллий озодлик кураши даражасига кўтарилади. Бу йилларда Ўзбекистоннинг барча ҳудудларида шўро истибдодига, зўравон тузум ўрнатилишига қарши кураш кенг ёйилиб, оммавий тус олади.
Ватанпарвар кучларга амирлик даврида додҳо (генерал–майор), тўқсоба (полковник), мирохур (подполковник), қоравулбеги (капитан), живачи (лейтенант) унвонларини олган саркардалар бошчилик қилади. Қашқа воҳасида Жабборбек, Дониёрбек, Авлиёқулбек, Бозорбек, Турди тўқсоба, Тангри Берди додҳо, мулло Абдураҳмонбек, Эшқул додҳо, мулло Жума қоравулбеги, Тўра Маннонбек, Баҳромбойвачча, Гул оқсоқол, Даврон оқсоқол, мулло Абдурозиқбек, Мавлонбек, Эшонқул Турсун, Саидхўжа Самадхўжа ўғли, Чори ясовулбоши каби яна кўплаб қўрбошилар советларга қарши кураш олиб борганлар.
Қашқадарё вилоят ижроия қўмитасининг 1924–25 йил ҳисоботига қўшимча равишда тайёрланган, ярим йилликда (1925–26 й.) қилинган ишлар ҳақидаги маълумотномада бу хусусда шундай дейилади:
«Амир Афғонистонга қочгандан кейин, 1921 йилда таниқли амалдорлар, йирик бойлар ва руҳонийлар томонидан бошланган босмачилик мустаҳкам ташкилот ва раҳбарликка эга эмасди, шу сабабли, у кўламли ҳаракатлар олиб боролмади, тор доирадаги курашлар билан чекланиб қолди. Фақат 1921 йилнинг охирларига келиб, Афғонистондаги муҳожирлар билан боғланган кўзга кўринган амалдорлар, дин намояндалари Шаҳрисабз ва Ғузор уездларида бир қадар жипс тўдаларни (Жабборбек, Дониёрбек ва б.) ташкил эта бошладилар.
Анвар пошонинг келиши билан босмачилик ҳаракатида ташкилий ва ғоявий раҳбарлик вужудга келиб, Шаҳрисабз ва Ғузор уездида бўлган барча қўрбошилар унинг итоатида бўла бошлади. 1921 йилда ҳали Косон уездида босмачи тўдалари мавжуд эмас эди. Руҳонийлар ва амалдорлар бундай тўдаларни тузиш учун бор кучларини аямадилар ва қисқа фурсатда бу уездда жигитлар (советларга қарши курашувчилар–муал.) сони 1000 тага етди. Шуларнинг ярми қуролланган эди».1
Қашқа воҳасида «босмачилик» ҳаракати 1925–1926 йилларда ҳам куч устида бўлади. Советлар вилоятда кўзлаган ислоҳотларни ўтказишда бир неча йилга кечикиб кетади. Шўро муассасаларига, қизил армия қисмларига сезиларли талофат етказилади. Бир неча йилдан кейин, катта кучни сафарбар этган совет ҳукумати Шарқий Бухородаги қаршилик ҳаракатининг асосий кучларини тор–мор этишга муваффақ бўлади. Озодлик курашчиларининг таъминот ўзанларини кесиб қўйиш қаршилик ҳаракатининг сиёсий ва жанговар руҳини сусайтириб қўйишда асосий омил бўлади. Бу ҳаракатда оғишлар бўлганлиги сабаби шу–иқтисодий, ҳарбий тангликлар билан изоҳланади. Анвар пошо ҳалокати Қашқа воҳасидаги қаршилик кучлари олиб бораётган курашга ҳам салбий таъсир кўрсатади. Раҳбарликнинг бўшашиб (Нуриддин хожа Оғолиқнинг 1924 йилда отилиши) кетиши, советларнинг қаттиқ қисуви, ўзаро жипсликнинг табора заиф тортиб бориши қаршилик кучларининг таназзули ва, охир–оқибатдаги, мағлубиятига сабаб бўлади. Вилоятдаги сўнгги қўрбошилар жовизлик мулло Абдурозиқ Хўжанди ўғли, яккабоғлик Шайман Қора, Холмамат юзбошилар бўлиб, улар 1926–1927 йил охирларида ҳукуматга таслим1 бўлади.
2–қурултойнинг (1926 йил, октябрь) ижроия қўмитанинг 1925–1926 йил ҳисоботи юзасидан қабул этган резолюциясида «Вилоят бўйича барча шакл–кўринишлари билан босмачиликка тўла равишда барҳам берилганлиги мамнуният билан қайд этилади»,2 дейилади. Шу билан бир вақтда, қаршилик ҳаракатининг янгидан пайдо бўлиш хавфи ҳам эътибордан соқит этилмайди. Шу қурултойда «босмачилик» ҳаракатига дахли бўлган, ташкил этган, ёрдам берган, қатнашган кишиларнинг ҳаммасини махсус ҳисобга олиш белгиланади.
Вилоят ижроия қўмитасининг 1924–25–йилга доир расмий ҳисоботидан хўжаликларнинг қолоқ аҳволда бўлиши бош сабаби, аввола, босмачиликка, кейин табиий офатларга тақалганлигини англаш қийин эмас. Қашқадарё вилоят Давлат архивининг 83–жамғармаси, 1–рўйхати, 12–ишида бу ҳисобот 22 бетни ташкил этади. Ишнинг 17–бетидан бошланган, соҳалар бўйича алоҳида мавзуларга ажратилган ҳисобот анча салмоқли. Дастлаб босмачилик ҳақида сўз юритилиб, ундан кейин «қурғоқчилик» таҳлил этилади. Шу йили Беҳбудий, Ғузор, Чироқчи, Яккабоғ ва Шаҳрисабз далаларида ҳосил битмаган. Зикр этилган ҳудудларда лалмикор экин бутунлай нобуд бўлган, суғориладиган ерларда эса 80 фоиз ҳосил нобуд бўлган. Беҳбудий уездида, масалан, ҳосилдорлик бир танобга 6–9 ботмондан1 (бир тоннадан сал ошиқ) тўғри келган.
Ҳисоботда мавзулар бўйича «совет аппаратининг ташкил этилмаслиги» учинчи ўринда келади. «Вилоят ташкил этилиши даврида, – дейилади унда, – совет аппарати 90 фоиз даражасида2 мавжуд эмас эди. Айниқса, қуйи аппаратда аҳвол оғир эди: қишлоқ шўролари ролини аминлар ва оқсоқоллар, кўпинча юзага келган вазиятдан имкон даражасида фойдаланиб қолишга интилган собиқ бекларнинг қариндош–уруғлари, улар томонидан қўйилган кишилар бажарар эди. Аҳолининг ёппасига саводсизлиги сабабли, керакли ходимларни излаб топишда қийинчиликларга дуч келинди. Беҳбудий ва Ғузор шаҳрининг вайрона ҳолда эканлиги, оғир табиий иқлим, паст миқдордаги маош–булар бари бошқа туманлардан бўлган ходимларни ишга жалб эта олмас эди, тажрибали ходимларни топиш деярли мумкин эмасди».
Вилоят тузилган даврда бюджет тақчиллиги фаолиятнинг асосий кишанларидан бири эди. Мазкур ҳужжатда таъкидланишича, 1924–1925 йилларда зарурий маблағнинг етишмаслиги кўзда тутилган тадбирларнинг амалга ошмай қолишига, иш ҳақини вақтида бера олмасликка олиб келган. Бу эса ходимлар қўнимсизлигига ҳам сабаб бўлган.
Ташкилий даврда алоқанинг йўлга қўйилиши аҳамияти катта эди. Вилоят билан марказ ва бошқа ҳудудлар алоқаси бу даврда телеграф ва почта воситаси шаклида муайян эди. Шунда ҳам, ҳисоботда қайд этилишича, республика пойтахти Самарқанд билан почта алмашув Когон–Қарши–Ғузор алоқа вагонлари билан боғлиқ бўлиб, у ҳафтада 3 марта амалга ошар эди. 1925 йилнинг 15–мартига қадар Шаҳрисабзга почта вагонларининг бориши тасодифий бўлиб, у вагонни тиркаш имконияти бўлган ҳоллардагина бу алоқа йўлга қўйилган. Фақатгина йилнинг охирларига келиб, аҳвол бироз ўнгланади. Телеграф станциялари шаҳардан олисда бўлишига қарамай, алоқа бўлимлари билан боғланади, Самарқанддан почта ҳар куни келадиган бўлади. Шунда ҳам, Шаҳрисабз ва Ғузор билан алоқа тартиби ҳафтада 3 кунлигича1 қолади.
Қашқадарё вилоят мақомини олганидан сўнг, советлар аҳамиятни қаратган энг зарур муаммо шўро бошқарув аппаратини шакллантириш бўлган. Ташкилий–маъмурий ишлар юзасидан 1924–25–йиллар давомида вилоят ижроия қўмитасининг 2 та пленуми ва 68 та йиғилиши2 бўлиб ўтади. Буларда штатлар, бюджет масалалари билан бир қаторда, вилоят ҳудудининг маъмурий бўлиниши лойиҳаси ҳам кўриб чиқилади. Ижроия қўмита, «босмачиликдан жабр кўрган қишлоқларга ёрдам кўрсатиш»ни ҳам кун тартибига қўяди. Лекин, асосий диққат–эътибор солиқ, сайлов ва экиш кампанияларини «юксак даражада» ўтказишга қаратилади. Бунинг учун вилоят ижроия қўмитаси президиуми аъзолари ҳам жойларга масъул қилиниб, сафарбар этилади, кенг қамравда тарғиботлар олиб борилади.
Ҳисоботда, шўро хизматчилари таркибини оширишда маблағ етишмаслиги таъкидланса–да, бундай тақчиллик милиционерлар сонини муттасил ошириб боришга халақит бермайди. Жумладан, шу даврда милиция таркиби 137 тадан 184 тага, давлат ҳисобидан таъминланадиган кўнгилли милиционерлар сони эса 245 кишига оширилади. Қарши шаҳрида 24–йилнинг бошида 33 та милиционер бўлган бўлса, йил охирида улар сони 97 тага кўпайтирилади, кўнгиллилари эса яна 20 тага ортдирилади. Шаҳрисабзда бу кўрсаткич йил бошидаги 53 тадан 61 тага етказилади. Айни вақтда жиноят қидирув органи ходимлари сони 14 тадан 37 тага3 оширилади. Шунга қарамай, вилоятда талончилик, қуролли босқин, ўлдириш, зўрлаш, ўғирлик, қурол–яроғ сақлаш, амални суиистемол қилиш жиноятлари даражаси баланд бўлган. Содир этилган 711 жиноятдан 203 тасини4 очиш мумкин бўлган.
Вилоятда озодликдан маҳрум этиш жойлари–қамоқхоналар сони 4 та бўлган. Беҳбудий шаҳрида аҳлоқ тузатиш уйи, Беҳбудийда, Ғузор ва Шаҳрисабз шаҳрида биттадан маҳбусхона мавжуд эди. Бу қамоқхоналар 315 та маҳбусни қабул қилишга мўлжалланганди. Ҳисоботда, «маҳбусхоналар учун кўп нарсалар қилиниши керак, ҳужралар тор, жой етишмайди»,1 дейилади.
1924–1925 йилларда жазо органлари қаторида вилоят суди, 3 та ҳудудий судлар, халқ терговчиларининг 3 та камераси ва 5 та қозилик суди амалда бўлган. Содир этилган жиноятлар орасида тузумга қарши руҳда бўлганлари салмоқли эди. Бу хилдаги жиноятлар билан 78 киши айбланган. Улардан 20 таси тўғридан–тўғри шўро бошқарув сиёсатига қарши чиққан. Судга тушганларнинг 73,6 фоизи деҳқонлардан иборат эди. Шўро хизматчиларидан 14 фоизи қамоққа олинган. 121 киши айбланган бўлса, шундай 21 таси вилоят суди томонидан тузум душмани сифатида отувга2 ҳукм этилган.
Ижроия қўмитанинг судьялар ҳақидаги бир эътирофи диққатга лойиқ–уларнинг малакаси жуда паст эканлиги қайд этилади. Шу сабабли, биргина Беҳбудий халқ судида 270 та жиноий ишнинг 138 таси3 йил давомида кўрилмасдан қолиб келади. 20–йилларда шўро қамоғига тушган юртдошларимизнинг судсиз, терговсиз, айби нималигини билмай, неча ойлаб, йиллаб маҳбус бўлиб ётишдан додга келишлари сабаби судьяларнинг ўз соҳасида чаласавод, тажрибасиз бўлганлиги билан изоҳланиши шу эътирофдан аён бўлади. Шўролар ҳокимиятни қўлга олган даврдан (1920 й.) бошлаб, Қашқадарё вилояти ҳудудида, аниқроғи, Беҳбудий, Ғузор, Шаҳрисабз ва Чироқчи қишлоғида қозилик судлари ҳам амалда бўлган.
Совет ҳукуматининг солиқ сиёсати унинг бу юртга қадами етган дастлабки кунларданоқ жорийда бўлади. Қишлоқ хўжалик солиғи, саноат солиғи энг залворли йиғимлардан бўлиб, барча турдаги солиқларнинг 86 фоизини ташкил этган. 1924–25–йилда аҳолидан олинган солиқ миқдори 159.365 сўм, 70 тийинга4 тўғри келган. Бунда давлат ва савдо–саноат корхоналаридан солиқ ундириш мустасно этилганлигини айтиб ўтиш лозимдир. Қишлоқ хўжалик солиғи ҳам турли шаклларда амалда бўлган. Солиқ ундириладиган объектларнинг  аниқ ҳисоби олинмаганлиги сабабли, шу даврда Бухоро халқ совет республикасида қишлоқ хўжалиги йиғими ушур солиғига алмаштирилган. Ушур солиғи, одатда экин экиладиган пайкал учун ундирилган. Закоти савоим–мол–ҳол солиғи бўлиб, бу ҳам қишлоқ хўжалик солиғи таркибига киритилган. БХСР солиқ бошқармаси мўлжалида бу солиқлардан Қашқадарё вилояти бўйича 516.103 сўм тушим мўлжалланган бўлиб, амалда 492.291 сўм тўпланган, бу фоиз ҳисобида 96,5 ни1 ташкил этар эди. Солиққа аҳамият ортиб боради ва 1925–26 йил учун тўловчилар ҳисоби аниқлаштирилади. Солиққа тортиладиган хўжаликлар ҳисоби олиб чиқилади ва улар сони 37.317 та эканлиги белгиланади.
20–йиллар биринчи ярмида вилоят бошқарувида Ер бўлими муассасаси бўлгани ҳолда, агроучасткалар сони ниҳоятда оз эди. Фақатгина Беҳбудий, Косон, Ғузор ва Шаҳрисабзда, жами 4 та агроучастка2 мавжуд эди. Бу эса, советларнинг қишлоқ хўжалиги соҳасида айтарли аҳамиятга молик мавқега эга эмаслигини кўрсатар эди. Агроучасткалар ерни ишлашнинг илғор усулларини намойиш этиши, деҳқонлар ишлов бериш, экиш, қишлоқ хўжалик техникаси ва ҳ.лардан фойдаланишни ундан ўрганиши кўзда тутилар эди. Агроучасткаларга танланган раҳбарларнинг маҳаллий ер, сув, иқлим шароитини билмаслиги оқибатида, намуна кўрсатиш, охир–оқибатда натижасизлик билан хотима топади. Агроучасткаларда 1926 йил сўнгларига келиб, қишлоқ хўжалик техникаси билан таъминланиш йўлга қўйила бошланади.1925 йилда вилоят бўйича 11 та трактор3 мавжуд эди. Бу тракторлардан 3 таси Беҳбудий уездига, 2 таси Косонга, 2 таси Ғузорга ва 4 таси Шаҳрисабзга ажратилган эди.
Шу йилларда вилоятда чигиртка офати жуда зўрайиб кетади. Унга қарши курашда Зарафшон ОЗРА бюроси мутахассислари ёрдамга келади. 1924 йилда Беҳбудий уездида 2880 таноб ерни чигиртка босган бўлиб, умуман, бу офат уезднинг жами 5000 таноб пайкалидаги ҳосилни нобуд қилган эди. Ғузорда бу кўрсаткич 1500 танобга етар эди. Вилоят, айни вақтда, чорвачилик ўлкасида ҳам ҳисобланарди. Қашқадарёда бу даврда 4 та ветеринария1 участкаси (Беҳбудий, Косон, Ғузор, Шаҳрисабз) ташкил этилган бўлиб, улар Ер бўлими ихтиёрида эди.
1924–25–йилларда шўро ҳукумати томонидан бирорта қурилиш олиб борилмаганлиги вилоят ижроия қўмитасининг ҳисоботида зикр этиб ўтилади. Кўзда тутилган қурилишларга Давлат бюджетидан «тўла раддия жавоби берилди», дейилади шу ҳужжатда. «Кўзда тутилган» қурилиш эса аҳлоқ тузатиш уйини–маҳбусхонани, мадрасани электростанцияга мослаштириб таъмирлашдан иборат бўлган. Йўл қурилиши соҳасида ҳам айтарли бир ишга қўл урилмаган, айрим кичик кўприклар тузатилган, йўл соҳасига ҳаммаси бўлиб 5850 сўм сарфланган, халос.
Халқ таълими соҳасидаги аҳвол ачинарли даражада эди. Шу даврда 1–босқич мактаблар сони 19 та бўлиб, уларда 35 синф мавжуд эди, шулардан фақат 18 синф давлат таъминотида бўлган. 7 та маҳаллий мактабларда 14 синф бўлиб, уларнинг 3 таси 3 синфи билан Вақуф таъминоти асосида иш кўрарди. Ҳисоботда ўқувчиларнинг ижтимоий келиб чиқишига алоҳида урғу берилади. 96 фоиз ўқувчилар меҳнаткашларнинг (79 фоизи деҳқонларнинг, 9 фоизи ишчиларнинг, 4 фоизи ҳунармандларнинг, 4 фоизи хизматчиларнинг, 4 фоизи «бошқа»ларнинг) болалари эканлиги айтилади. Мактаб ўқитувчилари таркиби талаб даржасида бўлмаганлиги, янги усул билан ўқитишдан уларнинг йироқлиги таъкидлаб ўтилади. Вилоятда чаласаводликни тугатиш курслари сони 11 та бўлиб, улардан 423 киши савод чиқарган, 5 клуб, 4 кутубхона бўлган.2
Соғлиқни сақлаш хизмати ҳали бошланғич даражада эди. Беҳбудий шаҳрида 10 беморни қабул қиладиган шифохона бўлса, Ғузор, Шаҳрисабз ва Косонда врачлик пунктлари (амбулатория) очилган эди. Бешкент, Чироқчи ва Яккабоғда фельдшерлик шохобчалари бор эди. 1925 йилнинг 1–июлидан бошлаб Беҳбудий шаҳрида Болалар консультацияси иш бошлайди, 3 ой ичида унинг хизматидан 259 киши1 фойдаланади.
1925–26–йилда Қашқадарё вилоят ижроия қўмитаси амалга оширган сиёсий кампаниялардан бири маҳаллий советларнинг II–съезди ва вилоят ижроия қўмитасига сайловлар ўтказиш бўлади. Вилоят бу даврда маъмурий жиҳатдан 3 уездга (Беҳбудий, Ғузор ва Шаҳрисбз) бўлинган ҳолда идора этилади. Беҳбудий уезди таркибида 4, Ғузорда 4, Шаҳрисабзда 5 волост мавжуд эди. Вилоят ижроия қўмитасининг эътирофича, 1925–26–йилда Қашқадарёда 200000 аҳоли2 яшаб турган. Бу рақамни ҳақиқатга тўғри келади, дейиш қийин.
1926 йилнинг III кварталида вилоятда ҳукм сураётган вазиятни баҳолар экан, ижроия қўмита босмачилик масаласига алоҳида тўҳталиб ўтади. Унда тан олинишича, «Қашқадарё вилояти ҳудудида 1921–25 ва 26–йил бошларида аҳолига даҳшат солган, вилоятнинг сиёсий ишига ва иқтисодий тааққиётига тўсиқ бўлган босмачилик ҳаракати, ишонч билан айтиш мумкинки, тугатилди, агар бу ҳаракат ўзининг дастлабки тараққий даврида бирқадар сиёсий аҳамият касб этган бўлса, 1925 йил давомида асос–эътибори билан яксон этилган, ўзининг ташқи раҳбарияти билан алоқаси узилган босмачилик майда талончи тўдаларга айланди ва аҳолини ваҳшийлик билан террор қила бошлади, талаш, ўт қўйиш авж олди. Бу ишларда айниқса фаол қўрбошилардан бири Тангри Берди додҳо алоҳида ажралиб турар эди. У қизил армиянинг қаҳрамонона жасорати туфайли қўлга олинди ва Бухоро амирининг бу сўнгги малайи совет судига топширилди. У тегишли жазога мустаҳиқ этилди».3
«Босмачилик» деб аталаётган советларга қарши қуролли кураш ҳаракати, қарийб, 5 йил давомида шўронинг тўла маънодаги ҳукмронлигига, қишлоқ хўжалигидан ўзи кўзлаган фойдани олишда ўтказиши лозим бўлган ислоҳотларни амалга оширишига асосий тўсиқ бўлиб келган эди. 1926 йилга келиб, қаршилик ҳаракати мағлуб этилгач, шўро ҳукумати ўз режаларини татбиқ этишга кириша бошлайди.
1926 йилга келиб вилоятда тракторлар сони 30 тага1 етказилади. Шу йили техника кучи билан 804,75 таноб ер2 шудгор қилинади. Совет ҳукумати нафасни ростлай бошлагач, пахтачиликка асосий эътиборни қаратади. Республика Ер ишлари вазирлиги, сув хўжалиги қўшма ҳайъатининг аниқлашига кўра, Қашқадарёда 1926 йилда пахта экиладиган майдонларни 10.000 таноб3 даражасига етказиш мумкин, деб ҳисобланади. Лекин вилоятда имконият бу кўрсаткичнинг ярмидан сал кўпроғига тўғри келар эди. Шу йили 6.627 таноб ерга чигит экиш мўлжалланган бўлса–да, амалда 5.844,25 таноб ерга чигит қадалади. Шу кўрсаткичнинг ўзи ҳам ўтган йилдагига нисбатан 1.722 танобга, бошқача айтганда, 41 фоизга кўпайишни4 билдиради. Пахта майдонининг бир йилда бу қадар кенгайтирилиши аҳолининг ғаллага бўлган эҳтиёжига кескин салбий таъсир кўрсатмай қолмас эди. Пахта пайкаллари 10.000 танобга етадиган бўлса, вилоятда дон тақчиллиги кучайиб кетар эди. Пахта яккаҳокимлиги масаласи ана шу – 1925–26–йиллар тарихидан бошланади, десак ўринли бўлади. Ҳақиқатда, пахта учун Шаҳрисабз уездида шоли экиладиган майдонлар 40 фоизга қисқартирилади. Бундай қисқартиришлар суғориладиган ерлари бўлган волостларда ҳам амал қила бошлайди.
1926 йилда Қашқадарё вилоятида тиббиёт ходимлари сони 87 тага етади. Улардан 24 таси врач, тиш соҳаси врачлари 6, фельдшерлар 34, акушерлар 13, ҳамширалар 10 та эди. Шу йили вилоят бўйича 10 врач, 4 фельдшер, 3 акушер ва 2 ҳамшира етишмаганлиги вилоят ижроия қўмитаси ҳужжатида қайд этилади. Вилоятда даволаш тармоқлари 35 тага етади. Улардан 3 таси 110 ўринли шифохоналар эди. 5 та врачлик–амбулатория шохобчалари фаолияти ҳам йўлга қўйилади. Ҳисобларга кўра, аҳоли тиббиёт муассасаларига борган сари кўпроқ мурожаат қила бошлайди. Шу йили 32390 та ёрдам сўраб мурожаат қилган беморларнинг 18955 таси эркаклар бўлса, 7199 таси1 хотин–қизлар эди.
Вилоятнинг маъмурий идора этилишида бу йилда айтарли ўзгаришлар кузатилмайди. 1926 йилда ҳам уч уезд, 13 волост ва 37 қишлоқ шўроси фаолият кўрсатишда давом этади. Энг катта уезд Беҳбудий уезди эди. Унинг ҳудуди 10.503 кв. чақирим бўлиб, бутун сарҳаднинг 41,4 фоизига тўғри келарди. Ғузор уезди 8.246 кв. чақирим (32,4 %), Шаҳрисабз уезди 6.647 (26,2%) майдонни эгаллар эди. Қашқадарё шу даврда 25.396 кв. чақиримлик2 улкан ҳудудга эгалик қиларди.
«Вилоят аҳолиси аниқ ҳисобга олингани йўқ, – дейилади ҳисоботда, –рўйхатга олинган хўжаликлар сонидан келиб чиқиб, вилоят аҳолисининг умумий сонини 252.000 деб айтиш мумкин. Шундан шаҳар аҳолиси 14,3 %, қишлоқ аҳолиси 85,7 % ни ташкил этади». Вилоят аҳолисининг 93,4 фоизи ўзбеклар, 5,2 фоизи тожиклар, 0,8 фоизи араблар, 0,6 фоизини бошқа миллатларга3 мансуб кишилар эканлиги ҳам қайд этилади.
Таълим соҳасига оид рақамлар совет ҳукуматининг маҳаллий халқларни билимли қилишга кўпам шошилмаганлигини кўрсатади, тракторлар сони ошиб борган, бу пахта учун қилинган. Тушунса бўлади. Лекин, Беҳбудий уездида мавжуд 7 мактабнинг атиги 3 таси давлат ҳисобида эканлиги, Ғузордаги 3 мактабнинг 2 таси, Шаҳрисабздаги 6 мактабнинг 3 таси давлатга қарашли бўлганлиги юқоридаги фикрни далолат этади.
1–босқич (бошланғич) мактабларида 667 (шундан 20 таси қизлар) бола ўқиган. Шу йилларда 76 диний мактаблар (шулардан 3 таси мадраса бўлиб, 3 мударриси ва 82 талабаси бўлган) ишлаб турган, қолган 73 та эски усул мактабларида 77 та сабоқ берувчилар ва 1381 ўқувчи бўлган. 4 та қорихонанинг 4 муаллими ва 60 талабаси ҳисобга олинган.
Қашқадарё вилоятида 1924–25–йилда экин экиладиган умумий майдон 95.726 таноб деб ҳисоб қилинган. Шундан 63.624 таноби, ёки 66,46 фоизи суғориладиган, 32.102 таноби лалмикор ерлар бўлиб, 33,54 фоизни ташкил этган. Экин экиладиган майдонлар бўйича Шаҳрисабз карвонбошилик қилган, унинг чекига фойдаланиладиган ерларнинг 45,3 % (43104,5 таноб) тўғри келган. бу кўсаткич Беҳбудий уездида 35.271,5 таноб (36,85 %), Ғузор уездида 18,12 фоиз (17.350 таноб) даражасида эди.
Экин–тикин қилинадиган ерларнинг 53,22 фоизи–ярмидан кўпроғи аҳолининг асосий ризқи рўзи бўлган буғдойга ажратилган. Арпа экиладиган майдон 23,37 фоиз, бедапоялар 6,88 %, шоли, пахта, зиғир далалари 3,65 фоиз ҳажмида бўлган. Полиз ва боғлар умумий экин майдонининг 3 фоизига тўғри келган, 2,5 фоиз ер1 бошқа маданий ўсимликлар учун мўлжалланган. 1923–24 йилга нисбат қилганда, кейинги йилларда шоли ва пахта майдонларининг миқдори кескин ўзгаришга юз тутади, бунда маҳаллий (Шаҳрисабз) шолисининг камҳосиллиги ва Китобдаги 72–пахта заводининг янгиланиши, қувватининг оширилиши асосий сабаблардан бири деб кўрсатилади.
ХХ асрнинг 20–йилларида вилоятда боғлар эгаллаган майдон 2048 таноб эканлиги айтилади. Бу боғ–роғларнинг 1.883 таноби, ёинки, 91,94 фоизи Шаҳрисабз уезди ҳиссасига тўғри келади. Беҳбудий уездидаги ерларнинг 67 таноби, (3,27 %), Ғузорда эса экин майдонларининг 98 таноби (4,79 %) боғ–роғлар билан банд бўлган. Узумчилик Шаҳрисабзда тараққийда эди. 1925–26–йилларда Шаҳрисабз уездида боғ–роғ пайкалларининг 72,55 фоизида токлар парваришланган. Бу кўрсаткич Беҳбудий уездида 27,45 % бўлса, Ғузор уездида узумчилик деярли йўлга қўйилмаганлиги зикр этилган ҳужжатда2 қайд этилади.
Полизчилик, хусусан, қовун–тарвуз етиштириш Беҳбудий ва Шаҳрисабз уездларида тенг даражада олиб борилган. Беҳбудийда 40,64 %, Шаҳрисабзда 56,69 % атрофидаги ерларда шу маҳсулотлар етиштирилган. Ғузорда умумий боғ–роғлар мажмуасидан атиги 20% ерда3 полизчилик амалга оширилган. Картошка экини фақатгина Шаҳрисабз уездида, Оқсув волостининг Ғилон қишлоғида амалда бўлиб келган.
Чорвачилик ҳақида ҳисоботда тилга олинган кўрсаткичлар ҳам диққатга лойиқ. Шу даврда вилоятимизда, одамлар қўлида 1.246.000 бош моллар бўлганлиги, бир хўжаликка 31 бошдан сигир, ҳўкиз, қўй–эчки ва б. тўғри келиши айтилади.
Ҳунармандчилик вилоятда бирқадар ривож топган эди. Асосан тикувчилик, тўқувчилик кенг тарқалади. Китобда дўппидўзлик тараққий қилган эди. Умуман, бу ерда тикувчилик саноати кенг йўлга қўйилганди, Беҳбудий уездининг Бешкент волостида ҳам тўқимачилик билан шуғулланиш азалий эди. Қамаши (Беҳбудий уезди), Китоб волостларида гилам тўқилган.
1920–1926 йиллар давомида қуролли қаршилик ҳаракати билан узлуксиз жанглар олиб борган советлар, ҳисоботдан кўринадики, қишлоқ хўжалиги, чорвачилик, умуман ҳамма соҳада айтарли бирор–бир силжиш қилишга муваффақ бўла олмаган. Бари олдинги, амирлик давридаги ҳолида давом этиб келган.
1925–26–йилларда миллий қизил армия таркибига вилоятдан 109 киши хизматга1 олинади, шўро ҳукуматини ташвиқ ва тарғиб қилиш кенг йўлга қўйилади. Амирлик ва советларнинг муқоясаси бирини ўта равишда танқид, иккинчисини бениҳоя ошириб мақташдан иборат бўлади. Советларнинг ишчи ва деҳқонларнинг, камбағалларнинг ҳукумати эканлиги ҳар қадамда пеша қилинади. Тарғиботга жуда кўп вақт ва жуда кўп куч сарфланади. Махсус шўро ҳайъатлари тузилиб, шўронинг тарафига ўтиш, уни қўллаб–қувватлаш бўйича ташвиқот йиғилишлари мунтазам олиб борилади. Масалан, шу даврда Косон туманининг 36 қишлоғида 55 та митинг ва 45 та суҳбат2 ўтказилади. Бу йиғилишларга 10 мингга яқин одамлар жалб этилади.
20–йилларнинг иккинчи ярми бошларида вилоят қишлоқ хўжалиги ҳали ҳамон алоҳида хўжаликлар йиғиндисидан иборат эди. Қашқадарёда 1925 йилда 35900 та алоҳида хўжалик ҳисобга олинган бўлиб, улар 103624 таноб ега эгалик қилар эди. Бу ерларнинг 63.624 таноби суғориладиган ва 40.000 таноби лалмикор майдонлар эди. Шўро ҳукумати вилоятдаги мавжуд хўжаликларни уруғлик ва бошқа зарур ашёлар билан таъминлашдан ожиз эди. Фақатгина 23.882 хўжаликка экин–тикин учун уруғлик берилади, халос. Шўронинг қишлоқ хўжалиги соҳасидаги янгилиги бўлган агроучасткалар сони айтарли даражада ошиб бормаган. Ҳар бир уездда мавжуд 3 та агроучасткалар қаторига бори–йўғи яна 2 тадан қўшилади. Зоотехника пункти, ниҳол етиштирувчи жой, боғдорчилик намуна хўжалиги (Шаҳрисабз), 2 та таъмирлаш устахоналари (Беҳбудий, Шаҳрисабз) ташкил этилади. Агроучасткаларда машина (трактор), уруғ саралаш пунктлари ҳам очилади. Шўро ҳукумати асосий эътиборини ерни техника ёрдамида ишлашга қаратади, бутун тарғибот шунга йўналтирилади. Касби қишлоғида қоракўлчиликни ривожлантириш учун зоотехника пунктини очиш мўлжалланади. 
Бир таноб ерни трактор ҳайдаб бориши 8 сўм қилиб1 белгиланади. Бу тўғридан–тўғри пул тўлаш ҳисобига бўлганлиги, ерни плуг билан шудгор қилиш деҳқонларнинг нақд маблағини талаб қилганлиги учун, бу ишга рағбат бўлмайди. Чунки, деҳқонларда бундай маблағ йўқ эди. Шу боисдан, ҳайдовни кредит ҳисобига амалга ошириш кўзда тутилади. Бунда деҳқонларнинг қарашларидаги «қолоқлик», техникага ишончсизлик бўртдирилиши ноўрин бўлиб, унинг замирида қашшоқлик, инқилоб юз бергандан буён муттасил иқтисодий таназзул давом этиб келаётганлиги унутилиши ножоиздир.
1924–25 йилда ғалла ҳосилдорлиги паст даражада эди. Энг серҳосил ҳисобланган Шаҳрисабз уездида бир таноб ердан 31 ботмон буғдой, 33 ботмон арпа олинган. Суғориладиган пайкалларда бу кўрсаткич 72 (буғдой), 54 (арпа), 71 (шоли), 40 (мош, нўхат), 22 (зиғир), 18 (кунжут), 55 (пахта) ботмон даражасида2 эди.
1926 йилда вилоят ижроия қўмитаси томонидан ер соҳасида 10 йиллик режа тузилади. Шу йили Касби қишлоғида ерсиз кишиларга экин майдонлари бериш кун тартибига қўйилади. Ер ва сув муаммосининг ҳал этилиши вилоятда энг қуйи даражада қолиб келаётган, ислоҳотларни амалга оширишга шўро ҳукуматида куч етишмаётган эди. Шундан бўлса керак, совет ҳукумати солиқни оширишга зўр беради. 1926 йилнинг яримларида аҳолидан 107.888 сўм миқдорида давлат солиғи олинади. Бу эса 1925 йилнинг шу даврига нисбатан 50 фоиз кўп дегани эди. Саноат солиғи, даромад солиғи, туғро (гербовой) солиғи, хусусий корхоналардан олинадиган тенглаштирув солиғи ва бошқалари аҳолининг норозилигига сабаб бўла бошлаганди. Қишлоқ хўжалик солиғи, маҳаллий солиқлар шусиз ҳам алғов–далғовли воқеалар, қурғоқчилик туфайли тинкаси қуриган вилоят аҳлини жуда бездириб қўйганди.
Советлар 20–йиллар бошларида ҳали савдо соҳасида ҳам ташаббусни қўлга олиш даражасига кўтарилган эмасди. 1924–25–йилнинг биринчи ярмида давлат кооператив савдоси айланмаси 20 фоиз даражасида бўлса, хусусий тармоқда бу кўрсаткич 80 % ни ташкил этарди. 1925–26–йилнинг биринчи ярмида шўро савдоси улуши 52 фоизга1 кўтарилади.
1926 йилдаги ҳисобларга кўра, вилоятда 4 шаҳар ва 1327 та қишлоқ мавжуд бўлган. Шу даврда, статбюро маълумотига кўра, Қашқадарёда 270.512 киши яшаган. Шаҳар аҳолиси 37.862, қишлоқ нуфуси эса 232.650 та2 деб кўрсатилади. Айтиш лозимки, тарихий–илмий манбаларда Қашқадарё вилоятида XIX аср охирлари–ХХ аср бошларида 500 минг аҳоли яшаганлиги3 эътироф этилади. Вилоят ижроия қўмитаси ҳужжатларида келтириладиган аҳоли сонига оид рақамлар аниқ эмаслиги доим тан олинганлигини эътибордан соқит қилиб бўлмайди. Бу вақтда вилоятда 291 ўқитиш шохобчалари4 фаолият кўрсатиб турган. Биринчи босқич мактаблари сони 57 та бўлиб, уларда 1763 (28 таси қизлар) бола ўқиган. Эски усул мактаблари 66 та эди, уларнинг 10 таси советлаштирилган. Бу таълим тармоқларида 1221 киши таҳсил олган. 7 та мадраса ва қорихонада 142 талаба бўлган.5 Бу далиллар вилоятнинг кўп сонли аҳолисига тақриб қилинганда, денгиздан бир томчи, дейин мумкин.
Соғликни сақлаш соҳасида ҳам силжиш кузатилмас эди. Вилоятда тиббиёт ходимлари аҳоли сонига нисбат қилинганда, жуда озчиликни ташкил этарди. Вилоятда 74 қишлоққа битта тиббиёт ходими тўғри келар эди. Шаҳар ва қишлоқларда беморлар кўп, юқумли касалликлар тарқаб турарди. Ярим йил ичида дўхтурларга 40.346 хастанинг мурожаат этиши бу фикрни далолат этади. Тиббий хизмат, табиийки, пуллик ва қиммат эди. Бир амбулатория хизмати кўрсатиш шаҳар фуқароси учун 1 сўм 67 тийин бўлса, қишлоқда яшавчи бемор бунинг учун 1 сўм 05 тийин тўлаши белгилаб қўйилганди. Ётиб даволанишда бир ўрин нархи 3 сўм 12 тийин эди. Врачлик–текширув гуруҳлари маълумотларига кўра, аҳолининг 25 фоизи ўпка сили, 40 фоизи заҳм, 35 фоизи кўз касаллиги (трахомо)1 билан оғриган.
Қашқадарёдек сарҳади бепоён вилоятда сув ва суғориш тармоқлари азалий аҳамиятга молик соҳалардан бўлиб келган. Шўролар ҳокимиятга келганидан буён ўтган 5–6 йил давомида бу бобда қандай ўзгаришлар қилган эди, деган савол туғилиши табиий. Бу бобда қилинган иш вилоятдаги суғориш тармоқларини ҳисоб–китоб қилишдан нарига ўтмаган. «Вилоятдаги суғориш тизими, – дейилади «Қашқадарё вилояти 1924–1925 й.да тўпланган далиллар бўйича» деб номланган ижроия қўмита ҳужжатида, – ўзининг ибтидоий қурилиши билан ажралиб туради. Муҳандислик ечимига асосланган иншоотлар йўқлиги сабаб, катта ариқларнинг аксариятида (жами 262 та, жумладан, беҳбудий уездида 69 та, Ғузорда 17 та, Шаҳрисабзда 176 та) ўзан узун (20 км.га қадар) бўлганлиги сабабли, сувнинг кўп қисми йўқотилади».2 Айтиш ўринлики, совет ҳукумати Қашқадарёда ўтган асрнинг то 50–йиллари охирларига қадар суғориш тармоқларини яхшилаш, кенгайтириш бўйича жиддий бир ишга қўл урмади.
Қашқадарё вилоятининг совет ҳокимияти зўравонлик билан ўрнатила бошлаган ХХ асрнинг 20–йилларидаги иқтисодий аҳволи ҳақида фикр юритганда, муаррих Мирзо Салимбекнинг (1850–1930 й.) «Тарихи Салимий» асарида келтирилган бир далил диққатга лойиқ. Яккабоғда беш йил ҳокимлик қилган Мирзо Салимбек ҳаётий зарурат бўлган озиқ–овқат ҳақида шундай ҳикоя қилади:
«Мен Яккабоғни беш йил идора қилдим. Мен ҳокимликка қўйилган вақт ҳижрий 1311 (1893 м. й.), илон йилининг бошланиш даври эди. Бу пайтда бир ман (ман, ботмон–8 пуд, 128 кг.) ғалла 11–12 танга турарли. Мен ўша пайтда зарурат туфайли 200 ман ғаллани қийинчилик билан 2300 тангага сотган эдим. Икки кило қўй гўшти ярим тангадан 3 мирига (мири–4 тийин) қадар сотиларди. Қўй думбасининг ҳар дунимсири (2,5 сир, сир–3 кг. 200 гр.–муал.) 8 тангадан 9 тангагача баҳоланарди… Шундан буён 25 йил ўтди. 1336 ҳижрий (1917) йил. Бу йилнинг бошланиши ҳам илон йилига тўғри келди. Аллоҳнинг иноятига кўра, бир ман ғалла энди 10000 тангага кўтарилди. Бухорога қарашли айрим вилоятларда бир ман ғалланинг нархи 13–14 минг тангагача чиқди. Бундай ҳол ҳеч бир замонда кўрилган эмас».1
Қашқадарё вилоятида ер–сув ислоҳоти 1929 йилнинг баҳорида ниҳоясига етади. Ислоҳот жараёнида хусусий мулк эгалари йўқ қилинади, амалдорлар, бойлар, савдогарлар, руҳонийлар хўжаликларига барҳам берилади. Вилоятда бу даврда 989 хўжалик бутунлай тугатилади. Йўқ қилинган хўжаликларнинг 339 таси бойларга, 195 таси собиқ амалдорларга, 174 таси дин пешволарига, 53 таси савдо аҳлига, 41 таси судхўрларга тегишли эди. Улардан 20–йиллар иккинчи ярмидан то 1929 йилга қадар 12556 таноб суғориладиган, 5290 таноб лалмикор ерлар, 1001 от, 1194 мол, 274 туя2 тортиб олинади.
Советлар ер–сув ислоҳоти баҳонасида, бир эмас, иккита эмас, учта қуённи бира тўла ўқлайди. У «йўқсил, камбағалпарвар ҳокимият сифатида қашшоқликни йўқдан бор қилиш йўли билан эмас, бордан йўқ қилиш усули билан «ҳал» этади. Бошқача айтганда, бир тоифа бойитилиб, иккинчи тоифа қашшоқлаштирилади, кўчада қолдирилади. Бойларнинг мулкдорларнинг бойлиги, ер–суви, уй–жойи, мол–ҳоли тортиб олинади. Ер–сув камбағалларга бўлиб берилади. Ер очиш, сунъий суғориш шохобчаларини барпо этиш ҳатто ўйлаб ҳам кўрилмайди. Зўравонлик сиёсати, барибир, кутилган натижани бермайди. Иккинчидан, советлар мулкдорларни синф сифатида тугатиб, айни вақтда, ўзига қарши тинимсиз ва хавфли кураш олиб бораётган озодлик ҳаракатининг моддий асосига зарба беришга муваффақ бўлади. «Босмачилар»дан фарқли ўлароқ, айрим талончи тўдаларнинг пайдо бўлиши ҳам иқтисодий танглик йилларида кузатилади. Учинчи жиҳат–бойлардан, амалдорлардан, савдогар ва бошқа мулк эгалари бўлган тоифалардан тортиб олинган бойлик–олтинлар ҳукумат фойдасига ўзлаштирилади, марказга ташиб кетилади. Миллий ўлкалар бойликка ташна мустабидлар томонидан эгалланган эди. Уларнинг асл нияти–миллий бойликларни талаш, аҳолини мутеликда сақлашдан иборат бўлиб, бу сиёсат советларнинг сўнгги кунларигача яшашда давом этди.
ХХ асрнинг 20–йилларида, мустабид тузум ўрнатила бошлаган даврдан эътиборан, зўравон салтанатнинг мақсадини англаган элнинг раҳнамолари кураш ҳаракатини бошлаши бежиз бўлмаган. Советлар миллий ўлкаларда талончиликни, зулмни, қаттол сиёсатни Чор Россияси ҳукмронлиги давридагидан бир неча ҳисса ошириб, халқ нафратига учраган эди. Қашқа воҳаси элининг зўравон салтанатга бўлган қаҳр–ғазабини, озодликни ёқлашини, мустақиллик учун курашини вилоятнинг кўзга кўринган таниқли беклари, амалдорлари, руҳонийлари, саркардалари ташкил этган «Аксилинқилобий ташкилот» ўз фаолиятида акс эттирган эди.

4-МАВЗУ:

СОВЕТ  ҲОКИМИЯТИГА  ҚАРШИ МИЛЛИЙ  КУРАШ
ВА  «АКСИЛИНҚИЛОБИЙ  ТАШКИЛОТ»

ТАШКИЛОТНИНГ ТУЗИЛИШИ ВА КУРАШ УСЛУБИ.  “Аксилинқилобий  ташкилот” деган номни БСБ ўйлаб топган. Қаршида 1920 йил сентябри  бошида Амир ўтказган кенгашда қатнашган 70 киши тахт кушандасига қарши кураш  масъулиятини зиммаларига олганларида, бундай атама ҳақида ўйлаб ҳам кўрмаганлар.
Қарши шаҳрида 1920   йилнинг 7 –  сентябрида    мустабид тузумга   қарши   кўтарилган қуролли қўзғолон ҳақида Совет даври тарихларида мутлақо эслатилмайди. Совет ҳокимиятини ағдариб ташлашга қаратилган қуролли ҳужум бир ҳафта давом этган. Минглаб йигитлар шаҳарнинг  тўрт тарафидан    ёпирилиб, Шўро қолдирган  гарнизонни янчиб ташлайди. Кейинчалик, БСБ   айбловларида   «қуролли қўзғолон»,  «исён», «ҳужум» деб талқин этилган   қаршилик   кураши    шаҳарда тўла ғалаба қилади. Советлар  қўлдан  чиқазган   шаҳарни  қайта олиш учун Самарқанддан 13 – ўқчи корпусни зудлик билан олиб келади. Жанг тақдири қизиллар фойдасига1  ҳал   бўлади.
Бу   ҳақда БСБ Қашқадарё  бўлими тергов  гуруҳи раҳбари Д.М. Епифанов   шундай изоҳ беради:
«Қизил  армия    қисмлари   билан  бўлган  биринчи   тўқнашувлардаёқ   ғалаёнчилар   мағлуб бўла бошладилар, раҳбарлари бундан  англаб етдиларки, бу   аҳволда  қўйилган   вазифани  уддалаб   бўлмайди.  Қизил   армияга   қарши     қўзғолон   йўли билан   курашиш  натижа   бермайди,    балки    Қизил     армия     сингари    қисмлар   тузиш зарур,   деб    ўйлайди   улар.   Мағлублар,    шу     тариқа,  бошлаган   ишларини охирига етказмай, Афғонистонда қочувда бўлган Амирга ёрдамлашишга ўтадилар, айни вақтда, ундан Совет ҳокимиятига қарши курашни давом эттириш юзасидан кўрсатмалар олиб турадилар.
Охир–оқибатда бу кўрсатмалар туфайли, Ташкилот1 ўзининг мавжуд алоқалари воситасида, аҳоли орасидаги таъсирига кўра, одамларини Шўро аппаратига тиқиштиришга, улардан мақсадлари йўлида фойдаланишга урина бошлади. Шундай қилиб, 20–йил охири–21–йил бошида Ташкилот Совет аппаратига, Вақуф бўлими бошлиқлигига, кейинроқ вилоят Ер бўлими бошлиғи ўринбосарлиги–вилоят ижроқўми аъзолигига Мирзо Наврўз Пўлатовни, Бешкент волост ижроқўми раислигига яқиндаги Афғонистондан қайтиб келган Мулло Тожиддин Салимовни қўйишга муваффақ бўлади. Мулло Тожиддин амир Саййид Олимхон билан бирга кетган эди. У 1922 йилда Ўзбекистон комфирқаси аъзоси бўлиб олади. Ҳозирда2 турли жиноятлари учун фирқадан чиқарилган, 23–йилнинг бошида эса Бухоро халқ совет республикаси ижроия қўмитаси аъзолиги даражасига эришади.
Ташкилот халқ маорифи бўлимига Эрка амин Дўстмуродовни қўйдиради. У ҳам кейинчалик Бухоро МИҚ аъзоси бўлади, Жумабозор волост  ижроия қўмитаси раислигига Маҳмараимбек Абдусатторов ва қатор бошқалар қўйиладики, улар Шўро ходими деган масъул ном ҳимоясида ташкилот ва Бухоро амири кўрсатмаларини тезкорлик билан бажаришга интиладилар».3
«Аксилинқилобий ташкилот» ишни пухта қилган, ҳужжат, ёзувлар билан бир жойда из қолдирмаган. Қуролли қўзғолон раҳбарларидан бири Тоғайбек амир ёнига Афғонистонга кетгач, Қарши шаҳрини амалда бошқариб турган Нуриддин Хожа Оғолиқни айблашга то 1924 йилга қадар Шўронинг журъати (унинг қўл остида катта куч бор эди) етмаган. Оғолиқ 1920–24 йиллар давомида Беҳбудий уезди ревкомининг–инқилобий қўмитасининг раиси бўлиб туради. Фақатгина 1924 йил охирларига келиб, анча мустаҳкамланган Шўро ҳокимияти Нуриддин Хожа Оғолиқни «аксилинқилобчи» сифатида отишга ҳукм қилади.  Синфий душманларни йўқ қилиш учун чекланмаган ҳуқуқ ва ваколат берилган БСБ (ГПУ) 20–йилларда, айниқса, Қашқа воҳасида кўламли фаолият кўрсатади. «Аксилинқилобий ташкилот» изига тушган БСБнинг ҳатти ҳаракатлари охири самара бермай қолмайди. 20–йилдан кейин ўтган 5–6 йиллик муддат Шўронинг фойдасига ишлайди. Шарқий Бухорода ўрнашиб, бир қанча вақт қизилларга қарши ҳаракатга бошчилик қилган амир Саййид Олимхон, охир–оқибатда, Афғонистондан бошпана топишга1 мажбур бўлади.
 «Аксилинқилобий ташкилот»нинг қуролли қўзғолони босдирилган бўлса–да, Д.М. Епифанов айтгани каби, исён раҳбарлари Шўрога қарши курашнинг ўзга шаклини–қизил армия қисмларидек2 мунтазам ҳаракатланадиган қўшин тузиш орқали кураш йўлига ўтадилар. Бир ҳафта давом этган ғалаён, қизил армия қисмлари билан бўлган биринчи тўқнашувдаги мағлубият курашчилар сафини сийраклаштирган бўлса–да, омон қолганлар қуролларини ташламаган. Қўрбошилар жигитларини (уларни шундай деб атаганлар) жамлаб, дала шароитида курашни давом этдирганлар.
1926 йил баҳорига келиб БСБнинг жонланиши ана шу сиёсий воқеаларга узвий боғланган эди. Қаршилик кураши бошида турган Амирни юрт ҳудудидан қувиб юборишга эришган Советлар энди унинг издошларини йўқ қилишга киришади. Бу бобдаги дастлабки нишон «Аксилинқилобий ташкилот» аъзолари бўлади. 26–йилнинг март ойи бошларида БСБ ташкилот ва унинг фаоллари тўғрисида етарли маълумотга эга эди. Д.М. Епифановнинг 14 бетлик айблов «Шарҳи» буни очиқ–ойдин шаҳодат этади.
«Аксилинқилобий ташкилот»нинг омон қолган, Шўро хизматига кирган фаоллари 1926 йилнинг баҳори бошларида БСБ томонидан ёппасига қамоққа олинади. Уларни сўроқ қилиш ишларини ҳам БСБ терговчилари олиб боради. 1927 йилда ҳам давом этган сўров–суриштирув ишлари, айбланганлар, гувоҳлар кўрсатмалари «Жиноий иш»нинг мингдан ортиқ саҳифани ташкил этишига сабаб бўлган. Ишнинг вилоят судида кўрилиши, афтидан, БСБ тарихидаги энг шов–шувли, салмоқли, кўламли «Жиноий иш»нинг Қашқадарё вилоят архивида сақланиб қолишига сабаб бўлган. Бунгача, яъни 1926 йилга қадар БСБ қўлга олган бирор кишининг, жумладан, 24–йил кузида отиб юборилган Нуриддин Хожа Оғолиқнинг ҳам «жиноий иши»дан асар ҳам қолмаган. 1926 йилга қадар БСБнинг ўзи қамаган, ўзи ҳукм чиқазган. Бу тартиб 29–йилдан кейин яна тикланган. «Аксилинқилобий ташкилот» фаоллари ишининг бизга қадар етиб келганлиги, шу мушоҳадаларга кўра, фавқулодда омад туҳфасидир.
1919 йилда Бухорода советларнинг қутқуси билан «Ёш бухороликлар» ҳаракатининг кучайиб кетиши Амирнинг уларга қарши чоралар кўришига сабаб бўлади. Хонликнинг пойтахтдан кейин иккинчи асосий шаҳри ҳисобланган Қаршида ҳам Бухоро жадидлари таъсири ўлароқ, «Ёш қаршиликлар» амирликка қарши кайфиятда эдилар. Шу йили Қарши ҳокими бўлган, амир Саййид Олимхоннинг амакиваччаси Тоғайбек, унинг ноиби Нуриддин хожа Оғолиқ муфти Нусратуллохўжа, йирик мулкдор Шарофбой Ҳабибулла ўғли билан бамаслаҳат, Амир ва унинг ҳокимиятини муҳофаза этадиган, «Ёш қаршиликлар»га қарши руҳда бўлган ташкилот тузадилар. Бухорода бўлгани каби, жадидларнинг, мадраса толиби илмларининг Қаршида амирлик тузумига қарши чиқишлари амалга ошмайди. «Ёш қаршиликлар»га қарши Тоғайбек бошчилигида тузилган ташкилот Қарши, Косон, Касби, Жейнов, Файзобод, Тахтапул, Миришкор, Қамаши каби шаҳар ва йирик қасабаларнинг кўзга кўринган бекларини, амалдорларини, руҳонийларини қамраган. Ташкилотнинг 1920 йил сентябрь ойи бошларига қадар ўз мухолифларига қарши бирор ҳаракатни амалга оширганлиги маълум эмас.
1920 йил 2–сентябрь воқеаларидан–Бухоро хонлигининг советлар томонидан эгалланганидан кейин, тахт мухолифларига қарши тузилган, 70 аъзоси бўлган ташкилот ўзининг кураш мақсадини ўзгартиради. Амир Саййид Олимхоннинг Бухородан қочиб келиб, Қаршида йўл–йўлакай тўҳташи, маслаҳат кенгаши қилиб, советларга қарши курашни бошлашни таклиф этиши ташкилот фаолиятига туртки беради, уни жонлантириб юборади. Қарши шаҳар ҳокими Тоғайбек томонидан бир йилча аввал «Ёш қаршиликлар»га нисбатан тузилган ташкилот қаршилик ҳаракатининг асосий ядроси, ҳаракатлантирувчи кучи бўлиб қолади. Тоғайбекдан кейин унинг ноиби Нуриддин хожа Оғолиқ, муфти Нусратуллохўжа, Шарофбой мирохур Ҳабибулло ўғли, Мирзо Наврўз мирохур Пўлатов, Ҳожи Абдулазиз мулло Боқихўжаев, Маҳмарайимбек қоравулбеги, унинг укаси Абдурасулқулбек қоравулбеги, Мирзо Тожиддин живачи Салимов, Хўжаназар мирохур Инотуллаев, мулло Неъмат Шодмонов, Эрка амин қоравулбеги Дўстмуродовлар ҳамжиҳат бўлиб, советларни ағдариб ташлаш мақсадида, қуролли қўзғолон ҳаракатини бошлаб юборадилар. Бу ҳаракат Қарши ва Шаҳрисабздаги қизил армия қисмларини яксон этиш, «Ёш бухороликлар» тарафдорларини жазолаш, советларни қўллаб–қувватлаган русларни ҳайдаб юборишни мақсад қилган. Қаршида 1920 йилнинг 7–13–сентябри кунларида қуролли исён бўлиб ўтади. Қўзғолон катта куч билан бостирилади. Қўзғолон ташкилотчилари ва раҳбарларининг кўпчилиги (70 аъзодан саноқли кишилар тирик қолади) жангларда ўлдирилади, Шарофбой мирохур, муфти Нусратуллохўжа, Тожиддин Салимов каби фаоллар Афғонистонга кетиб, жон сақлайди. Судур эшон Абдуворис ўғли отиб ўлдирилади. Судур эшон Абдуворис ўғли қўзғолон даврида Китоб ҳокими вазифасини бажариб турган эди.
Нуриддин хожа Оғолиқ қўзғолондан кейин юртини ташлаб кетмаган Мирзо Наврўз Пўлатов, Эрка амин Дўстмуродов, ҳожи Абдулазиз, Маҳмарайимбек, Абдурасулқулбек, мулло Неъматлар қаторидаги раҳбарлардан бири эди. Оғолиқнинг ўзига ишончи уни қувватлаб турган аҳоли далдаси билан боғлиқ эди. Шу далда билан советлар ҳисоблашишга мажбур бўлади, Оғолиқ 1921 йилда Беҳбудий уезди ревком раислигига қўйилади. Уни “Аксилинқилобий ташкилот” бошлиғи сифатида 1924 йилда отишга муваффақ бўладилар.

5– МАВЗУ:

«АКСИЛИНҚИЛОБИЙ  ТАШКИЛОТ»НИНГ 
ҚАРШИ ШАҲАР  ҚАНОТИ

«Аксилинқилобий ташкилот» Қашқа воҳасидаги норозилик ҳаракати ифодаси бўлиб, мустабид тузумга қарши кучларни ўз атрофида уюштира олган. Ташкилотнинг асосий қанотлари Қарши, Яккабоғ ва Шаҳрисабз шаҳарларида бўлган. Йирик аҳоли манзилларида–Косон, Касби, Қамаши, Жейнов, Китоб, Яккабоғ каби жойларда ташкилотнинг шўъбалари бўлган. «Аксилинқилобий ташкилот»нинг ишларини мувофиқлаштириш Қарши ҳокими вазифасида қолган Нуриддинхожа Оғолиқ зиммасида бўлган. Шаҳрисабз қанотида бу масъулият Китоб ҳокими вазифасини бажариб турган Судур эшон Абдуворис ўғли томонидан бажарилган. Мустабид совет тузумини ағдариб ташлаш, дастлаб Қаршида қуролли қўзғолон воситасида амалга оширилиши белгиланган. Қуролли қўзғолонлар Қаршида 1920 йил 7–сентябрда, Яккабоғда 15–декабрда, Шаҳрисабзда эса 24–декабрда амалга оширилади. 
Воҳада қуролли кўтарилишнинг Қарши, Яккабоғ ва Шаҳрисабзда бир вақтда амалга оширилмаганлиги советларнинг ғалабасини таъминлаган омиллардан бири бўлади. «Аксилинқилобий ташкилот»нинг асосий қанотлари фаолиятида кейинчалик ўзаро мувофиқлик, кучларни бирлаштириб ҳаракат қилиш аломатлари сезилмайди. Улар ҳар қайсиси, советларга қарши тарқоқ тарзда кураш олиб борадилар.
«Аксилинқилобий ташкилот»нинг Қарши, Яккабоғ ва Шаҳрисабз қанотлари жуда қийин ҳарбий, иқтисодий, моддий шароитларда, етарли даражада қуролланмаган, жанг тажрибаси йўқ, от–улови заиф, кам сонли лашкарлари билан давлат таъминотида бўлган, замонавий қурол–аслаҳаларга эга қизил армия билан кураш олиб борганлар. Бу курашларнинг бир неча йилга чўзилиши фақат ва фақат халқнинг қўллаб–қувватлаши сабабли эди.
«Аксилинқилобий ташкилот»ни тузган, советларга қарши кураш ҳаракатини йўлга қўйган, қуролли қўзғолонларни амалга оширган, мунтазам фаолият кўрсатувчи жанговар гуруҳларни шакллантирган раҳнамолар, фаол ватанпарварлар ҳақида тўҳталиб ўтиш лозим.
Тоғайбек – Амир Саййид Олимхоннинг яқин қариндоши, амакизодаларидан бўлган. 1919 йилнинг ўрталарида Қарши шаҳрига ҳоким қилиб тайинланган. Унинг ташаббуси билан «Ёш қаршиликлар»га қарши курашадиган ташкилот тузилган. Ташкилот Қарши теварак–атроф қишлоқларининг таниқли кишиларини, амалдорлари ва бойларини қамраган. Ташкилот аъзолари ҳар эҳтимол учун кўнгиллиларни жангга шай қилиб турган. Ташкилот 1920 йилнинг сентябрь ойи бошларида, вазият тақозасига кўра, совет ҳокимиятига қарши курашни мақсад қилиб олади. 1920 йил 7–сентябрдаги Қаршида бошланган советларни ағдариб ташлашга қаратилган қуролли қўзғолон бошида Тоғайбек турган эди. У ғалаёнчиларнинг бир қисмини қуроллантирган. Қуролли қўзғолон 13–сентябрда мағлуб этилгач, Тоғайбек амир Саййид Олимхон ёнига–Шарқий Бухорога, кейин эса Амир билан бирга Афғонистонга ўтиб кетади.
Нуриддин хожа Оғолиқ – Қарши шаҳрида туғилган, кенг маълумотли, адолатпарвар киши сифатида элда катта обрў қозонган. Амир Саййид Олимхонга яқин ва унга таъсири катта бўлган. Тоғайбек кетганидан кейин, пароканда бўлган қаршилик кучларини жамлашга, ташкилот фаолиятини тиклашга, жанговар қуролли гуруҳлар ташкил этишни йўлга қўйишга, собиқ амалдорлар, бойлар ва руҳонийлар бошини бириктиришга муваффақ бўлади. Халқ орасида катта ҳурматга ва орқасидан эргашувчи кучларга эга бўлган Оғолиқ билан советлар муроса йўлини тутади. У 1920 йил охирларида Беҳбудий (Қарши) уезди инқилобий қўмитаси раиси бўлади. Ревком раиси сифатида Қашқадарё ғалласининг Россияга олиб кетилишига қарши боради. Чунки, бу даврда вилоятда қурғоқчилик давом этаётган, эл қашшоқлашиб бораётган эди.
Нуриддин хожа Оғолиқ раҳбарлиги остида, «Аксилинқилобий ташкилот» ўзини тиклаб, совет ҳокимиятига қарши вилоятнинг қуйи ҳудудларида 20 га яқин мунтазам ҳаракат қилувчи қуролли гуруҳларни шакллантиради. Бу гуруҳлар ҳомийлар билан мустаҳкамланади. Воҳанинг қуйи қисмида ҳаракатланган Турди тўқсоба, Гул оқсоқол, Даврон оқсоқол, мулло Жума, Жума қоравулбеги, Баҳромбойвачча, Чори ясовулбоши ва бошқа гуруҳларнинг 1926 йилга қадар кураш олиб борганлиги Оғолиқнинг узоқни кўзлаб иш қилганлиги натижаси эди. Нуриддин хожа Оғолиқ аксилинқилобий фаолияти учун 1924 йил кузида советлар томонидан отиб юборилган.
Шарофбой мирохур – «Аксилинқилобий ташкилот»ни тузишга бош–қош бўлган таниқли бой, йирик савдогар, Шарофбой мирохур Ҳабибулло ўғли ташкилотнинг моддий раҳнамоларидан бўлган, қурол–яроғлар сотиб олишда мутасаддилик қилган. Қарши шаҳрида советларга қарши амалга оширилган қуролли қўзғолон бостирилгандан кейин Афғонистонга кетган.
Муфти Нусратулло хожа – «Аксилинқилобий ташкилот»нинг ғоявий раҳбарларидан бири бўлган. Вилоят руҳонийлари орасида катта таъсирга эга бўлган муфти «ғайри динларга» қарши курашни ташкил этишда олдинги сафда турган. Афсуски, муфти Нусратуллохожанинг кейинги тақдири ҳақида маълумот йўқ. Афғонистонга кетганлар орасида унинг исми шарифи учрамайди. Бундан, муфтининг қўзғолон кунларида шаҳид кетганлигини тахмин этиш мумкин.
Бош сиёсий бошқарма вилоят тергов бўлими бошлиғи Епифанов «Аксилинқилобий ташкилот» раҳбарлари ва фаоллари ҳақида «жиноий иш»га илова этилган «Шарҳ»ида маълумотлар бериб ўтади. «Шарҳ»нинг аввалида Мирзо Наврўз Пўлатов исми шарифи зикр этилади:
«Мирзо Наврўз Пўлатов – Қашқадарё вилояти, Беҳбудий шаҳрининг Қўрғонча 1–туманига қарашли Қиличбек қишлоғидан, миллати ўзбек, 53 ёшда, инқилобга қадар ижтимоий аҳволи–шариат қозиси бўлган, катта бой, «мирохур» унвонидаги амир амалдори, ўрта мусулмон маълумотига эга. Инқилобдан кейин Қашқадарё вилоят ижроия қўмитаси аъзолигига қадар бўлган бир неча масъул вазифаларда ишлаган. Ҳозирги вақтда (1926 йил, март–Г.Р.) тижорат билан шуғулланади.1 «Шарҳ» муаллифи, БСБ вилоят бўлими тергов гуруҳи бошлиғи Д.М. Епифанов айблашда давом этиб, қуйидагиларни ёзади:
«Мирзо Наврўз Пўлатов вақуф бўлимининг бошлиғи бўлиб ишлаганида Совет ҳокимиятига қарши кучли ташвиқот олиб боради, босмачилар гуруҳларини тузишга фаол иштирок этади. Совет ҳокимиятига қарши курашиш учун, жумладан, Мирзо Наврўз Пўлатов бошқалар қаторида вилоят собиқ милиция бошлиғи Дониёрнинг 180 кишилик милиционерлар гуруҳи билан босмачилар томонига ўтиб кетишини ташкиллаштиради. У, кейинчалик йирик қўрбошига айланиб, Анвар пошо билан биргаликда ҳаракат қилади. Мирзо Наврўз Пўлатов у билан яқин алоқада бўлган, аҳоли ўртасида унинг гуруҳини жигитлар билан тўлдириб бориш ҳақида даъватлар қилган. Баҳромбойвачча, Турди тўқсоба, Гул оқсоқол ва бошқа қўрбошиларга ёрдам кўрсатиб келган.
1922 йил баҳорида қўрбоши Дониёр томонидан Ғузор аҳолисига катта солиқ солинади. Чақар қишлоғидан Қилич Бадал оқсоқол ҳукумат вакилларига мурожаат қилиб, босмачилардан ҳимоя қилишни сўраганида, Мирзо Наврўз Пўлатов унга, «ҳеч нарса қилиш қўлимиздан келмайди, Ғузор уездининг барча эли Дониёр ва, умуман, босмачилар билан алоқада бўлгани яхши, уларни қўллаб–қувватлаш керак», деган. Буни Мамашо Дониёров, Қилич Бадал оқсоқоллар тасдиқлайди.
Мирзо Наврўз Пўлатов Совет ҳокимиятида масъул лавозимларни эгаллаб турганида, «Аксилинқилобий ташкилот»нинг йиғилишларида бир неча марта қатнашган. Бу йиғилишларда босмачиларнинг алоҳида гуруҳларини тузиш, уларни зарур ашёлар билан таъминлаш масалалари муҳокама қилинган. Қизил армияга сафарбар қилиш давом этган 1925 ва 26–йилларда Мирзо Наврўз Пўлатов аҳоли ўртасида армияга одам бермаслик ташвиқотини кучайтиради. Бунда, у, «Овруполилар ҳокимиятни тортиб олгани етмагандек, фарзандларимизни ҳам қўлимиздан олиб, уларни номаълум томонларга жўнатиб юборади», қабилидаги гапларни тарқатган. Оқибатда, 1926 йил мартидаги армияга сафарбарлик ишида қисман узилишлар содир бўлди1».
Айблов шарҳи ёзилганидан икки кун ўтиб, 1926 йил 22 мартда БСБ округ бўлими ходими Семёновга 54–рақамли ордер1 берилиб, Рауф оқсоқол, Абдулаҳадбек хожа, Эрка амин қоравулбеги, мулло Неъматлар қатори Мирзо Наврўз Пўлатовни қамоққа олиш, уй–жойини тинтув қилишга рухсат этилади.
Мирзо Наврўз Пўлатов қамоққа олинганидан бир ҳафта ўтиб, сўроқ–суриштирув ишлари бошланади:
«Аксилинқилобий ҳаракатда, шўро ҳокимиятига қарши қуролли курашда Шарофбойнинг фаол бўлганини биламан, дейди Мирзо Наврўз Пўлатов терговчига, – у мирохур бўлиб, фамилияси Ҳабибуллаев бўлса керак. У ўз атрофига 110–120 га яқин қуролланган кишиларни тўплаган эди. Шарофбой қуролларни қаердан олган, бу ҳақда эшитмаганман. Шарофбой қўзғолон бостирилгандан кейин 3–4 кун ўтгач, Афғонистонга қочиб кетган».2
Мирзо Наврўз Пўлатовга қарши кўрсатма берган 41 ёшли мирохур Мамашо Дониёр ўғли 1926 йил 31–мартда терговчи Поляковга шундай дейди: «Қарши тумани ва Қарши шаҳрининг ўзида исённи тайёрлаш ишига Тоғайбек билан бирга Мирзо Наврўз Пўлатов, Эрка амин қоравулбеги Дўстмуродов, Хўжаназар Инотуллаев, Маҳмарайимбек ва Абдурасулқулбек Абдусатторовлар, хожи Абдулазиз мулло Боқихўжаевлар бош қўшган ва фаоллик кўрсатган эдилар».3
Терговчи Поляков шу куни, қўлга олинган «Аксилинқилобий ташкилот»нинг қолган етти фаоли қаторида Мирзо Наврўз Пўлатовга нисбатан совет ҳокимиятини ағдариш, босмачиликни ташкил этиш ва унга ёрдам бериш билан боғлиқ, жиноят тузукининг 61, 64, 76, 183, 184, 114–моддаларида кўзда тутилган айблов қарорини қабул қилади.
Мулло Тожиддин Салимов – Қашқадарё вилояти Беҳбудий уездининг Бешкент волости, Бешкент қишлоғидан, 32 ёшда, ўрта мусулмон маълумотига эга, алоқа хизматида бўлган, амир даврида имомлик қилган. Амир Афғонистонга қочганда у билан Мозори Шариф шаҳрига боради ва амир хизматига киради. Астойдил хизматлари учун «живачи» даражасига эришади. Кейинчалик юртига қайтади. Инқилобдан кейин бирқатор масъул лавозимларни эгаллайди. Ўзбекистон комфирқаси сафига киради. 1922 йилда таъмагирлиги ва босмачиларга ёрдам берганлиги учун фирқадан чиқарилган.1
БСБ вилоят бўлими тергов гуруҳи бошлиғи Д.М. Епифанов «Шарҳ»да мулло Тожиддин Салимов ҳақида тўҳталар экан, унинг «Волост ижроия қўмитасида раис муовини бўлиб турганлигини, Афғонистондан қайтиб келганидан эътиборан босмачиларга ёрдам кўрсатганлигини алоҳида уқдириб ўтади:
«Қайтиб келганидан сўнг Салимов аҳоли ўртасида Амирнинг тез орада тахтини эгаллаши ҳақида гап тарқатади. Амир Бухорони эгаллаб, жадид ва русларнинг ҳаммасини ҳайдаб юборади, дейди. бу ташвиқотлар унинг томонидан бир неча марта ўтказилади, буни гувоҳлардан Худойберди Абдураҳмонов, Саидқул Насруллаев, Қулмат Иброҳимовлар тасдиқлайди. Булар бари Бешкентдан. 
Бирмунча вақт ўтгандан сўнг, кўрадики, Амир қайтмайди, шунда Салимов мослашишга ўтади, 1922 йилда фирқага аъзо бўлиб киради, шу вақтнинг ўзида Бешкент волости ижроқўми раислигига тайинланади. 1924 йилда турли жиноятлари учун амалдан кетади, иши вилоят судига ўтади. Кейинроқ, 1925 йил июнида яна советлар хизматига олинади.
1921 йилдан Салимов «Аксилинқилобий ташкилот»га аъзо бўлиб, босмачиларга ёрдамни кучайтириш соҳасида фаол иш олиб боради. 
Унинг аниқлаганимиз жиноий фаолиятидан тубандагилар маълум:
– 1924 йил ёзида қўрбоши Даврон оқсоқол ўзининг 30 жигити билан Бешкент қишлоғига келади. У ҳузурига ижроқўм раиси Салимовни чақириб, у билан махфий равишда суҳбатлашади. Суҳбат охирида Салимов Даврон оқсоқолга зар тўн ёпиб, аҳолидан йиғиб олинган 300 сўм пулни беради. Бирқанча вақт ўтиб, 6 милтиқ, 800 дона ўқ ҳам тақдим этади. Бу далилни касбилик Давронхожа оқсоқол Умархожаев, Шакаржўйлик мулло Бекмурод, Саломхожа Ҳусайинхожаев (Касби) каби гувоҳлар тасдиқлайди. Мулла Тожиддин Салимов номига Даврон оқсоқол, Турди тўқсоба ва Баҳромхожа қўрбошилар томонидан ёзилган мактубларни қўлга туширганмиз. Уларда ёзилишича, қўрбошилар ундан уч тахлам мато, бир жуфт этик, иккита телпак олганлар. Қўрбошилар унга бир от ва 200 бўлак мато юборганларини, уларни сотиб, пулини ўзига олиши кераклигини ҳам билдирганлар. Қўрбошилар Салимовга бу туҳфадан бошқа яна 38 та тилло беш сўмлик ҳам ҳадя қилганларини ёзганлар».1
1926 йил март ойида маҳаллий советларга сайловлар бўлиб ўтиши белгиланган эди. Шу муносабат билан «синфий душманларга» қарши ҳаракат кучайтирилган, «ёт унсурлар»нинг шўро органларига кириб қолмаслиги учун қаттиқ кураш бошланган эди. Бу издиҳомлар Бешкентда таниқли кишилардан бўлган мулло Тожиддинни ҳам четлаб ўтмайди. Унинг обрўси волост ижроия қўмитасида сезиларли бўлганлиги учун ҳам сайловда ютиб чиқиши эҳтимоли катта эди. БСБ вилоят бўлими «Аксилинқилобий ташкилот» фаолиятини қадам–бақадам назоратда тутиб келаётгани боис, совет ҳокимияти душманларидан деб қаралган мулло Тожиддин Салимовдан сайлов баҳонасида биратула қутилиш режасини амалга оширишга киришади.
1926 йилнинг 22–мартида БСБ вилоят бўлими томонидан 4–махсус дивизиянинг зобити Левин номига 56–ордер2 расмийлаштирилиб, мулло Тожиддин Салимовни қамоққа олиш ва уйини тинтув қилиш рухсати берилади. Левин шу куннинг ўзидаёқ махсус дивизия аскарларини олиб, туманнинг катта милиционери Мирзоқобил Шарипов билан биргаликда қамоққа олиш ва тинтувни амалга оширади. Тинтув пайтида мулло Тожиддин уйидан 76529–рақамли битта рус милтиғи, унинг 20 дона ўқи топилади. Китоблар, ёзишмалар билан бирга 1342 сўм 50 тийин пул ҳам мусодара этилади. Мол–мулк рўйхатга олинади. Қайд этилишича, мулло Тожиддиннинг уйи, сигири, бузоғи, бир оти, эшаги, гилами (5 х 3 м.), 21 дона кийим–боши, 12 кўрпаси, 3 та рўмол, 1 сандиғи, полоси (3 х 4 м.) бўлган. Бу мундарижа живачининг ошиб–тошиб ҳаёт кечирмаганлигини англашда кифоя қиларликдир.
1926 йил 6 апрел куни Янги Бешкент қишлоғидан бўлган 45 ёшли фуқаро Саидқул Насруллаев айбланувчига қарши, «1920 йилда Бухоро амири Афғонистонга қочганда, мулло Тожиддин Салим ўғли у билан бирга кетган эди, – дея кўрсатма беради, – у амир хизматида 6 ой давомида бўлиб, «живачи» даражасига эришади. Амир қошидан Бешкент қишлоғига қайтиб келганидан кейин эса, амирни мақтаб, шўрони ёмонлаб тарғибот юргизган эди».1
Шу тариқа, мулло Тожиддин БСБнинг вилоят бўлими «Айблов хулосаси»да жиноят тузукининг 61, 76, 83, 109, ва 114–моддаларида кўзда тутилган жиноятларни қилганликда айбланади.
Эрка амин Дўстмуродов – Қашқадарё вилояти, Беҳбудий уездидаги Парғуза волостига қарашли Никуз қишлоғидан, миллати ўзбек, 45 ёшда, ижтимоий келиб чиқишига кўра, йирик бой, амир амалдори, амир амини. Инқилобдан кейин Совет аппаратида қатор масъул лавозимларни эгаллаган, вилоят «Қўшчи» иттифоқининг раиси, Қашқадарё вилоят ижроия қўмитасининг аъзоси бўлган. Ҳозирги вақтда аҳолини эксплуатация қилиб, ғаллачилик билан шуғулланади.2
1926 йил 20 мартда Бош сиёсий бошқарманинг (ГПУ) Қашқадарё округ бўлими тергов гуруҳи бошлиғи Епифанов томонидан Эрка аминга қўйилган айблар билан танишиб чиқайлик:
«1920 йилда Эрка амин Дўстмуродов ҳужум қилаётган қизил армияга қуролли қаршилик кўрсатишнинг фаол иштирокчиси бўлади. «Аксилинқилобий ташкилот» аъзоси сифатида унинг топшириғига биноан Совет аппаратига ўтишга муваффақ бўлади, аввал вилоят «Қўшчи» иттифоқи раиси, кейин вилоят ижроия қўмитаси ва Бухоро Марказий Ижроия қўмитаси аъзоси бўлади. Солиқ бошқармасида ишлайди.
Шўро хизматида бўлган даврида Мулло Қаҳҳор, Турди тўқсоба, Даврон оқсоқол, Баҳромхожа, Дониёрбек каби қўрбошилар билан яқин алоқа боғлаган. Алоқа 22–йилдан 24–йилгача давом этади. Босмачилик тугатилиши ва яксон этилиши туфайли улар билан алоқани тўҳтатади. Бироқ, туманда босмачи гуруҳлари тағин пайдо бўлиши биланоқ, алоқани қайта тиклаган. Алоқа шундай тусда бўлган: қизил армия қисмларининг ҳаракатланиши ҳақида хабар етказиш, босмачи гуруҳлари учун Парғуза кенти аҳолисидан турли солиқлар йиғиш, босмачиларга қурол ва ўқ–дорилар бериш ва ш.к. Эрка амин Ташкилот томонидан босмачилар билан алоқа қилишга биркитилган бўлган. Масалан, 23–йил кузида Турди тўқсоба ўзининг 150 жигити билан Никуз қишлоғига келади. У шахсан Эрка амин уйига тушади. Кетиш олдидан Турди тўқсоба Эрка амин билан махфий равишда кенгашиб олади. Бир қанча вақтдан сўнг Эрка амин Турди тўқсобага 3 нилли бешта милтиқ ва 500 сўм миқдорида пул жўнатади. Парғуза кентидан олинган йиғимни Парғуза кентига қарашли Қўзиқўчқор қишлоғидан бўлган Нормурод ва Қувондиқ Абдурасуловлар тасдиқлайди.
Эрка амин номига Турди тўқсоба, Даврон оқсоқол, Баҳромхожа ва Дониёр каби қўрбошилардан, ҳамқишлоғи, ҳамкори мулла Дамин томонидан ёзилган хатлар қўлга туширилган. Улардан маълум бўладики, Эрка амин босмачилар дўсти ва уларнинг биринчи ёрдамчиси. Эрка амин Касби ташкилотининг (Аксилинқилобий–Г.Р.) бошлиғи Хатиб эшон билан жуда яқин алоқада. У билан баҳамжиҳат ҳозирда ўлдирилган қўрбоши Эшонқулни босмачиликка даъват этганлар. Унинг ва Абдуқодир оқсоқолнинг кўндириши туфайли Муродхожа, Саидхожа Самадхожаевлар босмачиликка кетганлар. Буни Косон туманидаги Галахўжа қишлоғидан Абдумажид Ашуров ва Амирқул Бекмуродовлар тасдиқлайди.
Нукуз қишлоғидан бўлган Боймурод Қодиров, Нуржов Тошпўлатов, Берди Эгамбердиевларнинг расмий шикоятларидан маълум бўладики, Эрка амин миллий қизил армияга сафарбарлик ўтказилаётган пайтда қабул ҳайъатининг аъзоси сифатида барча оқсоқолларга бойларнинг, эътиборли одамларнинг ўғилларини аскарлик рўйхатига киритмаслик буйруғини беради.
Оғолиқ билан ҳамжиҳатликда Эрка амин Дўстмуродов аҳолини тазйиқда ушлаб, улардан олиқ–солиқлар тўплаган. 24–йилда Оғолиқ отилгандан кейин унда 2400 пудга яқин буғдой, турли–туман ашёлар, 3 от қолиб кетади. Буларнинг ҳаммасини у ўз шахси учун ўзлаштиради. Ҳолбуки, Оғолиқнинг барча моли мулки давлат фойдасига мусодара этилиши лозим эди. У амирнинг собиқ амалдори ва Совет ҳокимиятининг масъул ходими сифатидаги мавқеидан фойдаланиб, аҳолига таҳдид ўтказиш ва эзишда ҳозирда ҳам давом этмоқда.
Парғуза кентида босмачилар пайдо бўлган биринчи ҳолдаёқ Эрка амин улар билан алоқани бошлайди, мисол учун, 1925 йилнинг 3 июли куни Ғузор туманидан қўрбоши Даврон оқсоқол келади. У Қарши туманида ҳаракатланган. Парғуза кентидан бўлган Улуғмурод Назаров Даврон оқсоқолнинг Нукуз қишлоғидан ўтаётиб, Эрка аминни ҳузурига чақирганини, иккаласи ўртасида махфий суҳбат бўлиб ўтганини кўради. Суҳбатда яқинда ўлдирилган қўрбоши мулла Жума ҳам қатнашган.1
БСБнинг ўша йилларда ҳамма қишлоқларда, ҳатто, босмачилар тўдаларида ҳам узунқулоқлари кўп бўлганлиги шубҳадан холи. Қўрбошиларнинг «Аксилинқилобий ташкилот» фаолларига ёзган хатлари фақат тинтувлар вақтида эмас, олдинлар ҳам БСБга турли йўллар билан етиб турган. Шундай хатлардан бирини келтириб ўтайлик:

«Жаноб ҳазрат қиблагоҳ Эрка амин ва Дамин қорига

Биз ҳозирги пайтда соғ–саломатдурмиз, ҳамма нарсамиз етарликдур, Аллоҳдан сизларга ҳам шуларни тилайдурмиз. Менинг айтадиганим ҳам шул хусусдадур, шундайин омад ва барорни барча дўстларингиз ҳамда тарафдорларингизга Яратган насиб этсин. Салом ва қутловдан сўнг, сизлардан пинҳон тутадиган сирим йўқдур, Ҳайдар мирохурдан Обид эшон билан биргаликда сизларга хуржун юбораяпман. Соғу саломат бўлғайсизлар, деб 

муҳр босдик:	       Турди тўқсоба, Даврон оқсоқол, Баҳромхўжа, Дониёр».2

«Аксилинқилобий ташкилот» ва унинг жойлардаги раҳбарлари изидан жуда олдиндан тушилган. Эрка амин қамоққа олинмасдан бир неча ойлар бурун унинг ҳақида маълумотлар қадам–бақадам тўпланган. 1926 йилнинг 24 феврали куни БСБнинг терговчиси Семенов Касби кентининг Чимқўрғон қишлоғидан бўлган 25 ёшлик фуқаро Ҳасанхўжа Қамбархўжа ўғлини суроқ қилади. Ҳасанхўжа 1923 йилдан то 1925 йилгача босмачилар сафида бўлган. 1925 йилда у жиноят қидирув бўлими томонидан қўлга олиниб, қамоққа ташланган. Ҳасанхўжа Эрка амин ҳақида сўроқда шундай кўрсатма беради:
«Эрка амин Дўстмуродов Никуз қишлоғида яшайди. 1924 йилда босмачилар қўрбошиси Саидхўжа Самадхўжаевнинг фаол кўмакчиси эди. Саидхўжа ҳозирда йўқ, ўлдирилган. Эрка амин Саидхўжа қўрбошини озиқ–овқат, ем–хашак, пул, қурол ва бошқа керакли ашёлар билан таъминлар эди. Буни Қобилхўжа, Муҳаммадрасул, Баҳромхўжа Барнохўжаевлар тасдиқлайди. Улар Галахўжа ва Косон қишлоқларида яшайдилар.
Эрка амин яқинда ўлдирилган Чори қўрбоши билан ҳам яқин алоқада эди, унга турли хабарлар, ўқ–дори, патрон ва қуроллар юбориб турарди. Чори қўрбоши Эрка амин билан чиқишмай юрган бир кишини ўлдириб юборган эди. 1924-25-йиллар Эрка амин босмачилар қўрбошиси Эшонқул билан яхши муносабатни йўлга қўйган эди. Эрка амин Эшонқулни босмачиликка мажбурлаб кўндирган, унга бир доно уч нилли милтиқ ва наган берган эди. Эшонқул босмачи бўлгач, Эрка амин уни ҳар тарафлама қўллар, қизил армия қисмлари, уларнинг ҳаракат жойлари тўғрисида маълумотлар бериб турар эди. Шунинг учун ҳам бирор хавф туғилгудай бўлса, Эшонқул қўрбоши Эрка аминнинг уйида тез–тез яшириниб турарди. Бу гапимни Кўлариқ қишлоғидан Қурбон ва Қаноат, Касбидан Баҳромхўжа, Неъматхўжалар тасдиқлайдилар. Эрка амин 1921 йилдан ҳукумат хизматида бўлатуриб, босмачиларни ҳар тарафлама қўллаб–қувватлаган эди».1
БСБ назаридан советларга қарши бирон–бир ҳаракат, бирор–бир сўз четда қолмаган. Унинг узунқулоқлари, айғоқчилари ҳамма жойда ҳозиру нозир бўлган. «Аксилинқилобий ташкилот»нинг изига бир неча йил давомида тушилганлигини жуда кўп далиллар кўрсатади. Фикр исботи учун қуйидаги маълумотномаларни келтириш жоиз бўлади:

«сиёсий  идорага  (БСБ)  м а ъ л у м о т

1. 1922 йилда Косон туманидан бир неча кишилар: 1. Гул оқсоқол. 2. Баҳром бойваччалар босмачи бўлуб, Майманоғ тоғига чиққанда уларга қўшулуб чиққан ва ёрдамчи бўлган кишиларни исмлари хусусида: Жумабозорга қарашли Чилимбош қишлоқлик Қулмурот ўғли, Эрка оқсоқол Шукур ўғли дегувчилар бутун ёрдамчилик қилган. Кўл қишлоқлик Ҳайит Муҳаммадназар ўғли дегувчи, Мустоф Бозор ўғли дегувчилар, Сарбозор қишлоқидан Ғолибкўр Абдулла ўғли дегувчилар Майманоғ тоғидан босмачилар қочганда биргалашиб кетган. Мазкурларни ҳаммасини анжомлари (қуроллари–муал.) бор экан.
2. Жумабозор қишлоқдан Жўрахўжа дегувчи ҳам Майманоғ тоғига чиқиб, босмачилар билан кетган. Мазкур Жўрахўжа ўз ҳамроҳи Ҳайдархўжа дегувчи илан бирликда бирга қочгандур. Ҳозирда ҳам Ҳайдархўжа дегувчи қайтиб келиб ҳовлисида, Гиламфуруш деган қишлоқда юрубдур.

1925 йил 18 декабр.						маълумот берғувчи».1

Маълумотни ёзган узунқулоқнинг араб имлосида ёзган имзосини, афсуски, аниқ ўқиб бўлмади. Уни «Айғоқчи», «Ойначи» деб тахмин қилиш мумкин. Бу каснинг 1925 йил давомида БСБга етказган хабарлари Косон туманидаги кўп хонадонларга кулфат олиб келган, қамаш ва отиб ташлашларга боис бўлган. 1925 йилнинг 17–декабрида у яна «Қашқадарё сиёсий идорасига махфий маълумот» ёзиб, 50 кишининг исми шарифи, яшаш жойи ва қуроллари ҳақида хабар беради:
«Холбой Отамурод ўғли – Жумабозор кенти, Чилимбош қишлоғи, 1 беш отар милтиғи бор. Холмўмин Назар қассоб ўғли – Жумабозор кенти, Чилимбош қишлоғи, 1 наган, тўфонча. Хотамқул Очил ўғли – Жумабозор кенти, Қул қишлоғи, 1 наган, тўфонча. Ҳайит Муҳаммадназар ўғли – Жумабозор кенти, Қул қишлоғи, 1 беш отар милтиқ. Мулла Оллоқул Умар ўғли – Жумабозор кенти, Ғишман қишлоғи, 1 наган, тўфонча. Бобоёр Абдухолиқ ўғли – Бешкент, Қўрғонча Бойғунди, 1 беш отар милтиқ. Зиёдуллахўжа Саидхўжа ўғли – Бешкент, Гиламфуруш қишлоғи, 6 отар тўфонча. Жўрақул Убайдулла ўғли – Жумабозор кенти, Қул қишлоғи, 1 наган, тўфонча. Пирназар Мурод ўғли – Жумабозор кенти, Мурча қора қишлоғи, 1 беш отар милтиқ. Каримбобо Иймонқул ўғли – Жумабозор кенти, Эсабой қишлоғи, 1 беш отар милтиқ. Фармонқул Шомурод ўғли – Жумабозор кенти, Навқат қишлоғи, 1 беш отар милтиқ. Шунингдек, Омонқул Шомурод ўғли, Мавлонқул Шодмон ўғли, Тўҳта (Навқат), Жомғур Очил ўғли (Қул қишлоғи), Муҳаммадраҳимбек Абдусаттор ўғли (Бойғунди), Эрка оқсоқол Шукур ўғли (Чилимбош), Баҳромхўжа Пиримхўжаев (Гиламфуруш қишлоғи), Эргаш Эрназар ўғли (Мўғул қишлоғи), Қамар (Чилимбош), Мадат Бердиёр ўғли (Бойғунди), Муҳаммадназар Қурбонназар ўғли (Қозоқ қишлоғи), Уста Қўлдош Йўлдош ўғли (Қарши шаҳри), Ҳамдамқул (Қўрғонча Бойғунди), Арабхўжа Толибхўжаев (Гиламфуруш), Рўзимурод Аваз ўғли (Кўл қишлоғи), Муҳаммад Юсуф Музаффархўжа ўғли (Жумабозор), Жума Шернақул ўғли (Эсабой), Туйма Убайдулла ўғли (Навқат), Довудхўжа Отауллохўжаев (Навқат), Маллабой (Оқманғит), Туробқул Нурмуҳаммад ўғли (Бойғунди), Жумакўр (Чилимбош), Умархўжа Толибхўжаев (Гиламфуруш), Эргаш Иқбол Раҳмат ўғли (Ғишман), Нормурод Малла ўғли, Бозор Амирқул ўғли (Бойғунди) сингари кишилар1 исми шарифлари ҳам БСБ узунқулоғининг маълумотномасидан жой олади.
1926 йилнинг 22–марти кунида БСБ Қашқадарё округи бўлими ходими Поляков «Аксилинқилобий ташкилот» раҳбарлари ва фаолларидан бўлган Мулло Тожиддин Салимов, Мирзо Наврўз Пўлатов, Эрка амин Дўстмуродов ва Хожа Абдулазиз мулло Боқихўжаевларни «Совет ҳокимиятини ағдаришга қаратилган «Аксилинқилобий ташкилот»га аъзо бўлганликлари, босмачилар билан алоқа ўрнатганлиги, уларга ёрдам берганлиги, таъмагирлик ва аҳолини террор қилганликлари учун» жиноят тузукининг 61, 76/1, 2, 283/2, 114, 112–моддалари билан айбли деб топиб, уларни қамоққа олишга2 қарор қилади. Сиёсий айб қўйилган маҳбуслар Беҳбудий (Қарши) шаҳар Ардомида (Маҳбусхона) 1–категорияли маҳбуслар тариқасида банди этилиши кўзда тутилади. Қарорни БСБ округ бўлими тергов гуруҳи раҳбари Д.М. Епифанов ва БСБ округ бўлими бошлиғи ўринбосари Верховскийлар тасдиқлаган.
«Аксилинқилобий ташкилот» раҳбарлари ва фаоллари қамоққа олинганидан ҳафта ўтиб, БСБ округ бўлими тергов ҳаракатларини бошлаб юборади. 30–март куни терговчи Поляков Эрка амин Дўстмуродовни сўроқ қилишни бошлайди.
Д.М.Епифанов «Аксилинқилобий ташкилот» билан кўпдан шуғуллангани боис, раҳбарлар, фаоллар, аъзолар ҳақида етарли тасаввурга эга эди. Бир йил бурун Эрка аминни босмачиларга ёрдам беришда айблаб қамоққа олдирганида далиллар, гувоҳлар етарли бўлмаганлиги сабабли бармоғини тишлаб қолган эди. 1925–1926 йилларда «Аксилинқилобий ташкилот» ҳали жипс, жойларда таянч кучлари ҳам бор эди. Қизил армия қисмларига қарши тоғу чўлларда кураш олиб бораётган ватанпарварларнинг аксарияти ҳалок бўлган, кучлар нисбати кун сайин камайиб бораётганига қарамай, аксилинқилобчилар совет органларига таъсир ўтказа олиш даражасида эди. Бу ҳол ҳибсга олинган ташкилот фаолларини ҳар қандай йўл билан (пул, қочириш каби) озод қилдириш далилларида1 намоён бўлади. Аксилинқилобчилар вакиллари қишлоқ оқсоқолларини, обрўли кишиларни уюштира билар, улар номидан совет ташкилотларига аризалар, илтимосномалар ёзиб, қўлга олинган ташкилот аъзосини қутқазиш ҳаракатини бошлаб юборар эдилар.
Д.М. Епифанов томонидан 1925 йил 15 апрелда сўроқ қилинган Эрка амин Дўстмуродов шундай кўрсатма беради:
« – Бухоро амирлиги истило қилинаётган пайтда, Амир Қаршига қочиб келиб Тоғайбекнинг (Қарши ҳокими–муал.) ҳовлисига тушган. Бу ердан у яна қаёққадир кетган, билмадим. Лекин эшитганманки, қўзғолонга Шарофбой бошчилик қилган. У Қаршида яшаган, бой киши бўлган, унинг ҳозир қаердалигини билмайман. Шарофбой билан яна кимлар совет ҳукуматига, қизил армияга қарши қуролли қаршилик кўрсатган, бу ҳақда ҳам хабарсизман.
Қуролли қўзғолон бостирилгандан кейин, қизил армия Қаршини олгач, Ота Усмонхўжаев (Бухоро халқ совет республикаси раҳбарларидан–муал.) менга, Никуз қишлоғи ижроқўмидан хат юбориб, унинг ҳузурига Қарши қалъасига келишимни сўраган эди».1
БСБнинг Қашқадарё вилоят бўлими гувоҳ тариқасида олиб келинган Қамаши қишлоғидан бўлган таниқли кишилардан бири, амирлик замонида Эрка аминга сафдош бўлган Мамашо Дониёр ўғли ўз қуролдошларига қарши кўрсатма беришга мажбур бўлади. У Нуриддин хожа Оғолиқни ҳам, Эрка аминни ҳам, сирасини айтганда, «Аксилинқилобий ташкилот»нинг ҳамма раҳбар ва фаолларини яхши таниган, ўзи ҳам шу ҳаракатнинг бошлиқларидан бири бўлган. Мамашо мирохур 1926 йил март ойида 41 ёшда эди. Унинг беш фарзанди бўлган. 1923 йилда Бухоро халқ совет республикаси Бош сиёсий бошқармаси томонидан худди Эрка амин сингари босмачиларга ёрдам беришда айбланиб қамоққа олинган. «Аксилинқилобий ташкилот»нинг ҳаракати туфайли, 5 ойдан сўнг озодликка чиқарилган.
Мамашо мирохур «Аксилинқилобий ташкилот» ва унинг фаоллари тўғрисида БСБ тергов бўлимига қуйидаги кўрсатмаларни беради:
«– 1920 йилда инқилобий ҳаракат кириб кела бошлагач, одамларда қўрқув ва безовталик кучайиб кетган эди. Бу вазиятни ҳисобга олган Қарши беги Тоғайбек ва унинг ноиби Оғолиқ ўзларига яқин амалдорлар кўмагида аҳоли орасида шўролар ҳокимиятига қарши тарғиботни кучайтирадилар. «Ёш бухороликлар»нинг Қаршидаги издошлари ҳаракатига барҳам бериш йўлини тутадилар.
Қарши тумани ва Қарши шаҳрининг ўзида исён тайёрлаш ишига Тоғайбек билан бирга Мирзо Наврўз Пўлатов, Эрка амин Дўстмуродов, Хўжаназар Инотуллаев, Маҳмаримбек ва Абдурасулбек Абдурасуловлар, Хожи Абдулазиз мулло Боқихўжаевлар раҳбарлик қилган. Уларга Шарофбой ва муфти Нусратулло хожа бош бўлган. Исёнга тайёргарлик иши, «Ёш бухороликлар»ни йўқ қилиш режаси аҳоли орасида Қурбон ҳайити кунига мувофиқлаштирилиб1 амалга оширилган. Улар большевикларни ҳайдаб юборишни, амирлик тузумини тиклашни мақсад қилиб қўйганлар. Кўп ўтмай, тарғиботлар натижасида Оғолиқ ва Тоғайбек бошчилигида аксилинқилобий ғалаён амалга оширилади.
Юқорида исмлари зикр этилган кишилар Тоғайбекдан қурол олиб, минглаб одамларни қўзғолонга бошлаганлар. Исён 4–5 кун давом этган эди. Қизил армия ҳужуми остида ғалаён бостирилган эди. Қўзғолон кўтарган аксилинқилобий арбоблар, ғалаён иштирокчилари ҳар томонга қочиб жон сақладилар, баъзилари Тоғайбекка қўшилиб, Афғонистонга ўтиб кеттилар.
Қўзғолондан сўнг, аниғи, у бостирилгандан кейин ҳаммалари ўз жойларига қайтдилар, бироқ ҳокимият шўролар қўлига ўтган эди. Исёнбошилар қайтиб келганларидан кейин ўзларини гуноҳкор деб билмай, шўро ҳукуматига ёрдам кўрсатишга, унда хизмат қилишга уруниб, олдинги ҳатти ҳаракатларини шу йўл билан ниқоблашга ўттилар».2
Мамашо Мирохур бу кўрсатмани 1926 йил 31 мартда берган бўлса, орадан 3 кун ўтиб, унинг ўз қишлоқдоши, 43 ёшлик Ҳайдар Ёдгоров унга қарши гувоҳликка ўтади. У, «Қизиллар Қаршини эгаллай бошлагач, Қамаши қишлоғидан Мамашо Дониёр ўғли, Деновдан Хўжаназар Инотулла ўғли ёрдамга (аксилинқилобчи курашчиларга–муал.) 500 га яқин кишини олиб борганлар. Қизиллар шаҳарга ҳужум қилганда Мамашо Дониёр ўғли ва Хўжаназар Инотулла ўғли энг охирги кучлари қолгунча курашганлар»,3 деган кўрсатмани беради.
Мамашо мирохур иккинчи кўрсатмасида (1926 йил 1 апрель), «Эрка амин Дўстмурод ўғли миллий «Аксилинқилобий ташкилот»нинг совет ҳокимиятига қарши очиқ курашда, босмачи тўдаларини ташкил этиш ишида раҳбарлик қилганлигини, моддий ёрдам кўрсатганлигини»4 айтади.
1926 йилнинг 22 июлида «Аксилинқилобий ташкилот» раҳбарлари ва фаолларининг 33–жиноий иши (Ўзбекистон БСБ Тергов бўлими рўйхатида 64–иш) Ўз CCР БСБси адлия маслаҳатчиси Ватин томонидан кўриб чиқилади ва бу ҳақда тегишли «Хулоса» ёзилади.
Ватин «Хулоса»си «Аксилинқилобий ташкилот»нинг Эрка аминдан ташқари, 33–жиноий иш бўйича айбланиб қамалиб ётган Маҳмарайимбек ва Абдурасулқулбек Абдусатторовлар, мулло Тожиддин Салимов, Хўжаназар Инотуллаев, Хожа Абдулазизхўжа мулло  Боқихўжаев, Мирзо Наврўз Пўлатов, мулло Неъмат Шодмонов, Очил Соҳибов каби фаоллари устидан олиб борилган тергов натижаларига ҳам тааллуқли эди.
«Хулоса»да, «бу шахслар Бухорода амир ҳокимияти ағдарилганига, яъни 20–йиллар охирларига қадар амир ҳукумати амалдорлари бўлиб келганлар, – дейилади, – амирлик тузуми қулатилгандан сўнг улар Қашқадарё вилояти ҳудудларида босмачилик ҳаракатининг кучайишига ёрдам берганлар, ўзлари айрим қўрбошилар билан алоқани йўлга қўйиб, алоҳида босмачи тўдаларини қуроллар, патронлар ва пуллар билан таъминлаб келганлар, уларнинг баъзибирлари совет тузуми ўрнатилгач, совет аппаратларида ишлашга ўтиб, тескари ишлар  билан  шуғулланганлар. Мазкур иш суддан ташқари тартибда Ўз ССР БСБси махсус кенгашида юқорида зикр этилган шахсларни босмачиликни кучайтириши мумкин бўлган ижтимоий хавфли унсурлар сифатида маъмурий асосда кўриб чиқиш учун тақдим этилган»,1 дейилади.
«Аксилинқилобий ташкилот» фаоллари, устидан суд 1927 йилнинг 6–9 июл кунларида Ҳасанжон Саъдуллаев раислигида бўлиб ўтади.
Ҳукмда Эрка амин хусусида, «Суддан қочиб юрган айблангувчи Эрка амин Дўстмуродов ишини бу ишдан ажратиб, ўзини қидириш учун жазо йўруқ тузукининг 131–моддасига мувофиқ судга бериб, тофилганда алоҳида суд бўлмоқлиғи тайинлансин»,2 деган ажрим бор.
Эрка амин вақтинча кафилликка чиқарилганидан фойдаланиб, Шўро судининг қўли етмайдиган Афғонистонга кетишни ихтиёр қилган эди.
«Маҳмараимбек Абдусаттаров – Қашқадарё вилояти, Беҳбудий уездининг Жумабозор волостига қарашли Чорвоқ Бойғунди қишлоғидан, миллати ўзбек, 35 ёшда. Ижтимоий аҳволи–бойлардан, таниқли амир амалдори, қоравулбеги, амир ҳукм сурган даврда унинг шахсий қўриқчиларидан бўлган. Отаси бек бўлган. Ўрта мусулмон маълумотига эга. Инқилобдан кейин Совет аппаратида қатор масъул вазифаларни эгаллаган. Ҳозирги вақтда босмачиларга қарши кураш қўмитасида аҳолидан қуролларни йиғиб олиш ишида хизмат қилади».1 
Бош сиёсий бошқарманинг Қашқадарё вилоят бўлими (КДООГПУ) тергов гуруҳи бошлиғи Епифанов уни қамоққа олишда ҳозирлаган шарҳида қуйидагиларни алоҳида таъкидлаб ёзади:
«Маҳмараимбек Абдусатторов Жумабозор ижроия қўмитасининг раиси бўлиб ишлаган пайтида «Аксилинқилобий ташкилот» аъзоси бўлган, унинг топшириғи билан шаҳардан олисда туриб, босмачиликни ташкиллаштиришга бош–қош бўлади, босмачиларнинг фаол ҳамкорларидан бирига айланади. Амир қочгандан сўнг, Маҳмараимбек алоҳида гуруҳ тузади. Укаси Абдурасулбек, бойғундилик Остон, Алиқулбек, Лағмон қишлоғидан бўлган Ғани ва бошқа кўпгина кишилар билан қуроллар тўплайди. 1921 йилнинг қишида босмачиларга қўшилиш учун йўлга чиқади, Бешкент туманининг Оқжангал қишлоғида Яхшибой кўр деган фуқаронинг уйида тунаб қолиб, эртасига қурол–яроғсиз изига қайтади. Укаси Абдурасулқулбек Анвар пошо билан бирлашиш учун жўнаб кетади. 1922 йилда Маҳмараимбекнинг Совет аппаратига ўтишига йўл очилади, у Жумабозор ижроқўми раиси лавозимига тайинланади.
Укаси Абдурасулқулбек 22 йилнинг кузида 10 жигити билан қайтиб келиб, акасининг уйида тўҳтайди. Ҳамма жигитларини қуролсизлантиради, уларнинг милтиқларини, отларини олиб, уйларига жавоб беради. Ўша қуроллар ҳозирда ҳам Маҳмараимбекнинг уйида махфий беркитилган жойда сақланмоқда. Унинг укаси Абдурасулқулбек ҳокимиятга расмий равишда таслим бўлган эмас, ҳозирга қадар ҳам ҳеч нарса бўлмагандай, тинч яшаб келмоқда. Буни Шамберди Остонқулов, Авлон оқсоқол (Бойғунди қишлоғи), Навқот қишлоқлик мулло Алим Содиқовлар тасдиқлайди.
Маҳмараимбек Абдусатторов 24–йилда, босмачилар ҳукм сурган даврда уларга фаол ёрдам кўрсатади, қўрбоши Даврон оқсоқолнинг яқин ҳамкорларидан бири бўлган. 24–йил баҳорида Абдусатторов Даврон оқсоқолни 25 жигити билан уйига меҳмонга чақиради. Зиёфатдан сўнг Даврон оқсоқолга 2 та милтиқ, наган тизимидаги револьвер, 3 тўн, бир эгар тўҳфа қилади. Буни Жумабозор кенти Кўлариқ қишлоғи аҳолиси тасдиқлайди.
1924 йилда Чавқай қишлоғига Турди тўқсоба келади. У қишлоқ оқсоқоли Бобомурод живачининг уйига тушади. Буни эшитган Маҳмараимбек бу ерга етиб келади ва Турди тўқсобага 1 милтиқ совға қилади, буни Бобомурод живачининг ўзи тасдиқлайди».1
Маҳмараимбек сўроқлардан бирида шундай кўрсатма беради:
«Аксилинқилобий ташкилот» кенгашига Саид Аҳмаднинг қатнашганлиги, босмачилар тўдаларини тузиш ва шакллантириш бевосита унинг раҳбарлиги остида бўлган–бўлмаганлиги менга маълум эмас. Шуни қўшимча қилишим мумкинки, Саид Аҳмаднинг Қашқадарё вилояти ижроқўми раислигидан олиниши ва унинг Қарши шаҳри ҳудудидан Бухорога бадарға этилганидан кейин Қарши ва унинг атрофларидаги қишлоқларда бир нечта қўрбошилар пайдо бўлди. Бунинг сабабларини ҳам билмайман. Гул оқсоқол, Жума хожи, Дониёр, Жума қоравулбеги, мулло Жума, Турди тўқсобаларнинг совет ҳукуматига қарши очиқ қуролли кураш олиб боришини кимлар ташкиллаштирган, бу ҳақда ҳам ҳеч нарса билмайман Қизил армиянинг иккита ўрус аскари пулемет ва 1200 потрон билан босмачилар томонига ўтганлигидан бехабарман.2
Маҳмараимбекнинг терговчи саволларига берган жавобларида бир аҳамиятли жиҳати бор. У ҳам бўлса, «Аксилинқилобий ташкилот» фаолиятида Қашқадарё вилояти ижроия қўмитасининг раиси Саид Аҳмаднинг иштироки билан боғлиқ далилдир. Маҳмараимбекнинг бу ҳақда хабардорлиги шубҳадан холи, Саид Аҳмаднинг советларга қарши курашувчи ташкилот кенгашида қатнашганлиги, шу иш билан боғланиб бўшатилиши ва Бухорога бадарға этилиши ҳақидаги фикрлари шундай хулосани келтириб чиқаради.
«Айблов хулосаси»да Маҳмараимбекка тергов жараёнида қўйилган жазо тузукининг 61, 76/1 ва 2 қисмлари, 83, 114–моддалари тўла исботини топган, деб қайд этилади. Ниҳоят, орадан бир йилдан кўпроқ вақт кечиб, «Аксилинқилобий ташкилот» фаоллари устидан Беҳбудий (Қарши) шаҳрида 1927 йил 6–9 июл кунлари суд бўлиб ўтади. Қашқадарё вилоят суди ҳақ талаб шўъбасининг мудири Ҳасанжон Саъдуллаев раислигида ўтган суд БСБ Қашқадарё вилоят бўлими чизиғидан чиқа олмаган. Гарчанд иш фуқаролик судида кўрилган бўлса–да, Бош сиёсий бошқарманинг хоҳишига биноан якун топади. «Ҳукм»нинг Маҳмараимбек Абдусатторовга оид қисмидан парчалар келтирайлик:
«Айблангувчилардан Маҳмараимбек (Муҳаммад Раҳимбек) Абдусаттор ўғли, 39 ёшар, ўзбек. Жазо тузукининг 77–модда, 1–қисмида ўзининг ташкил этган гуруҳ босмачилиги учун энг юқори мудофаа чораси илан жазо буюрмоқ ва аксилинқилобий қилғон жиноятлари учун жазо тузуки 61–моддасини қўллаб, энг юқори мудофаа жазосини беруб, бутун мулкини, молини мусодара этувга ҳукумат фойдаси учун. Бунда жазо тузукининг 51–моддасига амал қилиб, қатъий ҳукм отуб ўлтирмакка, молларини ҳукумат фойдасиға мусодара этувга».1 Шу тариқа, сиёсий айб қўйилган Маҳмараимбек Абдусатторов отиб ўлдиришга ҳукм этилади.
Абдурасулқулбек Абдусатторов. БСБ вилоят бўлими келтирган айбловда унинг ҳақида шундай дейди:
«Маҳмараимбекнинг укаси, 28 ёшда, бошланғич мусулмон маълумотига эга, қоравулбеги, амир саройида унинг шахсий қўриқчиларидан бўлган. Ҳозирги вақтда деҳқон аҳолини эзиб, деҳқончилик билан шуғулланади.
Абдурасулқулбек совет аппаратида хизмат қилмаган. 21–йилда Ташкилот (Аксилинқилобий) топшириғи билан Жабборбек, Иброҳимбек тўдаларига қўшилган. Бу қўрбошилар томонидан Афғонистонга, Амир ҳузурига махсус топшириқ билан бориб келган. Абдурасулқулбек то 1923 йилга қадар «Аксилинқилобий ташкилот» аъзоси бўлиб турган.
23–йил охирларида, босмачиликнинг мағлуб этилишидан сўнг, Абдурасулқулбек акасининг ижроқўм раиси эканлигидан фойдаланиб, уйига қайтади, лекин расмий равишда ҳукуматга таслим бўлмайди».1
Маҳмараимбекнинг укаси Абдурасулқулбек 28 ёшли йигит эди. У ёшлигидан чавандозлик, қиличбозлик машқини олган, шу фазилатлари билан амир Саййид Олимхон назарига тушган ва унинг қўриқчилари сафига олинган эди. Абдурасулқулбек довюраклиги, хизматга садоқати туфайли «қоравулбеги» даражасига лойиқ кўрилади.
Суд ҳукмида Абдурасулқулбекка нисбатан шундай хулосага келинади:
«Айблангувчи Абдурасулқулбек Абдусатторбек ўғли, 29 ёшар, хотун–боласи бор, хат–саводи чала, асосий касби–бек, ижтимоий аҳволи ўрта… Қилғон жиноятлари учун жазо тузукининг 61–моддаси илан юқори мудофаа чораси жазо берулуб, мол–мулкини мусодара этувга, жазо тузукининг 76–моддаси, 2–қисми илан икки йил озодликдан маҳрум этувга ва жазо тузукининг 77 моддаси, 1–қисмига қилган жинояти – шайка–гуруҳ ташкил этуб, босмачилиги учун энг юқориғи мудофаа чораси беруб, жазо тузукининг 51–моддаси қўллануб, 4–модданинг энг юқори мудофаа чораси илан отуб ўлдирмакка ва мол–мулкини тамоман ҳукумат фойдасига мусодара этувга».2
Ака–ука ватанпарварларга шу тариқа, отув жазоси берилган эди.
«Мулло Неъмат Шодмонов – Қашқадарё вилояти, Беҳбудий уездининг Файзобод волостига қарашли Тахтапул қишлоғидан, ўзбек, 34 ёшда. Олий маълумотга эга, ижтимоий мансублиги–деҳқонлардан. Советлар хизматида бўлмаган. 1921 йилда «Аксилинқилобий ташкилот» аъзоси сифатида Жабборбек ва Дониёр тўдалари билан икки ўртадаги алоқани йўлга қўйган. Босмачиларга Ташкилотнинг хатларини етказиб турган. Улар учун милтиқлар, ўқ–дорилар ҳозирлаган, босмачиларнинг унга ишончи катта бўлган».3
Мулло Неъмат доимо назорат остида бўлган. 1926 йилга келиб, «Аксилинқилобий ташкилот» аъзоларини ёппасига қамоққа олиш бошлангач, тузоққа биринчи тушган ҳам у бўлади. 1926 йил 24–январда қамалган мулло Неъмат Шодмонов иши ҳам 33–жиноий иш таркибига киритилади.
Мулло Неъмат терговчи Капков қарори билан 1926 йилнинг 11–феврали куни жиноят тузукининг 76/2 моддасида кўзда тутилган жиноятни қилишда айбдор деб топилади. У Беҳбудий шаҳридаги Домзакка 2–категорияли маҳбус сифатида қамаб қўйилади. «Айблов хулосаси»да унинг ҳақида:
«1923 йилда мулло Неъмат Шодмонов Остонақул ва Жалилкал деганлар билан иккита рус қизил аскарни оғдириб олиб, уларни Жабборбек қўрбоши ихтиёрига олиб боради. Босмачилар тарафига ўтган қизил аскарлар «люйсе» русумидаги бир пулемёт–автомат ва унинг 1200 дона ўқ–патронини ҳам ўзлари билан олиб борадилар. Ишда мулло Неъмат Шодмоновнинг расмий хати бўлиб, унда пулемёт ва қизил аскарларнинг босмачиларга топширилганлиги тан олинади. Айни вақтда, у бу ишда фақат йўлбошловчилик қилганини айтади. Бироқ, пулемётнинг берилиши далилини фуқаро Сулаймон Шукуров, Баҳромхўжа қўрбошининг собиқ жигити мулло Мавлон, ҳозирда Косонда яшайди, Галахўжалик Саидхожа, Бешкентда яшайдиган Мелиқуллар тасдиқлайдилар.
Шодмонов босмачилар билан 1925 йил охирига қадар алоқада бўлиб келганлигини юқорида исмлари айтилган фуқаролар далолат этадилар,1» дейилади.
«Очил оқсоқол Соипов – Беҳбудий (Қарши) уездининг Тахтапул қишлоғи оқсоқоли. 32 ёшда, 2 фарзанди, уй–жойи, 24 таноб ери, сигири, оти, 2 ҳўкизи, 4 туяси бор».2
БСБнинг Қашқадарё вилоят бўлими тергов раҳбари Епифанов 1926 йил 20–мартда «Аксилинқилобий ташкилот» ва унинг фаолларини айблаш юзасидан ёзган салмоқли шарҳида Очил оқсоқол Соиповни тилга олмаган эди. «Аксилинқилобий ташкилот» фаолияти бўйича олиб борилаётган ҳаракатлар, сўроқлар, гувоҳлар кўрсатмалари, охир–оқибатда, Очил оқсоқолнинг ҳам қамоққа олинишига сабаб бўлади.
«Айблов хулосаси»да «Аксилинқилобий ташкилот»нинг қамоққа олинган бошқа фаоллари қаторида, мулло Неъмат ва Очил оқсоқолнинг ҳам, 1920 йил сентябри бошида Қаршида амалга оширилган советларни ағдариш учун бўлган қуролли қўзғолон иштирокчиси, «Аксилинқилобий ташкилот» аъзоси, босмачи тўдаларини ташкил этиш, уларга пул ва қурол билан ёрдам бериш бўйича фаоллари сифатида вилоят судига берилиши лозимлиги айтилади.
Суд ҳукмида учинчи бўлиб Очил оқсоқол исми зикр этилади: «Айблангувчи Очил оқсоқол Соҳиб ўғли, 35 ёшар, ўзбек, хотун, боласи бор, асос касби–деҳқон, ижтимоий аҳволи–ўрта, ўзининг берган сўзи илан бир марта босмачида бўлуб, таслим бўлган, фирқа союзга аъзо эмас… Айблангувчи Очил оқсоқол Соҳиб ўғли жинояти–қайта–қайта босмачилиқ гуруҳини ташкил этгани учун жазо тузукининг 77–моддасининг 1–қисмига тўғри бўлғани учун энг юқори мудофаа чораси қўллануб, мол–мулкини мусодара этуб, ҳукумат фойдасиға олувға ва жазо тузукининг 51–моддааси қўллануб, 2 модданинг энг қаттиқ бўлғон жазо тузукининг энг юқори мудофаа чораси отуб ўлтирмакка, тамом мол–мулкини мусодара этувга».1 Бу ташкилот фаолларига қўлланган навбатдаги ўлим жазоси эди.
«Ҳожи Абдулазиз мулло Боқихўжаев – Қашқадарё вилояти, Беҳбудий шаҳри 1–районига қарашли Хитой қишлоғидан. Миллати ўзбек, 54 ёшда, ижтимоий келиб чиқиши–таниқли савдогар бойнинг ўғли, катта бой, тижоратчи, қоравулбеги даражасидаги амир амалдори. Ўрта мусулмон маълумотига эга. Ҳозирги пайтда савдо–сотиқ билан шуғулланади».2
«Ҳожи Абдулазиз мулло Боқихўжаев «Аксилинқилобий ташкилот»нинг кўзга кўринган аъзоларидан бири, – дейилади Епифанов айблов шарҳида, –  Совет ҳокимияти ҳукм сурган даврдан бошлаб, босмачилик ҳаракатига ғоявий раҳбарлик қилиш ва алоҳида гуруҳлар ташкил этиш билан шуғулланган. Ташкилот берган топшириққа кўра, аҳоли ўртасида босмачиларни қўллаб–қувватлаш, ўғилларини улар сафига қўшиш ҳақида кучли тарғибот–ташвиқот олиб боради. Хусусан, вилоят милицияси бошлиғи Дониёрнинг 180 та қуролланган милиционерлар билан босмачилар томонига ўтиб кетиши унинг томонидан уюштирилган. Боқихўжаевнинг уйидан кейинчалик қўрбоши Дониёрнинг буюмлари топилган, бунинг учун у 1923 йилда қамоққа ҳам олинган эди. Бироқ, Ташкилот ва ҳокимият тепасида турган кишилар қўллаб–қувватлаши билан озод этилади.
Қамоқдан қутилганидан сўнг Боқихўжаев Баҳром бойвачча, Турди тўқсоба, Гул оқсоқол ва бошқа майда тўдалар қўрбошилари билан яқин алоқа боғлайди. У ўзи бевосита алоқада бўлган Анвар пошо билан қўрбошиларнинг Совет ҳокимиятига қарши курашини мувофиқлаштириш ҳаракатида бўлади. Бу айтилганларни Мамашо Дониёров, Баҳромхўжанинг собиқ жигити Мулло Мавлон, Мағзон қишлоғидан бўлган фуқаро Эрназаровлар тасдиқлашлари мумкин.
Миллий қизил армия сафига чақирув эълон қилинганда Ҳожи Абдулазиз мулло Боқихўжаев аҳоли орасида, «ўғилларингизни Қизил армия хизматига берманг» деган мазмунда ташвиқот олиб боради, оқибатда, чақирув кампаниясида қисман узилишлар юз беради. Мулло Боқихўжаев босмачилар билан алоқани 25–йил охирларига қадар давом эттиради. Босмачиларга қарши қизил армия қисмлари қаттиқ таъқибни бошлаган даврда Турди тўқсоба, Даврон оқсоқол, Баҳром хўжа ва бошқа қўрбошилар Самарқанд вилоятининг Катта Қўрғон уездидаги Карнай қишлоғида кенгаш ўтказадилар. Қўрбошилар «Аксилинқилобий ташкилот» раҳбарларига, жумладан, мулло Боқихўжаевга хатлар ёзиб, агар улар қўллаб–қувватламаса, ёрдам қўлини чўзмаса, совет ҳокимиятига мурожаат қилишларини, бор ҳақиқатни айтишларини писанда қиладилар. Мактубларни аталган жойларга Даврон оқсоқолнинг жигити Кўр (Карим) Эрназаров етказади. У 1–районнинг (Беҳбудий шаҳри) Янги қишлоғида яшайди ва юқорида айтилганларни тасдиқ этади.1
Д.М. Епифанов ўз шарҳида зикр этган жиноят аломатлари бўйича Ҳожи Абдулазиз мулло Боқихўжаевни жиноят тузукининг 61, 76/2, 83/2 моддалари асосида айбдор деб топади.
Ҳожи Абдулазиз қамоққа олинганидан (1926 йил 22–март) саккиз кун ўтиб, БСБ вилоят бўлими терговчиси Поляков сўроқни бошлайди:
«–Ғалаён бошланишидан бир кун олдин Бухородан қайтиб келган эдим, – дейди Ҳожи Абдулазиз, – шўрога қарши қуролли курашнинг ташаббусчиси ким бўлганлиги менга номаълум. Локин, эшитишимча, исён бошида Тоғайбек билан Шарофбой деганлар турган. Улар ёнида 150–200 та қуролли кишилар жам бўлган экан. Мен буни полк командирининг ўз оғзидан, исёндан кейин уйимни тинтув қилиш пайтида эшитган эдим. Исёндан сўнг Шарофбой Афғонистонга қочиб кетган, ҳозирги пайтда ўша ерда яшаб турибди. Унинг ҳақида унчалик аниқ бўлмаган хабарлар бор, айтишларича, у вафот этган эмиш.
Энди, «Дониёр қўрбошини босмачиликка ким даъват қилган», деган саволга жавоб бераман. Бу иш шундай бўлган эди: Мен Дониёрни ун тегирмонимизнинг шериги сифатида биламан. 1920 йилда Қашқадарё ижроқўми раиси Отахўжаев уни вилоят ЧК (Фавқулодда ҳайъат–муал.) комиссари қилиб тайинлаган эди. Унинг қўл остида 200 га яқин киши (милиционерлар) бор эди. 1921 йилда Дониёр Ҳисорга Усмонхўжаев билан юриш қилиб, Шарқий Бухородаги амир таъсиридаги кучларга қарши курашган эди. Улар Шарқий Бухорода 8 ойга яқин туриб, Усмонхўжаев билан бирга қайтиб келадилар. Тахминан яна бир ойдан кейин Дониёр 200 кишилик отряди билан босмачиларга қарши курашиш мақсадида Ғузорга боради. У жўнаган куннинг эртасига Бухородан тағин Усмонхўжаев етиб келади, улар учрашадилар. Кейинчалик эшитишимча, Дониёр босмачилар томонига барча одамлари билан ўтиб, қўрбоши бўлади, Усмонхўжаев эса Афғонистонга қочиб кетади. Дониёрбек Шарқий Бухорода ўлдирилади».1
1927 йилнинг 6–9 июл кунлари бўлиб ўтган судда унга нисбатан, «айбланувчи Ҳожи Абдулазиз Боқи ҳожи ўғли, 54 ёшар, ўзбек, туғилган жойи Беҳбудий шаҳарининг Хитой маҳалласидан, хат–саводи бор, фирқага аъзо эмас, ижтимоий аҳволи–бой, хотун, боласи бор, муқаддам бир марта судқа тушуб, 24–йилда 5 йилга ҳукм бўлган… Қилғон жинояти жазо тузукининг 76, 61, 71 моддалари 1–2–қисмига собит бўлмоғони (тасдиқланмагани) учун бу моддалардаги жазоларни кўтаруб (олиб ташлаб–муал.), умуман, ўзи савдогарлардан бўлуб, жинояти муайян муҳит юзасидан кўпчиликка зарарли топилғони учун жазо тузукининг 38–моддасига мувофиқ муддат 3 йил Қарши вилоятидан чиқоруб, Бухоро мамлакатиға юборишга ва ижросини муҳофаза остинда ижро қилинувини муҳофаза остида қолдиришга ва айблангувчиларнинг муҳофаза чораларини эскича (олдингидай, яъни қамоқда–муал.) қолдирувға»,1 деган ҳукм чиқазилади.
Кекса ва касалманд Ҳожи Абдулазиз 3 йилга ҳукм қилинган. 1927 йилнинг 27 июлида Ўз ССР Олий суди округ судининг Ҳожи Абдулазиз мулло Боқи ҳожи ўғлига нисбатан чиқарган ҳукмини ҳеч бир ўзгаришсиз тасдиқлайди. Шу тариқа, «Аксилинқилобий ташкилот»нинг фаоли қамоқ муддатини Бухорода ўташи муайян қилиб қўйилади.
«Хўжаназар Инотуллаев – Қашқадарё вилояти, Беҳбудий уездининг Қамаши волостига қарашли Денов қишлоғидан. Миллати ўзбек, 62 ёшда, саводи йўқ. Ижтимоий келиб чиқиши–йирик бой, «мирохур» унвонидаги амир амалдори. Ҳозирги вақтда деҳқончилик билан шуғулланади, ўнғай келган ҳолатларда аҳолини эксплуатация қилади».2
Бош сиёсий бошқарманинг вилоят бўлими терговчиси Епифановнинг 1926 йил 20 – мартдаги хулосасида шундай дейилади:
«Хўжаназар Инотуллаев Шўро хизматида бўлмаган. У «Аксилинқилобий ташкилот» топшириғи билан босмачилар билан алоқа ўрнатади, уларга ёрдам кўрсатишда фаол иштирок этади, қурол–яроғ, ўқ–дори етказишда жонбозлик қилади. Масалан, Гул оқсоқол тўдасига 5 та 11 отар инглиз милтиғини берган. Инотуллаев Шакаржўйдаги порох ишлаб чиқариш корхонасига ҳужум уюштириб, 11 та рус муҳандис ва ходимларини ўлдиради, винтовка ва бир қути патронни олади. Ишлаб чиқариш гуруҳи жойлашган станция яксон этилади, бу ерда мавжуд бўлган 36 ботмон порох Инотуллаев уйига ташиб келинади ва кейинчалик босмачиларга тарқатилади. Мазкур айбловни Искандар Эргашев, станциянинг собиқ ишчиси Чори Зарифов, Пандарон қишлоғида яшавчи Қилич Қаҳҳоров, Денов қишлоғидан Мамарайим оқсоқол Бобофайзиевлар далолат этади. Бундан ташқари Инотуллаев Гул оқсоқол, Турди тўқсоба ва бошқа қўрбошилар учун ҳар доим солиқлар йиғиб борган, буни ҳам исмлари зикр этилган кишилар тасдиқ этадилар. 24–йилда босмачиларга кўрсатган кўмаги учун қамоққа олинган эди, лекин ўрнатган алоқалари туфайли ҳибсдан чиқарилган. Ишда қилган жиноятларининг тўла исботи акс этган айблов хулосаси мавжуд.
Баҳор келиши билан (1926 й.) юқорида исмлари1 зикр этилганлар Қашқадарё вилоятида ҳали босмачи тўдаларнинг борлиги боис, босмачилик ҳаракатининг ғоявий раҳбарлари сифатида, ҳеч бир шубҳа йўқки, яна босмачиликни қўллаб–қувватлайди, уларга зарур ёрдамни кўрсатадилар. Буни тастиқ этадиган бир далил шуки, Маҳмараимбек Абдусатторов, унинг укаси Абдурасулқулбек, Мирзо Наврўз Пўлатов, Хўжаназар Инотуллаев ва бошқа бир қатор кишилар шу йил 25–февралда Касби қишлоғида кенгаш қилганлар. Унда баҳор мавсуми бошланиши билан босмачиларнинг янги гуруҳларини ташкил этиш чораларини муҳокама этганлар.
Юқорида баён этилганлардан келиб чиқиб, номлари қайд этилган кишиларни Қашқадарё вилоятидан олишни (йўқ қилишни) зарур деб ҳисоблаймиз. Бу билан янги босмачи тўдаларнинг тузилишига йўл қўйилмаган бўлар эди».2
Хўжаназар мирохур Беҳбудий уездининг Қамаши қишлоғида туғилиб ўсган эди. Ота–боболари чорвчилик билан шуғулланиб келган, ўзи ҳам чорвадор бой сифатида амир Саййид Олимхон назарига тушган эди. Унинг икки фарзанди бор эди. 1920 йилда тинч ҳаёт мароми бузилади, амирнинг тахтдан кетиши, Қаршининг қизил аскарлар томонидан эгалланиши уни қаттиқ ларзага солади. У эллик олти ёшга тўлган вақтида–1920 йил сентябри бошларида «Акслинқилобий ташкилот»нинг фаол аъзоси сифатида қизилларга қарши курашга киради.
«Аксилинқилобий ташкилот»га қарши олиб борилган ҳаракатлар Бухоро халқ совет республикаси даврида бошланган. 1924 йил октябр ойининг 21 кунида БХСР БСБси (ГПУ) ходими Гинесин Хўжаназар мирохурни жиноят тузукининг 76/1 моддаси асосида айбловчи 69 (269)–иш бўйича қамоққа олади. Бу ҳақдаги қарорни БХСР БСБси раиси муовини Желтиков тасдиқлаган. Гинесиннинг айблов қарорида шундай дейилади:
«Иш Беҳбудийда, БСБнинг вилоят бўлими томонидан фуқаро Хўжаназар мирохурга нисбатан шу вилоят жиноят қидирув бўлимига мазкур шахснинг қурол, ўқ–дори ва босмачилар ашёларини сақлаётганлиги, аксилинқилобий фаолият билан шуғулланаётганлиги ҳақида тушган маълумот асосида қўзғатилган. Дастлабки суриштирув жиноят жойида амалга оширилгандан кейин, мазкур иш ҳибсга олинган Хўжаназар Мирохур ва ашёвий далиллар билан БХСР БСБси ихтиёрига юборилган. Мазкур ҳибсга олинган 21–октябрь куни масъул навбатчи қарори билан БСБ ҳузуридаги ҳибсхонага қамоққа ташланган… Ишдаги далиллардан маълум бўладики, фуқаро Хўжаназар мирохур 1919–20–йилларда босмачилар билан яқин алоқа боғлаган ва бу ҳаракатнинг фаол иштирокчиси бўлган. Бу ишда қўрбоши Оғолиқ раҳнамолик қилган, ҳаракатлар Қарши вилоятида олиб борилган, Мирохур унга ҳам моддий, ҳам қурол–яроғ билан кўмак берган.
Мазкур иш юзасидан сўроқ қилинган Денов қишлоғи деҳқонлари кўрсатма бердилар. Фуқаро Элмурод Холмуродов сўроқ бериб, айтдики, «1920 йилда Хўжаназар мирохур қўрбоши Оғолиқ буйруғига биноан 30 жигит тўплаб, у билан бирга совет ҳукуматига қарши курашган, шу йили у ўз тўдаси билан Оғолиқ топшириғига кўра Қарши вилояти темирйўлини буздириб ташлаган.
Хўжаназар мирохур кунлардан бирида ўз укалари билан Қаршининг порох ишлаб чиқариш корхонасига ҳужум қилиб, 36 ботмон порохни 6 туя ва 2 отга ортиб олиб кетади. Хўжаназар мирохур қўрбоши мулло Жумадан 500 патрон ва битта 3 нилли милтиқ сотиб олган эди. Унда милтиқ ва 66 қоракўл тери, улардан ташқари қўрбоши Оғолиққа тегишли 100 та Бухоро манзили (адрес–муал.), ер–сув, дон ҳам мавжуд. У ўз ерларида деҳқонларни мажбурлаб ишлатади, олинган ҳосил эса босмачи Оғолиқннг тўдасини боқишга кетади.
Гувоҳ тариқасида сўралган Турсунхўжа ўғли, Мушбай Эгамберди ўғли, Қаноат Яҳё ўғли каби фуқаролар кўрсатма бериб, «1920 йилда, инқилоб даврида Хўжаназар мирохур буйруғи билан деҳқонлар Қарши вилояти темирйўлини бузиб ташлаган эдилар» дедилар.
Оғолиқдан буйруқ олган Хўжаназар ўзига яқин одамларни тўплаб, 30 жигитлик гуруҳ тузиб, улар билан совет ҳукуматига қарши кураш бошлайди. Кунларнинг бирида у ўзининг укалари ва бошқалар ҳамкорлигида Оғолиқнинг буйруғи билан Шакаржўй қишлоғига боради. Шу ердан у 36 ботмон порох, 2 милтиқ ва маузерни олиб кетади, уларни Оғолиққа топширади. Уни нима қилганлари маълум эмас».1
Бошдан унга қўйилган айблар салмоқли ва оғир эди. БСБнинг Қашқадарё округи бўлими тергов соҳаси бошлиғи Д.М. Епифанов 1926 йил 20–мартда Хўжаназар Инотуллаевни қамоққа олишни асослаш учун зикр этган далиллар фикрни тасдиқ этади. «Хўжаназар Инотуллаев совет хизматида бўлмаган, –деб ёзади у, – 1919 йилдан бошлаб–20–йиллар аввали ва охирларида у «Аксилинқилобий ташкилот» топшириғи билан босмачилар билан алоқа ўрнатади, уларга фаол ёрдам кўрсатади, қурол ва ўқ–дори етказиб туради. Гул оқсоқол тўдасига, масалан, 5 дона 11 отар инглиз винтовкасини, бир қути ўқ–дори етказиб беради. Инотуллаев бу қурол–аслаҳаларни Шакаржўй қишлоғидаги порох ишловчилар қароргоҳига ҳужум қилганда қўлга туширган бўлади. Ҳужум пайтида 11 та рус муҳандис ва хизматчилари ўлдирилади, корхона тамом яксон этилади. Корхона ихтиёрида бўлган 36 ботмон порохни уйига олиб кетади ва уни кейинчалик босмачиларга беради. Бу далилларни корхонанинг собиқ ишчиси Искандар Эргашев, Чори Зарипов, Қилич Қаҳҳоров (Пандарон қишлоғи) ва Марай (Мамарайим) оқсоқол Бобофайзиевлар (Денов қишлоғи) тасдиқлайди. Булардан ташқари, Инотуллаев босмачилар учун мунтазам равишда солиқлар йиғади ва тўпланган маблағни Гул оқсоқол, Турди тўқсоба ва бошқа қўрбошиларга беради. Бу далилни ҳам юқорида айтилган кишилар тасдиқ этадилар. Инотуллаев 1924 йилда босмачиларга ёрдам берганликда айбланиб қамоққа олинган эди, бироқ у ўзининг таниш–билишчилиги орқали қамоқдан қутилиб чиқди».1
Хўжаназар Инотуллаев шу айблов билан 1926 йил 22 мартда қамоққа олинган эди.
«Аксилинқилобий ташкилот»нинг қўлга олинган Мирзо Наврўз Пўлатов, Маҳмараимбек ва Абдурасулқулбек Абдусатторов, ҳожи Абдулазиз мулло Боқихўжаев, мулло Неъмат Шодмонов, Очил оқсоқол Соибов каби фаоллари устидан 1927 йил 6–9 июль кунлари суд бўлиб ўтади. Судга келмаган «айбдорлар» уч киши бўлиб, уларнинг бири Хўжаназар мирохур Инотулло ўғли эди. Чамаси, судга қадар очиқда юрганларни қайта ҳибсга олиш ҳақидаги вилоят судининг 1927 йил 23–июндаги қароридан бир мунча вақт олдин Хўжаназар мирохур бошини қутқариб кетган эди. Суд уни муқаррар отувга ҳукм қиларди. Шўро томонидан суд қилинган сафдошларидан тўрттаси худди шундай–олий жазога ҳукм этилади.
Суд оташин курашчи, советларга бош эгмаган мирохурга нисбатан алоҳида ажрим қўллаб, «суддан қочган Хўжаназар Инотуллаевни излаб топиш ва алоҳида суд қилишга» ҳукм чиқаради.
Муҳаммадшо  Дониёров. «Муҳаммадшо (Мамашо) Дониёров, 41 ёшда, араб, Беҳбудий уезди, Қамаши қишлоғидан. Мирохур, ўрта мусулмон маълумотига эга. Оилали, 5 нафар боласи бор. 1923 йилда Бухоро халқ совет Республикаси Бош сиёсий бошқармаси (ГПУ) томонидан босмачиларга ёрдам беришда айбланиб қамоққа олинган, 5 ойдан сўнг озод этилган»2
«Аксилинқилобий ташкилот»нинг Касби ва Қамаши мавзеъларидаги раҳбарлари Ҳатиб Эшон ва Мамашо (Муҳаммадшо) Дониёровлар бўлган. Ҳатиб Эшон, чамаси, 1920 йил сентябри бошларида, Қаршида советларга қарши бир ҳафта давом этган қуролли кураш кунларида ҳалок бўлган. 
Бош сиёсий бошқарманинг Қашқадарё вилоят бўлими қора рўйхатида Мамашо мирохурнинг ҳам исми шарифи бўлган. Ҳатто, айтиш мумкинки, ҳали Бухоро халқ совет республикаси ўз мақомида турганида ҳам, республика БСБси (ГПУ) Қашқадарёда «Аксилинқилобий ташкилот» фаолияти билан шуғулланган, қачонки, Ўзбекистон совет социалистик республикаси тузилгач, БХСР БСБси Қашқадарёдаги «Аксилинқилобий ташкилот»га доир ҳужжатларни БСБ вилоят бўлими ихтиёрига ўтказади. Чамаси, собиқ БХСР БСБсининг шу иш билан шуғулланган ходимлари Қаршига келиб, БСБ вилоят бўлимида фаолият кўрсата бошлайди. Мамашо Дониёр ўғлининг 1923 йилда Бухоро халқ совет республикаси Бош сиёсий бошқармаси томонидан ҳибсга олиниши далили шу айтилганларни далолат этади.
Муҳаммадшо (Мамашо) мирохур Дониёр ўғли 1926 йил 30–март куни қамоққа олинади. 
Мамашо мирохур Қаршига олиб келинганидан уч кун ўтиб, унинг қишлоқдоши, 43 ёшли Ҳайдар Ёдгоров унга қарши гувоҳ тариқасида кўрсатма беради. Ҳайдар Ёдгоров 1923–24–йилларда Қамаши қишлоғида ревком (қишлоқ ижроқўми–муал.) раиси бўлиб ишлаган. Босмачиларга кўмак беришда айбланиб қамалган, судда оқланиб чиққан. БСБ гувоҳларни шундай одамлардан билиб–кўриб, чертиб танлар эди. Йўриғига юрмадими, айтганини қилмадими–айби бўйнида, гувоҳдан маҳбусга айланиши жуда–жуда осон эди бундай кишиларнинг.
Ҳайдар Ёдгоров кўрсатмаси шундай бўлган:
«–1920 йилда Қаршида совет ҳокимиятига ва қизил армияга қарши олиб борилган қуролли курашга Нуриддин хожа Оғолиқ, Аҳрорбек ва Тоғайбеклар бошчилик қилган. Қизиллар Қарши шаҳрини эгаллай бошлагач, Қамаши қишлоғидан Мамашо Дониёров, Денов қишлоғидан Хўжаназар Инотуллаевлар исёнчиларга ёрдамга 500 га яқин кишини бошлаб келадилар. Шўролар Қаршини босиб олаётганда Мамашо Дониёров ва Хўжаназар Инотуллаевлар энг охирги кучлари қолгунича курашадилар. Қизил аскарларга қарши 4–5 кун жанг олиб боргандан кейин енгилиб, улар уйларига қочишга мажбур бўладилар…
Мамашо Дониёров, Хўжаназар Инотуллаев, Музаффарҳожи, Қултой қозоқ шундан кейин босмачи тўдаларини тузган ва уларни қизил аскар қисмларига қарши жангга сафарбар этганлар. Босмачиларни ўз ҳисобларидан таъминлаш билан бирга, аҳолини ҳам шунга мажбур этганлар. 1922 йилда Қамаши қишлоғидан Шариф, мулло Жума, Жума қоравулбегилар қўрбоши бўлиб чиққанлар, улар Мамашо Дониёров ва бошқалар даъвати билан шўрога қарши кураш олиб борганлар».1
Қамаши қишлоғи катта эл эди. Гапга етарман кишилар бир ёқодан бош чиқариб, «Қашқадарё вилоят сиёсий идораси вакилига» ариза топширадилар. Унда, «ушбу аризага тубанда қўл қўйувчилар тарафидан тақдим қилинадурким, бир неча кундан бери Муҳаммадшоҳ (Мамашо) Дониёл (Дониёр) ўғли ҳисбга олиниб, ҳозиргача ётибдур. Мазкур Муҳаммадшоҳ Дониёр ўғли эски замонда ҳеч бир вақт бир кишини ҳақига ёмонлик қилиб келган киши эмас.
Бинобарин, сиздан илтимос илан умид қилиб сўраймизким, мазкур ўртоқни ҳибсдан жавоб берсангиз, оиласини устига бориб, шўро ҳукуматимизни сояи давлатларига тинчлик ила бечорачиликка машғул бўлса.
Ариза бергувчи Қамаши кенти умумий меҳнаткаш деҳқон фуқаролари: Маъмур Ҳаким ўғли, Олмос Йўлдош ўғли, Жўрақул Бойназар ўғли, Оллоқул Абулқосим ўғли, Исҳоқбой, Эшонқул, Ҳамид Ота ўғли, Ҳайдарқул, Мунаввар Раҳим ўғли, Мукаррам, Қўчқор ва б.».2 Жами  4 та муҳр, 20 бармоқ босилган.
БСБ вилоят бўлими «Аксилинқилобий ташкилот» фаоллари «жиноий иши» юзасидан олиб борган 33–ишдаги айбдорлар қаторида Мамашо Дониёр ўғли исми шарифи учрамайди. 
Бир нарса аниқки, Мамашо мирохур советлар уни ҳечқачон тинч қўймаслигини чуқур англаб, имкон бўлиши ҳамон Афғонистонга кетиб, тарки ватан қилишни ихтиёр этади.
Жейновлик фаоллар. Қишлоқнинг бой ва ўзига тўқ кишилари 1923–1925 йилларда БСБ вилоят бўлими томонидан қаттиқ таъқибга дучор этилган, уларнинг мол–мулки, бойликлари тортиб олинган, ўзлари қамалган ва улар орасида отувга ҳукм қилинганлар ҳам бор эди. Жейновнинг кўзга кўринган бойларидан бири Муҳаммад Набибой Нурмуҳаммад ўғли ҳам қамоққа олиниб, Ўз ССР олий судининг 1925 йил 8–декабрдаги сайёр суди сессиясида «босмачиларга моддий ва ва маънавий ёрдам берганлиги учун» отувга ҳукм этилиб, кейин 10 йилга кесилиб, бор мол–мулки мусодара этилган эди. Муҳаммад Набибой 1921–1925 йилларда Турди тўқсоба, Жума қоравулбеги, мулло Жума каби қўрбошиларни моддий жиҳатдан таъминлаб келганликда айбланган эди. Муҳаммад Набибойнинг 3500 бош қўйи, 7 туяси, 5 оти, 10 эшаги, 2 ҳўкиз, 3 сигир, 1518 қоракўл териси, 900 ботмон ғалласи, 24 ботмон ёғи, 24 ботмон жуни, уй–жойи тортиб олинган эди. Муҳаммад Набибойнинг Оқмуҳаммад, Боймуҳаммад каби меросхўрларига ҳеч нарса қолдирилмаган, катта хонадонга шафқатсиз зулм ўтказилган эди.
Қарши ва Шаҳрисабзда «Аксилинқилобий ташкилот»нинг тирик қолган фаолларини ялпи равишда қамоққа олиш бошланган 1926 йил март ойининг 20–22–кунларида Жейновга ҳам қизил аскарлар, БСБ вакиллари, милисия кучлари келади. Уларга мулло Ашур Саидов ва Чори живачи Ражабовларни қўлга  олиш топшириғи берилган эди.
Мулло Ашур ва Чори живачилар совет ҳокимиятини ағдаришни мақсад қилган «Аксилинқилобий ташкилот» аъзоси ва босмачиларнинг фаол кўмакчиси сифатида айбланиб, қамоққа олиш буюрилган эди. 1926 йилнинг 22–мартида БСБ Қашқадарё вилоят бўлими ходими Е.Мироненко бу икки жейновлик фидоийни қамоққа олиш қарорини қабул қилган эди.
«Айблов хулосаси»да, мулло Ашурнинг 1923 йилда Бухоронинг Тўти деган қишлоғи фуқароси Гарайга 3 та уч нилли милтиқни сақлашга топширганлиги айтилади. Бу қуроллар Яраш тўқсобага аталган экан. Яраш тўқсоба Туркманистонда совет ҳокимиятига қарши кураш олиб борган қўрбошилардан эди. Яраш тўқсоба анчайин обрўли киши бўлиб, амирлик даврида мавқеи катта бўлган. Амир Саййид Олимхон Афғонистонга кетгандан кейин ҳам тўқсоба у билан мунтазам алоқани амалга ошириб келган.
Мулло Ашур амирликда таниқли кишилардан бўлиб, Бухорода ҳурмати катта эди. У айниқса амирнинг собиқ хазинадори, Афғонистонга кетган Эшимқулбек билан яқин дўст бўлган.
Мулло Ашур, Музаффархўжа Ҳотамхўжа ўғли «Аксилинқилобий ташкилот» йўриғини Жейнов ва Қамашида амалга оширган кишилар эди. Улар Афғонистондаги амир қароргоҳи билан алоқа боғлаган, кўрсатмалар олиб турганлар. Бу хусусда «Айблов хулосаси»да ҳам айтиб ўтилади. Унда, «мулло Ашур Яраш тўқсоба воситасида амир билан ёзишма қилиб, унга қурол ва бошқа керакли нарсаларни етказиб турган», дейилади. Чори живачи, афтидан, мулло Ашур итоатида бўлиб, унинг топшириқларини адо этиш билан шуғулланган.
Чори живачининг советларга қарши Касби, Қамаши, Жейнов ҳудудларида ҳаракатда бўлган кучлар фаолиятини мувофиқлаштирадиган мулло Ашур Саид ўғли билан улар ўртасида ўзига хос кўприк–алоқачи, топшириқларни етказувчи киши бўлганлигини фаҳмлаш қийин эмас. Буни Булуч қишлоғидан бўлган, 50 ёшлик Қулмурод Тожимурод ўғлининг 1926 йил 25–мартда БСБ терговчисига берган қуйидаги кўрсатмаси ҳам далолат этади:
«1922 йилда Гул оқсоқол, Баҳромбойвачча каби босмачилар айни авж маҳалда, Чори живачи Ражаб ўғли кейинчалик қўрбоши бўлиб чиққан Кали Барот билан биргаликда, уларга бориб қўшилган эди. У Чори живачига бўйсунар ва унинг айтганини қилар эди». Демак, Гул оқсоқол, Баҳромбойвачча, қолаверса, Турди тўқсоба ҳам қуйи ҳудудларда мулло Ашур воситачилигида собиқ амир топшириқларини бажара борганлар. Бу топшириқлар қўрбошиларга Чори живачи томонидан етказилиб турилган. 
38- жиноий ишнинг интиҳоси, афсуски, Қашқадарё вилоят Давлат архивининг 172-жамғарма, 3-рўйхат, 75-жилдида сақланиб қолмаган. Шунга қарамай, тасаввур қилиш мумкинки, Жейнов қишлоғидан бўлган, қамоққа олинган 1926 йилда 42 ёшга кирган мулло Ашур Саид ўғли ва унинг яқин сафдоши Чори живачининг тақдири фожеий кечган. Буни, «Айблов хулосаси»да уларнинг ҳар иккисига қўйилган, жиноят тузукининг 76–моддаси 1–2–қисмлари яққол кўрсатиб туради.

6 – МАВЗУ:

ШАҲРИСАБЗ ВА ЯККАБОҒДА 
 «АКСИЛИНҚИЛОБИЙ  ТАШКИЛОТ»НИНГ  КУРАШ ФАОЛИЯТИ

1920 йлнинг 28 августида Тахта Қорача чегара марраларига ёпирилиб ҳужум бошлаган қизил армия қисмлари Я.А.Мелкумов бошчилигида амирлик лашкарларини енгишга муваффақ бўлади. Тахта Қорача довонидаги мудофаа ишларига катта куч ташланган, бу жойга қўшни бекликлардан, ҳатто, Бойсундан ёрдам юборилган бўлса–да, советларнинг замонавий милтиқлар, пулемётлар билан қуролланганлиги жанг тақдирини ҳал этади. Амир лашкарининг асосий қисми қириб ташланади, тирик қолган сарбозлар пароканда бўлиб кетади.
Яккабоғ беги Ҳакимбек ҳам амир фармонига биноан ўзининг 80 та сара навкарлари билан Тахти Қорача тоғига, мудофаа қалъасига ёрдамга борган эди. Қизиллар билан бўлган тўқнашув минглаб сарбозларни тутдай тўкади. Ҳакимбек ҳам бир амаллаб ўз қўрғонига етиб келади–да, русларнинг Яккабоғни ҳам тасарруфга олишини билиб, Афғонистонга ўтиб кетади. Совет босқинидан қўрқувга тушган аҳоли молу мулкини ташлаб, тоғ томонга қочади. Улар сони икки ярим мингдан ошиқ бўлган.
1920 йилнинг 6–сентябрида қизиллар Яккабоғ беги қўрғонини эгаллаб, совет ҳокимияти ўрнатилганлигини эълон қиладилар. Яккабоғда инқилобий қўмита тузилади ва унинг раиси Мирзо Одил деган киши бўлади. Шу куни Ғузор беклиги ҳам советлар қўлига ўтади.
Бу вақтда амир Саййид Олимхон Бойсунда ўрнашган ва ҳарбий жиҳатдан бирқадар мустаҳкамланган, 7 минг кишилик қўшин ҳузурида жам бўлган эди. Амир фурсатдан фойдаланиб, Яккабоғ, Шаҳрисабз ва Китобда бекликни тиклаш кўрсатмасини беради. Совет ҳокимиятини қуролли қўзғолон йўли билан ағдариб ташлаш ҳаракати бошланиб кетади. Бу иш бошида мулло Муҳаммади (Гулдара қишлоғи), Маҳмарайим оқсоқол (Зармас қишлоғи), Дўст оқсоқол (Бобошоди), Фармон амин, Раҳмон амин (Бешўғил қишлоғи), Жабборбек (Чимқўрғон), Ҳайит амин (Чайдори), Мирзо Одил, мулло Нарзи, Шайман Қора, Мавлонбек (Калтақўл қишлоғи), Холмамат юзбоши (Қайроғоч қишлоғи), Раҳмонбек (Эдилбек қишлоғи), Бозорбек (Чимқўрғон қишлоғи) сингари кишилар турган.
Яккабоғда совет ҳокимиятини ағдариб ташлашга қаратилган қуролли ғалаён 1920 йилнинг 15–декабрида бошланади. Шу куни қисман милтиқ, асосан, калтак, чўқмор, паншаха, кетмон билан қуролланган 2–3 минг кишилик қаҳр–ғазабга тўлган халқ лашкари қизил армия қисмлари эгаллаб олган Яккабоғ бегининг қалъасига ҳужум бошлайди. Орада бўлган хоинлар ҳужум дарагини советларга билдирган бўлади. Натижада, оз сонли аскарлари бўлган қизиллар гарнизони Арк дарвозаси устида пулемётларни ўрнатиб, қарши ҳужумга шай бўлиб туради. Ур калтак–сур калтак бўлиб дарвозага ёпирилган оломон пулемётлар ёғдирган ўқ ёмғиридан тутдай тўкилади. Қиш ҳавоси, совуқ қаттиқ эди. Ариқларда сувлар музлаган эди. Шу куни ўлдирилган одамлар ва отларнинг иссиқ қонидан қалъа ёнидан ўтган Қўштегирмон ариғидаги музлари эриб кетади.
Яккабоғ қуролли қўзғолони уч кун давом этади. Советларга қарши кўтарилган аҳоли ўлимни писанд қилмай, қаттиқ кураш олиб боради, сўнгги нафаслари қолгунча жанг майдонини тарк этмайди. Қўзғолон исёнчиларнинг бошдан–оёқ қириб ташланиши билан якун топади. Қўзғолонни ташкил этишда шошилиш ҳам бўлган. Айрим раҳнамолар ваъда қилинган одам ва қуролни топиб бера олмаганлар. Бу эса оқибатга салбий таъсир кўрсатган омиллардан бўлган. Я.А.Мелкумов ёвузликни ҳаддан оширади. Қишлоқларда оммавий тинтув ўтказиб, исёнда гумон қилинганларни битта қолдирмай отишга киришади. Бу ялпи тинтувлар пайтида юзлаб бегуноҳ кишилар ўлдириб юборилади. В.М.Карпов бошлиқ отлиқ двизия Яккабоғ ҳудудларида қаттол назоратни амалга оширади.
Яккабоғ қуролли қўзғолони халқ ҳафизасида «Қоракалтак воқеаси» сифатида қолган. Шу атаманинг ўзиёқ исённинг асосий тўқнашув воситаси калтак ва таёқлар бўлганлигини ишорат этиб туради.
Ғалаён қонли хотима топгандан кейин, исён бошида турганларнинг тирик қолганлари Қаршида бўлгани каби, советларга қарши курашни тўҳтатиб қўймаганлар. «Аксилинқилобий ташкилот» бу ҳудудда ҳам советларга қарши мунтазам ҳаракатланадиган жанговар гуруҳлар тузиш орқали курашни давом эттириш қарорига келади. Мунтазам гуруҳларга Жабборбек, Шайман Қора, Мавлонбек, Холмамат юзбоши, Раҳмонбек, Бозорбек каби қўрбошилар бошчилик қилади. Бу даврда Яккабоғ, Шаҳрисабз, ҳудудларида Тангиҳарам туманининг (Деҳқонобод) Ҳачча қишлоғидан бўлган, Бойсун беклигида хизмат қилган Тангри Берди додҳонинг гуруҳи ҳам ҳаракатланган. Китоб шаҳрида 1920 йилнинг 24–декабрида бошланган қуролли ғалаён ҳақида «Ҳақиқатга садқа бош» китобида шундай дейилади:
«Қўрғон олинибди» деган шум хабарни эшитиб, тоғлик аҳоли ёрдам кўрсатиш мақсадида қўзғолон кўтарди. Улар қоракалтак қилиб, Китоб қўрғонининг дарвозасини болта билан ўпириб, ичкарига бостириб кирадилар. Қизиллар қолдириб кетган ўн икки кишидан иборат бўлинмадагиларни уриб ўлдирдилар ва қўрғонни қайтадан қўлга киритдилар. Масаланинг оқибатини тушуниб етмаган оддий фуқаро ғалаба нашидасини суриб, ўлдирилган қизил аскарларнинг бўйнидан ип боғлаб, Китоб шаҳрининг кўчаларида судраб юришди. Улар таржимон бўлиб юрган яҳудий аёлни «заифа» деб қўйиб юборишди. Бу аёл қочиб бориб Самарқанддан отлиқ гарнизонни бошлаб келди. Қалъани эгаллагач, яҳудий хотинни парда ортига ўтказиб, шаҳар аҳолисини бир-бир назоратдан ўтказишди. Яҳудий аёл қўрққанидан одамларнинг қайси бирида соқол бўлса: «Қўзғолонда шу бор эди», - деб кўрсата берди. Қўзғолончи деб кўрсатилган бегуноҳ кишиларни Қўрғон ва Мусаллимхон қабристони оралиғидаги хандакда (ҳозирги коммунал хўжалиги идораси ҳовлисидаги чинор остида) сўроқсиз отиб, устидан тупроқ бостириб ташладилар. Қарияларнинг эслашича, бу бегуноҳлар уч минг кишидан кам бўлмаган. Бу иш халқ ўртасида жиддий норозиликка сабаб бўлди. Бу туманда фуқаролар урушининг бошланиши эди. Маҳаллий аҳолининг яҳудийларга бўлган нафрати ошиб кетди ва уларни ҳовлиларидан чиқариб, болаларигача ўлдира бошладилар. Китоб шаҳрининг ҳозирги Хамза кўчаси теварагида яшаб турган ўттиздан зиёд яҳудий хонадонларнинг тирик қолганлари Шаҳрисабз шаҳрида яшаб турган қавмлари олдига қочиб кетдилар. Ушбу фожеа таъсиридан бўлса керак, шундан кейин яҳудийлар Китоб шаҳрида яшамайдиган бўлишди.1
1920 йил 24–декабрда Шаҳрисабзда советларга қарши қуролли қўзғолон амалга оширилади. «Аксилинқилобий ташкилот» воҳанинг юқори ҳудудларидаги зўравонлик билан ўрнатилган шўро ҳукуматидан норози қатламларни қисқа фурсатда қонли интиқомга кўтаришга муваффақ бўлади. Қуролли аксилинқилобий кураш совет ҳокимиятига барҳам беришни, амирлик тузумини тиклашни ўз олдига мақсад қилиб қўйган эди. «Советлар Шаҳрисабзни қўлга киритишди… Тез орада Яккабоғ ва Чироқчи томонлардан калтак билан қуролланган катта оломон Шаҳрисабзга кириб келади ва рус аскарлари устидан ғалаба қозонади.2 Шўро давридаги тарих китобларида, афсуски, бу қўзғолонлар ҳақида етарли маълумотлар берилмайди.
«Аксилинқилобий ташкилот»нинг Шаҳрисабз қаноти ҳам кучли бўлиб, советларга қарши бир неча йиллар давомида олиб борилган курашга бошчилик қилган эди. Унинг Китоб, Яккабоғ, Чироқчи каби мавзеъларида шўъбалари мавжуд эди. Буни Шаҳрисабз аксилинқилобчиларининг совет ҳукуматига қарши олиб борган қуролли исёни, исён бостирилгандан кейин унинг мунтазам қисмлардан иборат жанговар кучлари («босмачилик» ҳаракати) курашлари ва фаоллари фидоийлиги мисолида кўриш мумкин бўлади:
Абдул Ҳофизхўжа Фаёзхўжа ўғли. «Аксилинқилобий ташкилот»нинг Шаҳрисабз қаноти ҳақида жуда кам маълумотлар сақланган. Бу тарих эндигина тадқиқ этила бошланди. Кашқадарё вилоят Давлат архивида сақланиб қолган айрим ҳужжатлар бу ҳақда бирқадар фикр юритиш имкониятини беради. Қашқадарё вилоят Давлат архивининг 172 жамғармаси, 2–рўйхати, 13 (20) ишида шаҳрисабзлик таниқли эшон Абдул Ҳофизхўжа Фаёзхўжа ўғлининг арзномаси3 сақланиб қолган. «Аксилинқилобий ташкилот» раҳбарларидан бири сифатида 73 ёшида қамоққа олинган Абдул Ҳофизхўжа ўз хурди ҳоли ҳақида совет органларига ёзар экан, ўзи хаёлига келтирмаган ҳолда, келажак учун, авлодлар ва юрти тарихи учун қиммати бебаҳо бўлган далилларни келтириб ўтади. Аслида, у зот ўзини қутқариш йўлида зикр этган маълумотлар Шаҳрисабзнинг ХХ аср 20–йилларидаги тарихига қимматли ойдинликлар киритади, советларга қарши қуролли кураш, унинг ташкилотчилари тўғрисидаги ҳақиқатни очишга хизмат қилади.
1926 йилнинг 8–июли куни Абдул Ҳофизхўжа Фаёзхўжа ўғли томонидан Ўз ССР БСБ (ГПУ) ҳузуридаги маъмурий бадарғалар бўйича махсус ҳайъат номига ёзилган ариза матнини келтириб ўтамиз:
«Мазкур ариза баробаринда билдирадурманким, ман амир ҳукумати даврида эшон бўлганлигим сабабидан, менга ўроқлик унвони берилган эди. 1920 йилда Шаҳрисабздан бекнинг қочиб, биринчи инқилоб1 бўлган даврда ман Абдушукурхўжа оғолиқ билан совет ҳукуматининг Оғо Муҳсинов, Аминжон Муҳиддинов каби вакилларини, қизил армияни кутиб олишга чиққан эдим. Совет ҳукуматининг ҳамма буйруқларини қувонч билан адо этган эдик. Биринчи инқилобдан кўп ўтмай, 1920 йилда иккинчи инқилоб2 содир бўлди. Шаҳарнинг ва қишлоқларнинг барча аҳолиси бир бўлиб, Шаҳрисабзни эгаллаб олдилар ва «Амир яна 3–4 кундан кейин қайтиб келади», деб жар солдилар. Уларнинг бошида исён ташкилотчилари бўлган Бекнинг яқин амалдорлари Остон қоравулбеги, Жамол живачи ва бошқалар турган эди. Қуролли қўзғолон сешанбадан чоршанбага ўтар кечаси бошланган эди.
Бу вақтда мен уйимда ётган эдим. Шу вақт ўқ овози эшитилди ва мен, «бу қандай бўлди», деб ўйладим. Шу вақт уйим олдида шовқин–сурон кўтарилди ва бир тўда одамлар йиғилиб келди, уларнинг сони 100 га яқин эди. Одамларни Шаҳрисабз туманидан бўлган ўртоқ Ражаб амин ва Умар аминлар бошлаб келган экан. Улар олдимга кириб, «эй сен, амир амалдори, уйингда ётаверасанми, бизга қўшил ва биз билан бирга бўл», дедилар. Улар мени олиб чиқдилар. Кўрдимки, иш ёмон, ниҳоятда кўп одам тўпланган. Мен ҳам қўрққанимдан уларга қўшилдим.
Оломон совет ҳукуматида ишлайдиган кишиларни уйларидан олиб чиқиб, ота бошлади. Мен уларга қараб, «болаларим, сабр қилинглар, совет ҳукумати буни яхшиликча қолдирмайди, бу ишнинг оқибати ёмон бўлади», дедим. Уйларидан олиб келинган совет хизматчиларини ҳовлимга киритиб, эшикни беркитдим. Уларнинг сони бир юз йигирма кишига етарди. Шундан кейин шунча одамни уч кун давомида шўрва ва палов қилиб бериб, овқатлантириб турдим. Уларни оломоннинг хавфидан омон–эсон сақлаб турдим.
Уч кундан кейин ғалаёнчилар яна уйимга келдилар ва совет хизматчиларини беришимни талаб қилдилар, улар шўрода ишлайдиганларни ўлдиришга қасдланган эдилар. Улар менга, «сен ҳам амирга душмансан, сени ҳам ўлдирамиз», деб жанжал кўтардилар. Мен уларга ялиниб–ёлвориб, эртага қадар муҳлат беришни сўрадим ва бир амаллаб кўндирдим. Ўзим эса, хизматкорларимга шундай тайин қилдимки, агар қўзғолончилар ҳовлимдаги совет хизматчиларини яна талаб қилиб келсалар, Эшон бобо ҳозир уйда йўқ, тезда қайтиб келадилар, ўзлари келгач, бу одамларни қўлингизга тобширади денглар деб. Шу оқшоми ман қишлоққа чиқиб кетдим.
Ман қишлоққа кетганимнинг эртаси куни Қизил армия қисмлари етиб келади ва Шаҳрисабзни эгаллайди. Улар совет хизматчиларини манинг уйимдан олиб чиқадилар. Ман қишлоққа қочган вақтимда юз ботмон шолимни, шунча зиғир, кунжут, буғдой ва бошқа уй ашёларимни талаб кетганлар. Советлар ҳокимиятни қайта қўлга олганларидан кейин кўчаларда ва қишлоқларда қирғинни бошлаб юборди. Ман қўрқувга тушиб, Афғонистонга кетиб қолдим. Афғонистонда ўн бир ойга яқин турдим. Бухоронинг Афғонистондаги мухтор вакили БХСР Марказий ижроия қўмитаси ва нозирлар кенгашининг авф ҳақидаги қарорини бизга эълон қилди. Ман бундан фойдаланиб, дарё орқали қайтишга ижозат олдим. Юртимиздан қочиб келган ҳамма шаҳрисабзликларни тўплаб, улар билан бирга қайтиб келдим.
Уйга келиб билдикки, совет ҳукумати барча душманларини, аксилинқилобчиларнинг ҳаммасини тутиб, уларни ер юзидан йўқ қилибди».1
Қуролли қўзғолон Шаҳрисабз, Чироқчи ва Китоб, Яккабоғ туманлари қишлоқларининг минглаб аҳолисини қамраган. 3–4 кун давом этган ғалаён қизил армиянинг қўшимча қисмлари келтирилиши билан бостирилган. Шаҳрисабз ҳокими Саид Акромхон, Китоб беги ва Ғузор ҳокими Мўбинхон, Яккабоғ беги Ҳакимбеклар Афғонистонга, амир ёнига кетадилар: «1920 йил 6 сентябрь куни Ғузорда революция ғалаба қозонди. Ғузор тўраси Мўбинхон Саид Акрамхон билан Амир Олимхон изидан жанубга чекинди. 7–сентябрда тўранинг қўрғонига қизил армия жойлашади… Инқилоб бўлган кеча–кундузда ғузорликлардан 250 хўжалик мол–мулкини ташлаб, Тангиҳарам (ҳозирги Деҳқонобод) туманининг Бошчорбоғ қишлоғига қочиб кетадилар».2 
Абдул Ҳофизхўжа, советлар ҳокимиятни қайта қўлга олгандан кейин, «Шаҳрисабз кўчаларида, қишлоқларда қирғинни бошлади»,3 дейди. Шу қирғин давом этаётган кунларда Китоб ҳокими вазифасида қолган, қўзғолон раҳбарларидан бири бўлган Судур эшон Абдуворис ўғли тутиб ўлдирилади. Шаҳрисабз, Китоб, Яккабоғда юз берган қуролли қўзғолонлар тарихини  тадқиқ этиш ҳали очилмаган кўп муаммоларга ойдинлик киритади, халқимизнинг озодлик кураши йилномасини янги боблар билан тўлдиради, деб умид қилишга асослар етарли.
«Назаркал Абдуқодиров – кенагас қавмидан чиққан, 29 ёшда, ўзбек, уруғи орасида мавқеи катта. Амир даврида камбағал бўлган, обрў–эътиборли, феъли тез, босмачилиги сабаб, аҳолига таъсири катта».4
Бобо эшон Муқимхўжа ўғли – хўжалар авлодидан, уруғи кенагас, катта обрў–эътиборга эга, аҳоли ўртасида мавқеи баланд, айни вақтда эшон ва йирик бой ҳисобланади. Амирлик давридан эшон бўлиб келган, шахсан Тангри Берди додҳо билан алоқаси бор, ўзбек, 40 ёшда».1
БСБ вилоят бўлими Шаҳрисабз шўъбаси «Айблов хулосаси»да шундай дейилади:
«Бобохўжа эшон Назаркал билан биргаликда Берди додҳо тўдасига фаол ёрдам кўрсатиб келади, қўрбошига милтиқ, ўқ–дори ва бошқа заҳиралар етказиб туради. Булардан ташқари тескари ташвиқот олиб боради, босмачи тўдалари учун жигитлар топиб, жўнатиш билан шуғулланади. Мисол учун, 1925 йилда Мўминобод қишлоғидан 7 та жигит унинг даъвати билан Додҳо тўдасига бориб қўшилади. 
Абдуқодиров Берди додҳо тўдасининг ғоявий кўмакчиси бўлиб, уни патрон билан таъминлайди, аҳолидан солиғ йиғиб беради. Босмачиларни қизил армия қисмлари ҳаракатланишидан огоҳ этади, бунга қўшимча қилиб ҳукуматга тарафдор бўлган кишилар, босмачиларни ёмон кўрадиган, улардан норози бўлган жигитлар ҳақида ҳам маълумот бериб келади.
Бобо эшон ҳам Берди (Тангри Берди) додҳо тўдасининг бош ёрдамчиларидан бири ҳисобланади. Бу ишда унга укаси Омонхўжа кўмак беради. Бундан 3 ой аввал Бобо эшон Валихон, Алқар ва ўзининг укаси Омонхўжани ҳар бирига биттадан уч нилли милтиқ бериб, босмачилар қароргоҳига жўнатади.
Сўнгги халқ қўзғолони даврида (1920 йил, 24–декабрь–Г.Р.) Бобо эшон ҳокимият томонидан қамоққа олинган эди. У Шаҳрисабз ҳибсхонасидан қочиб, 2 та милтиқни яшириб кетади. Охирги рамазон (1925 й.) пайтида Бобо эшон Самарқанддан чақирилган бешта одамига Додҳо тўдасининг 2 та отини бериб, соттиради–да, қисқа фурсатда пулига ўқ–дори олдириб келиб, қўрбошига етказдиради.
Бобо эшон, булардан ташқари, 1920 йил инқилоби пайтида советларга қарши курашнинг фаол иштирокчиси ва «Ёш бухороликлар» ҳаракатини бостиришнинг раҳбарларидан бири ҳисобланади. У Судур эшон1 билан ҳамкорликда 3 мингга яқин аҳолини тўплаб, улар билан Шаҳрисабзга ҳужум уюштирган ва мағлуб бўлиб, Афғонистонга қочишга мажбур бўлган эди».2
БСБ Қашқадарё вилоят бўлими Шаҳрисабз шўъбаси терговчиси Титовнинг шарҳидан маълум бўлаётирки, Бобо эшон Муқимхўжа ўғли «Аксилинқилобий ташкилот»нинг Шаҳрисабз–Китоб ҳудуди бўйича бошлиғи Судур эшон билан биргаликда советларга қарши қуролли қўзғолонда 3 минг кишилик лашкари билан қатнашган.
Бобо эшон Афғонистондан қайтиб келгач, босган ҳар бир қадами БСБ назоратида бўлганлигини сезмаган. Унинг ортидан кўпгина исковичлар қўйилган. Қачонки, вақт етилганда, боғлиқ иплар ечиб юборилади. БСБ идорасига маълумотномалар чигирткадай ёпирила бошлайди. Улардан намуналар келтириб ўтамиз:
«1926 йилнинг 9–феврал ойинда бераман ушбу маълумотни шул хусусдаким, – деб ёзади бир узунқулоқ, – 1926 йил 15–январ ойинда Шаҳрисабзнинг Шакартери қишлоқида турувчи Бобохўжа эшон Шавкан қишлоқлик Қурбон аминға айттики, Тожикистонға турувчи Иброҳимбек қўрбоши Афғонистондан бир минг нафар афғон аскаридан олиб ўтуб, ўзини аскариға қўшуб ҳукумат илан урушмоқдадур. Афғонистондан олиб ўтган бир минг нафар афғон аскари ҳаммалари милтиқ ва қуроллик ўтгандур. Афғон аскари илан бирлашиб Иброҳим қўрбошибек ҳам аскари кўб бўлуб, катта қўрбоши бўлуб, зўрайиб кетти. Иброҳимбекға ҳар бир вақт Афғонистондан ёрдам берилиб туриладур, деб мазкур Бобохўжа эшон Қурбон аминға маълумот берди. Ушбу хусусда шоҳид Қурбон амин Раҳматулло ўғли. Маълумот берғувчи: Шодиёр».3
БСБнинг Шаҳрисабз шўъбасига ёзилган маълумотнома шу орган вакили Сидоровга 1926 йил 16–февралда йўлланиб, «текширилсин» деган кўрсатма берилади. Шу йилнинг 27–февралида «Сиёсий идорага» Соат деган кимса, «Шакартери қишлоқдан Бобохўжа эшон қишлоқларга ташвиқ қилиб юрубдур,–деб хабар беради, – Иброҳимбек беш юз афғон билан Ҳисорға юрубдур деб. Берди додҳони ҳукумат ололмайдур деб юрубдур. Бобохўжани Валихон босмачи куёви бўладур, Алқар босмачи навчаси бўладур. Хабар бергувчи Соат, сиёсий вакилга. 1926 йил 27 феврал».1 Бу маълумотлар «Аксилинқилобий ташкилот» аъзоларини қамоққа олиш учун туртки бўлган эди.
Бобохўжа Муқимхўжа ўғли 1927 йилнинг 27–январи куни суд қилинади. Шаҳрисабздаги қуролли қўзғолонни ташкил этишдаги фаолликда ва Тангри Берди додҳо гуруҳини қўллаб–қувватлашда айбланган Бобохўжа қисмати фожей якун топади. Унинг сафдоши Назар Абдуқодиров эса 1925 йилда БСБ томонидан қўлга олиниб, отиб юборилган эди.
Ҳайит амин Холмўмин Махсумбобо ўғли. У 57 ёшга кирган киши эди. Ҳайит амин амирлик даврида қоравулбеги даражасини олган, советларга қарши ташкил топган ҳаракатнинг фаол иштирокчиларидан бири эди. У Тангри Берди додҳо лашкарини озиқ–овқат, қурол–яроғ билан таъминлашга масъул бўлган. Додҳонинг жигитлари вақти–вақти билан уникига келиб, теварак–атрофдаги бой, ўзига тўқ кишилардан ихтиёрий тўпланган заҳираларни олиб турганлар. БСБ 1925 йилнинг июнь ойида Ҳайит аминнинг навбатдаги йиғимни Тангри Берди додҳо гуруҳига жўнатганлигини қайд этади.
Қўрбошилар кейинги йилларда от–уловга, қурол–яроғ, озиқ–овқат ва ем–хашакка тез–тез эҳтиёж сеза бошлаган эдилар. Совет ҳокимияти уларни жанг майдонларида енга олмагач, «босмачилар»нинг ҳаётий эҳтиёж ўзанларини қирқиб ташлашга ружу қиладилар. Қишлоқлардаги бойлар, тўқ оилалар молу мулки тортиб олина бошланади, ўзлари қамоқларга ташланади. Советларга қарши тоғу тошларда ётиб, кураш олиб бораётганлар ҳар жиҳатдан қийинчиликларга тақаб қўйилади. 1925 йилга келиб бу хилдаги зарурат Тангри Берди додҳо қўрида ҳам вужудга келади. Унинг сардорларидан бири, қўрбоши Муҳаммад Али тўқсоба шу йил ёзида чойдарилик Ҳайит аминга мактуб йўллаб, пул йиғишни сўрайди. Ҳайит амин Янгиқўрғон қишлоғидан 32 дона беш сўмлик тилло танга тўплаб, у пулни куёви Ражабдан Муҳаммад Али тўқсобага жўнатади. Муҳаммад Али тўқсоба бу пайтда Доут қишлоғида турган бўлади.
Ҳайит амин Холмўмин ўғли 1925 йилнинг ёзи охирларида Шаҳрисабзга кўчиб ўтади. Аминнинг Шаҳрисабзда ҳам таъсири ва обрўси катта бўлган. Шу боисдан Муҳаммад Али тўқсоба 1925 йилнинг августида Ҳайит аминга жигитлари орқали хат йўллаб, «ислом лашкари» учун 500 сўм тўплаб бериш кераклигини маълум қилади. Ҳайит амин қишлоқларга чиқиб, маблағ йиғишни тайинлайди. Унинг сўзи ерда қолмайди, пул айтилган вақтда тўплаб қўйилади. Муҳаммад Али тўқсоба Янгиқўрғон қишлоғига келиб, йиғимни лашкар эҳтиёжи учун олиб кетади. Ҳайит амин шу теварак–атроф ҳудудларда совет ҳокимиятини ағдариш учун кураш олиб бораётган аксар қўрбошилар билан доимий алоқада бўлган, уларни қўллаб–қувватлаб турган. Таниқли қўрбоши Жабборбек ҳам у билан қалин эди, гоҳида уникига қўниб, маслаҳатлашиб турар эди.
БСБ Қашқадарё вилоят бўлими Шаҳрисабз шўъбаси бошлиғи Сидоров кўпдан «Аксилинқилобий ташкилот» фаоллари изига тушган эди. Ҳайит аминнинг Тангри Берди додҳони очиқ қўллаб–қувватлаётгани кескин чоралар кўришни тақоза этади. 1925 йилнинг 2–ноябри кунида Сидоровнинг саъй–ҳаракати билан Ҳайит амин Холмўмин Махсумбобо ўғли қамоққа олинади ва у жиноят тузукининг 76–моддаси 2–қисмида кўзда тутилган жиноятни қилишда айбли деб топилади. Қамоқ узоқ чўзилиб, Ҳайит амин икки йил деганда, 1927 йилнинг 6 июлида Ўз ССР олий судининг сайёр сессиясида суд қилиниб, 7 йилга кесиб юборилади. Бу вақтда Ҳайит амир 60 ёшга тўлган эди. 1928 йилнинг 12–январида унинг шикояти Ўзбекистон ССР Марказий ижроия қўмитаси хусусий авф ҳайъати томонидан кўриб чиқилади ва кексалиги эътиборга олиниб, қамоқ муддати 1/3 қисмга камайтирилади.
Ҳайит амин ва у каби раҳнамолар, кўмакчилар қамоққа олингандан кейин, олти ой нари–берисида Тангри Берди додҳонинг ўзи ҳам қўлга олинади. 1926 йилнинг 20–майида Қашқадарё вилоят ижроия қўмитасининг катта президиуми йиғилиши бўлиб, унда қўрбоши Тангри Берди додҳони ушлашда фаоллик кўрсатган қизил аскарлар ва милиционерларни мукофотлаш масаласи кўрилади. Улар орасида БСБ Шаҳрисабз шўъбаси бошлиғи Сидоров ва Шаҳрисабз милиция бўлими бошлиғи Одиловларни қизил байроқ ордени билан мукофотлаш Ўз ССР Марказий ижроия қўмитасидан сўралади.

А Д А Б И Ё Т

1. Каримов И.А.	Ўзбекистон XXI аср бўсағасида. Хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари. – Т., «Ўзбекистон», 1997.

2. Каримов И.А.	Тарихий хотирасиз келажак йўқ. – Т., «Ўзбекистон», 1998.

3. Каримов И.А.	Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т., «Маънавият», 2008.

4. Абдуллаев Р.М.	Из истории национального движения в Туркистане после Февраля 1917 г. – «Общественные науки в Узбекистане», 1993, 4–сон.

5. Абдурахимов Н., Эргашев Ф.	Туркистонда Чор мустамлака тизими. – Т., «Академия», 2002.

6. Акромов А.	Босмачилик ҳаракати ва унинг моҳияти. «Ҳаёт ва иқтисод», 1991, 7–сон.	

7. Алиев А.	Великий Октябрь и революционизирование нородов Бухары. – Госиздат УзССР, Т., 1958.

8. Алимова Д.А., Голованов А.А.	Ўзбекистон мустабид совет тузуми даврида:  сиёсий  ва мафкуравий тазйиқ оқибатлари.–Т., «Ўзбекистон», 2000.

9. Алимова Д.А.	Джадидизм в Средней Азии. Пути обновления, реформы, борьба за независимость. – Т., «Ўзбекистон», 2000.

10. Алимова Д.А.	Историческое мировоззрение джадидов и их проекция будущего Туркистана. «Туркистон мустақилиги ва бирлиги учун кураш саҳифаларидан». – Т., «Фан», 1996.

11. Алимова Д.А.	Хотирага нақшланган ёзувлар. «Мулоқот», 2002, 3–сон.

12. Аминова Р.Х.	Коллективлаштириш – қашшоқлаштириш демак. «Шарқ юлдузи», 1992, 12–сон.

13. Аминова Р.Х.	Осуществление коллективизации в Узбекстане (1929–1932 гг) Т., «Фан», 1977.

14. Амир Сайид Олимхон.	Бухоро халқининг ҳасрати. – Т., «Фан», 1991.

15. Аъзамхўжаев С.	Туркистон мухторияти: миллий–демократик давлатчилик қурилиши тажрибаси. – Т., «Маънавият», 2000.

16. «Аҳоли миқдори, урушлар, очарчилик, мажбурий кўчиришлар ва қатағонлар билан боғлиқ йўқотишлр тарихимиздаги яна бир очилмаган қўриқдир». «Мулоқот», 2002, 3–сон, 13–15–бетлар.

17. Бобобеков Ҳ.	Қўқон тарихи Т., «Фан», 1966.

18. Босмачилик: ҳақиқат ва уйдирма, «Шарқ юлдузи», 1991, 3–сон.

19. Бердиев А.	Ҳақиқатга садқа бош, Т., 2005.

20. Беҳбудий М.	Танланган асарлар. – Т., «Маънавият», 1999.

21. Боймирза Хаит.	Басмаческое движение. «Звезда Востока», 1992. 1–сон.

22. Валидий А.З.	Бўлинганни бўри ер. Туркистон халқларининг миллий мустақиллик учун кураши тарихидан хотиралар. – Т., «Адолат», 1997.

23. Ватан ва миллат муқаддасдир, Т., «Ўқитувчи», 1996.

24. Голованов А.А.	Крестьянство Узбекистане: эволция социального положения. 1917–1937 гг. Т., 1992.

25. Давронов З., Давронов Т. Кожар–қадимий диёр, Т., 2005.

26. Дадахонов Я.	Қатағон депараси. Ф., 2006.

27. Жуманов А.	Қашқадарё машъали. Т., «Меҳнат», 1990.

28. Жўраев М.	Қадимий манзилгоҳ, Қ. «Насаф», 2000.

29. Захаров С.М., Собиржанов А.С. Карши, Т., «Ўзбекистон», 1978.

30. Захаров С., Хикматов Н. Шахрисабз. Т., «Ўзбекистон», 1979.

31. Зевелев А.И., Поляков Ю.А., Чугунов А.И. Басмачество: возникновение, сущность, крах. М., «Наука», 1981.

32. Зевелев А. И., Поляков Ю.А., Шишкина Л.В. Басмачество: правда истории и вымисел фальсификоторов. М., «Мысль», 1986.

33. Зиёева Д.	Туркистон миллий озодлик ҳаракати. – Т., Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 2000.

34. Зиёев Ҳамид.	Ўзбекистон мустамлака ва зулм исканжасида. Т., «Шарқ», 2006.

35. Зиёев Ҳ.З.	Туркистонда Россия тажовузи ва ҳукмронлигига қарши кураш. Т., 1998.

36. Иброҳим К.	Мадаминбек. Т., 1993, 2000.

37. Исломов Ў.	Нуқрабод хаёли. Қ., «Насаф», 1997.

38. Исмоилова Ж.	Наманганда 1916 йил халқ қўзғолони. «Ўзбекистонда ижтимоий фанлар», 1997, 5–сон; Андижонда 1916 йил қўзғолони. «Ўзбекистонда ижтимоий фанлар», 1994, 4–сон; Қонга беланган халқ ҳаракатлари. «Шарқ юлдузи», 1998, 6–сон.

39. Истории и историография национально – освободительных движений второй половины XIX–начале ХХ вв. в Средней Азии и Казахстане. – Т. «Фан», 1989.

40. Ишанов А.И.	Бухарская народная советская республика, – Т., «Ўзбекситон», 1969.

41. Ишанов А.	Создание Бухарской народной советской республики, – Т., 1955.

42. Кисляков Н.А.	Патриархально–феодальные отношения среди оседлого сельского населения Бухарского ханства в конце XIX–начале ХХ вв. Изд–во АН ССР, М., 1962.

43. Мажид Ҳасаний.	Туркистон босқини, Т., 1992.

44. Мелкумов Я.А.	Туркестанцы. М., Воениздат,1960.

45. Муртазаева Р.Ҳ.	Ўзбекистон тарихи (маърузалар матни). – Т., 2000.

46. Мустофа Чўқай ўғли.	Истиқлол жаллодлари (1917 йил хотиралари). –Т., Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1992.

47. Насриддинов Қ.	Ватанпарвар Оғолиқ. Қ. «Насаф», 1996.

48. Насриддинов Қ.	Қарши қалъаси. Қ. «Насаф», 2005.

49. Очерки истории Кашкадарьинской и Сурхандарьинской областей Узбекистана. – Т., «Фан», 1968.

50. Пармонов О., Бердиев А. Китоб тумани, Қ., «Насаф», 1996.

51. Пирматова Л.	Гувалак тарихи., Қ. «Насаф», 2006.

52.  Победа Октябрьской революции в Узбекистане, сб. докум. т–I, изд–во АН УзССР. – Т., 1963.

53.  Победа Советской власти в Средней Азии и Казахстане, Т., «Фан»,1967.

54. Пўлатова Б.	Деновликлар тарих кузгусида. Т., «Фан», 1994..

55. Ражабов Қ.К. 	Мустақил Туркистон фикри учун мужодалалар. –Т., «Ўзбекистон», 2000.

56. Ражабов Қ.К.	Туркистон минтақасидаги истиқлолчилик ҳаракати тарихининг даврлаштириш муаммолари (1918–1935 йиллар). Ўзбекистон тарихи, 2000, 1–2 сонлар.

57. Ражабов Қ.	Ғолиб  армиянинг  қора ишлари. «Шарқ юлдузи», 1999,  1–сон.

58. Ражабов Қ., Ҳайдаров М. Туркистон тарихи. – Т., «Университет», 2002.
	
59. Раҳматуллаев Т.	Қўрғон садоси, Қ. «Насаф», 1999.

60. Рисқулов Т.	Совет ҳокимияти бизга қимматга тушди (мактуб), «Ёш куч», 1991, 11-сон.

61. Суюнова О.	Туркистонда 1916 йилги миллий–озодлик кураши (Сирдарё вилояти мисолида). – Т., 1997.

62. Тарих шоҳидлиги ва сабоқлари. – Т., «Шарқ», 2001.

63. Туркистан в начале ХХ века: к истории истоков национальной независимости. Научны редактор Р.Я.Раджабова. – Т., «Шарқ», 2000.

64. Туркистон мустақиллиги ва бирлиги учун кураш саҳифаларидан, – Т., «Фан», 1996.

65. Тухтаметов Т.Г.	Русско – бухарские отношение в конце XIX – начале ХХ вв. – Т., «Фан», 1966.

66. Хўжаев Мансурхўжа.	Шермуҳаммадбек қўрбоши. Т., 2008.

67. Чориев З., Жўраев А. Ғузор тарихидан лавҳалар, Қ. «Насаф», 1997.

68. Шамсутдинов Р., А.Мамажонов. Шимолий Кавказ сургунидаги юртдошлар    қисмати.   Т., «Шарқ», 2005.

69. Шамсутдинов Р.  Босмачилар  ким  бўлган? – «Фан  ва  турмуш»,  1997, 1–сон.

70. Шамсутдинов Р.	Босмачиликни қандай баҳолаш керак? «Фан ва турмуш», 1995, 3–сон.

71. Шамсутдинов Р.	Истиқлол йўлида шаҳид кетганлар. – Т., «Шарқ», 2001.
	
72. Шамсутдинов Р.	Мудҳиш ҳукмлар, фожеали тақдирлар. – «Жамият ва бошқарув», 2002, 2–сон.

73. Шамсутдинов Р.	Ўзбекистонда советларнинг қулоқлаштириш сиёсати ва унинг фожеали оқибатлари. Т. «Шарқ». 2001.

74. Эгамназаров А.	Сургун. Т., «Адолат», 1999.

75. Эргашев Э.	Бешкент тарихи, Қ. «Насаф», 2000.

76. Яковлев Г.М.	Улуғ октябр ғалабаларини ҳимоя қилиш учун Туркистонда олиб борилган қуролли кураш (1917-1921 йиллар). Т., Бирлашган нашр. 1958.

77. Ўзбекистоннинг  янги  тарихи.  2–жилд.  Ўзбекистон  совет мустамлакачилиги даврида. Илмий муҳаррир М.Жўраев. – Т., «Шарқ», 2000.

78. Ўзбекистон тарихи: янги нигоҳ. Жадидлар ҳаракатидан миллий мумтақилликка қадар. Даврий тўплам, 2–сон. – Т., «Шарқ», 1999.

79. Қосимов Ф.	Бухоро республикаси тарихшунослиги. – Бухоро, 1996.

80. Ғ.Ғафуров., И.Шаймардонов., Ж.Тўҳлиев. Яккабоғ тумани, Т., «Шарқ», 1997.

81. Ҳайдаров М.	ТАССР даврида совет ҳокимияти олиб борган сиёсат: тарих ва ҳақиқат. Ўзбекистонда миллатлараро муносабатлар тарихидан. – Т., «Университет», 1998.

82. Ҳайдаров М.	Туркистонда совет ҳокимияти юритган сиёсатнинг маҳаллий аҳолига бўлган таъсири (1917–1924 й.) ТошДУ хабарлари, 1998, 1–сон.

Архив  манбалари

Қашқадарё вилоят Давлат архиви: 
83.  1 жамғарма, 1–рўйхат, 100, 1, 13, 16, 17, 20, 23, 24, 26, 27, 36, 37, 38, 43, 46, 51, 52, 53, 62, 63, 80, 83, 86, 92, 91, 93, 101, 105, 108, 147, 157, 163 ишлар.

84. 29 жамғарма, 1–рўйхат, 2, 18, 41, 42, 67, 68, 71а ишлар. 

85.  50 жамғарма, 1–рўйхат, 1 иш.

86.  81 жамғарма, 1–рўйхат, 2, 3 ишлар.

87.  83 жамғарма, 1–рўйхат, 4, 6, 11, 12, 13, 20, 22, 25, 31, 51, 59, 45, 98, 93, 62, 95, 94, 66, 73, 104, 65, 69, 129, 68, 124, 72, 75, 74, 146, 86, 85, 93, 92, 91,96, 90, 98, 99, 188, 189, 176, 184, 197, 181, 208, 212, 209, 213, 214, 216, 219, 220, 222, 224, 230, 233, 235, 236а, 237, 244, 251, 255, 256, 261, 265, 266, 267, 302, 305, 309, 311, 312, 313, 315, 317, 320, 324, 328, 333, 339, 340, 346, 351, 353, 354, 357, 366, 367, 373, 386, 387, 390, 391, 398, 402, 418, 432, 443, 450, 451, 446, 459, 462, 468, 481 ишлар.

88.  133 жамғарма, 1–рўйхат,5, 6, 7, 24, 26, 27, 46, 71, 76, 134, 50, 63, 70, 66, 62, 64, 61, 37 ишлар.

89.  172 жамғарма, 1–рўйхат, 4 иш.

90.  172 жамғарма, 2–рўйхат, 73 иш; 53, 55, 75, 106, 52 ишлар.

91.  172 жамғарма, 3–рўйхат, 10, 11, 103 ишлар.

92.  183 жамғарма, 1–рўйхат, 2, 3, 7, 6, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 26, 27, 29, 104 ишлар.

93.  183 жамғарма, 2–рўйхат, 134, 13, 20 ишлар.