O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR NOMIDAGI
 ANDIJON DAVLAT UNIVERSITETI

O’ZBEK ADABIYOTI KAFEDRASI

АБДУРАСУЛОВА АЗИЗА

O’ZBEK ROMANLARIDA “SEVGI UCHBURCHAGI”NING BADIIY TALQINI

BITIRUV MALAKAVIY ISHI

Ilmiy rahbar                                            f.f.n. F.Kiyikboev

Andijon 2014

MUNDARIJA
Kirish
1 bob. “Sevgi uchburchagi” syujetni rivojlantiruvchi omil sifatida
1 fasl. “Sevgi uchburchagi” tushunchasining mohiyati va mantig’i, uning romanlardagi o’rni va ahamiyati.
2 fasl. Milliy romanlarda “sevgi uchburchagi”ning paydo bo’lish omillari. 
2 bob. Dramatizm va fojeaviylik asosiy xususiyat sifatida.
1 fasl. “Sarob” va “Ufq” romanlarida bosh qahramonlarning ruhiy holati tasviri.
2 fasl. 80-yillar romanchiligida “uchinchi odam” masalasi.

3 bob. Hozirgi davr romanlarida “sevgi uchburchagi”ning ifodasi.  
1 fasl. “SABO VA SAMANDAR” ROMANIDA QAHRAMONLARNING  RUHIY HOLATI TAHLILI.
2 fasl. “Ming bir qiyofa” va  “Shovqin” romanlarida xarakterlar talqini.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.  

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. O’zbek romanchiligining taraqqiyot tadriji haqida so’z yuritilganda uning tarixiy ildizlari qadimiy qissalarga borib taqalishi ta’kidlanadi. Darhaqiqat, yirik epik asar romanning shakllanish zamini kichik epik asarlar ekani aniqroq. Xoh kichik, xoh katta epik asar bo’lsa-da, adabiyot uchun muhabbat mavzusi qadimiy va abadiy mavzulardan hisoblanadi. Shu bois “haqiqiy roman xalqning o’tmishi va buguniga tegishli dolzarb voqealarni, real ziddiyatlarni aks ettiradi. Hayotning taraqqiyot bosqichlaridagi murakkab masalalarini tahlil qiladi”. Muhabbat masalasi esa ziddiyatlarsiz, to’siq va kurashlarsiz hal bo’lmaydi. O’zbek adiblaridan Abdulla Qodiriy, Sadriddin Ayniy, Oybek, Abdulla Qahhor, Shuhrat, Mirmuhsin, Odil Yoqubov, Asqad Muxtor, Pirimqul Qodirov asarlari jahon romanchiligining oltinchi maktabi bo’lgan o’zbek romanchiligining barkamol namunalaridir. SHuningdek, Said Ahmad, O’tkir Hoshimov, SHukur Xolmirzaev, Erkin A’zam, Ahmad A’zam, SHoyim Bo’taev, Zulfiya Qurolboy qizi, Abduqayum Yo’ldoshevlarning romanlari ham o’zbek nasrining taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etadi.   
 	XX asr boshlarida yaratilgan romanlarda o’zbek xalqining o’tmishi qalamga olinadi. Insonning baxtli bo’lishi uning qanday jamiyatda yashayotganligiga bog’liqligi Abdulla Qodiriy, CHo’lpon, Oybek romanlarida tasvirlanadi. Ta’kidlash o’rinliki, jamiyat ongli insonlar majmuidan iborat. Inson esa o’zini avvalo, o’z uyida, oilasida baxtli his qiladi.
	Jadid adiblarning asarlarida chorizm istibdodi va uning siyosati natijasida yuzaga kelgan oqibatlar, mahalliy hukmdorlarning o’zaro urushlarining xalqqa keltirgan kulfatlari tasvirlanishi bilan birga o’zbek xotin-qizlarining huquqsizligi, insoniy tuyg’ularning poymol etilishi masalasi ham ko’tariladi. Romanlar markazida inson baxti masalasi turar ekan, chinakam oilaviy baxt muhabbat zaminiga qurilishi kerakligiga urg’u beriladi. Bunday baxtga erishish yo’lida asar qahramonlari hayotning ziddiyatli tomonlariga duch keladilar, o’z muhabbatlari yo’lida kurashadilar. SHu kurashlarda qahramonlar o’z maqsadlari, manfaatlari nuqtai nazaridan harakatlanadilar. Natijada, “sevgi uchburchagi” hosil bo’ladi.     
	Abdulla Qodiriyning “O’tgan kunlar” asari romanning badiiy barkamol namunasi bo’lib, u tom ma’nodagi milliy o’zbek romani deb e’tirof etilgan. Yozuvchi sharq adabiyotiga xos realistik qarashni bu romanida mujassamlashtira bildi. U tanlagan hayot materiali va uning tasviri – Otabek bilan Kumush muhabbatlarining fojiasida butun bir xalq fojiasi aks etdi. Fojia orqali esa adib muhim inqilobiy fikrni o’rtaga tashladi. “O’tgan kunlar”, “Mehrobdan chayon”, CHo’lponning “Kecha va kunduz”, Oybekning “Qutlug’ qon”, S.Ayniyning “Qullar” romanlarida o’tmishdagi ijtimoiy muhit va eski urf-odatlar, qoloqlik, jaholat tufayli inson baxti toptalgani tasvirlansa, “Sarob”da yangilangan jamiyatda o’z yo’lidan yanglishgan, xudparast va shuhratparast kishilarning taqdiri haqida hikoya qilinadi. 
Asr boshlarida yaratilgan romanlarda tarixiy davr aks ettirilgani va unda sevgi masalasi “qizil ip” bo’lib o’tgani adabiyotshunoslikda e’tirof etilgan. Ma’naviy uyg’onish samarasi odamlarning o’zligini anglash, milliy g’urur, oriyat, avlod-ajdodlarimiz o’tmishidan faxrlanish, kelajak har kimning o’z qo’lida, mehnatida va ongli faoliyatida ekanligini his qilishda namoyon bo’lmoqda. Bugungi kunning vazifasi adabiyotni millatning ma’naviy va intellektual salohiyatini, odamlarning aqliy va ruhiy madaniyatlarini yuksaltirishga xizmat qildirishdir. Chunki olamni shu paytgacha aytib kelganimizdek, go’zallik emas, ma’naviyat va ezgulik asraydi. Uni komil inson yuzaga keltiradi. Komillikni yuzaga keltirishda badiiy adabiyot muhim omildir. Buni yaxshi anglagan yozuvchilar shu yo’lda samarali ijod qilmoqdalar. Bu borada H.Sulton, E.A’zamov, A.Ibodinov, Shoyim Bo’taev, Normurod Norqobilov va boshqalarning ijodi katta rol o’ynayapti.
Romanlarda mavzu va g’oya, xarakter, konflikt, syujet va kompozitsiya masalalari o’rganilgan bo’lsa-da, adabiyotshunoslik lug’atlari, ilmiy tanqidiy maqola, monografiya va boshqa kitoblarda “sevgi uchburchagi” atamasi qo’llanilishiga duch kelmadik. Bu atamaning joriylanishi zaruriyatdir. Romanchiligimizning turli taraqqiyot bosqichlarida yaratilgan romanlarda “sevgi uchburchagi” aksariyat mavjud. CHunki sevgi liniyasidagi “uchinchi odam” asardagi dramatizmni va fojeaviylikni yuzaga keltiruvchi omildir. SHuning uchun ham ushbu masalaning adabiyotshunoslikda o’rganilishi dolzarb hisoblanadi.
	Masalaning o’rganilish tarixi. O’zbek adabiyotshunosligida “sevgi uchburchagi” monografik planda, alohida tadqiqot ob’ekti sifatida o’rganilmagan bo’lsa ham, roman mavzusi, tipik xarakter, obraz yaratish mahorati, syujet va kompozitsiya tuzishda yozuvchining mahorati kabi masalalar Izzat Sulton, Ozod SHarafiddinov, Matyoqub Qo’shjonov, Bahodir Sarimsoqov, Abdug’afur Rasulov, Umarali Normatov, Dilmurod Quronov, Xotam Umurov, Qozoqboy Yo’ldoshev, Rahmon Qo’chqor, Ulug’bek Hamdam kabilarning adabiyotshunoslikka oid kitob va tadqiqotlarida o’z aksini topgan. 
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi. O’zbek adabiyotshunosligida romanlar mavzusi va badiiy xususiyatlari ilgari adabiyotshunoslar tomonidan turli talqinlarda o’rganilgan. Biroq, “sevgi uchburchagi” atamasi mazkur ishda ilk marta qo’llanilmoqda. Uning ta’rifi va mazmun mohiyati ishda tavsiflab beriladi. XX asr romanchiligining har o’n yilligida adabiyot maydonida paydo bo’lgan yetuk asarlar va zamonaviy adabiyotdagi romanlar misolida tahlil qilinadi. Ulardagi “sevgi uchburchagi” o’zaro qiyoslanadi. Bu esa ishning ilmiy yangiligini belgilaydi.
	Ishning ilmiy-nazariy va amaliy ahamiyati. Mazkur ishdan romanchilikka oid ilmiy-nazariy ma’lumotlar olish mumkin. Roman tarixi, tadrijiiy takomili, mavzu va g’oya masalasi bo’yicha adabiyotshunoslik uchun umumlashma fikrlar bera oladi. Ishning mazmuni va umumiy xulosalaridan:
•	o’zbek adabiyotining nazariy masalalarini tahlil etishda;
•	romanchilik taraqqiyoti va janr imkoniyatlarini yoritishda;
•	romanda mavzu va g’oya, “inson qalbi dialetikasi” masalasini hal etishda; 
•	oliy o’quv yurtlarining ma’ruza va seminarlari mashg’ulotlarini o’tishda;
•	kurs ishi va mustaqil ishlarni bajarishda;
•	maxsus nazariy seminar o’tkazishda foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishning metodologik asosi va metodlari. Tadqiqot ishini yaratishda jahon va o’zbek adabiyotshunosligining ilmiy nazariy tamoyillariga tayanildi. Qiyosiy-tipologik va estetik tahlil metodlaridan foydalanildi.
Bitiruv malakaviy ishining joriylanishi. “O’zbek romanchiligida “sevgi uchburchagi”ning badiiy talqini” nomli mazkur bitiruv malakaviy ish mavzusi Zahiriddin Muhammad Bobur nomidagi Andijon davlat universiteti “O’zbek adabiyoti” kafedrasida muhokama etilib, tasdiqlangan hamda mazkur kafedraning 2014 yil, aprelь oyi 4-yig’ilishida ichki himoyadan o’tkazilgan, ish ijobiy baholangan, ochiq himoyaga tavsiya etilgan.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi. Ushbu bitiruv malakaviy ish kirish, har biri ikkitadan faslga ajratilgan uch asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.

I BOB. “SEVGI UCHBURCHAGI” SYuJETNI RIVOJLANTIRUVCHI OMIL SIFATIDA
1- FASL. “SEVGI UCHBURCHAGI” TUSHUNCHASINING MOHIYaTI VA MANTIG’I
Faylasuflardan biri hayot raqamlar asosiga qurilganini izohlagan va olamdagi barcha hodisotlarda albatta raqamlar mavjudligini ta’kidlagan edi. Hatto insonlar o’rtasidagi munosabatlarda ham, hissiyotlarning ob’ekti masalasida ham raqamlar ishtirokisiz so’z yuritib bo’lmaydi. Ba’zan munosabatlar geometriyasi bizga shunchaki oddiy tuyuladi, biroq u qadar jo’n emas. Ideal muhabbat uchun ikkita shaxs bo’lmog’i lozim. Lekin nozik, inja tuyg’ular oddiylikni yoqtirmaydi hamda kimdir o’zganing hayotiga suqulib kiradi-da, sevgida uchburchak paydo bo’ladi. Nega “sevgi uchburchagi” an’anaviy holatga aylangan?
Dunyo yaralibdiki, Odam Ato va Momo Havo davridan buyon kelayotgan odatlar mavjud. Ularning ikki o’g’illari Qobil, Hobil va Iqlimoy o’rtasida ziddiyat tug’iladi. Negaki, Iqlimoyni Qobilga to’y qilib bermoqchi bo’lganlarida Hobil jinoyatga qo’l uradi, o’z qondoshini o’ldirib qo’yadi. Insoniyat tarixidagi birinchi jinoyat ayol tufayli, sevgi va rashk tufayli bo’lgan. Aytish kerakki, “sevgi uchburchagi” hayotning dastlabki bosqichlaridayoq paydo bo’lgan.
                                                Iqlimoy  

                               Qobil                              Hobil

Sevgi Olloh tomonidan ikki insonga, ularning yuragiga solingan ilohiy ishq. Ishq bo’lganda ham g’ayritabiiy hislarga, inja tuyg’ularga o’ralgandir. Har bir inson dunyoga kelibdiki, bu tuyg’uni o’zida qandaydir holatda ma’lum bir vaqtda boshdan kechiradi. 
Muhabbat iztiroblari bu qadar ko’pligining sababi nimada? Ko’pchilik insonlarning hayotida aksariyat “sevgi uchburchagi” hatto ko’pburchaklari ro’y beradi, chunki ular savqitabiiy ravishda (ong osti qatlamida) shu jarayonga moyildirlar. Muhabbat munosabatlari g’aroyib geometrik shakllarni hosil qiladi. Bunda klassik uchburchaklar, jiddiy kvadratlar va turli shakldagi ko’pburchaklar ham uchraydi.
Tadqiqotchilar shunday xulosaga keldilarki, odamning bir necha “roman”ga bir vaqtda intilishi bu patalogiya bo’lmay, uning ong ostida kechadigan tabiiy jarayonlarning natijasidir. Shunday qilib, ishqiy munosabatlar ikkitadan ortiq odamlar o’rtasida ro’y bersa, buni xalqda “sevgi uchburchagi” deydilar. Uning ko’rinishlari ham bir talay bo’lib, ikkita odam bir kishiga nisbatan muhabbatni his qiladi yoxud ularning barini yaqin munosabatlar bog’lab turadi. 

Qiza)               Qiz                                                                   b)   Yigit        

Yigit                           Raqib yigit                             Qiz                               Raqiba 
 
Bir qizni ikki yigit sevadi, qiz                          Bir yigitni ikki qiz sevadi, esa      
    ulardan birini sevadi.                                     yigit ulardan birini sevadi.

     c)         Yigit                                                         d)           Qiz 

    

Qiz                                          Yigit               Yigit                                         Qiz

Bir qiz ikki yigitni sevadi.                                Bir yigit ikki qizni sevadi.                            

e) Oilali ayol                                                            f) Oilali erkak

    

 Eri                                    Boshqa                             Xotini                               Boshqa        
                                              yigit                                                                           ayol	

Jamiyatda “sevgi uchburchagi” konflikt xolatini yuzaga keltiradi, chunki xuddi qonuniy bo’lganiday uchala shaxsdan hech bo’lmasa birida yoki ikkitasida norozilikni tug’diradi. “Sevgi uchburchagi” tufayli adabiyotda, teatr va kinomatografiyada buyuk asarlar dunyoga kelgan. Bunday asarlar ijodkorlarining o’zlari ham ana shunday sevgi taqdirini boshdan kechirganlari ham oz emas. Ular asarlarining qahramonlarini o’zlaridan kelib chiqib tasvirlaganlar. 
Inson miyasida uchta markaz borligi, bu markazlarning ishqiy munosabatlarning uchta aspektiga: iliq munosabat, samoviy romantik kechinmalar va jo’shqin ehtirosga javob berishini shu sohaning olimlari aniqlaganlar. Agar uchala markaz bir kishiga qaratilsa, muhabbat juftligi baxtiyor bo’lishiga hamma imkonlar topiladi. Biroq hayotda samoviy romantik tuyg’ularni boshqa bir kishiga nisbatan his qilish, g’amxo’rlik va mehribonlik hislarining ikkinchi bir shaxsga qaratilishi, uchinchi bir kishiga nisbatan jo’shqin ehtiros tuyish holatlari uchraydi. Bunday munosabatlar albatta xavfli. Muhabbat bobida murakkab geometrik figuralar hosil qilishga yengiltak fe’l-atvorga ega kishilar intiladilar. Ularni sof muhabbat emas, nafs boshqaradi.
	Uchinchi bir kishining paydo bo’lishi sevishganlardan biri qaysi holat va martabada bo’lishidan qat’iy nazar qalbini parokanda etadi, jarohatlaydi. Istisno emaski, rashk hislarini boshqarishga, haqoratlanganlik va xiyonatni boshdan o’tkazishga to’g’ri keladi. Xiyonatga uchragan kishining o’zigagina havolaki, u bu holatni qanday qabul qiladi: nadomat va g’azab yoinki “sevgi uchburchagi”ni hayot darsi deb qabul qilish hamda o’z qadrini ko’rsatishga harakat qiladi. Munosabatlardagi uchburchak, ya’ni “sevgi uchburchagi”  inson hayoti uchun tipik hodisa hisoblanadi. Uning qaysidir shakl va holatda paydo bo’lishidan ham birov ihotalangan emas. Mabodo paydo bo’lgan taqdirga unga salbiy munosabatda bo’lishga moyildirmiz. Qaysi mavqeda tursa ham odamda bu holat salbiy tuyg’ularni uyg’otadi. Yoki boshqa tomondan ikkinchi odamga nohaq munosabatda bo’layotganimiz, qalbiga chuqur jarohat yetkazayotganimiz ayon bo’ladi. Uchburchak munosabatlar ostida paydo bo’ladigan his –tuyg’ular ko’pincha ortiga qaytadi va aksariyat butkul yo’qoladi. Bu o’rinda juda qiyin holatga duch kelinadi, bunday munosabatlarning yuzaga kelishida kimnidir ayblashga moyilmiz yoki o’zimizni o’zimiz yoxud ikki kishidan birini ayblaymiz. Biroq, uchburchaklar arxetip xarakterga ega, bizni insoniy munosabatlarning universalligi to’g’risidagi masala qiziqtirsa, uch ming yillik adabiyotni o’qish kifoya qiladi. Nafaqat romanlarda lirikada ham “sevgi uchburchagi”na emas, ko’pburchaklari ham tasvirlanadi:
Sen meni sevasan, men esa uni,
O’zgani sevadi biroq sevganim,
Uni ham sevmaydi, axir, sevgani
SHu zanjirlar balki sevgi degani... (Rahim Karim)
Mazkur she’r bandida sevgi beshburchagi namoyon bo’lmoqda. Bu shakldagi burchaklar biri ikkinchisi bilan uchrashmaydigan zanjirlar singaridir:
                                                           sen      
                             
                              men                                                   u                

                                         o’zga                               sevgani    
Bunday munosabatlar qurshovidagi har bir odam og’riqli tuyg’u-kechinmalarni boshdan kechiradi, uning olamida yoqimsiz o’zgarishlar bo’lishi tabiiy. Agar kimningdir hayotida “sevgi uchburchagi”  paydo bo’lsa, bunda o’ziga xos maqsad mujassam. Agar bu holatda nadomat va g’azab tanlansa, bu tanlov tabiiydir. 
Uchburchaklarning turli xildagi ko’rinishlari bor. Ayrim uchburchaklarda burchaklarning uchalasi ham qat’iydir. Ikkita qahramon va ularning biri bilan bog’langan uchinchi odam bor bo’lib, munosabatlarning davom etishiga umid yo’q. Ular statik holatda bo’lib, bu munosabat o’n yillar davom etishi mumkin, toki uchalasidan biri halok bo’lmaguncha. Boshqa sevgi uchburchaklarida yuqoridagi burchak doimo o’zgarib turadi.
Aslida tabiatdagi aksariyat narsalar, buyumlar, hatto hodisalarning ham juftlikda yaratilganini ko’rish mumkin. Insoniy munosabatlarda ham juftlikdagi suhbatning oqlanishini maqol, matallarda ham kuzatiladi. Masalan, o’zbeklar nutqida fors-tojik tilidagi “Suhbati chor, anda maza bor, Suhbati panj anda maza lanj” kabi maqol qo’llanishi bejiz emas.
Yana shunday turdagi uchburchaklar borki, ularning burchaklarida ota-onalar va bolalar joylashadi. Uchburchak do’stlik munosabatlari asosiga ham quriladi. SHunday uchburchak turlari borki, ular nisbatan murakkabdir, odamlar qatorida boshqa jonzot va narsalar mavjud bo’ladi. Qahramon sevgilisini uning o’z mashg’ulotiga berilganligi uchun qizg’anadi, bu mashg’ulot ijodiy ish, san’at bo’lishi ham mumkin, holbuki, mashg’ulot unga ma’naviy ozuqa beradi. Bunday uchburchaklar qahramonda xuddi insonlar qatnashgan uchburchaklarda bo’lgani singari rashkni uyg’otadi. Ijodga berilgan odam yonidagi odamni yolg’iz qoldiradi va bu holat yolg’izlatilganning kuchli rashkini keltirishi tabiiy. Hatto shunday sevgi uchburchaklari borki, ularda uy hayvonlari ham qatnashadilar. Bu ehtimol bo’lmag’ur gapdek tuyular, biroq jabrlanuvchi, ozorlanuvchi kishi kuchli rashkni his qiladi, qalbi jarohatlanadi, o’zini yolg’iz qoldirilgan hisoblaydi, muhabbatining egasini biror uy hayvoni, iti yoki mushugiga bog’langanidan qayg’uradi. Uchburchaklarning bu turlari bir-biriga aloqador emasday tuyulishi mumkin. Lekin barchasiga birday bo’lgan xususiyat sevgi masalasidir. Sevgisiga uchinchi bir shaxs tomonidan ega chiqilishi holatiga sevuvchi o’zini xiyonat ko’rgan, aldangan, haqoratlangan, inkor etilgan his qiladi. 
Uchburchakning birinchi cho’qqisi. Xiyonatkor deb boshqa bir inson bilan munosabatga kirishgan kishi tushuniladi. Bunda uning tanlovi to’g’ri yoki noto’g’riligidan qat’iy nazar sevgi tuyg’ulari ikki xil ob’ektga qaratilgani ma’lum bo’ladi. Aksariyat insonlar garchi ongli ravishda liberal qarashlarga ega bo’lsa-da, ko’nglining tubida insonning sevgisi faqat bir kishiga qaratilgan bo’lishi kerak, deb his qiladi.    
Deyarli barcha xalqlarda sevgi masalasidagi tushuncha va saqlanib kelinayotgan qadriyatlar mohiyati shundaki, inson bir kishini sevishi kerak. Xiyonatga, xatoga yo’l qo’ygan kishining “Men qalbimda pushaymonlik sezyapman, abgor ahvoldaman”, degan so’zlarini eshitmaymiz. Balki ular: “Meni u umuman qadrlamayapti, u menga A,V,S va yana boshqa narsalarni bermayapti, bular esa mening baxtli bo’lishim uchun kerak. SHu bois ham men uni boshqa joydan qidiryapman”. 
Uchburchakning ikkinchi cho’qqisi. Markazdagi shaxs jabrdiyda singari namoyon bo’ladi. U o’zini shu holatga boshqalar sababli tushib qolganini ro’kach qiladi.
Uchburchakning uchinchi cho’qqisi. Bu ikki sevishganning o’rtasiga tushadigan raqib: “qorabotir”lik qiyofasidagi odam. Bunday raqib odatda qoralanadi. CHunki u mavjud munosabatlarni barbod qiladi. SHunday odamlar yoki asar qahramonlari borki, ular uchburchakning har uchala holatida ham o’z rollarini bemalol o’ynay oladilar.
Roman kompozitsiyasida “sevgi uchburchagi”ning paydo bo’lishi katta ahamiyat kasb etadi. CHunki asarda tugun tugilishi “uchinchi odam”ning voqealarga kirib kelishi bilan bog’liq, bu esa konfliktni yuzaga keltirib voqealar rivojiga turtki beradi va o’z navbatida  xotimaga olib boradi.

2 - FASL. MILLIY ROMANLARDA “SEVGI UCHBURCHAGI”NING PAYDO BO’LISH OMILLARI 
	XX asr boshlarida o’zbek romanchiligiga asos solindi. Abdulla Qodiriy yaratgan romanlar o’zbek romanlarining tarixiy tadriji uchun zamin tayyorladi. Milliy romanchiligimizning tamal toshini qo’ygan Abdulla Qodiriy asarlari aksariyat tarixiy mavzularda bo’lib, voqealar garchi o’tmishda kechsa-da, yozuvchi yashagan davrdagi ijtimoiy masalalar asar markaziga qo’yilgan. 
“O’tgan kunlar”da “sevgi uchburchagi”ning qo’llanishi yozuvchining g’oyaviy niyati bilan bog’lanadi. Uning paydo bo’lishi voqealar sur’atini jadallashtirgan, syujetning qiziqarli chiqishini va tasodifiy burilishlarga boyligini ta’minlay olgan. Syujet qismi tugunning paydo bo’lishi ham asarga xuddi ana shu “uchinchi shaxs”ning kirib kelishi bilan boshlanadi. Otabek ota-onasining orzusiga chorasiz ko’nadi, Zaynabga uylanadi: Zaynab – “sevgi uchburchagi”ning murakkab burchagi.
A.Qodiriy tasvirlagan roman voqealaridagi “sevgi uchburchagi”da birgina Zaynab emas, ularning har uchovi ham aziyat chekadi. Quyidagi uchburchak shakli asar qahramonlarining sevgi munosabatlariga mos keladi:
                                            Otabek                  

                   
                     Kumush                                   Zaynab     
Ma’lumki, har bir muammoning paydo bo’lish sabablari bo’ladi. “Sevgi uchburchagi” muammo bo’lgach, mazkur asarda uning paydo bo’lish sababi ota-onaning orzusi, urf-odatlarning oqibatidir.
Ta’kidlash o’rinliki, Otabek va Kumush o’z muhabbatlaridan baxtli edilar. Garchi Otabek o’z ota-onasini xabardor qilmay, Marg’ilonda uylangan, buni ota-ona to’ydan keyin bilgan bo’lsa-da, ularning baxti to’kis edi. Biroq bu baxtli onlar uzoqqa cho’zilmay ig’vo va tuhmatlar oqibatida kuyov va qaynota hibsga olinadilar. 
Yozuvchi asar boshidanoq qahramonlarining taqdiri fojeali tugashiga ishora qilayotganday bo’ladi. Asar muqaddimasidagi “qishqi kunlarning biri, quyosh botqan, tevarakdan shom azoni eshitiladir” tasvirlar kitobxonni mubham o’ylarga chulg’aydi. Abdulla Qodiriy romanning ko’p o’rinlarida kontrast usulini qo’llaydi. Kumushning say’-harakati bilan (ya’ni Yusufbek hojining Otabekka yozgan maktubini qushbegiga keltirib berishi) tuhmat va balolardan qutqarib olingan Otabek va Mirzakarim qutidor xonadonida yana baxtiyorlik hukm surgandek bo’ladi. Ammo Otabek Toshkentga ota-onasining huzuriga borganda ma’lum bo’ladiki, o’g’ilni boshqa bir qizga unashtirib qo’yganlar. Yozuvchining izohicha, Otabek ota-ona orzusiga “jonsiz xaykal” bo’lib javob beradi, olinadigan kelinning o’zidan yaxshi munosabat kutmasligini aytadi. Otabek qanchalik o’z taqdiridan qochmasin barcha voqealar uning ixtiyoriga qarshi ro’y beradi.  
Naim Karimov: “Otabek islomiy tarbiya olgani uchun ota-onasini hurmat qiladi.  Hatto u Kumushni sevib uylangani holda “ota-ona orzusi”ga bo’ysunib, Zaynab bilan turmush quradi. ...Uning xatti-harakatini idora etuvchi axloq normalari shunga majbur etadi. Biz bu o’rinda Otabekni tanqid qilishimiz o’rinsiz. Otabekning aksar hollardagi sustkashligi, faoliyatsizligi ham u olgan islomiy tarbiya bilan bog’liq”, deb yozgan edi.
Zaynabga uylanish ixtiyorining ota-onasiga qo’yib berilishi Otabekning ular oldidagi gunohkorligi sabablidir, desak ham bo’ladi. CHunki Kumushga ularning xayrixohligisiz, duo, fotihalarisiz uylangan edi. 
Romanda “sevgi uchburchagi”ning uchinchi burchagida Zaynab paydo bo’lgach, qahramonlar o’rtasidagi konflikt yuzaga keladi. “Adabiyotshunoslik lug’ati”da aytilishicha, “Otabek muhit bilan konfliktda (ota-onasi uni ikkinchi bor uylantirishga jazm qilganda qarshi turgani mohiyatan qahramon-muhit konflikti, faqat bu narsa ota-ona bilan munosabat orqali ifodalanadi) yon berdi: “bir bechorag’a ko’ra bila turib jabr ham xiyonat...” bo’layotganini, Zaynab “qarshisida bir jonsiz haykal” bo’lishini bilaturib, uylanishga rozilik berdi”.     
Romandagi konflikt syujetni rivojlantiradi, voqealarning shiddatini belgilaydi, dramatizmni kuchaytiradi. “Sevgi uchburchagi”ni tashkil qiluvchi uchinchi shaxs Zaynab Kumushning Toshkentga kelayotgani xabaridan sarosimaga tushadi va o’zining insoniy tuyg’ulari, orzulari haqida Otabekka so’zlaydi. Otabek Zaynabga o’zining bee’tiborligiga yolg’on sabab ko’rsatgan edi. Kumushning Toshkentga birinchi bor kelishidayoq Zaynab bilan to’qnashuvi ro’y beradi: “So’rashish tamom bo’lg’andan keyin o’lturushdilar. Otabek onasining yonig’a, Zaynab uning yonig’a o’lturdilar. Kumush Zaynabning bu qilig’iga g’ijinib bir-ikki qayta yer ostidan unga ko’z yubordi”.
“Sevgi uchburchagi” ziddiyatli munosabatlar asosida paydo bo’ladi. Kumush va Zaynab kundosh bo’lsa-da, odob saqlagan holda o’zlarini tutadilar. Lekin Kumushning rashk o’tida qovrilishi Otabek bilan uning ikkinchi bor uylanishi haqidagi suhbatdayoq bilinadi. Kumush o’z xatida ham erining uyi haqida “o’rinlashib olay, u yog’ini o’zim bilaman” degan gaplarida ham Otabek bilan munosabatlarining mustahkamliligiga ishonchi hamda uning faqat o’ziga tegishli ekaniga ishorani sezish mumkin. Zaynabni Otabek yonida o’tirishiga Kumushning norizo bo’lishi, “bu qilig’iga g’ijinib bir-ikki qayta yer ostidan unga ko’z yuborishi” tabiiy. CHunki ularning sof, ilk muhabbatlarining raqibi, uchinchi, ortiqcha odam, “qorabotir” Zaynabdir. Ikkala kundoshning o’zaro zimdan va ochiqchasiga olishuvlarida kim kimning ustidan baland kelishini ko’rsatishga urinish borligini sezish mumkin. Kumushning Toshkentga kelishi Zaynabning dilidagi alamlarini orttirib yuboradi. Yozuvchi Kumushni “Zaynabning hasadini qo’zg’atmas uchun Otabek bilan muomalada qilgan ehtiyotlari zarracha foyda bermaganiga hayron, endi qaysi yo’sinda murosani sozlash yo’llarini o’ylar edi”, deydi. Biroq Zaynabning keskinlashgan munosabatlarining natijasida Kumushning bu uyda qolaolmasligi, agar ketsa Otabekni Zaynab “qo’liga topshirib qo’yish” og’ir edi. Yozuvchining “Kumushda ham bir qizg’anchiqlik hissi uyg’ongan”, deb ta’kidlashi bejiz emas. Kumush zalvorli o’ylar og’ushida ekan, Otabek va Zaynab munosabatlarini ko’z oldiga keltiradi: “qaysidir kuni Otabekning Zaynabga boshqacharoq qilib kulib qaragani va Zaynabning shu vaqtdagi oydek jozibalik to’la yuzi ko’ringandek bo’ldi... Bu ko’rinishdan so’ng ul sakrab o’rnidan turdi-da, tokchadag’i oynani oldi va o’ziga qaradi...”
SHundan so’ng Kumush o’zi bilan o’zi olisha boshlaydi. Oyna oldida o’zining ko’rinishidan ko’ngli to’lmasligi va Zaynabga “chinlab hasadlangani”, xona ichida bir necha marta o’tirib turishi uning ruhiy holatidagi bezovtalikni ko’rsatadi. Garchi Kumush Zaynab bilan “murosani sozlash” fikrida bo’lgan bo’lsa-da, “qizg’anchiqlik hissi” uni tinch qo’ymay, Zaynabning uyiga kiradi. Ikkala kundoshning savol javoblari asardagi kolliziyalarning eng kuchlisidir. Kumush jo’rttaga “uch-to’rt kunga kelganman” degan gapiga Zaynabning ich-ichidan quvonganini ko’rib “endi o’lsam ham ketmay, sen qarab tur!” degan ahdini qat’iylashtiradi. Zaynabning Otabek haqidagi “men sensiz turolmayman!”dedi deb Kumushga yolg’on gapirishi hamda Otabekning Zaynab uyida yotishi – Zaynabning  “tasodifiy muvaffaqiyati” Kumushning rashkini alangalatadi: eriga “quvlanishga kim sazovor?” degan savolni ko’ndalang qo’yadi.       
                                       Otabek

Kundosh (Kumush)                                                              CHin kundosh (Zaynab) 
Professor D.Quronov Otabek haqida: “Zaynabning o’ziga nisbatan muhabbatini bilgach, Otabek aybini chuqur his qildi, shu bois ham Kumushning qat’iy talablariga qaramasdan, uning javobini berishga jur’at qilolmadi, natijada o’zi istamagani holda fojiaga yo’l ochib berdi. Ko’rinadiki, qahramon ruhiyatidagi ziddiyatlar uning muhit va shu muhitdagi kishilar bilan ziddiyati asosida yuzaga keladi, ayni paytda, ularga faol ta’sir ham qiladi – syujetning u yoki bu tarzda rivojlanishini belgilaydi”, degan edi. Darhaqiqat, Otabek Zaynabni o’z-o’zicha haydab yuborolmaydi. Uning zimmasidagi “majburiyat”lar, ya’ni birinchisi, “ota-onaning hurmatlari ko’ndalang”ligi, ikkinchisi “eng kuchligi va nozigi” Zaynabning Otabekka dilini ochganidir. Otabekni tarbiyalagan muhit xotin kishiga rahm-shafqatli, adolatli bo’lishga undaydi.
Kumushning “manim yuragim ikki narsani o’z ichiga sig’dira olmaydir”, so’zlari “bir yurakka ikki muhabbat sig’maydi” degan fikrga teng edi va buning ortida Otabekka qaratilgan savol alomati bor edi. Otabekning faqat Kumushnigina deyishi barchaga ma’lum edi, Zaynabning ortiqcha bo’lib qolgani ham seziladi. Yusufbek hojining O’zbek oyimga “Zaynab ham bor, o’z kelining Zaynab” deb bot-bot eslatilishi fikrimiz dalilidir.
“Sevgi uchburchagi”da uchinchi kishining chetga chiqarilishi bilan muammo hal qilinadi. Kumushning kurashuvi ham ana shu maqsadda. U onasi bilan xayrlashganda “agar Zaynab menga kundashlik qilabersa, kuyavingiz uning javobini bermakchi” deb umidlanadi. Onasi Kumushga “sen chin kundosh bo’lolmaysan, chunki ering sen tarafda, chin kundoshlik Zaynabda” degan uqtirishi ham uni Marg’ilonga ketishga majbur qilolmaydi, u o’z so’zida turib oladi. Kundoshlik muammolari shu qadar chigalki, uni yozuvchi “kundoshlik uyda kunda janjal” degan maqol bilan ta’riflaydi hamda bu mavzu uni zeriktirganligi sabab “O’tkan kunlar”dagi mazkur faslni tashlab ketganligi bilan izohlaydi. Zaynabning Kumush bilan raqobatlari opasi Xushro’ybibi uyidagi suhbatdan ham anglashiladi. Qahramonlar ruhiy holatini yozuvchi tashqi portret orqali ham beradi. Zaynab dastlab to’ladan kelgan deb tasvirlangan bo’lsa, Kumush paydo bo’lgandan so’ng u “uch-to’rt oyning ichida kishi tanimasliq holga tushkan edi”. “Ichimdagini top” xilidan bo’lgan Zaynabning ko’zini opasi Xushro’ybibi ochgan, kundoshini yo’q qilishga turtki bergan edi. Ikki kundoshning mojarolari Kumushning onasiga yozgan xatida ham beriladi. Onasi ogohlantirgan “chin kundoshlik” to’nini kiyganini” Kumush aytib o’tadi. Bundan tashqari ularning “orasi juda buzilgan”, agar ikkalasiga qo’yib bersa “bir-birlarini yeb-ichib” yuborishga tayyor. Ana shu jumlalardan ikkalasining adovatlari qay darajada ekanini anglasa bo’ladi.      
Ikkala tomonning munosabat rishtalari behad taranglashadi. “Sevgi uchburchagi”dagi ikki raqibaning harakatlari keskinlashadi. Otabekning har ikkisiga “agar shu holda davom etabersalaring ikavlaringga ham barobar javob berib qutilaman”, degan gapidan Zaynab arazlab onasinikiga ketib qolib, so’ng o’zi qaytib kelib, yuvosh tortib qolgani, Kumushning “jo’rttaga ba’zi gaplarni teskarilikka olib ko’rishi”ga ham lom-mim demay sukut saqlashi Kumushga yoqmaydi.
Yozuvchi O’tkir Hoshimov adabiyotshunos Umarali Normatov bilan suhbatda roman qahramonlarini “qanchalar yaxshi ko’rsak, Zaynabga o’xshaganlarga shunchalik rahmimiz kelib, ijirg’anamiz. Qiziq, Otabekda ham xuddi shunaqa holat: Kumushni sevadi, Zaynabga rahmi keladi. Ajib mantiqni qarang: muhabbat bilan shafqat degan so’z yonma-yon turadi. SHafqat bilan nafrat degan tushuncha bir-biriga tamoman teskari. Ammo mazkur uchlikda (ta’kid bizniki – A.A.) g’alati hol: Otabekning Zaynabga shafqati qanchalik kuchli bo’lmasin, doim nafrat bilan yonma-yon yuradi...”, degan edi. Darhaqiqat, inson tabiatida, ruhiyati va ko’nglida kimgadir yo nimagadir ham shafqat, ham nafrat bir vaqtning o’zida bo’lsa bu o’ta murakkab vaziyat, ikkinchi tomon uchun esa haqorat va alamdan boshqa narsa emas. “Senga achinaman” deyish, boshqa bir asar yoki filьmlarda achingan odamiga ijirg’anib qarash uni yerga urish bilan barobar. Bunda u odamning izzat nafsi og’rinadi, o’zining odamlik sha’ni toptalgandek his qiladi, aziyat chekadi. Yozuvchi O’tkir Hoshimov e’tibor qilgan “uchlik”ning murakkab jihatlari ham ana shundadir. Roman qahramonlarining jonli inson ekanligi va ularning oddiy insonlar kabi ham ijobiy, ham salbiy jihatlari borligini yozuvchi ta’kidlar ekan, quyidagilarni aytib o’tadi: “...boshiga qilich kelganida ham rost so’zlaydigan Otabek ikki xotin oldida azbaroyi murosa uchun ikkiyuzlamachilik qilishga o’rganadi. Kumushdek oqila juvon kundoshini ko’rgandan keyin uchirma gaplar aytib, erining dilini vayron qiladi. Hojidek oqil odam ko’ra-bila turib o’g’lini o’tga tashlaydi: yarim dovdir xotinining so’ziga kirib, Otabekni baxtsiz qiladi, adolat uchun kurasha-kurasha, oxiri uzlatga chekinadi. Qutidordek esli odam o’z qizining qurbon bo’lishiga bir qadar sababchi bo’ladi – qizi Kumushni kundosh huzuriga boshlab keladi...”   
Romanda Otabekning Kumush Toshkentga kelganidan keyin o’zini tobora siqiqiroq bir doiraga kirib borganligini sezar, o’z uyida cho’chib, hurkib yashardi. CHunki asarda keltirilishicha: “Uning o’tkan kunlari, ya’ni Kumushka Marg’ilonda qiladirg’an muomala va aloqasi Zaynabka qorong’i, shu qorong’iliqdan foydalanib Zaynab bilan muomalasi o’zi tilagancha. Ammo endi o’sha holatni davom etdirish mumkin emas edi. Kumushka kulib qarasa, Zaynabka ham shundog’ qilmoqqa, unga qandog’ muomala qilsa, bunga ham shundog’ qilishg’a majbur edi. Biroq buning birinchisi yurakdan, ikkinchisi...” deb yozuvchi jim qoladi. Quyiroqda esa ikkinchi masalani “Otabekda majburiyatdan boshqa hech gap topolmaymiz”, deydi.
Demak, Otabek yuqorida aytilganidek, “islomiy tarbiya” olib o’sganligi sabab ikkala xotiniga ham birday adolatli bo’lishga harakat qiladi. Biroq har qanday “majburiyat” ham yurakni bo’ysundira olmaydi. SHu bois Zaynab o’zini “uchinchi odam” – “ortiqcha kishi” ekanligini biladi, bundan iztirob chekadi: Otabek uchun kurashadi.O’tkir Hoshimov ta’kidlaganidek: “Ayol kishining rashki yomon. Rashkidan qasdi yomon! Zaynabning asosiy maqsadi Kumushni o’ldirish emas, Otabekka ega bo’lish (opasi qattollik qilmaganida u bu ishni aslo qilolmasdi)”.
 Aytishlaricha, har qanday jang kimningdir g’alabasi bilan yakunlansa-da, aslida ikkala tomon ham tengdan mag’lubdir. CHunki o’rtadagi adovat, nafrat, yo’q qilish hissi insonparvarlik nuqtai nazaridan turib qaraganda oqlanmaydi, qoralanadi. “O’tgan kunlar” romanidagi “sevgi uchburchagi”ning ziddiyatliligi, voqealarning yakuni ham shuni ko’rsatadiki, har uchala qahramonning – Otabek,  Kumush va Zaynablarning taqdiri fojeiy yakunlanadi. Bunday xotimaning berilishi Abdulla Qodiriy romanining bosh g’oyasini ko’rsatadi: adolatsiz zamonda, o’z-o’zini qirg’in qilib yashayotgan xalq hayotida chirkin urf-odatlar(kundoshlik) bilan yashayotgan oilalar baxtga erisholmaydi. Zero, jamiyat, davlat oilalarning majmuidan, shakllanishidan tashkil topadi.  
XX asr o’zbek romanchiligining dastlabki namunalarida “sevgi uchburchagi”ning paydo bo’lish sabablari urf-odatlar, xususan kundoshlik masalasi ekanligini ko’ramiz. Cho’lponning “Kecha va kunduz” romanida ham aynan shu masala namoyon bo’ladi. Bosh qahramon Zebini otasining xohishi bilan Akbarali mingboshiga erga beradilar. 
1)                                         Zebi 

                  
             O’lmasjon                                     Akbarali                 
Zebi o’rtog’i Saltanat bilan qishloqqa saylga borganlarida O’lmasjon aravani haydab borgan edi. Zebining O’lmasjonga iliq munosabati uyg’ona boshlagan edi. Romanda Zebi va O’lmasjonlarning muhabbat tuyg’ulari tasviri kam. Adabiyotshunos Dilmurod Quronov aytganidek: “yozuvchi dilni dilga payvandlagan lahza tasvirida so’zga xasislik qiladi”. Darhaqiqat, Zebi va O’lmasjonlarning samimiy, chin muhabbat tuyg’ulari qishloqqa safar vaqtida paydo bo’lib, ularning munosabatlari endigina kurtak yozayotganida, Akbarali mingboshining xotinlari kundoshlik adovatidan biri boshqasidan qasd olish uchun Zebini xotin qilib olib berish taraddudiga tushadilar. Akbaralining o’sha davr urf-odatlariga ko’ra bir nechta xotinlari bor edi. Uning birgina qiz farzandi bo’lgan holda xotinlaridan o’g’il farzand ko’rmayotgani ham uning uchun xotin ustiga xotin olishga yo’l ochardi.   
Poshshaxon va Xadichaxonlar kundoshlari Sultonxondan qasd olish uchun Zebini mingboshiga xotin qilib olib berishga harakat qiladilar. Bu borada Poshshaxon Miryoqubni ishga soladilar. O’zi boshlagan ishning yog’iga qovurilgan Poshshaxon Zebini yo’q qilish maqsadida uning choynagiga kuchala qo’shilgan suvni quyib qo’yadi. Mast holda suv so’ragan mingboshiga Zebi choynakni olib beradi, mingboshi jon taslim qiladi.
Yozuvchi CHo’lponning o’zi ham “kundoshlik orqasida yuz bergan bu jinoyat zamonning nozikligi orqasida olovga tashlangan jizzadek bo’ldi”, deb yozgan edi. Agar “O’tgan kunlar” romanida ota-ona orzusi mudhish fojeaga sabab bo’lgan bo’lsa, “Kecha va kunduz”da ma’naviy hayotning buzilgani kengroq bo’rttirib tasvirlanadi. Romanda bosh qahramonlar o’rtasidagi munosabatlar ko’p tarmoqli. Mingboshining xotinlari Poshshaxon va Sultonxonlar erlaridan javobini berishni so’rasalar mingboshi ularni haqoratlab ularning istagini rad etadi. Buning alam achchig’iga har ikkovi o’z ko’ngillari istaganicha ish tutadilar. Mingboshi va uning xotinlari o’rtasidagi munosabatlarni quyidagicha aks ettirish mumkin:

                                                      Akbarali                                Miryoqub                                                                        

           Xadicha                                                        Poshshaxon           Xotini

     
O’lmasjon                  Zebi                                    Sultonxon                Hakimjon	
Poshshaxon va Sultonxonlar timsolida o’sha davr ayollarining qurbonini ko’ramiz. Poshshaxon ayollik qalbidagi orzu-istaklari bilan mingboshiga bir odam orqali: “Menga javob bering, boshqa er qilay. Hali yoshman, ko’nglimda orzu-havaslarim bor. Qolgan umrim xazon bo’lmasin!” deydi. Lekin mingboshi: “Menga xotin bo’lgan kishi boshqa birovga ham xotin bo’lsa, men el-xalq orasida qanday boshimni ko’tarib yuraman? Mening qo’limga tushibdi, taqdirga tan berib o’tirsin. Mendan javob yo’q! Mendan bejavob ketib ko’rsin, qani?” deydi. Poshshaxon o’z ko’nglicha Miryoqub bilan munosabat bog’laydi. 
                                            Poshshaxon                                         

                Akbarali                                       Miryoqub
Professor D.Quronov Poshshaxon to’g’risida quyidagi e’tiborli fikrlarni bildirgan edi: “O’zining xarakter mantig’iga ko’ra Poshshaxon “O’tgan kunlar”dagi Xushro’ybibi, “Qutlug’ qon”dagi Nuri obrazlariga yaqin. Biroq ulardan farq qilaroq, CHo’lponning qahramonida ikkiga ajralish kuzatiladi, Tolstoy aytmoqchi, uning vujudida ikkita odam yashaydi. Qahramon ongida shu ikki “odam” o’rtasida keskin kurash boradi-yu, hech biri g’olib kelolmaydi”.
    Darhaqiqat, qiyin ahvolga tushgan qahramonlarning ruhiy holatlarini ifodalashda Qodiriy ham CHo’lpon ham psixologik tasvirni qo’llaydilar. Zaynabga qarshi chiqishda Kumush oynaga qarab, o’zini o’zini muhokama qilgan bo’lsa, CHo’lpon romanida ham aynan oyna detali bor: “Oynaga qaraydi Poshshaxon: “Mana, mana o’sha ahmoq!” deydi, yig’lashga hozirlangan ho’rsiniq ovozi bilan qahqaha solib kuladi”. Nihoyat, Poshshaxon ichidagi yovuz kuch g’olib keladi, Zebini o’ldirishga qasdlanadi. Poshshaxonning maqsadi kundoshlarini yo’q qilish va erining davlatiga egalik qilish edi.    
Sultonxonning otasi ham mingboshidan qizini chiqarib olishni so’raganda, Poshshaxonga aytilgan javobni eshitadi, mingboshi yana qo’shib qo’yadiki: “Kim olardi endi u kampirni?” Sultonxon ham kundoshlik adovatidan Poshshaxon va Xadichaxonlardan o’ch olish uchun Zebiga o’zini yaqin tutadi, mingboshining mirzasi Hakimjon bilan don olishadi. 
                                          Sultonxon

             Akbarali                                         Hakimjon
CHo’lpon sultonxonu poshshaxonlar misolida eski urf-odatlar va udumlarning fojeaga olib borishini, ma’naviy hayotning toboro buzilib borayotganini, kundoshlik o’tiga chidamay xiyonat botqog’iga botib borayotgan ayollarning taqdirini ko’rsatadi. Zebi misolida esa sharq ayoli haq-huquqlarining toptalishi, ayol qismatining manfur kishilar qo’lida ado bo’layotgani yorqin tasvirlanadi. Zebining o’zi-da, taqdirga tan bergan o’zbek ayoli. U kundoshlariga dilini ochib quyidagilarni aytadi: “qiz bolaning peshonasi qursin! O’zi xohlab erga tega olarmidi? Meni otam shu qari odamga berdi deb koyiyman: munga bermasa kimga berardi? O’zim suygan yigitga berarmidi, qalay? Tantiligi tutib ketganda eshonboboga berib yuborardi... U mundan beshbattar! Xo’sh, mingboshining o’zi odamlar aytganday juda xunuk va badbashara odammi? Albatta, ko’p erkaklardan xunukroq... O’lgudek qo’pol... Ammo lekin dunyoda undan ham xunuk, undan ham qo’pol erkaklar bor-ku! Munga bermasalar, o’shalardan biriga ham bermas edilar, deb kim ayta oladi? Hech kim!”
Zebi CHo’lpon qalamida erksiz, ojiz, mazluma ayol sifatida tasvirlanadi. Qizning endigina barq urgan sevgi hislari o’sha davrning qoloq odatlari ostida kunpayakun bo’ladi. Boshqa hech bir o’rinda yozuvchi O’lmasjon haqida so’z yuritmaydi. Endi mingboshining to’rtinchi xotiniga aylangan munglig’ Zebining “O’zim suygan yigitga berarmidi” degan armoni orqali ilojsiz insonning o’ziga o’zi taskin berayotganini tushunamiz. Zebi eridan ham qo’pol, undan-da xunuk va qo’pol erkaklar ham bor, deya o’zini yupatadi. O’lmasjon haqida boshqa biror o’rinda so’z bormasligi sababi, yozuvchi alg’ov-dalg’ov bo’layotgan davrda, siyosiy va ma’naviy hayot izdan chiqqan jamiyatda inson muhabbatining taqdiri ijobiy yakunlanmasligiga ishoradir. 
Romanda bir emas, bir necha sevgi uchburchaklari borki, bu uchburchak modellari voqealar rivojining sur’ati, mantig’i va yo’nalishini belgilaydi. Yozuvchi qahramonlari o’rtasidagi ziddiyatlarni “sevgi uchburchagi” asosida yuzaga chiqaradi, voqealar ana shu kolliziyalar natijasida yuzaga kelib rivojlanadi va yakuniga yetadi. Masalan, Miryoqub, xotini, noyib to’raning xotini va Marya m obrazlari ham beshburchakni tashkil qilgan.
             Miryoqub
                          
                              Xotini                                                    Poshshaxon                             

           Noyib to’raning xotini                         Maryam                                          
Adabiyotshunoslar fikricha, asardagi eng murakkab obrazlardan biri Miryoqubdir. U roman davomida o’zini o’zi idora qila oladigan, fikrli, uzoqni ko’zlab keyin qadam bosadigan, o’z-o’zini tahlil va taftish etadigan odam sifatida taassurot qoldiradi. Akbarali mingboshi qanchalar salbiy tasvirlangan bo’lsa, uning aksi o’laroq Miryoqub hatti-harakatlari va tafakkuridagi o’zgarishlar shunchalar ijobiy tus berishga harakat qilingan, biroq u atrof muhitning ta’siridan ham chiqib ketaolmaydi. Xotinbozlik ko’chasiga ham istasa istamasa kirib qolaveradi. Poshshaxon bilan munosabatlarini Miryoqubning ikkinchi “men”i so’roq savol qilarkan, ushbu tafsilotlardan ko’proq “tashabbus” Poshshaxondan chiqqanligi va Miryoqubning erkaklarga xos qiziqish bilan unga qaraganligi  hamda kelgusida Poshshaxonga uylanib mingboshidan tegadigan merosga ega bo’lmoqchiligi ayon bo’ladi. Zunnunning nayranglari vositasida noyib to’raning xotiniga ilakishadi. Mingboshini olib borgan ishratxonada Mariya Ostrova bilan tanishib qolgach esa uning ongu shuurida o’zgarish ro’y beradi. Ushbu obrazda dinamika borligi, u ayni vaqtda shakllanib kelayotgan jadidlarning vakili sifatida tasvirlangani adabiyotshunoslikda aytib o’tilgan. Miryoqub uylangan, xotini va ikki bolasi bor, biroq ular bilan munosabati qay tarzda ekani kam tasvirlangan. Maryam (Mariya Ostrova) bilan ketishdan oldingi xotini bilan suhbatda ayolning eriga e’tirozsiz bo’ysunishi, munglig’, mushtipar ekanini ko’ramiz. Miryoqub o’zining iflos, fahsh ishlarini noto’g’ri, gunohligini ham biladi. SHu bois ham ketish oldidan uxlab yotgan bolalarini o’pmoqchi bo’ladi-yu, biroq lablarini ko’rpa ustigagina bosadi. Ammo inson qalbi bir-biriga qarama-qarshi ziddiyatlarga boy. Unsiz yig’lagancha Miryoqubning xotini ichkari eshikni yoparkan (erining buyrug’iga muvofiq), uyining mehmonxonasiga kirib olgan tungi mehmon Poshshaxonga ro’baro’ keladi. Ertalab uning oldidan chiqib Maryamning qoshiga borib, u bilan uzoq o’lkalarga jo’nab ketadi. Poezdda jadid SHarafiddin Xo’jaev bilan uchrashib uning ruhiyati va tafakkurida yangi olam ochiladi.
Miryoqub va uning atrofidagi ayollardan tashkil topgan sevgi beshburchagining muammosi hal etilmay qolgan, bizningcha. CHunki taxminlarga ko’ra “Kunduz” romani yozilgan va agar yozilgan bo’lganda unda Miryoqub chin ma’nodagi jadid ziyoli bo’lib shakllanadi. Uning ayollarga munosabati qanday bo’lgan bo’lishini taxminan aytish mumkinki, uning jadid bilan suhbati asnosida yurtiga qaytgach, bolalarining tarbiyasini mana shu rus ayoli (Mariya Ostrova)ga topshirishi ta’kidlangan edi. Mavjud bo’lmagan asar haqida esa biror to’liq fikr aytish albatta, mumkin emas.      
Miryoqub beshburchagidan kelib chiqadigan asosiy mohiyat shundaki, yozuvchi o’sha davr muhitining buzuqligini Miryoqub obrazida ko’rsatib beradi, ya’ni jamiyatdagi ma’naviy buzilishlar juda ham urchib ketganki, o’zini o’zi idora qilaoladigan, aqlli Miryoqubni ham bu salbiy illatlar chetlab o’tolmaydi.
Tarixiy romanlardan biri Oybekning “Qutlug’ qon” asarida ham o’ziga xos sevgi ko’pburchagi mavjud. Oybek ham ustoz yozuvchilar A.Qodiriy va CHo’lpon romanlaridagi kabi o’tmish mavzusi, sharq ayollari erki mavzusiga murjaat qiladi. Yozuvchi uchun jamiyatdagi adolatsizlik, haqsizlikni ko’rsatishga qahramonlar o’rtasidagi konfliktlarning bo’lishi, ziddiyatlarning keskinlashishi qo’l keladi. “Qutlug’ qon” romanidagi “sevgi uchburchagi” quyidagi shaklni hosil qiladi:
                                        Yo’lchi 

           Gulnor                                                  Nuri

 Mirzakarimboy                                    Fazliddin
Yo’lchi kambag’allikdan tog’asi Mirzakarimboydan panoh istab keladi. Mirzakarimboy  uni o’z uyida xizmatkor qilib olib qoladi. Uning qizi Nuri Yo’lchini sevib qoladi. Qizning sevgisi chin sevgi bo’lmay, balog’atga yetgan qizning erkak kishiga bo’lgan intilishi edi. CHunki Nurini boy xonadonga uzatishayotganda to’kinchilikda yashashini o’ylab xursand bo’ladi. Biroq eri Fazliddinni ilk bor ko’rganda uning ko’ngli sovib ketadi. Nuri erining uyida tinch o’tirmay Yo’lchini shu yerga xizmatkor qilib olib kelmoqchi bo’ladi. 
Yo’lchi esa Yormatning qizi Gulnorni tasodifan ko’rib qolib, uni xayolan sevib qoladi. Mirzakarimboyning xotini Lutfiniso o’lgach, boy Gulnorga uylanmoqchi bo’ladi. Gulnorni bu xonadonga kelishiga qarshi bo’lgan boyning o’g’illari Hakimboyvachcha va Salimboyvachchalar qizni o’g’irlashadi. Uni Yo’lchi qutqaradi va SHoqosim juvozkashnikiga olib boradi. Biroq bu yerda uni otasi va oqsoqol o’z uylariga olib ketadilar. Gulnorni boyga erga beradilar. Boyning o’g’illari va Nuri otalarining merosiga Gulnorning egalik qilishidan g’azablanib, uning ovqatiga zahar qo’shib qo’yadilar. Gulnor qornidagi homilasi bilan hayotdan ko’z yumadi.            
Oybek Yo’lchi va Gulnorning misolida oddiy xalqdan chiqqan ikki yoshning sof muhabbatlari zulf va jaholat tufayli xazon bo’lganini tasvirlaydi.
“Qutlug’ qon” romanchiligimizdagi turg’unlikni buzdi. Bu asar faqat hayot haqiqatini aks ettirish jihatidangina emas, balki uslub jihatidan ham yangilik edi. Oybek “Qutlug’ qon”da muhim ijodiy masalani hal qilib berdi. Bu ijobiy qahramon masalasi edi. Ijobiy qahramonni u tarixiy haqiqatning o’zidan keltirib chiqardi”.
Xulosa qilib aytganda, XX asr boshlaridagi o’zbek romanchiligi uchun xos xususiyat “sevgi uchburchagi”ning paydo bo’lishida shaxs va jamiyat konflikti, urf-odatlar va ijtimoiy hayotda ma’naviyatning buzilishi kabi xolatlar asosiy sabab hisoblanadi.  
II BOB. DRAMATIZM VA FOJEAVIYLIK ASOSIY XUSUSIYaT SIFATIDA
1- FASL. “SAROB” VA “UFQ” ROMANLARIDA BOSH QAHRAMONLARNING RUHIY HOLATI TASVIRI
“Sevgi uchburchagi”ning talqinini qaysi davr romanlari misolida olmaylik, uning muammo ekanligi sabablari jamiyat va shaxs, muhit va sharoit tufayli yuzaga kelganligini kuzatamiz. Yetuk badiiy asarning markazida inson va uning ichki olami tasviri masalasi turishi tabiiy. Buyuk iste’dod sohiblaridan biri Abdulla Qahhorning “Sarob” romanida ham ushbu masala bo’y ko’rsatgan. Inson qalbi dialektikasi yozuvchi va shoirlarni, umuman, ijod ahlini doimo o’ziga tortib keladi.
Hotam Umurovning ta’kidlashicha: “O’zbek romanchiligida birinchi bor Abdulla Qahhorning “Sarob” romanida psixologizmning analitik printsipi yaqqol ko’zga tashlanadi. Bu printsipda “voqealar tafsiloti”ning tasviriga nisbatan “his-tuyg’ular tafsiloti” tasviri birinchi planga chiqadi”. Romanda bosh qahramonning ruhiy holati, tadriji, uning o’zgarishi, fikru o’ylarning turfa maromda kechishi, kechinmalarning serko’lamliligi kuzatiladi.  
Abdulla Qahhor “Sarob” romanida asosiy diqqatini qahramonning o’z shaxsidagi qarama-qarshi fikrlar jangiga, his-tuyg’ular kurashiga qaratadi. Qahramon qalbi kurashi dialektikasining ochilishi – o’sha qahramonni tug’dirgan va o’stirgan muhit ko’p qirrali panoramasining realistik tasviriga olib keladi.
Yozuvchi Saidiy va Munisxon obrazlari orqali o’z xudbinligi, meshchanligi, muhabbatda beqarorligi bilan qismati fojeali tugallangan kishilarni tasvirlaydi. Romanda sevgi ko’pburchagining quyidagi ko’rinishi mavjud deyish mumkin:
                         Saidiy                                        Munisxon

Murodxo’ja domlaning qizi Soraxon                   Muxtorxon
Rus tanqidchisi N.G.CHernishevskiy “Psixologik tasvir turli ko’rinishlarga ega mumkinligining quyidagi formalarini ko’rsatgan edi: 
1.	Bir yozuvchini xarakterning qirralari ko’proq qiziqtiradi;
2.	Ikkinchisini – ijtimoiy munosabatlar va maishiy to’qnashuvlarning xarakterlarga ta’siri;
3.	Uchinchisini – hislar bilan faoliyat o’rtasidagi aloqa;
4.	To’rtinchisini – ehtiroslar tahlili;
5.	... qalb dialektikasi qiziqtiradi.
Yuqorida aytilganidek, A.Qahhorni “Sarob” romanida avvalo Saidiy va Munisxonlarning qalb dialektikasi qiziqtirgan. Masalan, ular ilk marta universitetda uchrashadilar hamda qalblarida muhabbat paydo bo’ladi. Biroq ular ulg’aygan muhit, keyin esa ularni o’rab turgan atrof-muhit tufayli muhabbatlari barbod bo’ladi. 
Saidiy universitetda o’qirkan, atrofdagilarni mensimaydi, go’yo unda qobiliyat boru boshqalar unga hasad qiladilar. Saidiy shuhratparast bo’lib boradi. Uning “Qalandar” hikoyasi jurnalda nashr etilganda, o’zini juda boshqacha his qiladi. Go’yo hamma shu hikoya haqida so’zlashayotgandek, “s” tovushi yo’q so’zlar ham qulog’iga “Saidiy” bo’lib eshitiladi. Uning atrofidagi Abbosxon, Salimxon, Murodxo’ja domlalar Saidiyning qobiliyatini maqtab, uni ko’kka ko’taradilar. Xudbinlik, o’zim bo’lay falsafasi Saidiyni hayotda katta maqsaddan, ezgu niyatdan mahrum qiladi. Munisxonni sevib qolgandagina hayoti ma’no kasb etganday bo’ladi, biroq, unga erishish niyati ham xudbinona edi. Munisxonning e’tiborini qozonish uchun, unga munosib bo’lish uchun Saidiy mashhur yozuvchi bo’lishi kerak edi. Ana shu yo’lda qattiq harakat qiladi, lekin omadi kelmaydi, buni o’zidan ko’rmay hayotdan, mavjud tuzumdan norozi bo’ladi. Saidiy xudbinligidan foydalangan bir guruh millatchilar uni o’z davralariga tortadilar. Adabiyot olamiga kirolmagan Saidiy “Qalandar” va “Olamning yosh choqlari” degan hikoyalaridan nariga o’tolmaydi. Uningcha: “Endi kuni-tuni kitob o’qish, o’rganish kerak emas, faqat ulug’larning ko’ziga tez-tez ko’rinib tursa kifoya. Buni esa ko’proq shisha osonlashtiradi. O’z o’rnida bo’shatilgan ikki juft shisha unga yigirma juft kitobdan ortiqroq foyda yetkazar edi”.  U Abbosxon bergan syujet va mavzularni asar qilib yozib beradi. Saidiy chinakam yozuvchi bo’lishni emas, zodagonlarcha hayot kechirishni o’ylaydi: “amerikalik mashhur muharrir singari har kuni bir ustunlik narsa yozib, yiliga o’n ikki ming oltin maosh oladi; turli mamlakatlardan frank, dollar, rupiyalar kelib turadi; shundan so’ng bu serg’ovg’a, seraziyat shahardan ketib, SHimoliy Amerika adibi Toro singari tabiat quchog’iga kiradi; vodiyning eng bahavo, eng go’zal yeriga solgan qasrida o’tirib, xotini Ariadianning royalda qilgan mashqiga quloq berar ekan, butun vodiy va undagi o’tlab yurgan qo’y-qo’zilar, yilqilar, tog’ yon bag’irlarida o’sgan pista, archa, ko’m-ko’k o’lanlar va ularning orasidan ilonizi bo’lib oqqan ariq va ariqchalar ko’rinib turadi. Uning qasri orqasida yer yuzidagi hamma mevalardan topiladigan katta bog’ bo’ladi. Saidiy oltinning kuchi bilan bu bog’da nilufar gullari, xurmo va apelьsin daraxtlari o’stiradi”.   
Saidiyning shuhratparastlik va xudbinlik tuyg’ulari uni to’g’ri yo’ldan og’diradi, farovon hayot uchun mehnat va qobiliyat bilan emas, manfaatparastlik nuqtai nazaridan harakat qiladi. SHu maqsadda Murodxo’ja domlaning qiziga uylanadi. Saidiyning meshchanlik g’oyalari puch ekanini toboro anglaydi, o’z hayotidan ko’ngli to’lmaydi. Saidiyni Munisxon bilan qayta ko’rishuvi ham fojeadan saqlab qololmaydi. U o’z joniga qasd qiladi.
Munisxon bolalikdan badavlat xonadonda o’sgan, to’kin va farovon hayotni ko’rgan, shuning zaminida meshchanlik, buyumparastlik, molparastlik uning olamiga singib ketgan. Yozuvchi buning dalili sifatida uning bolalikdagi hovli, joy va otasi bilan o’zlarining magazinlariga borishi tasvirini keltiradi: “U kichkina qizcha edi. U o’sgan bahorning kunlari uzun, u o’sgan bog’larning gullari boshqacha ochilar edi. U o’sgan bog’ tinch, xoli, asalarilarning g’o’ng’illashi, hovuzga oqayotgan suvning shildirashi, qushlarning sayrashigina uning sukunatini buzar edi. Bog’ning o’rtasida – hovuz bo’yiga solingan shohona shiyponning oldiga borgani Munisxondan boshqa hech kimning haddi yo’q”. Munisxonni otasi bolaligidan erka, tantiq, xudbin qilib o’stiradi: “Munisxon har zamon otasi bilan izvoshga tushib o’zlarining magazinlariga boradi. Uzundan uzoq ketgan magazinning ichida otasi bilan aylanib yurib charchaydi. Otasining har qadamda allaqanday kishilar bilan uzoq-uzoq so’zlashuvlaridan zerikadi. Keyin otasining brilliant ko’zli uzuk taqqan barmog’idan ushlab “ketamiz” deb tortadi. SHunday bo’lsa ham otasi Maskov yoki boshqa shaharga safarga ketganda izvoshga tushib magazinga borishni sog’inardi”.       
Ana shunday sharoitda o’sgan Munisxon takabbur, dimog’dor, o’zini boshqalardan yuqori tutadigan bo’ladi. Otasi unga yevropacha ta’lim bergan. Munisxon royalь chaladi, chet tilini oz-moz bo’lsa ham biladi, fikrlarini erkin, bemalol bildira oladi. Hatto hayot, turmush qurish masalalarida ham akasi bilan tortinmay bahs qila oladi. Saidiy bilan ham barcha narsalar haqida bemalol gaplasha oladi. Munisxon haqidagi quyidagi fikrlar e’tiborli: “...Munisxon ham Saidiy kabi o’z shaxsiyatini hamma narsaning markaziga qo’yadi-yu, butun kurrai zamin o’z shaxsi tevaragida aylanishini istaydi. Uning qat’iy e’tiqodi yo’q, shuning uchun u hayotning ma’nosini huzur-halovat ichida rohat farog’atda yashashda deb biladi”.
Munisxon Saidiy bilan sevishib yuradi-yu, biroq turmush qurish masalasida boshqacha yo’l tutadi. Yaxshi yashashni faqat moddiy farovonlikda deb biladigan Munisxon Saidiyni hech qachon o’ziga teng ko’rmaydi. Garchi Murodxonni dastlab “Muxtorxon erkakka o’xshamaydi. Muxtorxon sergap”, deb baholasa-da, unga turmushga chiqishini o’ylaydi: “Ikki kundan so’ng onasidan Muxtorxonning boyligini eshitib, xayol surdi. Muxtorxon chinakam erkak bo’ladi. U qasr singari bir bino soladi. Buning orqasida kichkina bog’cha – istirohat va xayol surish o’rni bo’ladi. Bog’chaning o’rtasidagi marmardan ishlangan hovuzda oltin baliqlar suzib yuradi. SHabada esganda daraxtlardan muzika tovushi chiqadi. Bu bog’ning atrofi baland devorlar bilan o’ralgan bo’ladi”. Uning ko’ziga xatto Muxtorxonning yoshi o’tganligi ham ko’rinmaydi. 
Bu o’ylarning hammasi sarob bo’lib chiqadi. CHunki manfaat va g’araz asosiga qurilgan Munisxon va Muxtorxonning zaif oilasi tez orada yakson bo’ladi. Munisxon Murodxondan kutgan narsalariga erisha olmay, buning alamiga boshqa ko’chalarga kirib ketadi. U  hayotda go’yo boshi berk ko’chaga kirib qolganday edi va buning ilojisini Saidiyda ko’radi. Biroq, Saidiy ham Munisxonni qutqaradigan ahvolda emas edi. Turmushi buzilib, hayotda bir qadar qoqilgan Munisxon Saidiy bilan suhbatda hamon sir boy bermaydi. Lekin Munisxon ilgarigiday hayo, iboli qiz emas, uning fe’l-atvorida erkaklarni o’ziga chaqiradigan hatti-harakati, muomalasi bor. Munisxon o’zining xatolari, pushaymonlari oqibatida joniga qasd qiladi.
Adabiyotshunos Damin To’raev o’z tadqiqotlarida quyidagilarni e’tirof etgan edi: “A.Qahhor esa, A.Qodiriy, CHo’lpon, S.Ayniy, H.SHamslar singari originallikni yorqin namoyon etib, o’z romanlariga quyma shakl va mazmun baxsh etib, o’z dunyoqarashi, voqelikni o’ziga xos idrok qilishi, qoloqlikni o’z ta’bi yolqinlari bilan kuydira olishi, mehnatkash xalq turmushi taraqqiyotini nozik did va o’tkir zehn bilan usti yaltiroq va ichdan chirib borayotgan salbiy muhit tasvirida bera bilishdan iborat estetik kontseptsiyasi – bularning barchasi A.Qahhorga xos badiiy mushohada yuritish va tasvir yaratish uslubini namoyish etadi. Buning yorqin ko’rinishi “Sarob”da ham, “Qo’shchinor chiroqlari”da ham bo’rtib turadi.
	1964 yilda yaratilgan Said Ahmadning “Ufq” trilogiyasining ikkinchi kitobi “Hijron kunlari”da “sevgi uchburchagi”ning paydo bo’lish omili urush hamda inson xarakteri ekanligini ko’ramiz. Ikromjon – Tursunboy, Inoyat oqsoqol –Nizomjon va A’zamjon, Ummatali – Azizxon. Taniqli adabiyotshunos I.G’afurovning yozishicha, trilogiyada uch o’g’ilning, uch otaning taqdiri birinchi planga  chiqarib yoritiladi. Boshqa barcha qahramonlar taqdiri, voqealar yechimi  u yoki bu darajada  ana shu uchburchak  markaz bilan mustahkam  bog’langan. Asarda bir nechta sevgi uchburchaklari yoki ko’pburchaklari bor. Azizxon Lutfinosoni yaxshi ko’radi, biroq uni uyidagilar boshqa birovga berayotganlarida u qizni olib qochadi. Bu o’rinda muammoning bosh sababi urf-odatlar va oilalarning o’zaro munosabatlari masalasidir.
            
                                                        Azizxon

                           Lutfiniso                                       Kuyov	

Bu muammoning oqibati Lutfinisoning akasi Akbarali o’z singlisini o’ldirishi bilan yakunlanadi. Azizxonday yigit va Lutfinisoday pok qizning muhabbatlari urf-odatlar, johillik oqibatida fojeali tugaydi.

                                                         Nizomjon                                   Zebixon

                                                                                                    Tursunboy

                           Dildor                                      A’zamjon
	
Nizomjon va Dildor, Nizomjonning akasi A’zamjonlar o’rtasidagi sevgi yana bir uchburchakni paydo qiladi. Tursunboy va Zebi, Nizomjonlar ham yana bir uchburchakni tashkil qiladi.
       Nizomjon va Dildor sinfdosh bo’lib, yigit Dildorni pinhona sevib yuradi. Unga sevgisini zo’rg’a bildiradi. SHundan ham Nizomjonning sevgisi pok ekanini, dili to’g’ri ekanini anglash mumkin. Dildor ham Nizomjonning tuyg’ulariga befarq bo’lolmaydi. Biroq, Nizomjonning urushga ketgan akasi A’zamjon uyga qaytadi-yu, Dildor uni boshqalar qatori kutib olgani chiqqanda hissiyotlari o’zgaradi. Nizomjon qirga ishlagani chiqib ketib yigirma kunlarda uyiga qaytadi. Bu vaqtda A’zamjon Dildorni yo’ldan urgan edi. Yozuvchi Dildorning A’zamjonga ko’rinishi va tashqi qiyofasiga uchganini quyidagicha keltiradi: “Qora qosh, ko’krakdor, xushbichim bu yigit Dildorning ham hushini o’g’irlagan edi. Ayniqsa, A’zamjon harbiy formada juda alomat ko’rinardi. Dildor A’zamjonni ko’rdi-yu, Nizomjon ko’ziga bir yosh bola, go’dak bo’lib ko’rindi-qo’ydi”. 
 	Ayollar psixologiyasida mavjud holatga ko’ra, ayollar dadil, mard, kuchli erkaklarni ma’qul ko’radilar. Yana shunisi ham borki, o’z ideali haqida o’ylaganida o’zidan kattaroq yoshdagi yigitni tasavvur qiladilar.
Bu o’rinda Dildorni yengiltak qiz deb ayblash mumkinday ko’rinsa-da, lekin voqealar rivojida uning yomonliklar qilgani yoki axloqsizligini biror o’rinda uchratmaymiz. Nizomjonni sevib yurib, so’ng A’zamjonni sevib qolganini uning xarakterida qat’iyatsizlik borligi bilan izohlash mumkin, ikkinchi tomondan u yoshlik mayllariga berilib xato ish qilib qo’yadi. Dugonasi Asrora uni tergaganida: “A’zamjonni yaxshi ko’rib qoldim. U frontdan kelgan kundan beri telba bo’lib yuribman. Ko’zimga undan boshqa hech narsa ko’rinmaydi.
-	Nizom-chi? – dedi Asrora.
Dildor yerga qaradi”.
Dildor A’zamjonga turmushga chiqadi. A’zamjon yana urushga ketgach, biroz vaqtdan keyin uning o’lgani xaqida xat keladi. Nizomjonni otasi Inoyat oqsoqol Dildorga uylanishga undaydi. O’g’li bu gapga unamagach, chol uni haydab yuboradi. Nizomjon o’z uyidan cho’lga bosh olib chiqib ketadi. U yerda ilgari Tursunboyni sevgan Zebixonni uchratadi. Tursunboy urushdan qochgan, to’qayda yashirinib yurgan yigit.	 Zebixon sevgan yigitining qochoqligidan iztirob tortadi. Nizomjon va Zebixonlarning qalbidagi dardlari ularni yaqinlashtiradi.	 Tursunboy o’z sevgan qizini begona yigit bilan ko’rar ekan, dilida g’azab qaynasa-da, lekin uning to’qayda yashab yurgani tufayli hayvonsifat bo’lib ketgani va qalbida insoniy hech narsa qolmaganini anglaymiz. Zebi Nizomjonga choy tutganda Tursunboy quyidagi holatga tushadi: “Tursunboy tamshandi. SHo’r ko’lmak ichaverib Tursunboy choy ta’mini unutayozgan edi. SHu topda unga Zebidan ko’ra qo’lidagi qumg’on a’lo tuyulib ketdi”. 	
 Aytishlaricha, insonning irodasi u boshdan  kechiradigan murakkab vaziyatlarda sinaladi. “Zebidan ko’ra qumg’onni afzal ko’rish” Tursunboy xarakteriga juda mos. CHunki u irodasiz, qo’rqoqligi tufayli urushdan qochadi, hatto Zebiga bo’lgan sevgisi ham unga mardlik bag’ishlamagan edi. Tursunboy – Zebi – Nizomjon uchburchagidagi muammo Tursunboyning o’limi bilan yakunlanadi.
Nizomjon, Dildor va A’zamjon uchburchagi esa akaning urushda o’lmay qolgani bilan ijobiy yakunlanadi. Barcha gaplarni Dildorning xatidan bilgan A’zamjon ukasidan xat orqali kechirim so’raydi.
Yozuvchi asar markaziga sevishganlarning hayotini qo’yib tasvirlar ekan, inson taqdirining naqadar murakkabligi va irodasining, muhabbatining, toqatining, odamiyligining sinalishini yoritib beradi.

2 -FASL. 80-YILLAR ROMANCHILIGIDA “UCHINCHI ODAM” MASALASI
O’ktam Usmonovning “Girdob” romani 1975-1978 yillarda yozilgan bo’lib, unda ilm kishisi Aziz Qosimov, uning xotini Saltanat va Saltanatning maktabdoshi Yo’ldosh uchlikni tashkil qiladi.
                                                       Aziz    

                        Saltanat                                           Yo’ldosh 
Aziz Saltanatga uylangan, ilmiy ish qilayotgan mutaxassis. Oila moddiy tomondan u qadar baquvvat emas. Saltanat bolalikdan o’ziga to’q oilada o’sgan. Kamtargina hayoti, kamxarj ro’zg’ori uning ko’ziga nursiz bo’lib ko’rinadi. Oiladagi yetishmovchiliklar tufayli Saltanat eri bilan ko’p janjallashadi. Molparastlik va to’kin hayotga intilish, hamda boshqa erkakning e’tiborini tortganlikdan zavqlanish hislari Saltanatni xiyonat ko’chasiga olib kiradi. Yo’ldosh Saltanatlarning uyiga bilintirmay telefon tushirib berganda Saltanat u haqda: “Men hali sizdan ko’p qarzdorman” degani nimasi? Nahotki, telefonni Yo’ldosh qo’ydirgan bo’lsa? Nahotki? Mana shunaqangi xufyona gaplashib, ezmalanib yurish niyatida-ya! Tushungni suvga ayt! Ko’nglingning ko’chasiga seni!.. Endi u kishi bilan pichir-pichir don olishib, o’ynash bo’lib yurishim kerak! Voy, ahmog’-ey!..” Garchi Saltanat dastlab o’zini o’zi muhokama qilsa-da, Yo’ldosh bilan uchrashgach, fikrlari to’zib, tuyg’ulari o’zgarib ketaveradi.
Yozuvchi Saltanat xarakterini yoritishda psixologik tasvirga keng o’rin beradi. Saltanatning eriga bo’lgan xiyonatini anglashi, qo’rquvga tushishi va shuning barobarida Yo’ldoshning e’tiborini tortganligi haqidagi o’ylari uni kemirib yuboradi. Lekin har gal eri va Yo’ldoshni solishtirar ekan, negadir Yo’ldoshga bo’lgan mayli ustunlik qilaveradi. 
Xose Ortega de Gassetning fikricha: “Ayol erkakka mehr qo’yishi uchun dastlab e’tibor berishi zarur. Bu e’tibor muayyan insonga alohida qiziqish bilan qarashdan iborat bo’lib natijada mazkur siymo umumiy darajadan ajratib olinadi va ma’lum maqomga yuksaladi. Bunday xayrixohlik muhabbat bilan to’g’ridan to’g’ri bog’liq emas, biroq unga bevosita zamin yaratadi”.
Bolalik chog’larida Yo’ldoshni mensimagan, uning e’tiboriga javob qaytarmagan Saltanat turmushga chiqqandan keyin Aziz bilan qo’l uchida tirikchilik qilayotganida maktabdoshini o’ziga to’q, badavlat, kuchli, chiroyli ko’rgani uchun ayolda unga nisbatan qiziqish uyg’ongani tabiiy. Yo’ldoshdagi ehtiroslar ham Saltanatga birda yoqib, birda cho’chitishi ham ayol qalbidagi bir-biriga zid kechinmalar natijasidir.
Romanning ayrim o’rinlarida Azizning ilmiy ishi va paxta navi yaratish bo’yicha tajribalariga shu qadar berilganidan Saltanatdagi ruhiy o’zgarish, muomalasining ham yumshoqlashganiga unchalik e’tibor bermaganligiga yozuvchi diqqatni tortadi. Ehtimol, mana shu omillar ham Saltanatning tubanlik sari ketishga sabab bo’lgandir. Saltanat dastlab Yo’ldosh bilan bo’lgan uchrashuvlarining eri bilib qolishidan qo’rqib, erini sinchiklab so’roqlayveradi, yoki ayrim vaqtlarda u o’ta quvnoq bo’lib qoladi. Aziz ana shu jihatlarga ham e’tibor qilmaydi. Hatto SHorasulning ziyofatiga borganlarida Yo’ldosh Saltanatga tikilaverganiga ham mastlikda bir-ikki og’iz gap gapiradi-yu, ertasiga bo’lsa yana o’zini ayblaydi. Aslida Aziz o’ta to’g’ri, halol yigit bo’lib, atrofdagilarga ham shunday qarardi, u xotinidan shubha qilishni-da xayoliga keltirmagan. Saltanat esa o’z xiyonatlaridan ruhan ezilib ketib, Azizga yig’lab, undan kechirim so’raydi. Aziz bunday haqorat va sharmandagarchiliklarni ko’tarolmay uydan chiqib ketadi. Institutdagi va oilasidagi asabbuzarliklar Azizni yurak xurujiga ro’baro’ qiladi. U kasalxonada o’ziga kelganda yonida Saltanat bor edi.      
Yozuvchi kitobxonga xulosani o’zi chiqarishni havola etgan. Aziz tabiatan birovga ozor bermaydigan, kamtar, haqso’z, shafqatli inson edi. SHu xususiyatlar uni Saltanatni kechirishga yordam beradi.
O’tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” romani XX asrning 80-yillarida yaratilgan bo’lib, kitobxonlar iliq qarshi olganlar. Mazkur asarda SHaxsning tafakkuri va taqdiri qay davrda bo’lmasin, uning o’ziga, ayni paytda tevarakdagilarga ham bog’liqligi haqida hikoya qilinadi.
Romanda yuzlab qahramonlarning – turli davr kishilarining taqdirlari, hayot yo’li va ruhiy kechinmalari badiiy aks ettirilgan. SHu bois “sevgi uchburchagi”ning bir necha turlari, shakllarining borligini kuzatish mumkin. Ularni umumlashtiradigan jihat shundaki, barchasining zamirida agar urush bo’lmaganda bunday bo’lmasdi, degan g’oya bo’y ko’rsatadi. Urush tugaganiga necha yillar bo’lgan bo’lsa ham Muzaffar va Munavvarning baxtlari qaro bo’ladi. CHunki urush vaqtida Muzaffarning onasi Ra’no Umar zakunchi bilan qochib ketganda bolani Munavvarning onasi Bashorat emizgan. Demak, Muzaffar Munavvarga deyarli aka bo’lib qolgan. Lekin Munavvar yosh ekanida oila boshqa joyga ko’chib ketganlari uchun yoshlar bunday o’tmishdan bexabar bo’lishadi. Ularning muhabbatlariga to’siq bo’lgan narsa urush, o’tmish emasmi? Qaysidir ma’noda bu taqdirlarning birlashmaganiga urush sababchi. Urushni ramziy ma’noda uchburchakning bir burchagi deb olish mumkin.
                                              Muzaffar   

              Munavvar                                              urush 
Romanda qora ammaning o’g’li Kimsan Robiyani yaxshi ko’radi, biroq Kimsan urushga ketgach, undan darak bo’lmaydi. Robiya bu oilaga tutingan qiz bo’lib, uning otasi ham, sevgani Kimsanboy ham frontda halok bo’lishadi. Qora ammaning jangdan qaytgan jiyani SHomurod (xotini Ra’no unga xiyonat qiladi) ammaning sovchiligi bilan Robiyaga uylanadi. Garchi Kimsanboy o’lgan bo’lsa-da, Robiya uni unutmaydi.
Robiya                   Kimsanboy                                     Ra’no     

Ochil                     SHomurod            SHomurod                            Umar zakunchi
	Robiya va Kimsanlar sevgisining armonga aylanishiga sabab urush bo’lsa, eri urushdan qaytgan Ra’noning xiyonatiga yengiltabiatliligi sababdir. Biroq asarning bir o’rnida agar urush bo’lmaganda Umar zakunchining SHomurod xotiniga ko’z olaytira olmagan bo’lishi bejizga ta’kidlanmaydi. Aytish mumkinki, har bir qahramonning tinch zamondagi hayotiga urush baribir soya solaveradi.
	Damin To’raev romandagi xiyonat motivini quyidagicha tahlil qiladi: “Roman kompozitsiyasida har bir hikoyachi bitta syujet chizig’ini tashkil etadi. Biroq, bu syujet liniyalarining hammasi bosh qahramon syujet liniyasiga u yoki bu tomondan kelib bog’lanadi, bosh syujet oqimining shiddatini oshiradi. Masalan, SHomurod – Ra’no – Umar zakunchi syujet liniyalarini olaylik. Bularning barchasi Muzaffar taqdiri bilan uzviy bog’liq. Agar Muzaffar bo’lmasa bu syujet chiziqlaridagi birlik yo’qoladi. SHomurod chaqaloqni yig’latib, Umar zakunchi bilan aysh qilayotgan yong’oqzorda xotinini xiyonat ustida qo’lga tushiradi. Bu syujet chizig’ini yaratishda yozuvchi hayot haqiqatiga shu qadar e’tibor berib, urushdan qaytib kelgan cho’loq odamning bug’doy o’rog’iga chiqishi, tushlik olib keladigan xotinining yo’liga intizor bo’lishi va nihoyat o’rog’i bir narsaga urilib sinib qolgach, uyidan boshqa o’roq olib kelish uchun yo’lga chiqib, Bo’rijardan o’tib, yong’oqzor oralab o’tib borayotganda chaqaloq yig’isini eshitib, o’sha tomonga burilgach, xotinining xiyonati ustidan chiqib qolishini sehrli quyuq bo’yoqlarda tasvirlaydi”.
Asarda xalqqa bosh bo’lib yuradigan oqsoqolning boshini eggan sabab ham urushdir. Uning kelini Zuhra frontdan qaytgan yigit bilan sevishib qolishadi. Oqsoqol, agar o’g’lim urushga ketmagan bo’lganida, urush bo’lmaganda bunday voqealar bo’lmas edi, deb eziladi. Bu voqeada dramatizmning kuchliligi kitobxonni to’lqinlantiradi. Oqsoqol kelini bilan askar yigitga xaloyiq oldida nikoh o’qittiradi.
                                    Zuhra   

             
                Eri                                  Askar yigit     
Asarning bosh qahramonlaridan Munavvar sevgan yigiti Muzaffarning qondosh aka ekanini onasidan eshitgach, nomussizlikka chidolmaydi, bir hovuch tabletkalarni ichib yuboradi. Bu vaqt zilzila ro’y berib Munavvarni uyning to’sini bosib qolib o’ladi. Muzaffar uning o’limidan o’ziga kelolmaydi, o’qishni tashlab yuboradi, uylanmay yuradi.
Munavvarning onasi Bashorat Muzaffarga “Munavvar sening singling”, degan so’zlarni ming iztiroblar bilan aytarkan, urushni la’natlaydi, Muzaffarning onasi Ra’no va Umar zakunchini qarg’aydi. Darhaqiqat, agar Muzaffar Munavvarga aka bo’lib chiqmaganida ular turmush qurishlari va baxtli bo’lishlari mumkin edi-ku!
Asar davomida yozuvchi urushning oqibatlari necha necha yillarga ham ta’sir etayotgani, odamlarning baxtlarini o’g’irlayotganini ta’kidlayotganday bo’ladi va bu esa insonlarni hushyor bo’lishga undaydi.
III BOB. HOZIRGI DAVR ROMANLARIDA “SEVGI UCHBURCHAGI”NING IFODASI
1-FASL. “SABO VA SAMANDAR” ROMANIDA QAHRAMONLARNING RUHIY HOLATI TAHLILI
So’nggi yillarda yaratilayotgan o’zbek adiblarining xilma-xil mavzudagi romanlarini tahlil qilish orqali kitobxonlar millatning dili va tilida aks etgan quvonchu iztiroblarni his qilishlari aniq.
	Hodisalarga salbiy munosabat, inkor ruhi kuchli, hodisaning dahshatli manzarasini keskin, qabariq tarzda chizib berish, hodisa mohiyatini bor ziddiyatlari bilan kitobxonga his qildirish aynan  ana shunday uslubdagi asarlarda yetakchilik qiladi. Bunday asarlarga xos xususiyatlarni, fazilatlarni tilga olish bilan birga ulardagi tasviriy bo’yoqlar, o’zgarmas ohang, ayrim hollarda serjilo, rang-barang hayot haqiqati va alohida inson dunyosini to’la-to’kis gavdalantirib berolmaganday taassurot tug’diradi. Shunday bo’lsa-da, shaxs tabiatining ayrim jihatlarinigina qalamga oluvchi asarlar bilan bir qatorda inson ruhiyati, borliqiga xos umumiy xususiyatlardan alohida chizgilarga o’tuvchi tasvir uslubini  namoyon qiluvchi yo`nalish inson ruhiyatining hech bir qolip-u andozalarga tushmaydigan, chegara bilmas turfa holatlarini badiiy kashf etishga o`rinish singari ijodiy intilishlar har jihatdan qo’llab-quvvatlanishga va ilmiy tadqiqu tahlilga sazovor, degan xulosaga olib keladi. Zero, san`at va adabiyot ravnaqini belgilovchi asosiy estetik tamoyillardan biri – hayot hodisalari va inson shaxsini yangi tomonlardan, rang-barang jihatlardan kashf etish hisoblanadi. Ijodkor mahorati esa hayot va inson haqida yaratgan yangi badiiy konsepsiya timsolida, uni ifodalash tarzida namoyon bo’ladi. Mustaqillik yillarida hayotga, inson shaxsiga munosabatning o’zgarganligi sabab an`anaviy realizmga mansub asarlar ifoda tarzida, shaklida ham qator yangiliklar, xususan, modernizm alomatlari ko’zga tashlanmoqda. Shukur Xolmirzayev, Murod Muhammad Do’st, Tog’ay Murod yaratgan hikoya va qissalar orqali ayni shu xususiyatni ko’ramiz. Ular qatorida yozuvchi Nazar Eshonqul ijodi shu uslubdagi  izlanishlar hamda ularning natijalarini, bu yo`nalish istiqbollarini o’rganishda  boy manba bo’lib xizmat qiladi.
     	Yaxshi bilamizki, so’z san`ati rivojida yaratilgan asarlarning soni emas, sifati hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Shu ma`noda bugungi nasrimizning ichki rivojida ham hayot, inson va uning qalbi haqidagi haqiqatni kashf etish, yangi tasviriy ifodalarni ixtiro qilish bobida ham kator yangi alomatlarni ko`zatish mumkin. 
istiqlol davriga kelib ahvol tubdan o’zgardi. Yetmish yillik zug’umlardan so’ng bizda ham falsafiy-mafkuraviy, asos jihatdan xilma-xil yo`nalishga mansub asarlar paydo bo’la boshladi. Realizm bilan barobar deyarli barcha adabiyot turi, janrlarda diniy, ruhoniy-islomiy talqin ustuvor asarlar ko’payib bormoqda. Shaxsni faqat ijtimoiy munosabatlar mahsuli sifatida emas, ko’proq ilohiy, tug’ma-tabiiy, sirli-sehrli mavjudot tarzida ko’rsatuvchi, uning ijtimoiy tarixi, sharoit-to`zum, davlat, siyosat, mafkuraga bo’ysunmaydigan g’aroyib tuyg’u, hislatlarini ong-idrokidan tashqaridagi anglab yetilmagan holatlarini badiiy tadqiq etuvchi asarlar ham yaratilayotir. Omonat, tagi puch g’oyalarga aldangan shaxs umrining, mehnatining bema`niligini qabariq tarzda, ko’pincha ramziy-majoziy timsollar vositasida keskinligi-yu fojeasi bilan ko’rsatuvchi asarlar, qahramonlar ham yaratilmoqda.
     Murod Muhammad Do’stning «Lolazor», o’.Hoshimovning «Tushda kechgan umrlar», Sh.Xolmirzaevning «Olabo’ji», O.Muxtorning «Ming bir qiyofa», «Ko’zgu oldidagi odam», Tog’ay Murodning «Otamdan qolgan dalalar»  romanlaridagi personajlar unda yashagan muhitning bema`niligiga alohida urg’u beradi.
          	Insoniyat tarixi o’tmish davrlaridan iborat. O’tmaydigan davrning o’zi yo`q. Badiiy tafakkur ham shu. U tinimsiz o’zgaradi, o’zgargani sayin badiiy tasvir imkoniyatlari kengayadi, torayadi, tinch turmaydi. Shu tariqa har qanday milliy-badiiy tafakkur biridan keyingisiga o’tuvchi bosqichlar evolyusiyasidan tashkil topa boradi. Ana shu tadrijiy davomiylik ilg’ab olinsa, milliy-badiiy tafakkurning yaxlit bir jarayon ekanligini tasavvur etish oson ko’chadi. Mazkur yaxlit jarayon ichidagi badiiy tafakkur evolyusiyasi bosqichlarini aniqlash uchun esa qo’llanilayotgan badiiy tasvir vositalari tadrijini o’rganishga to’g’ri keladi. Chunki ijodkor shaxs dunyoni, insonni qanday idrok etsa, shunga yarasha badiiy tasvir vositalaridan foydalanadi, yangilarini kashf etadi.
    	Asl kasbi insonshunoslik bo’lgan adabiyot hamma davrlarda ham insonni e`zozlagan. O’zbek realistik nasri bundan mustasno emas, albatta. Biroq bugungi davr adabiyoti va san`atining bosh xususiyati insonpparvarlik tuyg’usining har qachongidan chuqurroq, kengroq va yuksakroq darajalarga chiqishi bilan ifodalanadi. 
Ijtimoiy hayotda yo`z berayotgan voqealar, tarixiy sharoit va unda tug’ilgan muammolar jamiyat a`zolari ongida unga nisbatan munosabatni shakllantiradi. Demak, hayot muammolari jamiyat a`zosi xatti-harakatlari va xarakterini belgilaydi. Xuddi ana shu narsa badiiy adabiyotda davr va qahramon muammosining vujudga kelishiga sabab bo’ladi. 
Ulug’bek Hamdamning “Sabo va Samandar” romanida “sevgi uburchagi” masalasi hozirgi davr voqealari asosida talqin qilinadi. Romanda qishloq odamlarining hayoti ham tasvirlanadi. Sinfdosh yigitlar Samandar va SHerdil hamda Sabolarning munosabatlari badiiy tarzda beriladi. Yozuvchi asar voqealarining shiddatini, dramatizmini ana shu “sevgi uchburchagi” asosiga quradi. Ulug’bek Hamdamning ushbu romanida XXI asr jamiyatida ro’y berayotgan, ma’naviyatimizdagi salbiy hodisalar, moddiyatga qul bo’lib yashayotgan kishilar, texnikaga, internet va kompьyuterga butun vujudi bilan berilib, insoniy tuyg’ularga begona bo’lib qolgan hissiz inson (SHerdil), pok muhabbati fojea bilan yakunlangan yoshlar taqdiri(Nilufar va Nodir) mahorat bilan tasvirlangan. Inson yoki biron jonzot jisman tutqunlikka ko’nikishi mumkin. Biroq uning eng inja tuyg’ulari, o’ziga va faqat o’ziga tushunarli o’y-hayollari, orzu-armonlarini o’zida mujassam etgan, uni asirlikdan ozod, erkin va baxtli xis qildira oladigan fikrdan, orzu qilish tuyg’usidan mahrum qilishsa, bunga ham chegara yoki devor tiklashsa, unda bu – insonning, insoniyatning, tanazzuli. 
Samandar yoshlikdan kitobga oshno bo’lib o’sadi. Uning adabiyotga mehri insoniy fazilatlarni yuksaltiradi, u mehnatsevarligi, atrofdagilarga e’tibori va odamgarchiligi jihatdan yaxshi inson. U hayotning barcha achchiq chuchugini totib ko’radi, jon jahdi bilan paxta teradi, qishloqdagi og’ir turmush sharoitini boshdan o’tkazadi, shuning barobarida yaxshilikka intilishi, ezgulikka bo’lgan e’tiqodi saqlanib qoladi. Uning sinfdoshi SHerdil esa bolalikdan mashina, robot o’yinchoqlarga qiziqadi. Ularning oilasi Toshkentga ko’chib ketishadi. Poytaxt hayoti unga yanada ta’sir qiladi, uning butun fikru zikri texnika, yangi chiqqan robotu kompьyuterlar bo’lib qoladi.
Samandar poytaxtda oliygohda o’qib o’sha yerda ishlab qoladi. Kunlardan bir kuni u ma’ruza o’qiyotganda, ko’zi bir qizga tushadi-yu, nutqida tutilish, uzuq-yuluqlik, hayajonlanish paydo bo’ladi. Uning ko’zi tushgan qiz Sabo bo’lib, uning darsdan chiqib ketishini Samandar talab qiladi.    
     	Samandar Saboga shoirona yurak bilan oshiq bo’ladi, Sabo ham Samandarni yurakdan sevadi. Biroq, Sabo asli toshkentlik qiz bo’lib, uning otasi Saidkamol aka o’ziga to’q, boy kishi edi hamda o’zidan obro’liroq bo’lgan kishi bilan qudalashmoqchi bo’lgan edi. Sabo o’z onasidan Samandarga emas, boshqa boy xonadonga unashtirilayotganini eshitib, yomon ahvolga tushadi, kasal bo’lib qoladi. Uning otasi Samandarning oldiga borib qizini tinch qo’yishni talab qiladi. Samandar unga qarab, qanday qilib sizday odamdan qalbi pok qizning tug’ilganiga hayronman, deydi. 
Yozuvchi bu o’rinda Saboning otasini yomon odam deb ko’rsatmay, balki o’zining qaroridan biroz pushaymon bo’lgan noiloj kishini tasvirlaydi. Uyiga kelganda Saidkamol aka: “Agar boshqalar bilan va’dalashmaganimda, qizimni Samandarga berardim”, deb o’kinadi.   
Saboning Samandar hajrida qiynalishlari, iztiroblari lirizm bilan tasvirlangan. Bu esa realistik asarda romantik metodning qorishiq berilganini ko’rsatadi. Romanda Nilufar va Nodirlarning fojeali muhabbat tasviri romantik-mifologik syujetlarda tasvirlanadi, “Layli va Majnun” dostonining bir necha marta ta’kidlanishi, bu dostonni Samandar qayta-qayta o’qishi motivlari orqali yozuvchi bizning zamonimizda ham haqiqiy ishq sohiblari, zamonaviy Layli va Majnunlar bor demoqchi bo’ladi. Xuddi dostondagi kabi Samandar va Sabo bir kunda o’ladilar. 
	Yozuvchi Ulug’bek Hamdam inson hayoti uchun odatiy, moddiy narsalardan yuqori turadigan sevgi hislari abadiy ekani, o’tib ketmasligini ta’kidlamoqchi bo’ladi. Adabiyotshunos Qozoqboy Yo’ldoshev so’zlari bilan aytganda: “Inson tirikchiligi uchun bevosita kerak bo’lmaydigan narsalarga intilgan vaqtdan e’tiboran chinakam odamga aylanadi. Yashash uchun bevosita kerak bo’ladigan oziqlanish, himoyalanish, ko’payish kabi ehtiyojlarni qondirishga har qanday jonivor intiladi va buni qo’lidan kelganicha uddalaydi. Tirikligi uchun bevosita kerak bo’lmasa-da, ko’ngilga ta’sir o’tkazadigan ma’naviy-ruhoniy qadriyatlarga esa, faqat odamgina ehtiyoj sezadi”.
2-FASL. “MING BIR QIYoFA” VA “SHOVQIN” ROMANLARIDA XARAKTERLAR TALQINI
XX asr oxiri XXI asr boshlarida jahondagi tezkor o’zgarishlar, yangi jarayonlar adabiyotda, xususan, romanchilikda ham yangiliklarni talab qildi. Adabiyotshunoslar ta’kidlaganlaridek, “so’z san’atining o’zak masalasi – insonni anglash, inson tabiatining, qalbining tushuntirish qiyin bo’lgan sir-sinoatlarini taftish etish, inson jumbog’i ustida astoydil bosh qotirish, eng muhimi bu borada odatdagi andazalardan qochib yangi yo’llar axtarish romanchiligimiz rivojidagi yetakchi tamoyilga aylanib borayotir”.
Omon Muxtorning 1988-1991- yillarda yozilgan “Ming bir qiyofa” romani ramzlarga, xayoliy kechinmalar, fantastik tasvirlarga boy bo’lib, undagi ijtimoiy g’oya kuchliligi bilan o’ziga xosdir. Dastlab romanning bosh qahramoni Abdulla Hakimning Halima ismli shaharlik qizni sevishi ma’lum bo’ladi, qizni ona kelinlikka loyiq ko’rmaydi. Abdulla Hakimning Halima bilan g’oyibona suhbatidan uning boshqa birovga turmushga chiqqaniga ishora bor. Bunday “sir tutish” asarning voqealar rivojida birgina shtrix bilan beriladi. Abdulla Hakimning jasadini Burhon SHarif deb o’ylashib, uyiga olib keladilar. Abdulla Hakim ruhi Burhon SHarifning xotini o’z sevgani Halima ekanini ko’rib qoladi. Halima o’z eri deb o’ylab aytib-aytib yig’laydi.
                             Abdulla Hakim

                              Halima                      Burhon SHarif
Burhon SHarif Abdulla Hakimning qabri oldida undan kechirim so’raydi. Uni Abdulla Hakim deb o’ylashadi va Burhon SHarif do’stining nomini tiklash uchun yashashini aytadi. Yillar o’tib Burhon SHarif Abdulla Hakimning she’rlar daftarini Sadirning uyida ko’rib hayron qoladi (Abdulla Hakim yashagan ijara bekasi Gulxumorning (Sadirning sevgilisi) xolasi bo’lib, u daftarni Sadirga keltirib bergandi).
Romanda davolovchi hakim Sadir va o’zi tarixchi bo’lsa-da, kotibalik vazifasida ishlovchi Gulxumorlarning sevgisi haqida so’z boradi. Gulxumor Sadirning oldiga davolanish maqsadida kelib turadi. Sadir uchrashuvlari davomida uni sevib qoladi. Gulxumor “Tarix va madaniyat” nomli tashkilotga tanish-bilish qilib ishga kirib oladi. Sadir bilan uchrashib turishadi. Biroq, kunlarning birida bu tashkilot g’oyib bo’ladi. Gulxumorni ish, amal, mansab qiziqtirar, hatto u ish joyida ham qolaverardi. 
Agar ikkala qahramonning ish faoliyatiga razm solsak, o’ziga xos ramziylikni ko’ramiz. Sadir qadimdan qolgan buloq va hovuzlar ziyoratiga bemorlarni jo’natadi, ularni shirinsuxanlik, do’stona muomalasi bilan dillariga malham bo’ladi. SHu bois o’zining mutaxassisligi bo’lmasa ham unga turli kasallik bilan og’rigan bemorlar kelaverishadi. Gulxumor bo’lsa tarixiy joylarni yo’qotib, osori atiqa va obidalarni kunpayakun qiladigan, qadimgi hovuz va quduqlarni ko’mayotgan tashkilotda xizmat qiladi. Ular e’tiqod, insoniy o’zlik masalasida   ham turfa odamlar edilar. Tashkilot binosi yo’qolib qolganda Sadir Gulxumorni qidiradi, iztirob chekadi. 
Gulxumor xizmat qiladigan tashkilotning boshlig’i Kabirov uni o’ziga o’rinbosar qilib oladi, qizga tashkilot binosidan ikki xonali joy beradi, xonalar chiroyli, bezatilgan, jihozlangan, oziq-ovqatlar bilan ham to’ldirilgan edi. Bularning evazini Kabirov Gulxumordan olishni istaydi, uning xonasiga kirib qizga tajovuz qilgan vaqtda, Kabirovning joni uzilib qoladi. Gulxumor bunday oqibatni kutmagan edi, endi Kabirovni gumdon qilish uchun Oppoqovdan yordam so’raydi. Oppoqov garchi va’da bergan bo’lsa-da, bu haqda so’zlay boshlaydi. Gulxumorni topgan Sadir undan bu yerdan birga ketishni so’raganda, bu tashkilotdan keta olmasligini, ketishi bilanoq u haqda bo’lmag’ur gaplar tarqatishini aytadi. Sadir va Gulxumor sevgisiga to’siq bo’lgan, demakki, uchinchi burchak bo’lgan omil mansabparastlik, jamiyatdagi buzilgan muhitdir. Bu muhitning timsoli, vakili Kabirov va uning tashkilotidir.      
                                                 Sadir

                         Gulxumor                               Kabirov                               
Tanqidchi Qozoqboy Yo’ldoshev Omon Muxtor romanlari haqida quyidagi fikrlarni bildirgan edi: “Omon Muxtor romanlarining hajman mo’’jazligiga sabab ham, bizningcha, tasvirlashga arziydigan hayotiy tafsilotlarning yo’qligi yoxud adibning tasvir kalavasini yo’qotib qo’yishdan qo’rqishi emas, balki muallif tomonidan shaxs ichki olami qay miqyosda tekshirilishi maqsad qilib olinganidadir”.
Modern yo’nalishidagi asarlar markazida inson va uning qalbi masalasi turar ekan, har bir yozuvchining ifoda shakli turlicha bo’lishini Omon Muxtor asarlari misolida ko’rishimiz mumkin. Xususan “sevgi uchburchagi”ning ahamiyati ham o’ziga xos bo’lib, u syujet voqealarining shiddatini kuchaytiradi, dramatizmni rivojlantiradi.
Yaqin o’tmishimiz, ya’ni sotsialistik tuzumning qulashi yillari haqida hikoya qiluvchi Erkin A’zamning “SHovqin” romani zamirida milliy o’ziga xoslik, millat qiyofasi, millatning kelajagi kabi masalalar turadi. Yozuvchi o’z asari haqida quyidagi fikrlarni bildirib o’tgan: “Bu kitob to’g’risida matbuotda “kinochilar haqida, shularning hayotini fosh qilgan” kabi mulohazalar bildirildi. Qo’shilolmayman. U siz bilan biz haqimizda, kechagi kunimiz haqida. Kinochilar hayoti bunda bir vosita, xolos. Qoni, nasl-nasabi, e’tiqodi, tiliyu urf-odatlari boshqa-boshqa bo’lgan el-elatlarni “yagona sovet xalqi”  atalmish quyushqonga tiqish yo’lidagi urinishlar, zo’ravonliklar yodingizdadir? SHuning oqibatida kelib chiqqan birda kulgili, birda ayanchli, pirovardida esa umummilliy fojia tusini olgan ajabtovur voqelik-chi? Bu tabiatan g’ayriinsoniy, g’ayrimilliy siyosiy tajriba negizidagi ziddiyatlar o’tgan asrning to’qsoninchi yillari arafasida junbush nuqtasiga ko’tarilgani ma’lum”. 
Ana shunday muhitda yashayotgan insonlar qalbida qay tarzda sevgi paydo bo’ladi? Pok, majnunona, ilohiy muhabbat haqida nima deyish mumkin? Bunday azaliy tuyg’ular ham oyoqosti bo’lishi turgan gap emasmi?
Yozuvchi Erkin A’zam insonlar tabiatida bir-biriga zid holatlar ro’y berayotgani, kishilarning hissiy emas, hirsiy munosabatlar boshqarayotganini achchiq kinoya va kesatiqlar bilan, ba’zan iztirobli ohangda bu masalalarni qahramonlari taqdiri orqali yoritadi.
Asarning bosh qahramoni Farhod kino ustasi bo’lib, o’zi mansub bo’lgan doiraning chirkin muhitidan chiqib ketolmaydi, balki atrofidagi kasbdoshlari singari o’sha botqoqda ko’nglini toboro xiralashtirib yashayveradi. O’zining kindik qoni tomgan Zarangdan chiqqan odamlarning shahar hayotiga moslashib, o’zligini yo’qotib, qiyofasini-da o’zgartirib yashayotgan kinochilar va boshqa kasb-kor kishilarining hayoti va xayoli Farhodni o’ylantiradi, ba’zan achchiq kuldiradi. Farhodning qalbida kechgan sevgi hislari ham g’ayrioddiy. U Vika ismli qiz bilan tanishib, u bilan mehmonxonada ikkalasiga o’zi nikoh o’qiydi. Bu qizni uyiga olib kelib xotini bilan tanishtirmoqchi bo’ladi. Mana, uning qalbidan kechganlari: “Qizni uyiga boshlab kirgisi, Zuhra bilan tanishtirgisi, shunday-shunday gap xotin, degisi kelyapti. Zuhra hammasini tushunadi, yaxshi ayol u. Ana, yettiyot bir milisa ham tushundi-ku! Bir ko’ngilga faqat bittasi sig’adi deganlari bekor ekan, Zuhra, mana, sening yoningga bugina ham sig’di-ku, bag’ringni keng qil, xotin, deydi. Qara, qandoq yaxshi qiz! Sen ham yaxshisan, albatta. Lekin, iltimos, begonasirama, o’zimizniki deb bil buni. Meni yaxshi ko’rsang, buni-da yaxshi ko’r, ayagin. CHunki ering sevadi bu qizni. Seniyam sevadi, ishonaver. Nachora, shunday bo’lib qoldi-da, endi...”
Farhod, Vika va uning xotini Zuhra “sevgi uchburchagi”ni tashkil qiladi.                                     
                                     Farhod       

Xotini Zuhra                                                          Vika (Viktoriya – Dildora)  
Farhod qarigan chog’ida Vikadan o’g’li borligini bilib qoladi. Vikaning chorloviga va Akobirovning kinofestifalga taklifiga ko’ra markazga samolyotda uchadi. Ana shu safar chog’i o’zining o’tmishini ko’z oldidan o’tkazadi, qilgan xatolari, kechmishlarini o’ylaydi. Farhodning doimiy ravishda qulog’ining shang’illash kasali bor edi. Yozuvchi bu bilan Farhod yashayotgan jamiyatda odamning tinkasini quritadigan shovqin borligi, odamlar turli tarzda kun kechirayotganliklarini, ularning ma’naviy hayotidagi bulg’anishlarni ta’kidlamoqchi bo’lgan. Farhodning mana bu o’yyu kechinmalari go’yo asarning mag’ziga o’xshaydi: “To’g’ri, bugun endi boshqa odamsan (azaldan ham o’zi shunday boshqacha bo’lmoqni, boshqacha yashamoqni orzu qilarding!) lekin o’tgan kunlaringdan o’sha-o’sha sahifalarni yulib tashlash chorasi bormikan? SHunday qilmoq kerakmi o’zi? Unda bir tutamgina umrdan nimasi qoladi?.. Qiziq, ba’zan hayotingizning qoralamasi oralab – xomaki bir hayotda yashab turgandek bo’lasiz. Go’yoki tevarak atrofingizdagi odamlar ham, voqea-hodisalar ham o’tkinchi, omonat, ularni yana bir karra, ya’ni rasmonasiga ko’rmoq, boshdan kechirmoq hali oldinda kutayotgan kabi shoshib, beparvo yuraverasiz. Holbuki, bularning har biri betakror, bor hayotingiz – mana shu, umr deganlari – shu, tamom! Taqdir yo’llaridan yakkash o’zingiz o’ylagandek, orzu qilgandek top-toza, biron gard yuqtirmay o’tib bo’lmas ekan. Goho yetti uxlab tushingizga kirmagan girdob yo mag’zavalarga yo’liqasiz, ammo ularni chetlab-aylanib emas, aynan kechib o’tmoqqa mahkumsiz!” 
Yozuvchi voqealarni xoh roviy, xoh qahramon tilidan bayon qilsa ham kinoya-kesatiq, piching ohangi sezilib turadi. Ajdodlayori xatto kim ekanligini bilmaydigan Vika va shunga o’xshaganlarning betartib hayoti, o’zbek bo’la turib farzandlarining boshqa millat kishisi bilan turmush qurganligi, uylanganligi bilan “faxrlanadigan” baynalmilalchi chol, “bepoyon yurt”ga tirikchilik vajidan ketib o’sha yoqdagilarning kepatasiga kirgan Tosha – Toshmurodlarning qiyofalari bilan tanishgan kitobxon ko’nglida achinish, g’azab hislari uyg’onadi. Fidel-Farhod, Gulya-Gulgun, Sashka-Sobir kabi ismlarning qo’yilishi ham zamonadagi siyosat oqibati ekanini yozuvchi mahorat bilan tasvirlaydi. Professor Abdug’afur Rasulovning ushbu roman haqida “SHovqinot bandilari” nomli maqolasida Erkin A’zamning yozuvchilik mahorati haqida quyidagicha to’xtalgan: “Hayotni ko’rish, odamlarni bilish – boshqa, ko’rgan-bilganlarni yozish, tasvirlash – boshqa. Xudo yarlaqagan odamgina yozish iste’dodiga ega bo’ladi. Yozilgan asarni hamma ham qiziqib o’qiydi-yu, ammo kamdan-kam odam yozish azobi, mashaqqatini his qiladi. Yozadigan ko’p, betakror yozadigan nihoyatda kam. Erkin A’zam – betakror uslubli yozuvchi. Uning “xati”da zarda, piching,dangallik, so’zlarning atayin hammaboplarini tanlash seziladi. Ajab, oddiy, bejamsiz yozuv asosida go’zal xulosa, zalvorli mazmun paydo bo’ladi”2.
Roman so’nggida Farhod o’z o’g’li Farhod bilan aeroportda uchrashadi. Yigitni onasi Vika chaqirsa o’g’il ularning qoshiga kelmaydi. Farhod bu holatni ko’rib “Mirza Ramazonning qoni bor-da”, deb o’ylaydi.
Hozirgi romanchiligimizda yoritilayotgan mavzulardan an’anaviy bo’lgan sevgi mavzusi yetakchilik qiladi. Ulug’bek Hamdam, Omon Muxtor, Erkin A’zam romanlarida “sevgi uchburchagi” asosiy syujet liniyasini tashkil qiladi. Qahramonlarining o’zaro konflikti, jamiyatdagi ma’naviy buzilishlar oqibatida paydo bo’lgan “sevgi uchburchagi” muammoligicha qoladi. Ko’pincha bu munosabat doirasidagilar o’zlari tushgan holatga bo’ysunadilar, ko’nikadilar. Yozuvchilarning asosiy maqsadi esa XXI asrning serg’ulu hayotida kitobxonga pok muhabbatni anglatish ishtiyoqi bo’lsa, ne ajab!

XULOSA
Roman janri paydo bo’lgandan buyon inson va uning hissiy kechinmalari, tuyg’ulari, shuningdek, sevgisi tarixi yoki taqdiri masalasi birlamchi markazda turadi. Sevgi mavzusi roman shakli uchun qadimdan mos, chunki sevgi voqealarini keng ko’lamli tarzda epik planda badiiy aks ettirish ana shu janr qulay hisoblanadi. Roman janrining tadrijiy takomiliga nazar tashlansa dastlabki romanlar ko’ngil ochish uchun, yengil sevgi voqealarini aks ettirish vositasi bo’lganini ko’rish mumkin. “Roman” atamasining o’zi ham “sevgi bobida shov-shuv bo’lmoq” ma’nosida qo’llanadi. Aytish kerakki, romanlar uchun an’anaviy bo’lgan sevgi mavzusi ham insoniyat uchun Odam Ato va Momo Havodan merosdir. 
Har bir kishilik jamiyati uchun sevgida ikki qalbning tutashuvi qadrlanadi, xayrixohlik bildiriladi. Bu munosabatlarga uchinchi, to’rtinchi, beshinchi va h.k. kishining aralashuvi muammoni paydo qiladi. Ana shu muammoni hal etishga urinish asar qahramonlari o’rtasidagi konfliktni paydo qiladi. “Sevgi uchburchagi” yoki ko’pburchagi asosiga qurilgan romanlar dunyo adabiyotida, xususan, o’zbek adabiyotida ko’pchilikni tashkil qiladi. Bugungi kunda “sevgi uchburchagi” asos bo’lgan kinofilьmlar, spektakllar, teleseriallar ham talaygina. Syujetning dramatik xarakterga ega bo’lishi, voqealarning shiddatli kechishini ham xuddi ana shu “sevgi uchburchagi” ta’minlaydi. 
Romanning tarixiy tadrijiga razm solinsa, uning asosiy mavzusi azaldan sevgi bo’lib kelgan. Milliy romanchiligimizdagi A.Qodiriyning “O’tgan kunlar”, CHo’lponning “Kecha va kunduz”, Oybekning “Qutlug’ qon” romanlarida asosan tariximizdagi ijtimoiy-siyosiy voqealar tasvirlanadi. Romanning o’zagi esa “sevgi uchburchagi” yoki ko’pburchagi asosiga qurilganini kuzatish mumkin. Har uchala roman uchun umumiy jihat shundaki, jaholat urchib turgan jamiyatda ikki sevishganlar baxtli bo’lolmaydi, degan g’oya birlashtirib turadi. Farqli xususiyatlar esa shundaki, Qodiriy Kumush timsolida o’ziga to’q oila ayolining umumlashtirilgan tipini ko’rsatsa, CHo’lpon turli bo’g’indagi xotin-qizlar taqdirini qalamga oladi. Oybek ijodida ham zulm ko’rgan ayollarning mash’um fojeasi tasvirga olinadi.  
Inson shaxsiyatidagi xudbinlik va g’arazliklar uni yaxshi oqibatga olib borilmasligi bor gap. Aytadilarki, odam yomon bo’lib tug’ilmaydi, u o’sib ulg’ayar ekan, tarbiyani atrof-muhitdan oladi. Abdulla Qahhorning “Sarob” romani bosh qahramonlari Saidiy va Munisxonlarning muhabbatlari ana shunday yomon muhitda yemirilib tugaydi. Ular o’zlarining g’arazli maqsadlari tufayli meshchanlik kayfiyati quliga aylanib sevgilarini barbod qiladilar, majburiyat yuzasidan har ikkisi boshqa boshqa turmush quradilar. O’zlarining intilganlari bari sarob ekanliklarini bilib jonlariga qasd qiladilar. 
Sovet-german urushi davri mavzusi qalamga olingan “Ufq”, “Ikki eshik orasi” romanlaridan urushning inson irodasi va muhabbatini sinaydigan jarayon ekanligi anglashiladi. “Ufq” romanida bir necha “sevgi uchburchagi” bor bo’lib, ulardan Nizomjon – Dildor – A’zamjon uchligi nisbatan ijobiy hal qilingan bo’lsa, “Ikki eshik orasi”dagi uchliklarning taqdiri bari fojeali yakunlanadi. Ikkinchi romanning muallifi garchi urush yigirma yillar narida qolgan bo’lsa ham uning fojeiy oqibatlari bugunimizga ham soya solmoqda, degan fikrlarni xulosa qiladi go’yo. Xiyonat va sadoqat, irodalilik va irodasizlik, nomus, vijdon, oriyat singari tushunchalarning hech qachon inson qalbidan yo’qolmasligiga ishonch bildiradi.
Tinch zamonda yashasa ham o’z hayotidan minnatdor bo’lmay ko’ngil ko’chasiga kirib so’ng pushaymon bo’lgan ayol iztiroblari va kechinmalari O’ktam Usmonovning “Girdob” romanida tasvirlanadi. Asarda Saltanatning eriga xiyonati kitobxonni g’azablantiradi, shuningdek, o’ziga xos xulosa chiqarishga undaydiki, asarning tarbiyaviy ahamiyati katta.
Hozirgi davr o’zbek romanchiligi shakl va uslubning rang-barangligi, mavzu va g’oyalarning turfaligi, qahramonlar hayotining romantik-taxayyuliy hamda realistik tasvirlash asosiy xususiyattlardan hisoblanadi. Ulug’bek Hamdamning “Sabo va Samandar” romanida sevgi masalasi ko’p motivliligi bilan o’ziga xos. Asarga kiritilgan rivoyat, dostonlarlarda ham “sevgi uchburchagi” masalasining mavjudligi syujetning qiziqarli, o’qishli chiqishini ta’minlagan. Roman qahramonlari xarakterining romantik bo’yoqlarda tasvirlanishi, ular qismatining fojea bilan yakunlanishi, sevgi borasidagi fikrlarning serko’lamligi kitobxonni o’ziga tortadi, asar voqealari bu zamonda ham Layli va Majnunlar borligiga ishontiradi go’yo.
Omon Muxtorning “Ming bir qiyofa” romanida esa sevgining mansabparastlik, manfaatparastlik oqibatida barbod bo’lgani tasvirlanadi. Abdulla Hakim va Sadir obrazlari orqali yozuvchi shoirona qalb sohiblarining sevgida sobitligini ko’rsatsa, Halima misolida taqdiri palaxmon toshiday bo’lgan bir o’zbek ayol tasvirlanadi, Gulxumor esa yo’ldan adashgan, davr to’fonida oq-qorani ajrata olmaydigan holga tushgan ayol, Kabirov xarakterida esa sobiq sho’rolar hokimiyatining soxta g’oyalari tashabbuskori, amalidan ayrilishdan qo’rqib ko’r-ko’rona buyruqlarni bajaruvchi shaxslar qiyofasi ro’y-rost ochib tashlanadi.
  O’zbek romanchiligi uzoq yillik tarixiy taraqqiyot yo’liga ega. Ana shu davrlar mobaynida roman janrida turli izlanishlar amalga oshirilgan. Inson ruhiyati va qalbi qanchalik murakkab va qiziqqarli bo’lsa, uni ifodalashdagi turfalik ham shu qadardir. Sevgi tuyg’usi haqida qarashlar, munosabatlar, nazariyalar barcha davrda turlicha bo’lgan. SHuning barobarida uning badiiy asardagi ifodasi ham shu qadar qiziqarli va jozibalidir. O’zbek romanlaridagi “sevgi uchburchagi” masalasi bugungi davr o’quvchisining ma’naviy olami haqida o’ylashga, pok tuyg’ularni e’zozlashga, sevgida sobit bo’lishga, sadoqat tushunchasini qalban his etishga undaydi. Zero, insonlarni bu hayotda muhabbat tuyg’ulari tutib turarkan, hech qachon hech bir kishi “sevgi uchburchagi”dagi “uchinchi odam” bo’lib qolmasin. SHundagina adabiyot ham ezgulik oldidagi vazifalaridan birini uddalagan bo’lar edi.

FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR RO’YXATI
1.	Adabiy turlar va janrlar. – T.:Fan, 1991. Uch jildlik. 1- jild. Epos. (O’z R FA muxbir a’zosi B.Nazarov tahriri ostida.) 
2.	A’zam E. “Asosiy mashg’ulotim – adabiyot, ammo omadim kinoda chopdi” (Yozuvchi Erkin A’zam bilan suhbat). – “SHarq yulduzi”. 2014. №1.- 161-b.
3.	A’zam E. SHovqin. – Toshkent: O’zbekiston, 2011.- 161-bet.
4.	Blez Paskalь, Xose Ortega de Gasset, Erix Fromm. Sevgi san’ati. – Toshkent: O’zbekiston, 2011.
5.	Hamdam U. Sabo va Samandar. – Toshkent: Muharrir, 2009.
6.	Hamdam U. Yangilanish ehtiyoji. – Toshkent: Fan, 2007.
7.	Muxtor O. Ming bir qiyofa. –Toshkent: SHarq, 1994.
8.	Muxtor O. To’rt tomon qibla. –Toshkent: SHarq, 2000.
9.	Normatov U. “O’tgan kunlar” hayrati. –Toshkent: O’qituvchi, 1996.
10.	Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar. –Toshkent: Ma’naviyat, 2000.
11.	Quronov D. CHo’lpon nasri poetikasi. – Toshkent: SHarq, 2004. 
12.	Quronov D., va boshq. Adabiyotshunoslik lug’ati. –Toshkent: Akademnashr, 2010.
13.	Qodiriy A. O’tkan kunlar. Mehrobdan chayon. – Toshkent, 1994.
14.	Rasulov A. SHovqinot bandilari // O’zbekiston adabiyoti va san’ati. 2012. 6 yanvarь, № 1. 
15.	Rahim K. Men boladay ishongan edim. /“Yoshlik” jurnali. 1990. №8. – 74-bet.
16.	Said Ahmad. Ufq. Hijron kunlarida. Ikkinchi kitob. – Toshkent: SHarq, 1996.
17.	Sarimsoqov B. Badiiylik asoslari va mezonlari. – Toshkent:Fan, 2004.
18.	To’raev D. Badiiy talqin yo’llarida. – Toshkent: Yozuvchi, 1994.
19.	Umurov H. Badiiy psixologizm va hozirgi o’zbek romanchiligi. – T.: Fan, 1993.
20.	Usmonov O’. Girdob. – Toshkent:SHarq, 1995.
21.	Yo’ldoshev Q. Yoniq so’z. - Toshkent: Yangi asr avlodi, 2006
22.	G’afurov I. Prozaning shoiri. – Toshkent: Adabiyot va san’at nash-ti, 1991.
23.	Sharafiddinov O. Sardaftar sahifalari. T., “Yozuvchi”, 1999 y.
24.	Sharafiddinov O. Ijodni anglash baxti. T. «Sharq». 2004.
25.	SHarafiddinov O. Abdulla Qahhor. Hayoti va ijodiy faoliyati haqida lavhalar. –Toshkent, 1988.
26.	CHo’lpon. Asarlar. 4 jildlik. 2 j. Roman, hikoyalar. - Toshkent:Akademnashr, 2012.
27.	http://vk.com/freelabs/Znamenitыe lyubovnыe treugolьniki. Kogda v lyubvi uchastvuyut troe.