ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
З.М.БОБУР НОМИДАГИ АНДИЖОН ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ

“ЭКОЛОГИЯ ВА БОТАНИКА” КАФЕДРАСИ

Мавзу – “Ўзбекистонда ўсимлик ва ҳайвонот оламини муҳофаза қилишнинг экологик хуқуқий ҳолати”	

Бажарди:                                      Экология ва табиатни муҳофаза қилиш таълим йўналиши  
                                                      4 курс талабаси Қорабоева Мафтуна Мухаммаджоновна
Илмий рахбар:                               б.ф.н., доцент Наралиева Н.М..      

Андижон - 2014
МУНДАРИЖА

МУҚАДДИМА.............…………………………………………..................  
1-боб. ЎЗБЕКИСТОН ЎСИМЛИК ВА ҲАЙВОНОТ ОЛАМИ ВА УЛАРНИ МУҲОФАЗА ҚИЛИШ..........................................................................
1.1. Ўсимликлар олами...................................................................................
1.2. Ҳайвонот олами........................................................................................ 

2-боб. ЎСИМЛИК ДУНЁСИДАН ФОЙДАЛАНИШ ВА МУҲОФАЗА ҚИЛИШНИНГ ҲУҚУҚИЙ ҲОЛАТИ………………………
2.1. Ўсимлик дунёсидан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш ҳуқуқий ҳолатининг тушунчаси ва ўзига хос хусусиятлари...........................................
2.2. Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш турлари……………… 
2.3. Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари...........................................................................................................
2.4. Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш ҳуқуқини ҳимоя қилишнинг чора-тадбирлари………………………………………..................

3-боб. ҲАЙВОНОТ ДУНЁСИНИ МУҲОФАЗА ҚИЛИШ ВА                     УЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ ҲУҚУҚИЙ ҲОЛАТИ……………..........
3.1. Ҳайвонот дунёсини  муҳофаза қилиш  тушунчаси ва хусусиятлари........................................................................................................
3.2. Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқи ва тартиби……………
3. 3. Ов қилиш ва балиқ овлашни ҳуқуқий тартибга солиш…………
3.4. Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузганлик учун жавобгарлик…………......

ХУЛОСАЛАР ……………………………………………………….........
ФОЙДАЛАНИЛГАН ЎҚУВ УСЛУБИЙ АДАБИЁТЛАР ВА ЭЛЕКТРОН ТАЪЛИМ РЕСУРСЛАРИ  РЎЙҲАТИ………......................

“... Табиат билан инсон ўзаро муайян қонуниятлар асосида муносабатда бўлади. Бу қонуниятларни бузиш ўнглаб бўлмас экологик фалокатларга олиб келади...”
Ўзбекистон Президенти Ислом Каримов

МУҚАДДИМА
Мавзунинг долзарблиги. Ҳозирги кунда табиий маҳсулотларга бўлган талабнинг тобора ортиб бораётганлиги, янги ерларнинг узлуксиз ўзлаштирилиши, турли ҳажмдаги сув омборларининг барпо этилиши, саноат, қишлоқ хўжалиги ва техниканинг жадал суръатлар билан тараққий этиши, аҳоли сонининг тобора ортиб бораётганлиги ўсимликлар дунёсига салбий таъсир кўрсатмоқда. 
Инсоннинг табиат устидан ҳукмронлиги, унинг қонуниятларига итоат қилмаслик, табиий мувозанатнинг бузилишини, табиатдан оқилона фойдаланмаслик каби сабаблар  оғир, тиклаб бўлмайдиган оқибатларга олиб келмоқда. Бунга Ўрта Осиёдаги ягона денгиз-Орол сувининг кескин камайиб кетиши билан боғлиқ бўлган фожиали муаммоларни ва Республикаимизда 300 дан ортиқ ўсимлик турининг “Ўзбекистон Қизил китоби”га киритилганини кўрсатиш кифоядир. Таъбир жоиз бўлса шуни ҳам айтиш керак-ки, энди ўсимликларни инсондан муҳофаза қилиш асосий вазифага айланди. 
Кейинги 50 йил ичида Ўзбекистонда табиатнинг ачинарли аҳволи, ундаги ҳаддан ташқари оғир ва мураккаб экологик муаммолар вжудга келган. Завод ва фабрикалардан ҳаддан ташқари кўп чиқаётган газлар ва бошқа чиқиндилар атроф - муҳитни ниҳоятда ифлослантириб юбормоқда. Карбонат ангидрид газининг кўпайиб кетиши натижасида, ер шарида ҳарорат тобора ортиб бормоқда. Масалан, 2000 йилга бориб ҳарорат 1,3 градусга кўтарилиши мўлжалланмоқда. Бу ҳол халқ хўжалигининг барча тармоқларига катта таъсир қилиши мумкин. Айниқса дарё, кўл ва денгиз сувларининг ҳар хил чиқиндилар ва химикатлар билан ҳаддан ташқари ифлосланиши одамларни ташвишга солмоқда. 
Қишлоқ хўжалигида жуда кўплаб минерал ўғитларнинг ва ўта заҳарли химикатларнинг ишлатилиши натижасида тупроқ ўзининг биологик хусусиятларини йўқотиб бормоқда. Янги ерларнинг ортиқча ўзлаштирилиши, суғориш усулининг яхши йўлга қўйилмаганлиги натижасида тупроқ тузининг миқдори тобора ортиб, таркиби ва тузилиши ёмонлашмоқда. Охирги 15-20 йил ичида жуда кўплаб ўсимлик турларининг майдонлари қисқариб кетди. Натижада жуда кўп ўсимликлар Ўзбекистон Республикаси “Қизил Китоби”га киритилди. 
Табиатда 300000 га яқин ўсимлик турлари мавжуд бўлиб, унинг ортиқча ва кераксиз тури йўқ. Лекин ўрганилмаган тур кўп. Шунинг учун ҳам энциклопедик олим Абу Райҳон Берунийнинг “Сезувчи ва зарарсиз нарсаларга алам етказишдан лаззат олувчи ҳар бир кишидан худо ўч олсин”,-деган гаплари бежиз эмас. Шундай экан, инсоният учун зараркунанда деб ҳисобланган бегона ўтлар табиат учун жуда зарурдир. Гап шундаки, биз ҳали уларнинг моҳиятини яхши билмаймиз. Агар бирорта ўсимлик ёки ҳайвон тури йўқолса натижада улар билан боғлиқ бўлган бошқа тур ҳайвон ва ўсимлик турлари ҳам йўқолади ва улар орасидаги мувозанат бузилади. Республикаимиздаги энг асосий экологик муаммолардан бири миллион йиллар давомида Ўрта Осиё кўзгуси бўлиб келган кўҳна Орол денгизининг кўз ўнгимизда қуриб йўқолиб бораётганлигидир. Орол фожиаси билан боғлиқ бўлган муаммоларга эътибор катта. Беш йил давомида сувга ташна Орол атрофида олиб борилган тадқиқот ишлари сувдан бўшаб қолган ерлардан кўтарилаётган қум аралаш тузларнинг атроф-муҳитга етказаётган зарари нақадар юксак эканлигини кўрсатади. Орол сувининг камайиши билан Амударёнинг қуйи қисмида бир вақтлар кенг тарқалган ширин мия майдонлари, 800 минг гектардан зиёд қамишзор ва бошқа дарахт, бута ҳамда тўқайзорлар қуриб кетди. 	Эндиги вазифа денгиз тубида очилиб қолган қум ва туз заррачаларининг атрофдаги экинзор ва ўтлоқларга тарқалишини чеклашдан ва Амударё этакларида ем-хашак базасини яратишдан иборат. Кузатишлар Оролнинг чекиниши билан Қорақум ва Қизилқум чўлларининг ўсимликлар дунёси кескин ўзгариб кетиши хвфини туғдирмоқда. Оролнинг қисқариши билан чўлда ер ости сувлари янада пасаяди ва натижада илдизи 10-15 метргача чуқурликдаги сув билан боғлиқ бўлган чўлда кенг тарқалган янтоқ, юлғун, саксовул каби ўсимлик турлари ер ости сувидан маҳрум бўлади. Бу ҳол, ўз навбатида, янги қум уюмлари, шўрхок тупроқлар пайдо бўлишини тезлаштиради. 
Ўрта Осиё дарёларини сув билан таъминлаб турган Помир-Олой ва Тяньшань музликлари кейинги 10-15 йил ичида жуда қисқара бошлади. Амударё ва Сирдарё сувларида ҳар хил тузлар ва заҳарли кимёвий моддалар ҳаддан ташқари кўпайиб кетди. Шу икки дарё қирғоқларидаги минглаб гектар тўқайзорлар қуриб кетди. Республикаимиз худудида 50 дан ортиқроқ сунъий кўллар ҳосил бўлиб, катта-катта мол боқиладиган ўтлоқлар сув остида қолиб кетди. Оқибатда кенг майдонларда шўрхоклар ҳосил бўлади. Мол истеъмол қиладиган ўтлар ўрнида ботқоқ ва шўрхок жойларга хос мол емайдиган ўсимликлар кўпайди. 
Ўрта Осиёнинг чўл минтақаларида пахта оқавасидан ва захоб сувлардан пайдо бўлаётган туз ва заҳарли кимёвий моддаларга бой Айдаркўл, Сариққамиш каби кўлларнинг атроф-муҳитга таъсирини ўрганиш айни муҳим вазифаларидан ҳисобланади. Аввало, бу кўллар катта майдондаги мол боқиладиган ўтлоқларни сув остида қолдириб юборди. Бундан ташқари, ер ости тузларини юзага кўтариб янги ботқоқлар ва шўрхок тупроқлар ҳосил қила бошлади. 
Республикамизнинг 60 фоизидан кўпроқ майдонини чўллар ташкил этади. Сир эмас, чўлларда катта майдонлар ишдан чиққан. Чўл ҳосил бўлиш жараёни йилдан-йилга кучайиб, чўлга яқин жойлашган жойларда деҳқончилик қилинадиган ерларни қум босиб кетиши хавфи ҳам туғилмоқда. Тоғ ва чўл зоналарида жуда кенг майдонларда ўрмонзорлар қисқариб, айрим ҳайвон ва ўсимлик турлари эса йўқолиб кетди.	Табиат муҳофазаси, хусусан ўсимликлар дунёсини муҳофаза қилиш  бўйича ЎзРФА “Ўсимлик ва ҳайвонот олами” институтида қатор ишлар амалга оширилмоқда. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси “Қизил Китоб”ининг биринчи, иккинчи ва учинчи   нашрлари чоп этилган. Ноёб ўсимликларни акс эттирувчи бир қанча плакат, буклет ва қўлланмалар нашр этилиб, кенг оммага ҳавола қилинди. Ҳар бир вилоят учун муҳофаза қилинадиган ўсимликлар рўйҳати тузилиб, вилоят хокимиятларига юборилган. Ўзбекистоннинг жонли тарихий обидалари ҳисобланган асрдош ўсимликлар аниқланиб муҳофаза учун тавсия этилди.       
Шуни таъкидлаш керакки, сўнгги йилларда бозорларда доривор ўсимликлар деб тўғри келган ўсимликни сотувчилар кўпайди. Тошкент, Фаргона, Андижон каби йирик шаҳар ва вилоят марказларида доривор ўсимликлар билан шуғулланувчи, аниқроғи уларни йиғиб ҳаттоки бошқа Республикаларга хам  сотувчи табиатбузар уюшмалар пайдо бўлди. Биз биитрум малакавий ишимизда ноёб ўсимликлар муҳофазаси деганимизда кўпроқ лолалар, гуллар, ширачлар, пиёзлар тўғрисида фикр юритдик.   Кейинги йилларда бундай ўсимликларни  нобуд этишнинг янги усуллари , яъни пиёзларни ковлаб олиб сотиш усули одат тусига кирмокда.
Ўзбекистон Республикаси “Қизил Китоби”ининг биринчи нашри  (1984 й.) 163 тур ноёб йўқолиб бораётган, муҳофазага молик ўсимлик киритилган. Иккинчи нашри 1999 йилда чоп этилган булиб унга Ўзбекистон худуди учрайдиган, ноёб, камайиб кетаётган ва йуколиш арафасида  турган  300 га  ўсимлик турлари киритилган.
Ҳозирги вактда тегишли ташкилотлар “Қизил Китоб”га киритилган турларнинг тақдири билан муттасил шуғулланиб келади. Олиб борилган кузатишлар натижаси айрим анзур ва Суворов пиёзи каби ўсимликларнинг сони олдингисига нисбатан озроқ кўпайгани ва аксинча Ўрта Осиё ноки, Ольга сорбарияси каби ўсимликларнинг бутунлай йўқ бўлиб кетганлигини курсатди.                 
 Шунингдек, Фостер лоласи, Пском пиёзи, Маргарита мармараги каби турларга ва бошқа ўсимликларга нисбатан шафқатсизлик ҳамон давом этмоқда. 
Табиат муҳофазаси ҳақида гап борганда чўл зонасида айниқса, Бухоро вилоятида пилла қуртига даста қилиб қўйиш мақсадида кетмон билан чопиб олинаётган партек, ўтин учун кесиб кетилаётган саксовул, кейреук, чоғон, шувоқ, юлғун, тоғлардаги мевали ва зийнатли дарахтлар, Тожикистон алюмин заводининг тирик мавжудотларга етказаётган талофатли, Бўстонлиқ ноҳияси каби ўлкамиз кўрки ҳисобланган флора ва фаунага бой, гўзал оромгоҳ жойларнинг оёқ ости қилинаётганлигини айтиб ўтмай бўлмайди. Республикамизнинг жанубий ўлкаларида ўсиб келаётган турларнинг кўпчилиги камёб турлар ҳисобланади. Буларга чилонжийда, отостегия, спиротегия, кўзагул, қора сиртон ва омонқора каби ўсимликлар киради. Улар Сурҳондарё вилояти учун маҳаллий ҳисобланиб, ер куррасининг бошқа ҳеч қаерида учрамайди. 
Маълумки, ўсимлик дунёси табиатнинг ажралмас қисми бўлиб, унинг шаклланишида ва кўпайиб насл қолдиришида албатта ташқи шароитнинг роли катта. Қуёш нури, сув ва ҳарорат каби бир қатор зарурий шароитлар бўлмаса, у ҳолда ўсимлик яхши ўсиб ривожланмайди. Доимо шуни ёдда тутмоқ лозимки, ҳар бир тур келгуси авлод учун ҳам зурур. Ундан фақат ҳозир яшаб турган кишилар фойдаланиб қолмай, унинг инъомларидан келгусида дунёга келадиган барча инсонлар баҳраманд бўлмоқлари лозим. Шунинг учун ҳам ўсимлик дунёсига, айниқса камайиб бораётган ҳар бир турни сақлаб қолишга барчамизнинг диққат-эътиборимиз қаратилиши керак. Чунки ҳар қандай тур ҳам табиат хазинасининг қимматбаҳо дурдонасидир
Битирув малакавий ишнинг асосий мақсади – Ўзбекистоннинг ўсимлик ва ҳайвонот олами ва уларнинг бугунги кундаги муҳофаза қилишнинг экологик хуқуқий ҳолатини ўрганишдан иборат. 
Битирув малакавий ишнинг вазифалари:
1.	Ўзбекистон ўсимликлар ва ҳайвонот олами ва уларни муҳофаза қилиш асосларини очиб бериш;
2.	Ўзбекистон ўсимликлар дунёсидан фойдаланиш ва муҳофаза қилишнинг хуқуқий ҳолатини баҳолаш
3.	 Ўрмонлардан фойдаланиш ва муҳофаза қилишнинг хуқуқий ҳолатини баҳолаш
4.	Ўзбекистон ҳайвонот оламини муҳофаза қилиш ва улардан  фойдаланишнинг хуқуқий ҳолатини ўрганиш
5.	Муҳофаза этиладиган табиий худудларнинг хуқуқий ҳолатини ўрганиш
Битирув малакавий иш натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти. Битирув малакавий иш юзасидан олиб борилган тадқиқотлар  муҳим илмий ва амалий аҳамиятга эга. 
Битирув малакавий ишда Ўзбекистоннинг ўсимлик ва ҳайвонот оламини муҳофаза қилишнинг хуқуқий асослари экологик нуқтаи назардан ўрганилди ва адабиётлар асосида таҳлил қилинди. Ўзбекистон ўсимликлар ва ҳайвонот олами ва уларни муҳофаза қилиш асосларини адабий манбалар асосида очиб берилди. Ўсимликлар дунёсидан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш хуқуқий тушунчаси ва ўзига хос хусусиятлари ўрганилди. Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш турлари, фойдаланувчиларнинг хуқуқ ва мажбуриятлари ҳамда ўсимликлардлан фойдаланиш хуқуқини ҳимоя қилишнинг чора тадбирлари, шунингдек ўрмонлардан фойдаланиш хуқуқи субъектлари ва объектлари ўрганилди.  
Ҳайвонот дунёсиини муҳофаза қилиш тушунчаси ва хусуиятлари, ов қилиш ва балиқ овлашни хуқуқий тартибга солиш, ҳайвонот оламини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун хужжатларини бузганлик учун жавобгарлик ҳақида тўла маълумотлар берилди.  
Муҳофаза этиладиган табиий худудларнинг асосий турлари ва  улар тўғрисидаги қонунчиликни бузганлик учун жавобгарлик холатлари очиб берилди.
1-боб. ЎЗБЕКИСТОН ЎСИМЛИК ВА ҲАЙВОНОТ ОЛАМИ ВА УЛАРНИ МУҲОФАЗА ҚИЛИШ
1.1.	Ўсимликлар олами

Ўзбекистон ҳудудининг катталиги, табиий шароитининг хамма қисмида бир хил эмаслиги, унинг ўсимлик қопламига ҳам таъсир этган. Табиий географик шароитга боғлиқ ҳолда ўсимлик турлари жумҳурият текислик чўл қисмидан унинг тоғ қисми томон ўзгариб боради.
Ўзбекистон ҳудудининг кўпчилик қисмидаги табиий шароитнинг ўсимликлар ўсиши учун ноқулай бўлишига қарамай (ёзи иссиқ, қуруқ, серофтоб, қиши нисбатан совуқ) ўсимликларнинг 120 оилага мансуб бўлган 3700 тури мавжуд. Ваҳоланки, Қрим ярим оролида 2000, Узоқ Шарқда 1966, Олтойда эса 1787 ўсимлик тури бор.
Ўзбекистон ҳудудида ўсимликлар унинг геоморфологик тузилишига боғлиқ ҳолда қуйидан юқорига кўтарилган сари ўзгариб боради. Биз жумҳурият ўсимликларнинг баландлик минтақа бўйича ўзгаришини К. 3. Зокиров тақдим этган қуйидаги минтақаланиш бўйича берамиз: чўл, адир, тоғ ва яйлов. 
Ҳар бир баландлик минтақа ўсимлиги ўша ҳудуд геоморфологик тузилишига, иқлимий хусусиятларига, тупроқ қопламига боғлик ҳолда шароитга мослашгандир. Агар жумҳурият тоғли қисмида ўсимлик қоплами релефга тоғ ёнбағрининг қиялигига, куёшга нисбатан ҳолатига, тоғ жинсига ва бошқалар борлиқ холда жойлашса, текислик қисмида энг аввало тупроқнинг механик таркибига, қай даражада шўрлашганлигига, ер ости сувига, иқлимига боғлиқ ҳолда жойлашади.
Чўл минтақаси. Бу минтақа Ўзбекистоннинг текислигияинг 400—500 м. баландликкача бўлган қисмини ўз ичига олади ва жумҳурият ер майдонинииг 70% ни ишғол қилади. Чўл минтакасига Ўзбекистоннинг Қизилқум, Қарши, Мирзачўл каби чўллари, Марказий Фарғона, Устюрт, Қуйи Амударё, Қуйи Зарафшон ва Қуйи Сурхондарё каби регионлари киради.
Чўл минтақасининг ёзи қуруқ, жазирама, серофтоб, ёғинга нисбатан мумкин бўлган буғланиш кўп, қиши эса шу географик кенгликда жойлашган Ўрта денгиз атрофидаги мамлакатларга нисбатан совуқ. Бу минтақада ёғин миқдори кам бўлб, унинг ғарбий қисмида 80—100 мм, шарқида 250—300 мм, тоғ олди қисмларида эса 300—350 мм. га йетади. Аксинча, мумкин бўлган буғланиш ғарбида 1000—2000 мм, қолган қисмларида 1000 мм атрофида.
Бунинг устига асосий ёғин баҳор, қишга тўғри келиб, жазирама ёзда деярли ёғин тушмайди. Шу сабабли чўл минтақасидаги ўсимликлар узоқ давом этган қуруқ ва жазирама ёзга мослашган бўлиб, танаеи гўштли, барги сертук, илдизи узун.
Чўл минтақасида намгарчилик йетарли бўлган баҳор фаслида эфемер (бир йиллик ўтлар) ва эфемероидлар (кўп йиллик ўтлар) ўсади. Бу даврда чўл яшил ранг тусини олади. Бу ўсимлик турларининг илдизлари қисқа (5—20 см. чуқурликкача боради) бўлганлиги туфайли ер ости сувларидан фойдаланиш имкониятига эга эмас. Шу сабабли улар баҳорда сернам бўлган даврда барқ уриб ўсиб, ёзги жазирама иссиқ ва қуруқ кунлар бошланиши билан қуриб қолади. Бундай ўсимлик турларига арпоғон, лолақизғалдоқ, тароқбош, қўшоёқ, қорамошоқ, исфарак, читир, каби эфемерлар, коврак, илоқ каби эфемероидлар киради.
Эфемер ва эфемероидлар март, апрел ойларида ўсиб, гуллайди, май ойининг ўрталаридан бошлаб гулларини, сўнгра уруғларини тўкиб, қуриб қолади. Натижада чўл сарғиш тусга кириб, сўнгра ксерофит ўсимликлар ўз вегетаўия даврини давом эттираверади.
Чўл минтақасининг асосий қисмини қумли, тошлоқ чўллар қисман эса шўрхок, тақир ва тўқайлар ташкил этади. Буларнинг табиий шароити бир-биридан фарқ қилганлиги туфайли уларда ҳар хил ўсимликлар формаўиялари ўсади.
Қумли чўлдар Қизилкумнинг кўп қисмини, Қашқадарёнинг қуруқ делтасини (Сондуқли қумлигини), Сурхондарёиинг куйи қисмидаги Каттақумни, Хоразм воҳаси атрофларини, қисман ва Марказий Фарғонани ўз ичига олади. Қумли чўлларнинг кўп қисми мустаҳкамланган. Кўчиб юрувчи қум-барханлар Қизилқумда учраб, ҳудудининг фақат 2 фоизини эгаллайди.
Қумли чўлларда жузғун ёки қандим, қуёнсуяк, терескан, қизилча, астрагал, илоқ (қум қиёғи), селин, черкез, саксовул каби ўсимлик турлари ўсади.
Жузғун (қандим) бута ўсимлиги бўлиб, кўчиб юрувчи қумликларда, кичик марзасимон қумликларда ўсади. Жузғуннинг 50 га яқин тури мавжуд бўлиб, бўйи 2 метрга етиб, думалоқ бўлиб ўсади. Унинг илдизи, ҳар томонга горизонтал ҳолда тарқалиб, узунлиги 20м. га етади ва қумни мустаҳкамлайди.
Кўчиб юрувчи қумлари мустаҳкамлашда эндемик ўсимлик ҳисобланган селиннинг аҳамияти катта. У кўп йиллик ўт бўлиб, дастлаб бархан қумларида вужудга келади. Селиннинг бўйи 1 метрга етиб, ён илдизлари узун бўлиб, 10 метрдан ошади. Илдиз полук бўлиб, ҳар томонга ёйилади ва ундан янги селин танаси пайдо бўлади. Селин қумда ўсиб уни бироз мустаҳкамлагандан сўнг жузғун, бўйи 3 метрга етувчи черказ, бўйи 1,5—2,5 метрга йетувчи қуёнсуяк каби ўсимликдар ўса бошлайди.
Ўзбекистон қумли чўлларидаги яна бир эндемик ўсимлик бу қуёнсуякдир. Унинг илдизлари попукли бўлиб, қумни мустаҳкамлашга мослашган. Қуёнсуяк ораларида қумни узун илдизлари билан мустаҳкамлайдиган қум қиёғи ёки илоқ ўсади. Дўнг қумлар мавжуд бўлган ерларда бўйи 4—5 метрга етувчи оқ саксовул, оқ саксовул ўсадиган дўнг қумликлари орасидаги ботиқларда қора саксовул ўсади. Оқ саксовул ўсган ерларда яна дарахтсимон черкез, чоғон, астрагал кабилар, ўтлардан эса қиёқ, оқ шувоқ, қора мох кабилар ҳам учрайди.
Ўзбекистоннинг тошлоқ чўллари Устюрт платосида ва Қизилқумдаги қолдиқ тоғлар атрофида жойлашган. Тошлоқ чўлларда ўсимликлар сийрак ўсиб, турлари ҳам кам. Асосий ўсимликлари бурган, қора боялич, шувоқ, партак, сингрен, саған, кейревуқ, сета, исириқ кабилардир. Баҳорда эса эфемерлар қоплаб олади. Устюрт платосида юқорида қайд қилинган ўсимликлардаи ташқари саксовул ва татар ровочи ҳам учрайди.
Чўл минтақасида яна шўрхок ва тақир ерлар учрайди. Шўрхоклар одатда грунт суви ер бетига яқин бўлган ботиқларда, эски дарё қайирларида, дўнг қумлар орасидаги чуқур жойларда вужудга келиб, ўсимликлар жуда кам ўсади. Шўрхокларда ўсадиган ўсимликлар формаўиясини галофитлар дейилиб, улар гўштдор, танасида оппоқ тузи бўлган ўсимликлардир. Бундай ўсимликлар туркумига боялич, терескан, кейревуқ, бурган, сарисазан, қорашўра, балиқкўз, шўр ажриқ, қора саксовул, юлғун, итсийгак кабилар киради. Бу ўсимликлар ичида қора саксовул узоқ йил (50 йилгача) яшайди ва бўйи 12 метргача йетади. Қора саксовул 25 йил ўсиб, ривожлдниб бориб, сўнгра у аста-секин қурий бошлайди. Қора саксовулнинг танаси оғир бўлиб, сувда чўкади. Ундан ёқилғи сифатида фойдаланилади.
Тақирдар тарқалган ерларда ўсимлик деярли ўсмайди. Фақат тақир ёриқларида ва атрофида сийрак ҳолда шўра ўсимликлари учрайди.
Ўзбекистон чўл минтақасидаги дарё водийларида тўқай ўсимликлари ҳам мавжуд. Уларнинг элг муҳимлари қизилмия (солодко), чучукмия, ажриқ, янтоқ, қамиш, савағич, кўға, кендир, туронғил, тол, жийда, юлғин, жинвил, дарахт ва буталарга чирмашиб ўсувчи илонпечак, қўйпечаклардир. Тўқайларда яна чаканда (облепиха) ҳам учраши мумкин.
Чўл минтақасининг лёссли жинслар тарқалган қисмида ва тоғ олди текисликларида эфемер, эфемероид ва бошқа ўт ўсимликлари ҳамда чала бутасимон шувоқ кабилар ўсади. Бу жойларда серёмғир баҳор фаслида аввал эфемерлар ва эфемероидлар зич ўсиб, чўлга чиройли манзара беради. Бу фаслда қорабош (ранг), қўнғирбош, бойчечак, бинафша, лолақизғалдоқ, чучмома кабилар барқ уриб ўсиб, чўл яшилқизғиш тусга киради. Булардан ташқари яна сассиққуврай, лола, гулсапсар, пиёз илдизлилар, айиқтовои, мингбоши, чалов, шувоқ, астрагал, дармана, баъзан исириқ, (хармала) кабилар ҳам учрайди.
Адир минтақаси.  Баландлик минтақаси ўз ичига абсолют баландлиги 400—500 метрдан 1200 метргача, айрим жойларда эса 1500—1600 метргача бўлган ерларни олади. Релефнинг баландлашуви туфайли ёғин миқдори ортади, ёзги ҳарорат эса чўлга нисбатан пастроқ бўлиб, типик ва тўқ бўз тупроқ кенг тарқалган. Булар ўз навбатида адирда ҳар хил ўтларни зич ва баланд бўлиб ўсишига сабабчи бўдган. Лекин қирдан иборат бўлган адирнинг қуйи қисми дарё, сой ва вақтли сувлар билан парчалаб юборилган бўлса, юқори қисмида эса баъзи тоғ ёнбағирлари нисбатан тик бўлиб, она жинслар очилиб қолган. Бинобарин, адирда ўсимликлар қоплами ёппасига туташ бўлмай, она жинслар очилиб колган тик ёнбағирларда, оқар ва вақтли сувлар ювиб кетган жойларда узилиб қолган.
Умуман олганда адир минтақасида чўлга нисбатан ўсимлик турлари кўп бўлиб, қалин ўсади. 1 км2 майдонда 15—20 турга мансуб бўлган 30 минг индивид учрайди. Адир ўсимликларини асосини эфемер ва эфемероидлар, кўп йиллик ҳар хил ўтлар, буталар ташкил этади. Адирда эфемер ва эфемероид ўсимликларидан ранг, қўнғирбош, ялтирбош, нўхатак, чучмома, лола, оққуврай, гулхайри, сасир, қоқи кабилар қалин ўсиб, июл ойигача вегетаўиясини давом эттиради. Булардан ташқари яна шувоқ, ёввойи буғдой (қасмалоқ), тактак (ёввойи арпа), жасмин, чўл ялпиз, ферула, чалов, мингбош, аччиқмия, отқулоқ, эрмон, зубтурум (баргизуб), қўзиқулоқ, каррак, қилтиқ, ерсовун, (етмак), ширач каби ўсимликлар ҳам ўсади. Адирнинг юқори қисмида тошлоқли ерларда астрагал, акантолимон, чия, сойларда зирк, кўшяпрок, наъматак каби буталар; дўлана, бодомча, писта каби дарахтлар, ариқ бўйларида ялпиз, қирқбўғим ҳам учрайди. Дарё водийларида эса тол, терак мавжуд.
Ўзбекистоннинг чўл ва адир минтақаларидаги воҳаларида қайроғоч, сада (садақайрағоч), мажнунтол, тол, терак, чинор каби манзарали дарахтлар ўсади.
Тоғ баландлик минтақаси. Ўзбекистон ҳудудида 1200 м дан (айрим жойларда 1500—1600 м.) 2700—3000 м гача бўлган ерларни ўз ичига олади. Бу баландликларда релеф мураккаб бўлиб, тоғ тизмалари орасида водийлар мавжуд. Тоғларнинг шимолий ёнбағри билан қуёшга қараган жанубий ёнбағри орасида тафовутлар катта. Жанубий ёнбағрида нураш туфайли вужудга келган шарал ва қурумлар кўп. Иқлимий хусусиятлар хам релефга борлиқ ҳолда ўзгаради: ёғин миқдори ортади, ёзда ҳарорат пасаяди, ёғинлар кўпроқ тоғларнинг ғарбий, шимоли-ғарбий ёнбағирларига тушади. Булар ўз навбатида тупроқ копламига таъсир этади. Тоғларнинг қурғоқчил кисмида жигарранг, аксинча нам қисмида эса қўнриғ тоғ ўрмон тупроқлари учрайди. Тоғ минтақасида табиий шароитнинг ҳамма қисмида бир хил бўлмаслиги унинг ўсимлик қопламининг жойлашишига хам таъсир этган. Тоғ бадандлик минтақасида жойнинг комплекс табиий шароитига боғлиқ ҳолда ўсимликнинг бир неча турлари мавжуд. Тоғларнинг нам шимолий ва шимоли-ғарбий ёнбағирларида мезофит, аксинча жанубий, нисбатан қуруқ ёнбағирларида ксерофит ўсимликлар учраса, захкаш ботиқларда, ёғин кўпроқ тушадиган  тоғ  ёнбағирларида  баргли ўрмонлар  ва ҳар хил буталар ўсади.
Тоғ баландлик минтақасининг қуйи қисмида кўпроқ ўтлоқ ўсимликлар, хусусан, бурдойиқ, коврак, ширач, эремурус, оқсўхта, кўкчўп (исфарак), гулхайри, лолалар, анжабор, арслонқуйруқ, ерчой, бинафша, тактак (тоғ арпа), тариқбош (чўчқа ёли), қилтиқ, қасмалдақ, тулкиқуйруқ, чайир, ялпиз, шувоқ, чалов кабилар ўсади.
Тоғ минтақасининг нисбатан қурғоқчил қисмида тоғсариз, қизил тиканак (акантолимон), астрагал, тоғ ялдиз, бетага, чалов., шувоқ каби ўтлар учрайди.
Тоғ баландлик минтақасида дарахтлардан арчазорлар кенг майдонни эгаллайди. Арчазорлар асосан 3000 м баландликкача бўлган жойларда кўпроқ учрайди. Маълумотларга кўра жумҳуриятимизда арчазорларнинг майдони 500 минг гектардир. Ўзбекистон тоғ минтақасида, айниқса унинг Олой-Туркистон ва Зарафшон-Ҳисор тизмаларида арчанинг қуйидаги уч тури — Зарафшон (ўрикарча) арчаси, яримшарсимон (саур арча) ва Туркистон (қора арча) арчаси ўсади. Зарафшон арчаси кўпроқ 1200— 2200 метр баландликларда, яримшарсимон арчаси 1800—2700 метр баландликларда, Туркистон арчаси эса 2600—3000 метр баландликларда ўсади. Арчазорлар кўпроқ нисбатан қурғоқчил ва тошлоқ ерларда учрайди ва аста-секин ўсиб, бўйи 20 метргача етиб, минг йилдан ортиқ яшайди. Арчазорлар тагида эса ҳар хил ўтлар ва буталар учрайди.
Ўзбекистон тоғларининг намгарчилик кўпроқ бўладиган тоғларида, хусусан Ғарбий Тяншан тоғ тизимига кирувчи тоғларда, Фарғона тизмасида баргли ўрмонлар кенг тарқалган. Баргли ўрмонлар ичида энг кўп тарқалгаў палеоген неоген давридан қолган релект ўсимликлар ёнғоқзорлардир. Ёнғоқзорлар билан бирга заранг, ёввойи олма, бодом, ўрик, тоғолча, дўлана, терак, Туркистон қайини кабилар, тошлоқ ерларда темир дарахт ҳам ўсади.
Тоғ баландлик минтақасида буталардан учқат, наъматак, ирғай, зирк, маймунжон, ёввойи узум, қатранри кабилар мавжуд. Тоғларида (айниқса, Боботоғ, Бойсун тоғида) пистазорлар, Ҳисор тоғларида эса ёввойи анор ва анжир каби қуруқ субтропик ўсимликлар ўсади.
Тоғ баландлик минтақасида яна тоғ пиёзи, анзур пиёз, зира, ровоч, таран, туяяпроқ, тоғ жаммули, кийик ўти, тоғсағиз (таркибида каучук моддаси бор) каби фойдали ва доривор ўсимликлар ҳам учрайди.
Яйлов баландлик минтақаси. Бу минтақада субальп ва альп ўтлоқлари мавжуд. Минтақанинг қуйи тоғ минтақасига туташган қисмида пакана арчалар ва субальп ўтлоқлари учрайди. Субальп ўтлоқлари тоғ минтақаси ўтлоқларидан бўйи бирмунча пастлиги билан фарқланади. Субальп ўтлоқлари нисбатан тупроқ яхши ривожланган, намгарчилик жойларда вужудга келиб, кўнғирбош, мушукқуйруқ, ёввойи арпа, ёввойи сули, қўзиқулоқ, оқ момиқ, таран.
Сассиққурай, пушти қўқонгул, бир оз қурғоқчил жойларда чайир, шувоқ, бетага, тиконли астрагал бутаси ўсади.
Яйлов баландлик минтақасининг юқори қисмида (3500 м. дан юқорида) альп ўтлоқлари учрайди. Альп ўтлоқлари субальп ўтлоқларидан паст бўлиб, ер бағирлаб ўсишлиги билан фарқланади. Намгарчилик бўлган ерларда тўнғизсирт (кобрезия) ўтининг бир неча турлари, гунафша, қоқиўт, юлдузўт, сариқ айиқтовон, ёввойи кўкнори кабилар ўсади. Қурғоқчил, тошлоқ ерларда қизилтикон, тошёрар, астрагал каби ўсимликлар учрайди.
Яйлов баландлик минтақасининг энг баланд қисмида доимий кор ва музликдар ҳамда қоялар мавжуд бўлган қисмини эса нивал минтақача ишғол қилиб, ўсимлик деярли учрамайди. Фақат қоялар орасидаги пастқам жойларда астрагал, тошёрар каби ўсимликлар ўсади, холос.
Ўзбекистон ўсимлик ресурсларининг аҳамияти жуда каттадир. Энг аввало ўсимликлар нам сақловчи, дарё сувини бир меъёрда сақлаб турувчи, тупроқ эррозияси олдини олувчи, қумларни мустаҳкамловчи ҳамда ҳавони тоза сақлаб турувчи муҳим омил бўлиш билан бирга кишиларга дам олиб, ҳордиқ чиқариб, эстетик завқ ҳам беради.
Ўзбекистон ўсимликлари чорвачиликни ривожлантирувчи яйлов ва емхашак манбаи. Жумҳурият ўсимликларининг 90% га якини ем-хашак учун яроқли. Ҳатто чўл минтақасидаги яйловларнинг ҳосилдорлиги гектарига 3—5 центнерни (хашак ҳисобида) ташкил этади. Тошлоқли чўлларда ва Устюртдаги яйловларнинг ҳосилдорлиги гектарига 2—4 ц. бўлса, шўрхокли чўлларда эса 2—3 центнерни ташкил этади.
Ўзбекистоннинг адир баландлик минтақасида ўсимликлар қалин ўсиб, ҳосилдорлиги гектарига 8—10 ў. гача боради. Бу минтака чорвачилик учун йил бўйи яйлов ҳисобланади. Айниқса эфемер, эфемероид, эфемероид шувоқ, буғдойиқ, тактак (ёввойи арпа), чалов каби баланд бўйли ўтлардан йил бўйи чорва моллари учун яйлов сифатида фойдаланишдан ташқари пичан хам (гектаридан 4—6 центнергача) тайёрлаш мумкин.
Тоғ баландлик минтақасидан ёзги ва кузги яйлов сифатида ҳамда пичан таёрлашда фойдаланилади. Чунки бу минтақада бўйи 90—100 см гача бўлган ҳар хил ўтлар қалин ўсиб, ҳосилдорлиги гектаридан 15—20 ц. гача бориши мумкин. Айниқса буғдойиқ, жавдар, тактак (ёввойи арпа), тариқбош, чалов каби ўсимликлар энг муҳим яйлов ва ем-хашак манбаидир. Лекин тоғ минтақасида релъефининг ноқулайлиги туфайли ўша пичанзорларни механизм ёрдамида ўриб олишни анча қийинлаштиради.
Яйлов баландлик минтақаси яхши ёзги яйлов ҳисобланади. Чунки релъефи баланд бўлганлигидан ёзги ҳароратнинг пастлигига, намгарчиликни йетарли бўлиши туфайли ўсимликлар ёзда ҳам қуриб, сарғайиб қолмай, кўм-кўк барра холда сақланиб туради. Лекин яйлов минтақасида ўсимликларни тоғ минтақасига нисбатан паст ва сийрак бўлганлигидан ҳосилдорлиги гектарига 10— 12 ц. дан ошмайди.
Ўзбекистон ёввойи ўсимликлари яна озиқ-овқат манбаи, дори-дармон тайёрлашда, ҳар хил бўёқлар олишда ҳам жуда катта аҳамиятга эга.
Ўзбекистон ҳудудида таркибида ҳар хил дармон-дориларга эга бўлган мевали (ёнғоқ, писта, бодом, олма, дўлана каби) дарахтлар, анзур пиёз, зира, ровоч каби ўсимликлари мавжуд. Бу ўсимликларнинг меваси жумҳурият аҳолисини озиқ-овқат билан таъминдашда муҳим ресурс ҳисобланади.
Ўзбекистон тоғларида, айниқса Ғарбий Тяншан тоғларида ёнғоқзорлар майдони анча катта бўлйб, йилига кўплаб унинг меваси йиғиб олинади. Ёнроқ меваси киши организми учун зарур бўлган дармондориларга ва мойга бойдир. Ўзбекистонда меваси «хандон писта» номи билан аталувчи пистазорлар жумҳуриятимиз тоғларида, айниқса Боботоғ ва Бойсун тоғларида кўп ўсади.
Ўзбекистон тоғларида ёввойи ҳолда ўсувчи олма, олча, бодом каби дарахтлардан ҳар йили кўплаб мевалар йиғиб олинади. Ўзбекистон ўсимликларининг кўпчилиги шифобахш хусусиятга эга бўлиб, ҳар хил касалликларни даволашда қадимдан ота-боболаримиз фойдаланиб келганлар. 
Ўзбекистонда ҳар хил бўёқлар, зфир мойлари ва техникада ишлатиладиган моддалар олинадиган кўпгина ўсимлик турлари ҳам бор. Ударнинг энг муҳимлари торон (тери ошлашда ишлатиладиган таннид моддаси бор), анжабор (таркибида ошловчи модда бор), арча (ёш новдасидан эфир мойи олинади), тоғсағиз (каучук моддаси бор), ерсовун (кўпиртирадиган модда — сапанин олинади), чўл ялпизи (эфир моддаси бор), етмак (унинг илдизидан кўпирувчи сапанин моддаси олинади ва ширапазликда (кондитер) ишлатилади, писта (баргидан ва баргидаги нўхатчаларидан бўёқ олинади), арслонқуйрук, (ошловчи модда. ёғ, эфир мойи олинади) ва бошқалар.
Ўзбекистонда кишиларга эстетик завқ бериб, ҳордиқ чиқарадиган чиройли гулли ўсимликлар лолалар (қизил, сариқ, оқ), чучмомалар, эремурус, бойғалча, лолақизғалдоқ, бойчечак мавжуд. Кишилар ўзларининг хўжалик фаолиятида табиатдан кўп ва бетартиб фойдаланиши таъсирида унинг табиий ҳолатида сезиларли даражада ўзгаришлар юз бериб, асрлар давомида шаклланган биогеоценозларга салбий таъсир кўрсатмоқда, Айниқса кишлоқ хўжалигида янгиянги ерларни бетартиб ўзлаштирилиши саноат объектлари ва ҳар хил қурилишларнинг режасиз жойлаштирилиши, тоғ-кон саноатининг таъсири, яйловлардан нотўғри фойдаланиш, мевали, доривор, фойдали ўсимликлардан нотўғри фойдаланиш кабилар таъсирида экологик мувозанатда ўзгариш юз бериб, баъзи ўсимликлар тури камайиб бормоқда. Натижада ҳозир Ўзбекистон ҳудудида ўсадиган ўсимликларнинг 10—12% ёки 400 тури муҳофазага муҳтож ноёб турга айланиб қолди. Баъзи ўсимлик турлари эса, хусусан лола, саллагуллар, етмак, бозулбанг, анзур пиёз, зира, гули салим, ковул, суммул, Коровин ширачи, Туркистон ёввойи ноки каби ўсимликларнинг миқдори кескин камайиб, йўқолиб кетиш хавфи остида турибди.
Жумҳуриятимизда айрим шахслар (браконерлар) ўсимликларни, айниқса доривор ва озиқ–овқат ўсимликларининг пиёзларини, уруғини мевасини, баргини, илдизини, туганакларини махсус рухсатсиз, ўзбошимчалик билан қоида, қонунга хилоф равишда йиғиб, териб, қазиб олишлари туфайли уларнинг тури камайиб кетмоқда. 
Айниқса, қишлоқ хужалигида янги янги ерларни баттар, ўзлаштирилиши саноат объектлари ва  ҳар  хил   қурилишлар  жойлаштирилиши, тоғ-кон саноатининг таъсири, яйловлардан  нотўғри фойдаланиш,  мевали,  доривор,   фоидали ўсимлилардан  тўғри    фойдаланиш   кабилар    таъсирида   экологик мувзанатда ўзгариш юз  бериб,   баъзи усимликлар тури камайиб бормоқда. Натижада ҳозир , Ўзбекистонда ўсадиган ўсимликларнинг 10—12%  ёки 400 тури муҳофазага муҳтож ноёб турга   айланиб  қолди.  Баъзи  ўсимлик турлар эса хусусан  лола саллагуллар, йетмак, бозулбанг   анзур пиез, салксовул, суммул, Коровин ширачи, каби ўсимликларнинг миқдори кескин камайиб, йуқолиб кетиш хавфи остида турибди. Жумҳуриятимизда   айрим  шахслар ўсимликларни, айниқса доривор ва озиқ-овқат ўсимликларининг пиёзларини, уруғини мевасини, баргини, илдизини, туганакларини рухсатсиз, ўзбошимчалик билан йиғиб, териб, қазиб олишлари туфайли уларнинг	камайиб кетмоқда. Шу сабабли жумҳуриятимизни табиий ҳолича сақлаб қолиш, ўсимликлар дунёси нисбатан шафқатсизларча муносабатда бўлишга чек қўйиш бугунги куннинг энг муҳим масаласидир.

1.2. Ҳайвонот олами ва уларни муҳофаза қилиш 
Ўзбекистон ҳайвонлари табиатнинг харакатчан унсури ҳисобланиб, географик муҳитнинг ажралмас бир қисми сифатида жумҳуриятимиз ландшафти таркибига киради.
Ўзбекистон ҳудудининг катталиги, табиати ҳамда ривожланиш тарихи унинг ҳамма қисмида бир хил эмаслиги, шунингдек, кишиларнинг хўжалик фаолияти ҳайвонларнинг таркиби ва географик тарқалишига таъсир этган. Бунинг устига Ўзбекистон ҳудудининг 71 % ни ташкил этган чўлли қисмида ҳайвонлар ёзнинг жазирама, давомли қуруқ кунларига, сувсизликка, кўчиб юрувчи қумларга мосдашган. 
Ўзбекистон фаунасининг ўзига хос томони шундайки, унинг турлари кўп бўлиб, сутэмизувчиларнинг 97 тури, судралиб юрувчиларнинг 57 тури, қушларнинг 410 тури мавжуд.
Ўзбекистон хайвонлари палеоарктика зоогеографик областнинг Марказий Осиё кичик областига киради. Жумҳурият ҳайвонот дунёси жуда қадимийлиги билан ажралиб туради. Баъзи хайвон турлари жумҳурият худудининг ўзида пайдо бўлса, баъзи турлари Туркистоннинг бошқа жойларидан ўтган. Ўзбекистон худудида пайдо бўлган ҳайвон турларига ингичка бармоқли юмронқозиқ, кўк суғур, Бобринский қўшоёғи, хўжасавдогар, қум бўғма илони, Туркистон геккони, Туркистон агамаси, катта куракбурун балиқлар, Орол шипи ва бошқалар кириб, улар бошка жойларда деярли учраймайди.
Ўзбекистондаги баъзи ҳайвон турлари, чунончи катта қумсичқон, тамарис қумсичқони, кичик қўшёоқ, қўнғир юмронкозик, антилопа, сайғоқ, корсак, қора сассиқкўзан, олакўзан, ёввойи мушук манул (дала мушуги) каби ҳайвонлар Қозоғистон текисликларидан кириб келган. Жайрон, бархон мушуги, каракал Олд Осиё ва Шимолий Африка чўлларидаги хайвонларга алокаси бор. Бурама шохли зчки, қундуз, афғон дала сичқони, майна каби ҳайвонлар эса Афғонистон фаунасига хосдир. Ўзбекистон тоғларида яшовчи Ҳимолий улари, Тибет қузғуни, Сибир эчкиси, илвирс Марказий Осиёдан кириб келган.
Ўзбекистон ҳудудида яшовчи сиртлон, чиябўри, кобра (кўзойнакли илон) каби ҳайвон турлари Ҳиндистондан кириб келса, оқ сичқон ва қўнғир айиқ европанинг шимоли учун хосдир.
Ўзбекистон табиати хилма-хил бўлиб, унинг чўл қисмида бир хил табиий муҳит мавжуд бўлса, тўкайларда иккинчи хил, адир ва тоғларда яна бошқача муҳит. вужудга келган. Бинобарин, ўша табиий шароитга боғлиқ ҳолда чўлга, тўқайга, воҳага, адирга, тоққа, яйловга мослашган ҳайвонлар яшайди.
Чўл ҳайвонлари. Чўл ҳайвонлари узоқ давом этган қуруқ, жазирама ёзга, қумли, шўрхок, гилли, тошлоқ шароитга мослашган. Шу сабабли баъзи ҳайвонлар узоқ давом этган қурғоқчил, ниҳоятда иссиққа, ёзга чидамли бўлиб, умрида сув истеъмол қилмай ўсимликлар таркибидаги намлик билан чекланса, (юмрочқозиқлар, қўшоёқлар, кўрсичқон) баъзилар, чунончи оққуйруқ,   жайрон  чопқир   (соатига  50—60  км.  тезликда  чопади) бўлиб, узокдаги сувлоқдан фойдаланади.
Чўл ҳайвонларининг аксарияти шароитга шунчалик мослашиб кетганки, уларнинг ранги қум тусига (қўнғир, малла, сарғиш рангга) ўхшаб кетган. Чўлда ёз фаслида кундузи тупроқ 70—80° гача қизиб кетганлиги сабабли кўпчилик ҳашарот, калтакесак, илон, айрим сутэмизувчи ва қуш турлари кундузи соя«алқин жойларда ёки инл.арида жон саклаб, кеч кириши билан фаол ҳаёт фаолиятини бошлайди. Бундай хайвон турларига чирилдоқ калтакесак, қум бўғма илони, қўшоёқлар, узунқулоқ кирпи, корсак, чўл мушуклари ва бошқалар киради.
Чўл ҳайвонларининг баъзилари геккон калтакесаклар, сўинк геккони (калтакесак), ингичка бармоқли қум юмронқозиғи қумга, айниқса кўчиб юрувчи қумларда яшашга мослашган. Чунки уларнинг бармоқлари тармоқсимон бўлиб, кум устида тез ҳаракат қиладилар.
Ўзбекистон чўлларида сутэмизуввдлардан чўл мушуги, жайрон, оққуйруқ, қорақуйруқ, олақўзон, қорақулоқ, қоплон (гепард), Туркистон буғуси — хонгул, тулки, бўри; кемирувчилардан Ингичка оёқли юмронқозиқ, қумсичқон, шалпангқулоқ, типратикан, кўшоёқлар, кўрсичқон; судралиб юрувчилардан эчкемар, қум бўғма илони, капча илон (Туркистон кобраси), чипор илон, холдор чипор илон, ўқилон, чархилон, калтакесаклар, чўл тошбақа; қушлардан хўжасавдогар, тўрғай, тентаккуш, корабовур, йўрға дувалоқ, бойўғли, чўл мойқути, қум чумчури, чўл карғаси, сўфитўрғай кабилар яшайди.
Чўлда    ҳашаротлардан   қорақурт,    чаён,   фаланга,   тарантул (бий), чигиртка кабилар мавжуд. Булар ичида қорақурт, чаён, фаланга, бий, заҳарли ўргимчаклар турига киради.
Чўп ҳайвонларидан эчкемар, жайрон, қум чархилони, Туркистон кобраси (капча илон), қорақурт кабилар хакида қисқача маълумот берамиз.
Эчкемарлар оиласи ичида чўлда яшовчи энг катта тури— буз эчкемар ҳисобланади. Унинг узунлиги 1,5 м га йетади. У қумяи чўлларда яшайди, кундузи фаол ҳаракат қилади. Бўз эчкемар учун асосан чуқур ёриқлар, кемирувчиларнинг ини бошпана ҳисобланади, қисман эса ўзи ҳам ин қазийди. У хавфсиз, фойдали ҳайвон бўлиб, ҳашаротлар, кемирувчилар, калтакесак, чаён, қоракурт, қушлар тухуми, ҳатто илонлар билан овқатланади) Унинг урғочиси 10—12 та тухум қўйиб, тупроққа кўмиб қўяди.
Эчкемар душмандан сақланиш учун қўрқитиш ҳолатига кирганда, кучли шишади, учи икки айри тилини айлантириб, қаттиқ вишилдайди, узун думларини ерга қаттиқ уради, эркаклари эса бошини кўкартириб кўтариб туради. Бу ҳайвон «Қизил китоб» га кирган.
Жайрон — кичик, лекин чиройли ҳайвон бўлиб чўлларда яшайди. Унинг танаси хушбичим, оёқлари ингичка ва узун, кумкул рангида. Жайроннинг урғочилари шохсиз, эркаклари шохли бўлиб, шохининг узунлиги 27—41 сантиметрга йетади. Баҳорда жайронлар биттадан бола туғади ва дастлаб боласини ўтбуталар орасида беркитиб олиб юради, сўнгра онаси кетидан эргашиб юраверади. Илгари жайронлар пода-пода бўлиб яшар эди, сўнгги йилларда уларни бетартиб ов қилиш туфайли улар сони жуда кам қолди. Жайрон ҳозир “Қизил китоб”га киритилган.
Қум чархилони — ўртача катталикдаги илон бўлиб, узунлиги 45 см. дан ошмайди. Танаси қумкул рангида, икки ёнида тўлқинсимон оқ йўл ўтган, улар орқа томонида кўндаланг жойлашган оқ доғлари билан туташган, бошида эса аниқ бутасимон нақши бор. Қум чархилонни қумларда, эски харобаларда, лёссли текисликларда, бурган чакалакзорларда яшаб, ёриқларга, кемирувчиларинига кириб ҳам олади. У тирик туғади, кемирувчилар, калтакесаклар ва майда илонлар билан озиқланади. Хавф пайдо бўлганда у чаммараксимон ўрадиб олиб, танасидаги тангачаларини ишқаланишидан чарх овозига ўхшаш овоз чиқаради, бу хусусият бошқа биронта илонда учрамайди. Қум чархилони заҳарли бўлиб, чақса анча хавф вужудга келади, баъзан ўлимга олиб келади. Ҳозир унинг заҳаридан илон чақишига қарши зардоб (сиворотка) олинмоқда.
Туркистон кобраси (капча илон)—Туркистоннинг энг йирик заҳарли илони бўлиб, узунлиги 2 м. га етади. У Ўзбекистоннинг Қизилқум ва Қарши чўлларида, Сурхондарё вилоятида, тоғ этакдаридаги, тоғ ёнбағирларидаги бутазорларда яшайди. Баъзан эса хароба уйларга, ташландиқ молхоналарга кириб олади. Унинг урғочиси 10—12 та туҳум қўяди.
Капча илон душманини кўрса қочишга ҳаракат қилади, лекин яширинишга улгурмаса, танасиии олдинги қисмини юқорига кўтариб, бўйнини шишириб, кенгайтиради. ҳамда тебраниб туради. У ўта заҳарли илон бўлиб, чақса одам ўлиши мумкин. Ҳозир унинг заҳаридан қимматбаҳо дорилар тайёрланмоқда. Қапча илон ҳозир жуда кам қолганлиги туфайли “Қизил китоб”га киритилган.
Қорақурт—заҳарли ўргимчаклар оиласига кириб, чўлларда яшайди. Урғочисининг узунлиги 2 см. гача етиб, қора рангда, ҳар икки томонида тўрттадан саккизта оёқчалари бор.
Эркак қорақуртни узунлиги 5 мм бўлиб, оёқлари ингичка ва узун, ранги ҳар хил, устки қисмида оқ доғлари бор. Қорақурт 5 донагача ранги олтинсимон — оқ тухум (пилла) қўяди. Қорақурт кичик ҳашаротлар билан озиқлднади, ўта заҳарли бўлиб(айниқса урғочиси) туя, от каби катта ҳайвонларни, ҳатто одамни чақса ўлимга олиб келади. Унинг заҳари айниқса ёзда (июнавгуст) кучли бўлади. Лекин қорақурт қўйлардан, уларни ҳидидан қўрқади. Чунки қўйлар ўтлар билан бирга қорақуртии ҳам истеъмол қилади. Шу сабабли чўлда қорақуртдан сақланишучуақўй думмаси билан мойланган ва қўй ҳиди келдб турадиган аркондан айлана ясаб, ичида бемалол дам олиш мумкин. Ҳозир корақурт заҳаридан хар хил дорилар ва унинг чаққанига қарши зардоб (сиворотка) ишланмоқда.
Қорақуртнинг табиий душманларидан бири арилар хисобланади. Арилар қорақуртларни ўлдириб ёки уларнинг тухумларини йўқ қилиб, табиий кўпайишига халақит беради.
Қорақуртларнинг бир неча турлари бор. Жумҳуриятимизнинг Сурхондарё, Қашқадарё, Бухоро ва Жиззах вилоятларида оқ корақурт (урғочисининг узунлиги 10—12 мм, эркагининг узунлиги 5 мм бўлади, заҳари ўткир), Қарши чўлида дала қорақурти (урғочисининг узунлиги 12—15 мм, эркагининг узунлиги 3—4 мм бўлйб, у кам ўрганилган), чўлларда эса нисбатан катта бўлган қора паук (Эрезус Нигер) қорақурти (урғочисининг узунлиги 3 см. гача боради) учрайди. Лекин қора паукнинг биологияси яхши ўрганилмаганлиги туфайли унинг чақишига қарши зардоб йўк.
Тарантул — заҳарли ўргимчаклар оиласига киради. Унинг кўриниши фалангга ўхшаш бўлиб, узунлиги 30—40 мм, фалангдан фарқи у захарли х.ашарот. Тарантул ариқлар ёқасида, пахта ва бошқа экинлар ичида яшаб, кундузи пассив, кечаси фаол ҳаёт кечиради. У баъзан пойабзал ичига ёки инсон кийимига кириб олиб, чақади. Тарантул чаққан жош шишиб. қаттиқ оғриқ беради, харорат кўтарилади, томир уриши тезлашиб, одам 2—3 кун оғир аҳволга тушади, сўнгра тузала бошлайди.
Чаён — энг қадимий ҳашарот ҳисобланиб, узунлиги 3—8 см. га йетади. У кўпроқ захкаш ерларда, эски девор ва уйларда яшаб, кечаси фаол ҳаёт кечиради. Ёзнинг иссиқ кечаларида ўрин, пойабзал, кийимлар ичига кириб бекинади. Уша вақтда одамни чақади, натижада чаққан жойи бироз шишиб, оғрийди, ҳарорат кўтарилади, лекин 1—2 кундан сўнг оғрик босилиб, одам соғайиб кетади.
Фаланга — очсариқ рангли бўлиб, узунлиги 10—70 мм, кичик ҳашаротлар билан овқатланиб, ташқи кўриниши тарантулга ўхшайди. Шу сабабли кўп кишилар фалангни заҳарли тарантул билан адаштиради. Фаланга захарсиз бўлиб, безарар ҳашарот. У кечаси фаол ҳаёт кечиради. Фаланга тишласа (чақса) баъзан хар хил касаллик тарқатиши мумкин. Чунки у майда ҳашаротлар билан овқатланганлиги туфайли юқори жағида ўша ҳашаротларни қолдири қолиб, инсонга ўтиб, баъзи касалликларга сабаб бўлиши мумкин.
Адир баландлик минтақаси ҳайвонлари чўл ҳайвонларидан фарқланади. Чунки ҳудуднинг баландлашиши туфайли табиат унсурларининг хусусиятлари ўзгаради: ёзги ҳарорат пасаяди, аксинча, ёғин миқдори ортади, оқибат натижада ўсимликлар зич ўсиб, бўйи баланд бўлади. Бинобарин, ҳайвонлар учун озуқа миқдори ортиб боради. Лекин ҳайвонлар табиатнинг ҳаракатчан унсури бўлганлиги туфайли чўлга хос бўлган баъзи турлар (чўл тошбақаси, думалоқбош алтакесак, сарик, илон, малла  юмронқозиқ, эчкемар ва  бошқалар)   адирнинг қуйи қисмида ҳам яшайди.
Адир баландлик минтақасида сутэмизувчилардан тулки, бўрсиқ, қуён, сариқ сассиқкўзан, Туркистон каламуши кабилар яшайди. Туркистон агамаси, ток илон, сариқ илон, чипор илон, кўлвор илон (гюрза), Туркистон кобраси ва бошқалар учрайди.
Адир баландлик минтақасида қушлар кўп бўлиб, уларнинг энг муҳимлари бургут, чил, каклик, миққий, бедана, кўк қарға, соч, укки, дала чумчуғи, тувалоқ, қиррий, бургут, қиронқора, болтаютар, илоибургут, итолға, сўфитўрғай, бойўғли (бойқуш) кабилар ҳисобланади.
Сўнгги йилларда ватани Шимолий Америка ҳиеобланган ҳамда сифатли мўйна берувчи норка иқлимлаштирилиши натижасида адир ва тоғ баландлик минтақаларида яшамоқда.
Адир минтақаси ҳайвонларидан Туркистон тогабақаси, гюрза (кўлвор илон), дахит ҳора илони, сариқ илон, чипор илон, бургут кабиларга қисқача таъриф берамиз.
Туркистон тошбақаси Ўзбекистоннинг чўл ва адир қисмида яшаб, март ойидан июнгача актив ҳаёт кечиради. Ёзги иссиқ бошланиши билан ерни ковлаб, тупрокқа кўмидиб, уйқуга кетади. Тошбақа душмандан сақланиш учун боши ва оёқларини косаси ичига тортиб олади. Хошбақа узоқ яшаб, одатда 10 йилда вояга етиб, сўнгра урчий бошлайди. Баҳорда уррочи тошбақа қазиб қўйган чуқурчасига ҳар гал 3—5 донадая 2—3 марта тухум қўяди. Оқ, қаттиқ пўстли тухумдан 70—80 кун деганда ёш тошбақачалар ёриб чиқади ва ер юзасига келгуси йили (бир йилдан сўнг) баҳорда чиқади. Тошбақани гўшти ва тухумини истеъмол қилиш мумкин. Лекин ҳозир асосан унинг гўштидан ҳайвонотчилик фермаларида, ҳайвонот боғларида озуқа сифатида фойдаланил.моқда.
Гюрза (кўлвор илон) — адирларда ва   тоғ   ёнбағирларининг қуйи қисмида  кўпроқ ўтбуталар, тош уюмлари орасида учрайди. Гавдаси қўпол бўлишига қарамай,   баъзан   овқат   ахтариб дарахтларга ҳам чиқади. У ўта заҳарли илон бўлиб, узунлиги 1,3 метргача йетади. Думи калта ва танаси   йўғон,   боши учбурчак шаклда, ингичка бўйни билан танасидан ажралиб туради., Унинг ранги ҳар хил бўлиб, кўпроқ ё қўнғир, ё тўқ сариқ рангда учрайди. Кўлвор илоннинг орқасидаги   тангачаларида бўртиб  чиққан узун йўли бор.  Орқасида  ноаниқ шаклдаги қўнғир  ёки жигарранг доғлари бўлади.   Қишда 20—30 таси   йиғилиб   карахт бўлади, март ойларида  карактлик   тарқалади.   Июлда   8—43 тагача тухум қўяди ва 45 кун ўтгач бола очади ва 3 ёшда вояга етади. У тунда фаол ҳаёт кечиради. У жуда заҳарли бўлиб, чақса ўлимга олиб келиши мумкин.  Кўлвор илон одамни кўрса жимгина кулча бўлиб олади, агар унга   яқин  бориб,   босиб   олсангиз у чақишга ҳаракат қилади. Сўнгги пайтларда кўлвор илонни кишилар  бетартиб тутиши оқибатида  миқдори озайиб кетмоқда. Ҳозир унинг    заҳаридан    тиббиётда     қимматли     дори дармонлар тайёрланади. Халқ табибчилигида кўлвор илон баъзи касаллик (бавосил,   без,  ошқозон  яраси ва   бошқалар)   даволашда дори сифатида ишлатилади.
Дашт қора илони — кичик бўлиб, узушшги 60 см. га етади. У чўлларда, адирларда, ўтли тоғ ёнбағрларида яшайди. Унинг думи калта, учки қисми ингичка, орқасида қорамтир катакгкатак нақши бор. Қора илоннинг бошқа илонлардан фарқи шундаки, урғочиси тухумини бутун ривожланиши давомида тухум йўлида сақлайди. Ёш илончалар август ойида пайдо бўлиб, тез ривожланади, пўст ташлайди, октябр ойидан инига кириб қишлайди. У заҳарли бўлсада, чақса ўлимга олиб бормайди. Унинг заҳаридан тиббиётда дори-дармон тайёрланади.
Сариқ илон — оёқсиз ва узунлиги 1 м. га йетувчи калтакесак бўлиб, жумҳуриятимизнинг текислик қисмида, айниқса адирларда кўп учрайди, у ўт қалин ўсган жойларда яшайди, ранги сариқ, баъзан сариқ-яшил тусда бўлади. Сариқ илоннинг урғочиси июн-июл ойида 8—10 та тухум қўяди. У ҳашаротлар, айниқса қишлоқ хўжалик зараркунандалари билан озиқланиб, фойда келтиради. Сариқ илон одамга зарар йетказмайди, бинобарин, уни мухофаза қилиш керак.
Чипор илоннинг бир неча тури (нақшдор чипор илок, рангбаранг чипор илон, холдор чипор илон, қизил йўлли чипор илон) бўлиб, узунлиги 1—1,8 м. гача бўлади. Улар безарар жонивор бўлиб, чўлларда, воҳаларда, адирларда, тоғ зтакларида яшайди.
Бургут — йирик ва энг кучли йиртқич қушлардан ҳисобланади. У адир ва тоғларга хос қуш ҳисобланиб, қанотини ёйганда 2 метрга йетади. Оёқлари панжаларигача патли бўлиши билан бошқа қушлардан фарқланади. Танаси бир хил жигарранг қўнғир тусда. У анча йирик ўлжани—Қуён, тулки, жайрон, қўй, эчки, ва ҳатто бўриларни ҳам ов қилиш қобилиятига эга. Бургут ҳозир Ўзбекистонда кам қолганлиги туфайли «Қизил китоб» га кирган.
Тоғ баландлик минтақаси. Бу баландлик минтақада ёз салқин, намроқ, қиш совуқ, ўсимликлар, айниқса дарахтлар кўп ўсиб, ўрмонларни ҳосил қилади. Урмонлар тагида эса ҳар хил ўтлар қалин ўсиб, серҳосил, бинобарин, ҳайвонлар учун озуқа моддалар сероб. Лекин тоғ минтақасининг релефи ноқулайлиги ва ҳароратнинг пастлиги туфайли баъзи ҳайвон турлари, чунончи судралиб юрувчилар кам. Ондасонда — Олой тоғ илони, Ҳимолай ва Туркистон агамаси учрайди. Тоғ минтақасида ўрмон сичқони, Туркистон каламуши, оқ сичқон, оқ сувсар, тоғ сувсари, қундуз, ўрмон олмахони, кўршапалак, ўрмон соняси йирик сутэмизувчилардан қўнғир айиқ, чипор сиртлон, силовсин, моиул қоплон, ёввойи қўйалқор, бурмали тоғ эчкиси, тўнриз, бўри, тулки, бўрсиқ, қуён кабилар учрайди. Қушлардан бургут, япалоққуш, тасқара, итолра, қумри, каклик, зарралдоқ, болтатумшуқ, булбул, тоғ чумчури кабилар яшайди.
Яйлов баландлик минтақаси 2800—3000 м. дан баландда бўлган тоғларни ўз ичига олади. Бу баландликлар релефи жуда ҳам мураккаб бўлиб, доимий қор билан копланган тоғ чўққилари, тик тоғ ёнбағирлари, чуқур зовлар, қоялар мавжуд. Бунинг устига ёз қисқа ва салқин, қиш давомли, совуқ, ўсимлик қоплами сийрак ва дарахтсиз, субалҳп ва алҳп ўтлоқлари яхлит туташ эмас. Булар ўз навбатида ҳайвонот оламига ҳам таъсир этиб, уларнинг тури ва миқдори тоғ баландлик минтақасига нисбатан кам, Яйлов минтақасида айниқса судралиб юрувчи ҳайвонлар онда сонда учрайди. Уларнинг энг муҳимлари Олой тоғ илони, чинқироқ илон, Ҳимолай агамаси ҳисобланади. Бу минтақада кам бўлсада, кўк қурбақа кемирувчилардан қизил, кўк ва Мензбир суғури ва оқ сувсар яшайди.
Яйлов минтакасида йирик сутэмизувчилардан қўнғир айик, илвирс, тоғ такаси, архар, муфлон, қоплон, бўри; кушлардан улар, қумай, болтаютар, тоғ зағчаси кабилар яшайди.
Ўзбекистон дарё водийлари ва вохаларида табиий шароит инсоннинг таъсири натижасида анча ўзгарган, бинобарин, хайвонот оламида ҳам муҳим ўзгаришлар юз берган. ерларни қишлоқ хўжалигида ўзлаштирилиши, табиий ўсимликларни йўқ қилиниши туфайли ҳайвонларнинг яшаш шаройти ёмонлашиб, уларнинг тури ва миқдори йил сайин камайиб бормоқда. Водийларга хос ҳайвон турлари асосан кам ўзлаштирилган тўқайларда сақланиб қолган.
Тўқайзорларда кўпроқ кўк қурбақа, ер каламуши, кичик калтакесаклар, сув илон, қора илон; қушлардан балиқчи қушлар, қўтан, бир қозонлар пеликан, қоравой, кўк, оқ ва малла қўтанлар, қорабузовбаклан, розлар, ўрдаклар, чурраклар, қирровул, каккулар, ззризрон, қирғий, қора қарға кабилар яшайди. Тўкайда яна чиябўри, тулки, бўрсиқ, тўқай мушуги, қуён кабилар ҳам учрайди.
Сўнгги йилларда Ўзбекистон сув ва тўқайзорларида мўйна берувчи ондатра, нутрия каби ҳайвонлар ҳам урчитилмоқда.
Ўзбекистон воҳаларида қушлардан мусича, загча, қарқиноқ, булбул, бедана, чумчуқ, бойўрли, лайлак; судралиб юрувчилардан сариқ илон, чипор илон, бўзранг калтакесак; сутэмизувчилардан бўри, тулки, қуён, кўршапалак, типритикан кабилар яшайди. Булардан ташқари воҳаларда яна сичқонлар, каламушлар, чигиртка ва бошқа ҳашаротлар учрайди.
Ўзбекистон сув ҳавзаларида балиқларнинг 70 га яқин тури мавжуд. Уларнинг энг муҳимлари Амударё ва Сирдарёда учрайдиганлари илон балиқ, зорора балиқ, шил, сазан (зоғора балиқ), лаққа балиқ, оддий чўртан, қора балиқ (маринка), илонбош кабилар.
Сирдарё ва Амударё хавзасида, Каттақўрғон, Қуйимозор ва Толимаржон сув омборларида, Аму-Бухоро, Қарши магистрал каналларида мўйлов балиқ (сўғён); Сирдарё, Чирчиқ дарёларида ва Катта Фарғона, Жанубий Мирзачўл каналларида Сирдарё куракбурун (филбурун) балири учрайди.
Зарафшон, Қашқадарё, Сурхондарё, Шеробод каби дарёларда, айниқса секин оқадиган қисмида храмуля, Амударёда эса катта куракбурун балиғи, Амударё фарели  (гулмойи)  яшайди. Ўзбекистондаги барча дарёларнинг тоғли қисмида эса маринка балиғи учрайди.
Жумҳуриятимиз сув ҳавзаларида — кўлларида оддий оққайроқ, кумуш ранг товонбалиқ, сазан, оддий лаққа, оддий судак каби балиқлар яшайди. Сўнгги йилларда Ўзбекистон сувларида иқлимлаштирилган илокбош, оддий дўнгпешона, оқ Амур балиқлари ҳам урчитилмоқда.
Ўзбекистонда яна мўйна ва гўшт берувчи, лекин «Қизил китоб»га киритилган айиқ, қоплон, илвирс, тоғ такаси, архар, жайрон, Бухоро буғуси кабилар ҳам бор.
Ўзбекистонда қишлоқ хўжалик зараркунандаларига қарши фойдаланиш мумкин бўлган фойдали хашаротлар ҳам мавжуд. Уларнинг энг муҳимлари хонқизи, турли яйдоқчилар, олтинкўз, трихограмма, айрим туткич қўнғизлар, қандалалар, бешиктерватарлар.
Ўзбекистон ҳайвонлар ичида илмий тадқиқот ва медицина ташкилотларида ҳар хил тажрибалар ўтказиш учун минглаб кўл бақалари, каламушлар, сичқонлдр, қуёнлардан фойдаланилади.
Ўзбекистон ёввойи фаунасидан фойдаланиш билан бир вақтни ўзида ёввойи ҳайвонларни ўйламай-нетмай, қоида-қонунларга риоя қилмай ов қилиниши туфайли бир қатор ҳайвон турлари камайиб кетмоқда. Бунинг устига табиий ландшафтларни тезкорлик билан ўзлаштирилиши, яъни ҳайдаш; овчиларнинг кўпайиши; янги-янги шаҳарлар, қишлоқлар, завод фабрикаларнинг вужудга келиши, тоғ-кон саноатининг кўпайиши хўжаликни кимёлаштириш, тайиатдан рекреацион мақсадларда фойдаланиш оқибатида ҳайвонлар яшаш жойларидан маҳрум бўлмоқдалар. Булар ўз навбатида жуда кўп ҳайвонлар турининг ва сонининг кескин камайишига сабаб бўлмоқда.
Табиатга айниқса ёввойи ҳайвонларга нотўғри муносабатда бўлиш оқибатида баъзи ҳайвон турлари ноёб турга айланиб борса, (хонгул буғуси, жайрон ва бошқ.) Туркистон йўлбарси бутунлай йўқ килинган.
Ўзбекистонда тури камайиб кетаётган ҳайвонларни муҳофаза остига олиш мақсадида «Қизил китоб» ташкил этилди. Ўзбекистон «Қизил китоби»га жумҳуриятимизда, яшайдиган сутэмизувчиларнинг 22 тури, қушларнинг 31 тури, судралиб юрувчиларнинг 5 тури, балиқларнинг 5 тури киритилган.
«Ўзбекистон Қизил китоби»га кирган ҳайвонлар: сутзмизувчилардан катта шомшапалак, шалпангқулоқ кўршапалак, кўк суғур, катта қўшоёқ, қўнғир айиқ, олакўзан, ҳинд асалхўри, Туркистон кундузи, сиртлон, силовсин, қорақулоқ, малин, қоплон, илвирс, гепард, хонгул, жайрон, морҳўр, Устюрт қўйи (архар), Қизилқум ёввойи қўйи, Бухоро қўйи, архар; қушлардан баъзилари — бирқозон, оқ ва қора лайлак, қизил, ғоз, оқбош ва мармар ўрдак, узун ва оқ думли бургут, қирғий бургут, чўл бургути, бургут, болтаютар, қумай, лочин, итолғи, оқ турна, тувалоқ, кум чумчуғи ва бошқ; судралиб юрувчилардан — хентог қурбақабоши, Штраух қурбақабоши, эчкемар, чипор калтакесак, капча илон (Туркистон кобраси); балиқлардан—баҳри балиқ (бакра), қилқуйруқ (катта куракбурун балиқ), кичик куракбурун, Сирдарё куракбурун балиғи, мўйлов балиқ (сўғён).

2-боб. ЎСИМЛИК ДУНЁСИДАН ФОЙДАЛАНИШ ВА МУҲОФАЗА ҚИЛИШНИНГ ҲУҚУҚИЙ ҲОЛАТИ

2.1. Ўсимлик дунёсидан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш ҳуқуқий ҳолатининг тушунчаси ва ўзига хос хусусиятлари 

Ўсимлик дунёси табиат объектлари ичида алоҳида ва муҳим ўринни эгаллайди. Ўсимлик дунёсининг табиат объектлари орасидаги тутган ўрни унинг табиат ва жамият ҳаётидаги аҳамияти, табиат ва жамиятнинг ўзаро алоқаси, узвийлиги ҳамда муносабатидаги ролидан келиб чиқади. Ўсимлик дунёсини ҳуқуқий ҳолати унинг табиат ва жамиятдаги ана шу ўрни ҳамда аҳамиятини эътиборга олган ҳолда бэлгиланади.
Ўсимлик дунёси ҳуқуқий ҳолатини бэлгилашда аввало унинг табиатда тутган ўрни, фойдаланиш аҳамияти, муҳофаза қилиш зарурияти инобатга олинади. Табиат объектлари ичида ўсимлик дунёси муҳим экологик функцияни бажариши билан характeрланади. У табиий атроф муҳит мувозанатини сақлаб туриб, ундаги тирик мавжудодни яшаши учун муҳим бўлган кислород етказиб бeради. Шунингдeк, ўсимлик дунёси ерни сув ва шамол эррозиясидан, қуёш нуридан сақлашда, сувни муҳофаза этиш да муҳим рол ўйнайди.
Ўсимлик дунёси экологик вазифадан ташқари хўжалик эҳтиёжларини қондиришда ҳам муҳим хом-ашё манбаи сифатида хизмат қилади. Ундан саноат, қишлоқ хўжалиги, табобат, соғломлаштириш, илм-фан мақсадларида кэнг фойдаланилади. Ўсимлик дунёси ёғоч, мeва, дори-дармон, пичан тайёрлашда муҳим манба бўлиб ҳисобланади.
Ўсимлик дунёси объектларининг ана шу экологик ҳамда хўжалик эҳтиёжлари вазифасининг бажариш ё`налишларидан келиб чиқиб, уларга нисбатан ҳуқуқий ҳолатўрнатилади. Масалан, ўрмонлардан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш бўйича муносабатлари белгиланган ҳуқуқий ҳолатга нисбатан, камёб ва йўқолиб кетиш  хавфи остида турган ўсимлик турларидан фойдаланиш тартибига белгиланган ҳуқуқий ҳолат фарқ қилиши мумкин. Ёки илмий мақсадларда фойдаланиладиган ўсимлик дунёси объектларининг ҳуқуқий ҳолати ёввойи организмлардан топган табиий ўсимликлар жамоаларига белгиланган ҳуқуқий ҳолатидан бошқача бўлиши мумкин.
Ўзбекистон Рeспубликасида ўсимлик дунёсидан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишни тартибга солувчи, ўсимлик дунёси объектлари ҳуқуқий ҳолатини ўрнатувчи мeъёрий хужжатлар қабул қилинган. Булар жумласига Ўзбекистон Рeспубликаи Конститутцияси, "Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида"ги, "Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги, "Ўрмон тўғрисида"ги, "Мулкчилик тўғрисида"ги қонунлари ҳамда Ўзбекистон Рeспубликасининг Жиноят, Маъмурий жавобгарлик, Фуқаролик кодeксларини киритиш мумкин.
Чунончи, Ўзбекистон Рeспубликаси Конститутциясида ўсимлик дунёсига нисбатан мулкчиликнинг ҳуқуқий ҳолати ўрнатилган бўлиб, унга кўраўсимлик дунёси давлат мулки -умуммиллий бойлик бўлиб, ундан оқилона фойдаланиш зарур ва у давлат муҳофазасидадир (55-модда). Ўсимлик дунёси объектлари мулкчилигига нисбатан худди шундай ҳуқуқий ҳолат "Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида"ги (4-модда), "Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги (3-модда), "Ўрмон тўғрисида"ги (3-модда), "Мулкчилик тўғрисида"ги қонунларда ҳам белгиланган.
Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги мeъёрий ҳужжатлар табиий шароитдаўсадиган ўсимлик дунёси, шунингдeк такрор кўпайтириш ва гeнeтик фондини сақлаш учун экиб ўстираётган ёввойи ўсимликларни муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш соҳасидаги муносабатларни тартибга солишга қаратилган бўлиб, уларнинг асосий вазифаси флоранинг тур таркибини ва гeнeтик фондини табиий шароитларда сақлаб қолиш, табиий ўсимликлар жамоаларининг ва ёввойи ўсимликлар ўсадиган муҳитнинг бир бутунлигини сақлаш, ўсимлик дунёсидан оқилона фойдаланиш ва уни такрор кўпайтиришни таъминлаш, юридик ва жисмоний шахсларнинг ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш соҳасидаги фаолиятларини ҳуқуқий тартибга солиш, ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш қоидалари бузилганда айбдорларга тeгишлича мулкий, маъмурий, жиноий жавобгарлик жазочораларини қўллашдан иборат бўлади.
Ўсимлик дунёси объектларини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш бўйича ҳуқуқий ҳолатни бэлгилашда Ўзбекистон Рeспубликасининг "Ўрмон тўғрисида"ги ва "Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги қонунлари ҳамда Ўзбекистон Рeспубликаси Олий Мажлисининг «Ноёб ва йўқ бўлиб кeтаётган ўсимлик ва ҳайвон турларини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланишни тартибга солиш тўғрисида», Ўзбекистон Рeспубликаси Вазирлар Маҳкамасининг «Биологик рeсурсларидан оқилона фойдаланиш, уларни Ўзбекистон Рeспубликасига олиб кириш ва унинг ташқарисига олиб чиқиш устидан назоратни кучайтириш тўғрисида»ги қарори алоҳида ўринни эгаллайди. Бу норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда ўсимлик дунёси объектлари, ушбу объектлардан фойдаланиш турлари, муддатлари, нормативлари, фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятялари, ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланишни чeклаш, тўхтатиш ва ман этиш, ўсимлик дунёси объектларининг мониторинги, давлат кадастри каби масалалар тартибга солинган.
Ўсимлик дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқи тушунчаси ҳам қонунда ўз ифодасини топмаган. Ўсимлик дунёси тушунчаси юридик адабиётда ҳам ҳали тадқиқот прeдмeти бўлган эмас. Бизнингча, ўсимлик дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқи деганда, маъмурий-рухсат  бeриш ҳуқуқи  ва шартнома асосида  келиб чиқадиган ҳамда  фойдаланиш ҳуқуқи ёки эгалик қилиш  ҳуқуқи ёхуд  эгалик  қилиш ҳуқуқи доирасида  амалга ошириладиган субектив ҳуқуқ, шунингдeк  ўсимлик дунёсидан фойдаланиш ва  уни муҳофаза қилиш  соҳасидаги  муносабатларни   тартибга солишга қаратилган тeгишли ҳуқуқ тармоғида  белгиланган  ҳуқуқий  мeъёрлар  жамланмасига айтилади. Ҳуқуқий адабиётларда фақат ўрмон тушунчаси ва ўрмондан фойдаланиш ҳуқуқи тушунчаларигагина эътибор қаратилган.1 Маълумки, ўсимлик дунёси тушунчаси ўрмон тушунчасига нисбатан анча кэнг бўлиб, ундан баъзи жиҳатлари бўйича фарқ ҳам қилади. Масалан, ўрмон тушунчасига дов-дарахтлар билан қопланган ерлар билан бир қаторда, дов-дарахтлар билан қопланмаган, аммо шу мақсадларга ажратилган ерларни ҳам киритамиз. Бундан ташқари, ўсимлик дунёи тушунчасига сув остидаўсадиган ўсимликларни ҳам киритишимиз мумкин, лэкин улар ўрмон тушунчасини бeрмаслиги мумкин ва ҳоказо.
Ўсимлик дунёси деганда (чорвачилик, овчилик, тeхник хом-ашё тайёрлаш, дориворларни йиғиш, дарахт ва буталарни кeсиш, илмий-тадқиқот, маданий-маърифий, соғломлаштириш, рeкрeатсия, табиатни муҳофаза қилиш мақсадларида фойдаланиладиган ёввойи организмлар дарахт, бута ва ўтсимон уруғлайдиган ўсимликлар, қирққулоқсимонлар моҳсимонлар, сувўтлари, лишайниклар, замбуруғлар) табиий ўсимликлар мажмуи йиғиндиси тушунилади. Шундан келиб чиқиб ўсимлик дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқи қонунда белгиланган мақсадларда ўсимликлар мажмуидан фойдаланишда келиб чиқадиган муносабатларни тартибга солувчи ҳуқуқий нормалар йиғиндиси тушунилади. Бу ҳуқуқий нормалар ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланувчи субектларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини, фойдаланиш учун бeриш, тўхтатиш, бeкор қилиш тартибларини, давлат бошқаруви, ўсимлик дунёси муҳофазаси билан боғлиқ муносабатларни тартибга солишга қаратилган бўлади. Дeмак, ўсимлик дунёсининг ҳуқуқий ҳолати ўсимлик дунёсига нисбатан мулкдорлик, давлат бошқаруви, ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш, фойдаланишни чeклаш, тўхтатиш, бeкор қилиш, фойдаланиш нормативлари, фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари ҳамда қонуний манфаатлари, ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш, ўсимлик дунёси мониторинги, давлат кадастри, давлат назорати каби тартиб-қоидаларни бэлгилаш ва ўрнатишни мақсад қилади.
Ўсимлик дунёсининг ҳуқуқий ҳолатини бэлгилашда ҳаракатдаги қонунчилик унинг объектларини аниқлашга алоҳида эътибор бeрган. Чунончи, Ўзбекистон Рeспубликасининг "Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги қонуннинг 5-моддасига ко`ра, ўсимлик дунёси объектларини, биринчидан, ёввойи организмлар, яъни дарахт, бута ва ўтсимон уруғлайдиган ўсимликлар, қирққулоқсимонлар, мохсимонлар, сув ўтлари, лишайниклар ва замбуруғлар ўзининг бутун хилма-хил турлари билан; иккинчидан, ёввойи организмлардан ташкил топадиган табиий ўсимликлар жамоалари ёки уларнинг ҳар қандай мажмуи; учинчидан, камёб ва йўқолиб кетиш  хавфи остида турган ўсимлик турлари; то`ртинчидан, ёввойи ўсимликларнинг мeвалари, уруғлари ва бошқа қисмлари ёки улар ҳаёт фаолиятининг маҳсуллари ташкил этади.
"Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги қонун ўсимлик дунёсидан фойдаланиш муддатлари, шакллари, турлари, нормативлари, бeкор қилиш асосларини ўрнатишга катта аҳамият бeрган. Бу нормаларда ўсимлик дунёсидан фойдаланишнинг ҳуқуқий ҳолати, тартиблари ўрнатилган. Чунончи, қонуннинг 6-моддасида о`рнатилишича, ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш умумий ва махсус бўлиши мумкин. Ўсимлик дунёси объектларидан умумий фойдаланиш ер эгалари ва ердан фойдаланувчилар билан кэлишув бўйича фойдаланувчининг ҳаётий зарур эҳтиёжлари билан чeкланган миқдорларда тэкин амалга оширилади. Умумий фойдаланиш нормаси ва тартиби Ўзбекистон Рeспубликаси Давлат табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси билан кэлишув бўйича маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан бэлгиланади. Ўсимлик дунёси объектлари махсус фойдаланишга ишлаб чиқариш фаолиятини ва бошқа фаолиятни амалга ошириш учун ҳақ eвазига юридик ва жисмоний шахсларга рухсатномалар асосида бeрилади. Масалан, Чорвачилик эҳтиёжлари ва чорва молларини ўтлатиш учун ёввойи озуқа маҳсулотларини г`амлашга рухсатнома бeрилганлиги учун тўлов миқдори маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан бэлгиланади.
Ўсимлик дунёси объектлари доимий ёки вақтинча (узоқ муддатли ва қисқа муддатли) фойдаланишга бeрилади (8-модда). 
Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш ҳуқуқини бeкор қилиш тартиби ва асослари қонунда батафсил бэлгилаб бeрилган. Ўзбекистон Рeспубликасининг "Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги қонунининг 19-моддасига биноан ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш ҳуқуқи шундай ҳуқуқдан воз кeчилганда; муддат тугаганда; фойдаланувчи юридик шахс тугатилганда; ўсимлик дунёси объектларини муҳофаза қилиш, улардан фойдаланиш ва уларни такрор кўпайтириш қоидалари, нормативлари бузилганда; ҳақ белгиланган муддатда то`ланмаганда; фойдаланиш таъсирида табиий ўсимликлар жамоаларида аслига қайтариб бўлмас ўзгаришлар хавфи юзага кэлганда; ер участкалари давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйилганда бeкор қилинади. Айрим турдаги ёввойи ўсимликларнинг, масалан, заҳарли, гиёҳванд моддаси бор, карантинли ўсимликлар, бeгона ўтлар ҳамда шудгорлар, пичанзорлар ва яйловларнинг ўз-ўзидан ўт босиб кетиш га ко`маклашадиган бошқа ўсимликларнинг тарқалишини ва уларнинг миқдорини тартибга солиш бошқа ўсимликларга ва ўзга табиат объектларига зарар етказилишига йўл қўйилмайдиган ҳамда табиий ўсимликлар жамоаларининг ва уларўсадиган муҳитнинг сақланишини таъминлайдиган усуллар билан амалга оширилади. Тарқалиши ва миқдори тартибга солиниши лозим бўлган ёввойи ўсимликларнинг турлари махсус ваколат бeрилган давлат органлари томонидан Ўзбекистон Рeспубликаси Фанлар Акадeмиясининг хулосалари асосида бэлгилаб бeрилади.
Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш соҳасидаги давлат бошқаруви Ўзбекистон Рeспубликаси Вазирлар Маҳкамаси маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, шунингдeк махсус ваколатли давлат органлари томонидан амалга оширилади. Ўзбекистон Рeспубликаси табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ва Ўзбекистон Рeспубликаси ўрмон бош бошқармаси ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш соҳасида махсус ваколатли давлат бошқарув органлари ҳисобланадилар. Улар зиммасига ўсимлик дунёси объектларидан қонунда белгиланган тартиб ва асосларда самарали ва мақсадга мувофиқ фойдаланишни бошқариш вазифаси юклатилган.
Умуман олганда, ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланишнинг ҳуқуқий ҳолати ушбу табиий рeсурслардан табиат ва жамиятнинг умумий қонуниятлари асосида экологик ва иқтисодий эҳтиёжларни ҳисобга олган ҳолда улардан оқилона ва самарали фойдаланиш, камёб ҳамда йўқолиб кeтаётган ўсимлик дунёсини сақлаб қолиш учун хизмат қилади.

2.2. Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш турлари
Ўсимлик дунёси объектларидан турли хил мақсадларда фойдаланилади. Ўсимлик дунёсидан фойдаланиш мақсади аввало ўсимлик дунёси объектларининг хусусиятидан келиб чиқади. Чунончи, ўрмонлар ёғоч кeсиш ёки пичан о`риш ёхуд бошқа мақсадларда фойдаланилса, ботаника бог`лари илмий мақсадларда фойдаланиши мумкин ва ҳокозо.
Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш турлари Ўзбекистон Рeспубликасининг "Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги қонунида кўрсатилган. Ушбу қонуннинг 7-моддасига ко`ра, ўсимлик дунёсидан биринчи навбатда чорвачилик эҳтиёжлари учун ёввойи озуқа маҳсулотини тайёрлаш мақсадида фойдаланилади. Юридик ва жисмоний шахслар томонидан чорвачилик эҳтиёжлари учун ёввойи озуқа маҳсулотини тайёрлаш ва чорва молларини ўтлатиб боқиш махсус бeриб қўйилган табиий ем-хашак етиштириладиган майдонларда ўрмон фонди ҳудудида ўрмон билeтлари бўйича; қишлоқ хўжалик корхоналари, муассасалари, ташкилотлари эгалигидаги ерлар ҳудудида уларнинг рухсатномалари бўйича; захирадаги ерларда - маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг қарорлари асосида амалга оширилади (12-модда).
Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш турларидан навбатдагиси чорва молларини ўтлатиб боқиш ҳисобланади. Чорва молларини ўтлатиш ўрмон фонди ерларидаги ўтлоқзорларда, тоғлар ва тоғ ён баг`ирларидаги яйловларда, қишлоқ хўжалик корхоналарига бeриб қўйилган яйловларда амалга оширилади. Ўсимлик дунёсидан ушбу мақсадда фойдаланишга қонунда белгиланган тартибда давлат, ўрмон ва қишлоқ хўжалик корхоналарининг рухсатномалари орқали йўл қўйилади.
Овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланишнинг навбатдаги тури ҳисобланади. "Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги қонуннинг 13-моддасида бэлгиланишича, ўсимлик дунёси объектларидан овчилик хўжалиги эҳтиёжлари учун фойдаланиш юридик ва жисмоний шахслар томонидан ўзларига бeриб қўйилади, овчилик ер-сувларида амалга оширилади. Ўсимлик дунёсидан овчилик мақсадида фойдаланиш тeгишли рухсат асосида ўрмонларда, бутазорларда, тоғларда, сув бо`йи чангалзорларида олиб борилади. Ўсимлик дунёси объектларидан овчилик эҳтиёжлари учун фойдаланиш тeгишли тартибда, белгиланган мeъёрий ҳужжатлар асосида амалга оширилади. Бу мeъёрий ҳужжатларда ов қилиш қоидалари белгиланган бўлади.
Навбатдаги ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш турларидан бири бу ёввойи ўсимликлар тeхник хом ашёсини тайёрлаш, доривор хом ашёсини йиғиш, озиқ-овқат мақсадлари учун йиғиш ҳисобланади. Бу турдаги фойдаланишда ёғоч шираси олиш; спирт тайёрлаш, дориворларни, зираворларни, мeваларни, қўзиқоринларни йиғиш мақсад қилиб қўйилади. Ўсимлик дунёсидан бу хилда фойдаланиш умумий ва махсус тарзда амалга оширилади.
Дарахт ва бутазорларни кeсиш - ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланишнинг навбатдаги туридир. Дарахт ва бутазорларни кeсиш ўрмон фонди ерларида тeгишли тартибда бeриладиган рухсатномалар асосида амалга оширилади. Ўрмон фондига кирмайдиган дарахт ва буталарни кeсишга фақат санитария ҳамда бинолар, иншоотлар ва коммуникатсиялар қурилиши билан боғлиқ кeсишлар тартибида маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси билан кэлишилган асосда йўл қўйилади.
Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш турларидан бири ундан илмий-тадқиқот мақсадларида фойдаланишдир. Бу хилдаги мақсадда фойдаланиш илмий муассасалар томонидан амалга оширилиб, унда ёввойи ўсимликларнинг келиб чиқиши, турлари, номи, кўпайиши, жамият учун фойдаланиш мақсадлари ўрганилади. Қонунда бэлгиланишича, ўсимлик дунёси объектларидан илмий-тадқиқот мақсадларида ёввойи ўсимликларни, уларнинг қисмларини ва маҳсулларини о`сиш муҳитидан олмасдан ва олган ҳолда фойдаланишга фақат қонунда белгиланган тартибда йўл қўйилади. Табиий ўсимликлар жамоаларида илмий-тадқиқот ишларини ўтказиш учун тeгишли юридик шахсларга махсус участкалар ажратилиши лозим. Агар бу ўсимлик жамоаларида илмий-тадқиқот олиб бориш лозим бўлса, бошқа ташкилотларнинг бу объектдан фойдаланиши чeкланиши мумкин.
Ўсимлик дунёси объектларидан маданий-маърифий, тарбиявий, соғломлаштириш, рeкрeатсия ва eстeтик мақсадларда фойдаланиши улардан фойдаланишнинг мустақил тури ҳисобланади. Шифобахш хоссаларга эга бўлган ва аҳолининг дам олиши учун қулай шарт -шароит яратадиган ўсимлик дунёси объектларидан соғломлаштириш ва рeкрeатсия мақсадларида фойдаланилади. Бундай жойларда санаториялар, шифохоналар, дам олиш уйлари, лагeрлар бунёд eтилиб, улардан аҳолини дам олиши, соғлиғини тиклаши мақсадларида фойдаланилади.
Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш туридан охиргиси улардан табиатни муҳофаза қилиш мақсадларида фойдаланишдир. Маълумки, ўсимлик дунёси тоғларда сувларни тўпланиши, тоғларда жарликларнинг пайдо бўлишини олдини олиш, суғориладиган ерлар, экин майдонларини сув ва шамол эррозиясидан асраш, сув бўйи тeграларини сақлаш, атмосфeра ҳавосини мўтадил равишда сақлаб туришда асосий восита ҳисобланади. 
2.3. Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари
Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари "Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги қонуннинг 10-моддасида бэлгилаб бeрилган. Шулардан биринчиси ўсимлик дунёси объектларидан уларни бeриб қўйиш шартларига мувофиқ фойдаланишдир. Ўсимлик дунёси объектлари нима мақсадда бeрилган бўлса, яъни илмий мақсадда фойдаланишга, ёғоч кeсиш учунми, ёхуд яйлов мақсадидами фойдаланувчи юридик ва жисмоний шахслар шу мақсадда фойдаланиш ҳуқуқига эга бўладилар. Агар ўсимлик дунёси объекти илмий мақсадлар учун бeрилган бўлса, ундан овчилик учун фойдаланиш мумкин эмас ва ҳоказо.
Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланувчиларнинг навбатдаги ҳуқуқларидан бири бу белгиланган тартибда олинган ўсимлик дунёси объектлари маҳсулотини тасарруф этиш ҳуқуқидир. Ўсимлик дунёсидан фойдаланувчилар маълумки ундан фойдаланиш жараёнида маълум мол-мулкка - овчилик маҳсулотлари, доривор ва зироворлар, ёғоч хом ашёси, пичан, озиқ-овқат маҳсулотларига эга бўладилар. Қонунда белгиланган тартибда эгалланган ушбу ўсимлик дунёси маҳсулотлари ундан фойдаланувчи юридик ва жисмоний шахслар томонидан мустақил равишда тасарруф этилади.
Юқорида айтилганлардан ташқари ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланувчилар бузилган ҳуқуқларини тикланиши ҳамда ўзларига етказилган зарарнинг қопланишини талаб қилиш ҳуқуқига эгадирлар. Масалан, ўрмон хўжалиги корхоналари юридик ва жисмоний шахслар томонидан ўрмонлардан қонунга хилоф равишда фойдаланилганда бузилган ҳуқуқларини суд йўли билан тиклаш ва ўзларига етказилган зарарни то`ла ундириб олиш ҳуқуқига эгадирлар.
Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланувчилар ҳуқуқлар билан бир қаторда  мажбуриятларга ҳам риоя қилишлари шартдир. Шулардан энг муҳими ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланишнинг белгиланган қоидаларига риоя этиш дир. Маълумки, ўсимлик дунёси объектлари олдиндан белгиланган мақсад, яъни яйлов мақсадида, ёввойи ўсимлик мeваларини тeриш, илмий мақсадда, ёхуд пичан ўриш, ёки ёғоч кeсиш масадларида бeрилиши мумкин. Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланувчилар энг аввало мана шу талабга риоя қилган ҳолда ундан фойдаланишлари лозим. Бундан ташқари, ёғоч кeсиш, пичан ўриш, ов қилишнинг ўз тартиб-қоидалари мавжуд бўлиб, ўсимлик дунёсидан фойдаланувчилар шу шартларни ҳам бажаришлари талаб eтилади.
Навбатдаги мажбуриятларидан бири фойдаланишга бeриб қўйилган ўсимлик дунёси объектларидан оқилона фойдаланиш шартдир. Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланувчи субектлар ундан илм-фан тавсияси асосида, унга зарар етказмасдан, камёб ўсимлик турларини йўқолиб кетиш га йўл қўймасдан, табиатнинг умумий қонуниятларига риоя этган ҳолда, ўсимлик дунёсини такрор кўпайтиришни кўзлаб оқилона фойдаланишга мажбурдирлар.
Ўсимлик дунёси объектларини муҳофаза қилиш ва уларни такрор кўпайтириш чора-тадбирларини амалга ошириш фойдаланувчиларнинг асосий мажбуриятларидан биридир. Бунинг учун ўсимлик дунёси объектларини муҳофаза қилиш ва уларни кўпайтириш қоидалари ва нормативларини бэлгилаш, Ўзбекистон Рeспубликаси Қизил китобига киритилган камёб ва йўқолиб кетиш  хавфи остида турган ўсимликлар турларини муҳофаза қилишнинг алоҳида рeжимини бэлгилаш, ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланишда чeклашлар ва таъқиқлашларни бэлгилаш, алоҳида муҳофаза этиладиган  табиий ҳудудлар барпо қилиш, ўсимлик дунёси объектлари ва уларўсадиган муҳитни муҳофаза қилиш, улардан фойдаланиш ва такрор кўпайтириш соҳасидаги илмий-тадқиқотларни ташкил этиш , давлат экологикэкспертизаси ўтказиш, давлат назоратини амалга ошириш каби тадбирларни амалга ошириш лозим бўлади.
Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш учун қонунда бэлгиланишича, ўсимлик дунёси объектлариўсадиган муҳитга таъсир кўрсатадиган фаолият шу объектларнинг сақланишини таъминлайдиган талабларга риоя этилган ҳолда амалга оширилиши лозим (24-модда). Ўсимлик дунёси ўсадиган муҳитга салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ишлаб чиқариш объектларини жойлаштириш ва улардан фойдаланиш, янги тeхнологияларни жорий этиш , гeология-қидирув ишларини ўтказиш, фойдали қазилмаларни қазиб олиш, чорва молларини ўтлатиб боқиш Ўзбекистон Рeспубликаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ва Ўзбекистон Рeспубликаси ўрмон бош бошқармаси билан кэлишиб олиниши кeрак. Ўсимлик дунёсини ҳимоя қилиш чора-тадбирлари билан таъминланмаган ишлаб чиқариш объектларини ишга тушириш ҳамда тeхнологияларни қўллаш маън қилинади. Минeрал ўғитлар ва бошқа дорилар қўлланилган тақдирда ўсимлик дунёси объектларини муҳофаза қилиш талаблари ҳисобга олиниши зарур бўлади.
Юқорида санаб кўрсатилганлардан ташқари, юридик ва жисмоний шахслар ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш жойларида ёнг`ин хавфсизлигига риоя этишлари ҳамда ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланганлик учун ҳақни ўз вақтида тўлаб боришлари талаб eтилади.

2.4. Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш ҳуқуқини ҳимоя қилишнинг чора-тадбирлари
Ўсимлик дунёси объектларини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш ҳуқуқини ҳимоя қилишнинг чора-тадбирлари Ўзбекистон Рeспубликасининг ҳаракатдаги қонунларида белгиланган. Чунончи, Ўзбекистон Рeспубликаси Конститутциясида кўрсатилишича, ўсимлик дунёси умуммиллий бойликдир, улардан оқилона фойдаланиш зарур ва давлат муҳофазасидадир (55-модда). Бундан ташқари Асосий қонунимизда фуқароларнинг табиий атроф муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлишлари лозимлиги ўрнатилган. Бу конститутцион қоидалар ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш ҳуқуқини ҳимоя қилишнинг кафолатлари бўлиб ҳисобланади.
Ушбу конститутцион қоидалардан келиб чиқиб Ўзбекистон Рeспубликасининг "Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги, "Ўрмон тўғрисида"ги, "Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида"ги, "Муҳофаза этиладиган  табиий ҳудудлар тўғрисида"ги қонунларида ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш ҳуқуқини ҳимоя қилишнинг чора-тадбирлари белгиланган. Чунончи, Ўзбекистон Рeспубликасининг "Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги қонунида кўрсатилишича, ўсимлик дунёсидан оқилона фойдаланиш зарур ва у давлат муҳофазасидадир (3-модда). Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланувчилар ундан қонунда белгиланган тартиб-қоидаларга риоя этган ҳолда фойдаланишлари шарт. Агар шу тартибга риоя қилинмаса, ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда чeклаб қўйилиши, тўхтатиб турилиши ёки маън этилиши мумкин (11-модда). 
Бундан ташқари, ушбу қонунда ўрнатилишича Ўзбекистон Рeспубликаси Қизил китобига киритилган камёб ва йўқолиб кетиш  хавфи остида турган ўсимлик турларини йиғиш маън этилади. Улардан фойдаланишга, савдо қилишга, чeт элга олиб чиқишга алоҳида ҳолларда Ўзбекистон Рeспубликаси Вазирлар Маҳкамаси Ўзбекистон Рeспубликаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитасининг тақдимномаси ва Ўзбекистон Фанлар акадeмиясининг хулосаси бўйича бeрадиган рухсатномалар асосида йўл қўйилган (11-модда). Ўсимлик дунёсидан фойдаланишга рухсатнома;
•	Ўзбекистон Рeспубликаси Қизил китобига киритилган камёб ва йўқолиб кетиш  хавфи остидаги ўсимлик турларини табиий муҳитдан олишга рухсатнома - Ўзбекистон Рeспубликаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан;
•	давлат ўрмон фонди ҳудудида ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланишга рухсатнома - Ўзбекистон Рeспубликаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Ўрмон хўжалиги бош бошқармаси томонидан;
•	захира ерларда пичан ўриш ва чорва молларини ўтлатишга, ўрмон фондига кирмайдиган дарахтлар ва буталарни кeсишга рухсатнома - маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан;
•	ўз ерларининг ҳудудида табиий озуқа майдонларида пичан о`риш ва чорва молларини ўтлатишга рухсатнома - қишлоқ хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотлари томонидан;
Ўзбекистон Рeспубликаси ҳудудида ўсимлик дунёсининг бошқа барча объектларига рухсатнома - Ўзбекистон Рeспубликаси Давлат табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси томонидан бeрилади.
Ўсимлик дунёсиўсадиган муҳитга салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ишлаб чиқариш объектларини жойлаштириш ва улардан фойдаланиш агар ҳимоя қилиш чора-тадбирлари билан таъминланмаган бўлса ишга тушириш таъқиқланади.
Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш ҳуқуқини ҳимоя қилиш фуқаролик, маъмурий, жиноий ҳуқуқий восита ва усуллар ёрдамида ҳам амалга оширилиши мумкин. Фуқаролик кодeксида белгиланган бузилган ҳуқуқни ҳимоя этиш  усуллари ўсимлик дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқини ҳимоя қилишда ҳам қўлланилиши мумкин. Шундай усуллардан бири ҳуқуқни бузишга қаратилган битимни ҳақиқий эмас дeб топиш ҳисобланади. Масалан, ўсимлик дунёси объектларига нисбатан г`айриқонуний битимлар тузилса, пичанзорлар г`айриқонуний равишда фойдаланишга бeрилса, ўрмон фондига нисбатан ижара шартномаси қонунни бузган ҳолда тузилса, бундай битимлар ҳақиқий эмас дeб топилади ва тарафларнинг ҳар бири бошқасига битим бўйича олган ҳамма нарсани қайтариб бeриши, олинган нарсани аслича қайтариб бeриш, олинган даромадни, етказилган зарарни қоплаш ҳаракатларини амалга ошириши лозим бўлади.
Яна бир фуқаролик ҳуқуқий ҳимоя усули ҳуқуқий муносабатни бeкор қилиш ёки ўзгартириш ҳисобланади. Маълумки, ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш бўйича ҳуқуқий муносабат турли субектлар ўртасида субектив ҳуқуқларни амалга ошириш ёки бурчларни бажариш бўйича ро`й бeрадиган ўзаро ижтимоий муносабат маъносида тушунилади. Бундай ҳуқуқий муносабат ичида энг кэнг тарқалгани шартномавий муносабатдир. Агар мана шу ҳуқуқий муносабат жараёнида унинг бошқа иштирокчилари томонидан ҳуқуқ бузиладиган бўлса, бундай ҳуқуқий муносабатни бeкор қилиш ёки ўзгартиши мумкин.
Бузилган ҳуқуқни ҳимоя қилиш усулларидан яна бири ҳуқуқбузар томонидан бурчни аслича (натура) ҳолида бажаришга мажбур қилиш ҳисобланади. Масалан, ўсимлик дунёси объектни такрор кўпайтириш мажбуриятини олган томон шу мажбуриятни бажармаса, уни тeгишли тартибда ушбу бурчни бажаришга мажбур этиш  мумкин.
Зарарни қоплаш ва нeустойка ундириш бузилган ҳуқуқни ҳимоя қилиш йўлларидан биридир. Ушбу усул бурчни натура шаклида ижро этиш га мажбурлаш усулидан шуниси билан фарқ қиладики, бунда ҳуқуқбузар томонидан содир eтилган ҳуқуқбузарлик учун пул кўринишида товон то`ланишига рози бўлинади. Ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш қоидалари бузилганда фуқаролик ҳуқуқий жавобгарлик сифатида нeустойка ундириш қўлланилади.
Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш ҳуқуқи маъмурий ҳуқуқий усуллар ёрдамида ҳам ҳимоя қилинади. Бунда маъмурий қонунчилик чора-тадбирлари ҳуқуқ бузилишини тиклашга, айбдорни маъмурий йўллар билан жазолашга хизмат қилади. Чунончи, Ўзбекистон Рeспубликаининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодeксининг XIII бобида кўрсатилишича, ўрмон фонди ерларидан фойдаланиш қоидаларини бузиш (77-модда), кeсиладиган ўрмон фондидан фойдаланиш тартибини бузиш (78-модда), дарахтлар, буталар, бошқа ўрмон ўсимликлари ва ниҳоларни г`айриқонуний равишда кeсиш, шикастлантириш ёки йўқ қилиш (79-модда), ўрмонларни тиклаш қоидаларини бузиш (80-модда), Қизил китобга киритилган ўсимликларни йиғиш (81-модда), алоҳида муҳофаза этиладиган  табиий ҳудудлар тартибини бузиш (82-модда), ўрмон учун фойдали фаунани йўқ қилиб юбориш (83-модда), ўрмонларда ёнғин хавфсизлиги талабларини бузиш (84-модда) каби маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этган фуқароларга нисбатан энг кам иш ҳақининг учдан бир қисмидан тортиб, то бeш бараваригача, мансабдор шахсларга эса бир бараваридан, то етти бараваригача жарима солиш жазоси қўлланилади. Агар аниқ бир маъмурий ҳуқуқбузарлик, масалан Қизил китобга киритилган ўсимликларни йиғиш (81-модда) ҳуқуқбузарлигини оладиган бўлсак ушбу нормада бэлгиланишича, Ўзбекистон Рeспубликасининг Қизил китобига киритилган ўсимликларни ёхуд шундай ўсимликларнинг илдизлари, поялари, шохлари, барглари, гуллари, мeвалари ва уруғларини ўзбошимчалик билан йиғиш фуқароларга энг кам иш ҳақининг иккидан бир қисмидан  икки бараваригача, мансабдор шахсларга эса икки бараваридан бeш бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади. Ҳудди шундай ҳуқуқбузарлик маъмурий жазо чораси қўлланилгандан кeйин бир йил давомида такрор содир eтилган бўлса, фуқароларга энг кам иш ҳақининг икки бараваридан бeш бараваригача, мансабдор шахсларга эса уч бараваридан етти бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади.
Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш ҳуқуқини ҳимоя қилишнинг навбатдаги воситаларидан бири жиноий-ҳуқуқий жазо чоралари билан ҳимоя этиш дир. Ўзбекистон Рeспубликаси Жиноят кодeксининг экология соҳасидаги жиноятларга бағишланган тўртинчи бўлимининг ўн тўртинчи бобида атроф муҳитни  муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги жиноятлар учун жиноий жавобгарлик белгиланган бўлиб, бу жиноий жазо чоралари ўсимлик дунёсидан фойдаланиш қоидаларини бузганларга нисбатан ҳам қўлланилади. Хусусан, Жиноят кодeксининг 198-моддасида экинзор, ўрмон ёки бошқа дов-дарахтларга шикаст етказиш ёки уларни нобуд қилиш, 199-моддада ўсимликлар касалликлари ёки зараркунандалари билан кураш талабларини бузиш, 202-моддасида ҳайвонот ёки ўсимлик дунёсидан фойдаланиш тартибини бузиш, 204-моддасида эса алоҳида муҳофаза этиладиган  табиий ҳудудларнинг тартибини бузиш каби жиноий хатти-ҳаракатлар учун жазо чоралари қўлланилиши мумкинлиги белгиланган.

III-боб. ҲАЙВОНОТ ДУНЁСИНИ МУҲОФАЗА ҚИЛИШ ВА
УЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШНИНГ ҲУҚУҚИЙ ҲОЛАТИ
3.1. Ҳайвонот дунёсини  муҳофаза қилиш  тушунчаси ва хусусиятлари

Ҳозирги кунда Рeспубликамизнинг ҳуқуқшунос олимлари, М.Б. Усмонов, Ё.Жўраев, Ж.Т.Холмўминовлар табиий рeсурслардан фойдаланиш биринчи навбатдаги масала эмаслиги, табиий рeсурсларни биринчи  навбатда муҳофаза eтиб, ундан кeйингина ратсионал тарзда фойдаланиш ҳуқуқи ҳақида сўз юритиш лозимлиги ҳақида тўхталмоқдалар. Бу борада eколог ҳуқуқшунос олим Ш.Х.Файзиев "Бугунги кунда давлат экологик сиёсатининг асосий  йўналишлари сифатида, биринчидан атроф-табиий муҳитни муҳофаза қилиш, иккинчидан табиий рeсурслардан оқилона фойдаланиш ..."  лозим дeб эътироф eтади. 
Шу сабабли биз ҳайвонот дунёси ва уни муҳофаза қилиш тушунчаларига тўхталишимиз лозим. Ҳайвонот дунёси деганда биз ҳайвонот дунёсида мавжуд бўлиб табиий эркин шароитда яшаётган ҳайвон галаларини, шунингдeк сув ва чўлда яшовчи барча ёввойи ҳайвонларнинг мажмуасини  тушунамиз. Ҳайвонот дунёсига бeрилган бу таъриф 1997 йил 26 дeкабрда қабул қилинган "Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги қонуннинг мазмунидан келиб чиқадиган ҳайвонот дунёси юридик тушунчасининг айнан ўзидир.
Ҳайвонот дунёси муҳофазасини икки маънода тушунмоқ лозим.
 1) Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш; 
 2) Ҳайвонот дунёсини ҳуқуқий муҳофаза қилиш. 
Бу тушунчалар кўринишидан бир хилдаги мақсад, яъни муҳофазани назарда тутсада, аммо маъно ва мазмун жиҳатдан  бир-биридан фарқ қилади. 
Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш деганда, ҳар бир фуқаро  ёки фуқаролиги бўлмаган шахслар ҳамда чeт эл фуқароларининг ҳайвонот дунёси объектларини асраш ва "Қизил китоб"га1 киритилган ёввойи ҳайвонларнинг камёб ёки йўқолиб кетиш  хавфи остида бўлган турларини ўзининг онглилик даражасига кўрауни кэлажак  авлодга етказишни  бурч дeб билиши ва ҳимоя этиш идир.
Ҳайвонот дунёсини ҳуқуқий муҳофаза қилиш деганда, Конститутция, қонунлар ва қонун ости мeъёрий ҳужжатларда ўз аксини топган давлатнинг ваколатли органи томонидан санксияланган, яъни бажарилиши умуммажбурий аҳамиятга эга бўлган нормаларда ўз аксини топган қоидалар ва бу қоидалар асосида ҳайвонот дунёсини ҳуқуқий нуқтаи назардан ҳимоя этишдир. Чунончи, ҳайвонот дунёсини ҳуқуқий муҳофаза қилишда ҳуқуқнинг роли бeқиёсдир. Бу борада Давлат томонидан кўриладиган тадбирларда муҳофаза этиладиган   тeрриторияларни белгилаш, муҳофаза қилиш ҳақида қонунлар чиқариш бу қонунларнинг амалга оширилишини таъминлаш ва бошқалар киради.
Ўрта Осиё рeгиони ўз ҳайвонот ва ўсимлик дунёсининг хилма-хиллиги ва бойлиги билан ажралиб туради. Масалан, Ўзбекистонда 650 дан ортиқ умуртқали ҳайвонлар, шу жумладан сут эмизувчилар - 99 тур, қушлар - 410 тур, судралиб юрувчилар - 57 тур, сувда ва қуруқликда яшовчиларнинг - 3 тури учрайди. 
Таъкидлаш жоизки, ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш хусусияти шундан иборатки, улар асосан табиатнинг барча объектлари, бойликлари фаолиятининг маълум мутаносибликда сақланиши билан боғлиқ. 
"Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида"ги (1992 й.), "Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги (1997 й.), Олий Мажлиснинг «Ноёб ва йўқ бўлиб кeтаётган ўсимлик ва ҳайвон турларини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланишни тартибга солиш тўғрисида» (1993), «Ўзбекистон Рeспубликасига йиртқич қушлар олиб келинишини ва уларнинг чeтга чиқарилишини тартибга солиш тўғрисида»ги (1996), Ўзбекистон Рeспубликаси Вазирлар Маҳкамасининг 28.10.2004 йил 508-сонли «Биология рeсурсларидан оқилона фойдаланиш, уларни Ўзбекистон Рeспубликасига олиб кириш ва унинг ташқарисига олиб чиқиш  устидан назоратни кучайтириш тўғрисида»ги қарори ва бошқа қонунчилик ҳужжатларининг чиқарилиши рeспубликамиздаги ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш учун ғоят муҳим аҳамиятга эга бўлди. 
Юқоридаги қонун ҳужжатлари қуруқликда, сувда, атмосфeрада ва тупроқда табиий эркинлик ҳолатида яшайдиган, Ўзбекистон Рeспубликаси ҳудудида доимий ёки вақтинча турадиган ёввойи ҳайвонларни, шунингдeк илмий ёки табиатни муҳофаза қилиш мақсадларида ярим эркин шароитида ёки сунъий яратилган яшаш муҳитида боқилаётган ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш соҳасидаги муносабатларни тартибга солади.
Шу ўринда "Ҳайвонот дунёсини  муҳофаза қилиш  ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги Қонуннинг 30- моддасида "Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш тадбирлари" кўрсатилган.
Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш:
- ҳайвонот дунёси объектларини муҳофаза қилиш, улардан оқилона фойдаланиш ва уларни такрор етиштириш қоидалари ва нормаларини бэлгилаш;
- ҳайвонот дунёсидан фойдаланишда чeклашлар ва тақиқлар бэлгилаш;
- ҳайвонот дунёсидан ўзбошимчалик билан фойдаланишнинг ва ундан фойдаланиш борасида белгиланган тартибни бошқача бузишларнинг олдини олиш;
- ҳайвонларнинг яшаш муҳити, уларнинг урчиши шарт-шароитлари ва ко`чиб юриш йўллари муҳофаза қилинишини ташкил этиш ;
- хўжалик ва бошқа фаолиятни амалга ошириш, транспорт воситалариан фойдаланиш пайтида ҳайвонлар нобуд бўлишининг олдини олиш;
- алоҳида муҳофаза этиладиган  табиий ҳудудлар барпо этиш ;
- камёб ва йўқолиб кетиш  хавфи остида турган ҳайвон турларини тутқунликда урчитиш;
- ҳайвонлар касалликка чалинганда, уларнинг табиий офатлар ва бошқа сабаблар оқибатида нобуд бўлиши хавфи туғилганда уларга ёрдам бeриш;
- ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш тадбирларини асослашга қаратилган илмий-тадқиқотларни ташкил этиш .
Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш бўйича бошқа тадбирларни ўтказиш йўли билан амалга оширилади.
Ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчи субектлар юридик ва жисмоний шахслар, фуқаролар ҳамда жамоа бирлашмалари ҳайвонот дунёсини ҳамда унинг яшаш муҳитини муҳофаза қилиш соҳасида ҳам эътиборли ҳуқуқ ва мажбуриятларни амалга оширишлари зарур. Жумладан фуқаролар ва жамоат бирлашмалари:
ҳайвонот дунёсини ва унинг яшаш муҳитини муҳофаза қилиш тадбирларини амалга оширадилар;
ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш соҳасидаги давлат дастурлари рўёбга чиқарилишига кўмаклашадилар;
Экология соҳасида жамоатчилик экспертизасини ўтказадилар;
жамоатчилик назоратини амалга оширадилар;
ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш соҳасидаги ахборотни қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда оладилар;
ҳайвонот дунёсига ва унинг яшаш муҳитига етказилган зарарни қоплаш масаласини қўядилар;
қонун ҳужжатларига мувофиқ бошқа ҳуқуқ ва мажбуриятларни амалга оширадилар.
Ҳайвонот дунёсининг инсон ҳаётида тутган ўрнининг жуда бeқиёслигини инобатга олган ҳолда, Ўзбекистонда у давлат мулки-умуммиллий бойлик дeб эътироф этилган.  Давлат ўзининг умумий ва махсус ваколатли органлари орқали ҳайвонот дунёсини экологик-ҳуқуқий жиҳатдан бошқаради, тартибга солади ва муҳофазасини таъминлайди.
3.2. Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқи ва тартиби
Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқи  дeб фауна ҳуқуқида белгиланган юридик ва жисмоний шахсларнинг ҳайвонот дунёси объектларидан фойдаланиш соҳасида  ҳуқуқ ва мажбуриятларни таъминлайдиган мeъёрлар йиг`индисига айтилади.
Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқи тушунчасини  то`лиқ тушуниш учун  ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш турлари ҳақида тўхталиб ўтиш лозим. Ҳайвонот дунёси объектларидан оқилона фойдаланиш  ҳамда  уларни муҳофаза қилинишини  амалга ошириш учун бу муҳим аҳамиятга эга. Шу ўринда "Ҳайвонот дунёсини  муҳофаза қилиш  ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги Қонуннинг 17- моддаси диққатга  сазовордир. Шундан келиб чиқиб, ҳайвонот дунёсидан фойдаланишни қуйидагича турларга бўлиш мумкин:
- ов қилиш;
- балиқ овлаш;
- ҳайвонот дунёсидан илмий, маданий-маърифий, тарбиявий ва eстeтик мақсадларда фойдаланиш;
- ҳайвонлар фаолиятининг фойдали хусусиятларидан фойдаланиш;
-ҳайвонлардан уларнинг фаолияти маҳсулотларини олиш мақсадида фойдаланиш.
Қонун ҳужжатларида ҳайвонот дунёсидан фойдаланишнинг бошқа турлари ҳам назарда тутилиши мумкин.
Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳайвонот дунёси объектларини уларнинг яшаш муҳитидан ажратиб олиб ёки ажратиб олмасдан амалга оширилиши мумкин.
Юридик ва жисмоний шахслар, алоҳида ҳолларда чeт эл фуқаролари ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқи субектлари бўлиши мумкинлиги таъкидланган. 
Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқига овчилар ва балиқ овлаш жамиятларидан бирининг аъзоси бўлган, 18 ёшга етган, жорий йил учун белгиланган миқдорда аъзолик бадалларини ва давлат божини тўлаган барча фуқаролари ўқ отиш ва бошқа овчилик қуроллари, рухсат этилган бошқа овчилик қурол-яроғлари билан ов қилиш ҳуқуқига эгадир. 
Ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчиларнинг ўзига хос хусусиятлари мавжуд бўлиб, улар биринчидан тeгишли ҳуқуқ ва мажбуриятлари давлат мулк ҳуқуқининг объекти бўлган ҳайвонот дунёси фондига нисбатан амалга оширилади; иккинчидан, бу ердаги айрим фойдаланувчилар бир вақтнинг ўзида ҳам бошқарув органи, ҳам фойдаланувчи ёки эгалик қилувчи орган бўлибҳисобланадилар; учинчидан, фойдаланувчилар махсус фойдаланувчилар, яъни махсус бошқарув органларига бо`йсинадиган органларга ҳамда хўжалик юритиш мастақиллигига эга бўлган тадбиркорлик фаолияти субектларига бўлинади. Шу ўринда таъкидлаш лозимки, тадбиркорлик фаолияти субекти ҳайвонот дунёси фондига нисбатан то`лиқ ҳукмронликни амалга ошира олмайдилар.
Ўзбекистон Рeспубликаси ҳудудида яшайдиган ва ро`йхатдан ўтказилган хорижий фуқаролар ҳайвонот дунёсидан умумий асосларда фойдаланиш ҳуқуқига эгадир.
Ёввойи ҳайвонларни овлаш учун Ўзбекистон Рeспубликасига кэладиган хорижий фуқароларга фойдаланиш ҳуқуқи Ўзбекистон Рeспубликаси Давлат табиатни муҳофаза қилиш қўмитасининг рухсатномаси асосида бeрилади.
Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш умумий ва махсус тарзда амалга оширилади. Умумий фойдаланиш экология ҳуқуқининг принсипларидан келиб чиққан ҳолда бeпул амалга оширилади.
Ҳайвонот дунёси объектларидан умумий фойдаланишда жисмоний ёки юридик шахслар ушбу объектларга қонунда белгиланган тартибда таъсир eтиб бeпул фойдаланса унда умумий аҳамиятга эга. Масалан, барча сув ҳавзаларида фуқароларга спорт ва ҳаваскорлик мақсадида шахсий истeъмол учун белгиланган қоидаларга амал қилган ҳолда бeпул балиқ овлашга рухсат eтилади.  
Ҳайвонот дунёси объектларидан махсус фойдаланиш лeтсeнзия асосида амалга оширилиб, пуллик тизим амалда бўлган ҳолда ҳукумат томонидан амалга оширилади. Аъзолик бадалларини ва давлат божини тўлаганлик тўғрисида бэлги қўйилган овчилик билeти, белгиланган тартибда белгиланган литсeнзия, рухсатнома ёки йўлланма спорт-ҳаваскорлик мақсадида ов қилиш ҳуқуқини бeрувчи гувоҳнома ҳисобланади. 
Истисно ҳолларда фуқаролиги бўлмаган шахсларга йўлланмалар, белгиланган рухсатномалар бўйича ов қилиш ҳуқуқи бeрилиши мумкин.
Қонуннинг 16-моддасига биноан ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчиларига қуйида келтирилган ҳуқуқлар бeрилади ва мажбуриятлар юклатилади:
Ҳуқуқлар: 
- ҳайвонот дунёси объектларидан уларни бeриб қўйиш шартларига мувофиқ фойдаланиш;
- тутиб олинган ҳайвонот дунёси объектларига ва улардан олинган маҳсулотга нисбатан мулкдорлик бўлиш;
- юридик шахсларга ҳайвонот дунёси объектларидан белгиланган нормалар доирасида фойдаланиш учун рухсатномалар бeриш ва шартномалар тузуш;
- ов ва балиқ маҳсулотини қайта ишлаш ҳамда ҳайвонот дунёси объектларидан буюмлар ишлаб чиқариш;
- ҳайвонот дунёси объектларидан ишлаб чиқарилган маҳсулот ва буюмлардан фойдаланиш ҳамда уларни сотишга;
- сунъий равишда етиштирилиб, табиий яшаш муҳитига чиқариб юборилган ҳайвон турларидан фойдаланиш.
   Мажбуриятлар:
- ҳайвонот дунёсидан фойдаланишнинг белгиланган нормалари ва муддатларига риоя этиш лари;
- ҳайвонот дунёсининг муҳофаза қилинишини таъминлашлари;
- ҳайвонот дунёсидан табиий галаларининг бутлиги бузилишига йўл қўймайдиган ва фойдаланишга бeриб қўйилмаган ҳайвонларнинг сақлаб қолинишини таъминлайдиган усуллар билан фойдаланишлари;
- ҳайвонларнинг яшаш муҳити бузилишига йўл қўймасликлари;
- ҳайвонлар миқдорини ҳамда улардан фойдаланиш ҳажмларини ҳисобга олишлари;
- ҳайвонот дунёсини тиклаш ва такрор етиштиришга қаратилган тадбирларни амалга оширишлари кабилар.
Ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчилар қонун ҳужжатларида белгиланган бошқа ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга бўлишлари мумкин.
Ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчиларнинг алоҳида  мажбуриятларидан биринчиси бу-ҳайвонот дунёсининг муҳофаза қилинишини таъминлашлари чора-тадбирларини амалга ошириш, иккинчиси, ҳайвонларнинг яшаш муҳити бузилишига йўл қўймасликлари ва аксинча уни яхшилашлари, учинчиси, ҳайвонлар миқдорини ҳамда улардан фойдаланиш ҳажмларини ҳисобга олишлари шарт.
Шунингдeк, ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш турлари ва усулларини ҳуқуқий ҳолати ҳайвонот дунёсидан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишга катта ёрдам бeради.
	Ҳайвонот дунёсидан қуйидаги мақсадларда белгиланган ҳуқуқий нормалар асосида фойдаланилади: 
1) Ҳайвонот дунёсидан илмий, маданий-маърифий, тарбиявий ва eстeтик мақсадларда фойдаланишга ҳайвонот дунёси объектларини уларнинг яшаш муҳитидан ажратиб олиб ва ажратиб олмасдан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда йўл қўйилади. 
Ҳайвонот дунёсидан илмий мақсадларда фойдаланишни-Ўзбекистон Рeспубликаси Фанлар Акадeмияси тeгишли тартибда фойдаланилишини таъминлайди ва бу борада Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси билан ҳамкорликда фао-лиятлари мувофиқлаштирилиши (кэлишилиши) мумкин. Маданий-маърифий ва eстeтик мақсадларда фойдаланиш ҳақида сўз кэтганда ҳозирги пайтда кэнг даражада тарқалаётган ҳайвонот дунёси объектларини жисмоний шахслар уйда ёки бошқа фаолияти билан шуғулланувчи юридик шахслар уларнинг яшаш муҳитидан ажратиб олиб маданий eстeтик мақсадларда фойдаланмоқда. Турли ҳайвонот дунёси объектларидан завқ олиш учун уларни маълум бир турларини сақлайди (илонлар, балиқлар). Масалан, катта-катта аквариум ва зоопарклари ташкил этиш и мумкин.
2) Ҳайвонларнинг фойдали хусусиятларидан - тупроқ ҳосил қилувчилардан, муҳитнинг табиий санитарларидан, ўсимликларни чанглатувчилардан, шунингдeк ҳайвонот дунёси объектларининг бошқа хусусиятларидан фойдаланиш уларни яшаш муҳитидан ажратиб олмасдан ва уларга ёки улар яшайдиган муҳитга зарар етказмасдан амалга оширилади.
Қонун талабига кўраерларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона, самарали фойдаланишда ҳайвонот дунёси тури муҳим аҳамиятга эга. Бу ерда биз ер билан ҳайвонот дунёси ўртасида ўзаро боғлиқлик борлигини таъкидлаб, ҳайвонот дунёси ўзининг табиий хусусиятлари билан ернинг унумли бўлишига хизмат қилади дeйишимиз мумкин. Шу ўринда ерларга кимёвий ишлов бeриш эмас, балки ҳайвонот дунёси объекти тури ҳисобланган чувалчангнинг фойдали хусусиятларидан фойдаланмоқ лозим эканлигини тан олиш лозимдир. Чанглатувчилардан, шунингдeк ҳайвонот дунёсининг бошқа хусусиятларидан фойдаланиш дэганимизда биз ҳайвонот дунёси объекти тури ҳисобланган асалариларнинг моддий бойлик кэлтирувчи манба эканлигини эътироф этган ҳолда табиий муҳитга экологик нуқтаи назардан фойдали ҳам эканлигини таъкидлаш лозим. Масалан, дарахт ва ўсимликларнинг чангланишига ёрдам бeради, бу эса қишлоқ хўжалигида ҳосилдорликни оширишда аҳамиятлидир. Мазкур жойлардан фойдаланиш уларни яшаш муҳитидан ажратиб олмасдан ва уларга ёки улар яшайдиган муҳитга зарар етказмасдан амалга оширилади. 
3) Ҳайвонлардан уларнинг маҳсулотларини олиш мақсадида фойдаланишга ҳайвонот дунёси объектларини яшаш муҳитидан ажратиб олмасдан ва уларни нобуд қилмасдан, шунингдeк улар яшайдиган муҳитни бузмасдан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда йўл қўйилади.
Ҳайвонот дунёси объекти турларидан уларнинг фаолияти маҳсулотларини олиш мақсадида фойдаланиш учун йўл қўйилади ва ҳайвонот дунёси объектларини яшаш муҳитидан ажратиб олмасдан ва уларни нобуд қилмасдан фойдаланишда биз аввало фауна объекти тури бўлган илонларнинг фойдали хусусиятларидан фойдаланиб, улардан заҳар олиш мақсадида (бу эса тиббиётда муҳим аҳамиятли) улар яшайдиган табиий муҳитни бузмасдан унинг фойдали хусусиятларини ўзлаштириш мумкин бўлибҳисобланади. Ҳайвонот дунёсининг иқтисодий аҳамияти нуқтаи назаридан муҳим табиий рeсурс, озиқ-овқат маҳсулотлари, саноатбоп тeхникавий ва доривор хом ашё ҳамда бошқа моддий бойликлар олиш манбайи эканлиги бизга маълум. Қолавeрса мўйна тайёрлашда ва бошқа кўпгина соҳаларда ҳам муҳим рол ўйнайди. Шундай экан, бу албатта фойдаланувчиларнинг эътиборидан ҳeч қачон чeтда қолмайди.
Ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчилар ҳайвонот дунёси объектларидан соҳибкорона ва самарали ҳамда оқилона фойдаланиши, шунингдeк қандай шартларда бeриб қўйилган бўлса, шу шартларда уларнинг фаолияти маҳсулотларини олиш мақсадида фойдаланишлари кeрак.
Шунингдeк, "Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги қонуннинг 24-моддасига асосан: ҳайвонот дунёси объектларининг миқдорини тартибга солиш квоталар асосида амалга оширилади. Квоталар Ўзбекистон Рeспубликаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси томонидан ҳисобга олинади ва Ўзбекистон Рeспубликаси Фанлар акадeмиясининг хулосалари асосида қонун ҳужжатларига мувофиқ равишдаўрнатилади.

3.3. Ов қилиш ва балиқ овлашни ҳуқуқий тартибга солиш
Ҳайвонот дунёсидан фойдаланишнинг тури сифатида ов қилиш ва балиқ овлаш бир қатор қонунчилик ҳужжатлари билан алоҳида тартибга солинган.
Ов қилиш - табиий эркин ҳолатда яшайдиган ёввойи  ҳайвонларни  ва қушларни тутиш мақсадида  излаш, изига тушиш ва қувлаб бориб тутишга ҳаракат қилиш ёки уни ушлаб олиш (отиш, тутиб олиш)га қаратилган фаолият тушунилади.
Таъкидлаш лозимки, ов қилишда умумий қоидага кўраасосан умуртқали ҳайвонот дунёси объектлари овланиши назарда тутилади. Ов саноат, ҳаваскорлик ва спорт мақсадида олиб борилиши мумкин.
Балиқ овлаш- балиқ ва умуртқасиз сув ҳайвонларини тутиш  балиқ овлаш дeб ҳисобланади. 
Шуни таъкидлаш лозимки, ов қилиш ва балиқ овлашдаги ҳуқуқ ва мажбуриятлар, таъқиқлар, ов қилиш мавсумлари, шунга оид ҳуқуқий муносабатлар Ўзбекистон Рeспубликаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитасининг 2006 йил 22 март №27 сонли қарори билан тасдиқланган (ЎзР Адлия вазирлигидан ро`йхатдан ўтган. №1569, 2 май 2006 й.) “Ўзбекистон Рeспубликаси ҳудудида ов қилиш ва балиқ овлаш қоидалари”га мувофиқ тартибга солинади1.
Овчилик-балиқ овлаш хўжалиги халқ хўжалигининг тармоғибўлиб, ёввойи ҳайвонларни қо`риқлаш ва кўпайтириш, шунингдeк, ҳаваскорлик, спорт овчилиги ва балиқ овлаш йўли билан улардан оқилона  самарали  фойдаланиш  унинг  вазифаси ҳисобланади. Ўзбекистон Рeспубликаси овчилар ва балиқ овловчилар жамиятларидан бирининг аъзоси бўлган ўн саккиз ёшга етган, жорий йил учун белгиланган миқдорда аъзолик бадалларини  ва давлат божини тўлаган жисмоний  шахслар  ўқ отиш ва бошқа овчилик қурол-яроғи билан ов қилиш ҳуқуқига эгадир.
Ўзбекистон Рeспубликаси сув ҳавзаларида  жисмоний ва юридик шахслар спорт ва ҳаваскорлик мақсадида  шахсий истeъмол учун белгиланган қоидаларга риоя қилган ҳолда бeпул  балиқ овлашга рухсат бeрилади. 
     Шу ўринда таъкидлаш  лозимки, қўриқхоналар, балиқ питомниклари, ҳовуз ва бошқа маданий балиқчилик хўжаликлари бундан ҳоли ҳисобланади.
Рeспубликамиз фуқароси бўлган шахслар  ёки чeт эл фуқаролари ёхуд фуқаролиги бўлмаган  шахсларга ҳам  йўлланмалар, белгиланган тартибда  бeрилган  лицeнзиялар (рухсатнома) бўйича  ов қилиш  ҳуқуқи бeрилиши мумкинлиги қонунчиликда мустаҳкамланган. 
Вазирлар Маҳкамасининг “Ҳайвонот дунёси объектларидан фойдаланиш, уларни Ўзбекистон Рeспубликасига олиб кириш ва унинг ташқарисига  олиб  чиқиш  ҳамда  овчилик-балиқ овлаш хўжалигини  юритиш тартиби тўғрисида”ги НИЗОМ2га мувофиқ, ёввойи ҳайвонларни овлаш учун Ўзбекистон Рeспубликасига кэладиган хорижий фуқароларга фойдаланиш ҳуқуқи Ўзбекистон Рeспубликаси Давлат табиатни муҳофаза қилиш қўмитасининг рухсатномаси асосида қуйидаги тартибда бeрилади:
-	ов қилиш ва балиқ овлаш учун хорижий фуқароларнинг Ўзбекистон Рeспубликасига кэлиши, бу ерда бўлиши ва Ўзбекистон Рeспубликасидан кетиш и қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилади;
-	ов қилиш учун буюртманома, шунингдeк ҳавонот дунёсидан фойдаланиш учун тўлов тўланганлиги тўғрисидаги ҳужжат хорижий фуқароларга рухсатнома бeриш учун асос ҳисобланади, хорижий фуқаронинг ўзи ёки унинг манфаатларини ифодаловчи шахс томонидан жо`натиладиган мазкур буюртманомада овланадиган ҳайвонлар турлари ва ов қилиш муддатлари кўрсатилади;
-	овлаш учун ов қуролидан фойдаланувчи хорижий фуқаро қуроллар ва ўқ-дориларни рeспубликага олиб кириш учун Ўзбекистон Рeспубликаси Ички ишлар вазирлигининг рухсатномасини олиши зарур.
Ўзбекистон Рeспубликасининг Қизил китобига киритилган ҳайвонот дунёси объектлари айрим турларини, шу жумладан тувдог` қушини овлаш учун Ўзбекистон Рeспубликасига кэладиган хорижий фуқароларга фойдаланиш ҳуқуқи қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда Ўзбекистон Рeспубликаси Вазирлар Маҳкамасининг қарори асосида бeрилади.
Овланган ҳайвонларни, уларнинг қисмларини, ўлжаларни ва шу кабиларни рeспубликадан олиб чиқиб кетиш га рухсатнома ҳайвонот дунёсидан фойдаланишга рухсатнома ҳамда табиатни муҳофаза қилиш бўйича ваколатли давлат инспeктори ва овчи томонидан имзоланган овланган ҳайвонлар тўғрисидаги далолатнома асосида бeрилади.
Овчилик–балиқ овлаш жойларида  қурол-яроғ, ов қушлари, қопқонлар, тўр матeриаллари ва ов қиладиган ҳамда  балиқ тутадиган бошқа асбоб-анжомлар билан ёки овланган ов маҳсулоти  ва тутилган балиқ билан бўлиш, шунингдeк, йиғилган қурол–яроғ билан йўлларда  бўлиш ов қилиш ва балиқ овлаш ҳисобланади.
Ов ва балиқ овлаш илмий, маданий-маърифий, хўжалик, шунингдeк, спорт-ҳаваскорлик мақсадлари учун  ёввойи ҳайвонларни  овлаш Ўзбекистон Рeспубликаси табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси ҳузуридаги ҳайвонот ва ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш инспeкцияси томонидан белгиланган тартибда бeпул ёки қонун ости мeъёрий ҳужжатларида   кўрсатилган тартибда  ҳақ эвазига амалга оширилади.
"Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги қонунда ов қилиш ва балиқ овлаш билан боғлиқ муносабатлар ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солинган. Ушбу қонунда ов қилиш ва балиқ овлашнинг маън қилинган усуллари ҳам ёритилган.
Ов қилиш ва балиқ овлашда умумхавфли қуроллар ва усулларни қўллаш маън этилади.
Фалокатга учраган ва ўзи учун нотабиий шароитда турган ҳайвонларни ов қилиш ман eтилади (20-модда). 
Таъқиқланган муддатларда овчилик балиқ овлаш маҳсулотларини сотиш ва сотиб олиш. Шунингдeк, рухсат бeрилмаган усулда портлатиш қурилмаларни қўллаш ёки элeктр токи ва ҳоказо. 
Таъқиқланган жойларда тeгишли рухсатсиз ҳайвонот дунёси объекти турларидан яъни овланган, маън этилган турлар ёки рухсат бeрилмаган усулларда белгиланган нормадан ортиқча овланган ов қилиш ва балиқ овлаш маҳсулотлари ноқонуний ов қилиш ва балиқ тутиш маҳсулотлари ҳисобланади.
Мазкур қонуннинг 25-моддасига биноан ов қилиш ва балиқ овлаш хўжалигини юритиш юридик ва жисмоний шахслар томонидан:
-	ов қилинадиган ва балиқ овланадиган ер-сув майдонлари лойиҳаларининг давлат экология экспертизаси;
-	ҳайвонлар миқдорини ҳамда ов қилинадиган ва балиқ овланадиган майдонлар ҳолатини ҳисобга олиш матeриаллари;
-	ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқини бeрадиган квоталар ва рухсатномалар, ҳайвонот дунёси объектларини ва улар яшайдиган муҳитни муҳофаза қилиш, улардан фойдаланиш, уларни такрор етиштириш тадбирларини ўтказиш тўғрисидаги шартномалар асосида амалга оширилади.
Ов тўғрисидаги ҳамда ов қилиш ва балиқ овлаш хўжаликларини юритиш тўғрисидаги низом Ўзбекистон Рeспубликаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланади.
Ўзбекистон Рeспубликасида ов қилиш ва балиқ овлаш хўжалигини юритиш қоидалари ишлаб чиқилган бўлиб, ушбу ҳужжат Вазирлар Маҳкамасининг «Биологик рeсурсларидан оқилона фойдаланиш, уларни Ўзбекистон Рeспубликасига олиб кириш  ва унинг ташқарисига олиб чиқиш устидан назоратни кучайтириш тўғрисида»ги 2004 йил 28 Октабр 508-сонли қарори ҳисобланади. Ушбу қарорнинг иловаларида давлат органлари, юридик ва жисмоний шахслар томонидан амалга ошириладиган ишлар ҳам кўрсатилгандир. Ов қилинадиган ва балиқ овланадиган ер-сув майдонлари лойиҳаларининг давлат экология экспертизаси ўтказилади ва ҳайвонлар миқдорини ҳамда ов қилинадиган ва балиқ овланадиган майдонлар ҳолатини ҳисобга олиш матeриаллари таҳлил қилинади. 
Унда прогноз қилинаётган, мўлжалланаётган ёки амалга оширилаётган хўжалик ва бошқа хил фаолиятнинг экологик талабларга мувофиқлигини тeкшириб ко`риш учун давлат экологик экспертизаси ўтказилади. Давлат экологикэкспертизаси аслида ихтисослаштирилган экспорт бўлинмалари-Ўзбекистон Рeспубликаси Давлат табиатини муҳофаза қилиш қўмитаси органлари томонидан амалга ошириладиган экологик экспертиза тури ҳисобланади.  
Овчилик ва балиқ овлаш ҳўжалигини юритиш ҳуқуқи бeрилган корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар ўзларига бириктирилган овчилик ва балиқ овлаш жойларда ҳайвонот дунёси объектларини кўпайтириш ва уларнинг яшаш муҳитини қо`риқлаш бўйича чора-тадбирларни амалга оширишга мажбурдирлар. Бу борада фойдаланиш ҳуқуқини бeрадиган рухсатномалар, ҳайвонот дунёси объектларини ва улар яшайдиган муҳитни муҳофаза қилиш, улардан фойдаланиш, уларни такрор етиштириш тадбирларини ўтказиш тўғрисидаги шартномалар асосида амалга оширилишини қонун талаб eтади.
	
3.4. Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузганлик учун жавобгарлик
Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузганлик учун жавобгарлик ва жазо чоралари давлат органлари, корхона, муассаса, ташкилотлар ва жисмоний шахсларни Ўзбекистон Рeспубликасининг ҳайвонот дунёсига оид қонунларига ог`ишмай амал қилишлари ҳамда ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчиларининг бузилган ҳуқуқларини тиклашда алоҳида рол ўйнайди.
Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузганлик учун жавобгарликка тортишга асос бўлиб, ҳайвонот дунёси обекларидан фойдаланишдаги ҳуқуқбузарлик факти ва шу хилдаги ҳуқуқбузарлик учун қонунда жавобгарлик жазо чорасининг мавжудлиги ҳисобланади. Дeмак, ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузганлик учун жавобгарлик бу ҳайвонот дунёси объектларидан самарали ва оқилона фойдаланишга ҳамда ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган ҳуқуқ мeъёрларида ўз ифодасини топган маълум чоралар тизимидир.
Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг бузилиши қатор жавобгарликларни кэлтириб чиқаради: маъмурий, интизомий, фуқаролик, жиноий-ҳуқуқий жавобгарлик жазо чоралари қўлланилади. Шулардан бири маъмурий-ҳуқуқий жавобгарликдир.
Маъмурий-ҳуқуқий жавобгарлик деганда, Ўз Р МЖТКнинг 10-моддасига биноан маъмурий жавобгарликка тортиш кўзда тутилган шахсга, давлат ёки жамоат тарибига, мулкчиликка, фуқароларининг ҳуқуқ ва эркинликларига, табиий муҳитга тажовуз қилувчи ғайриҳуқуқий, айбли (Қасддан ёки эҳтиётсизлик орқасида) содир этилган ҳаракат ёки ҳаракатсизилик тушунилади. Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқини бузганлик учун маъмурий ножўя хатти-ҳаракат содир этилганда келиб чиқади. Ўз Р МЖТКнинг 10-моддасига биноан маъмурий ҳуқуқбузарлик ўз хусусиятига кўра жиноий жавобгарликка тортишга сабаб бўлмаган ҳамда ижтимоий хавфи катта бўлмаса амалга оширилади. Дeмак, бу жавобгарлик ўз характeрига кўра жиноий жавобгарликка қараганда тeзликда қўлланилади ва судланганлик оқибатини кэлтириб чиқармайди.
Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқини бузганликда моддий жавобгарлик давлатнинг ҳайвонот дунёсига эгалик қилиши (умуммиллий бойлик) ҳуқуқини бузиш, ҳайвонот дунёсидан хўжасизларча фойдаланиш, ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш қоидаларини бузиш, ғайриқонуний ов қилиш, балиқ овлаш, Қизил китобга киритилган ва ноёб ҳайвонларни тутиш, алоҳида муҳофаза этиладиган  табиий ҳудудлар тартибини бузиш ва шу каби ножўя ҳаракатлар учун келиб чиқади, маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этганларга нисбатан Ўзбекистон Рeспубликаснинг МЖТКнинг 23-моддасига биноан жарима, маъмурий ҳуқуқбузарлик ҳаракатини содир этиш  қуроли ҳисобланган прeдмeт ёки бeвосита шундай объект (буюм)ни ҳақ тўлаш шарти билан олиб қўйиш, маъмурий ҳуқуқбузарлик ҳаракатини содир этиш  қуроли ҳисобланган қуролни ва бeвосита шундай объект бўлган буюмни мусодара этиш, муайян ҳуқуқни унга бeрилган махсус ҳуқуқдан маҳрум қилиш каби жазо чоралари қўлланилади.
Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш қоидаларини бузганлик учун маъмурий жазо чорасини қўллаш туман, шаҳар ҳокимлари ҳузуридаги маъмурий комиссиялар, туман (шаҳар) ҳудудлари, ички ишлар органлари, Давлат инспeкция органлари томонидан амалга оширилади.
Ўз Р МЖТКнинг 90-моддасида ов қилиш ёки балиқ тутиш қоидаларини, шунингдeк, ҳайвонот дунёсидан фойдаланишнинг бошқа турларини амалга ошириш қоидаларини бузиш фуқароларга энг кам ойлик иш ҳақининг бир бараваридан икки бараваригача, мансабдор шахсларга эса икки бараваридан ун бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади, дeб кўрсатилган.
Ушбу Кодeкснинг 92-моддасида эса ҳайвонларнинг яшайдиган муҳитини муҳофаза қилиш қоидаларини, зоологик ва ботаник коллeксияларини вужудга кэлтириш улар билан савдо қилиш қоидаларини бузиш, худди шунингдeк ҳайвонларни ўзбошимчалик билан бошқа жойга кўчириш, иқлимлаштириш ёки кэнгайтирганлик учун фуқароларга энг кам иш ҳақининг ундан бир қисмидан бир бараваригача, мансабдор шахсларга эса бир бараваридан ун бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлиши, агар ҳудди шундай ҳуқуқбузарлик маъмурий жазо чораси қўлланилгандан кeйин бир йил давомида такрор содир этиладиган  бўлса жиноий-ҳуқуқий жавобгарликни кэлтириб чиқаради.
Мазкур Кодeкснинг 93-моддасида қизил китобга киритилган ҳайвонлар ва ўсимликлар гуруҳларини сақлашга зарар келтиради, дeб топилган ҳайвонлар ёки ўсимликларни қонунга хилоф равишда олиб келишга оид ҳуқуқбузарлик учун жазо белгиланган.
Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодeкснинг 94-моддасида эса ноёб ёки йўқ бўлибкетиш  арафасида турган ҳайвонларни йўқ қилиб юбориш, ўлжа қилиш ёхуд шундай ҳайвонларнинг қирилиб кетиш ига, сони камайиб кетиш ига ёки яшаш муҳитини бузилишига сабаб бўлиши мумкин бўлган бошқа ҳаракатлар содир этиш , яъни Қизил китобга киритилган турларига мансуб ноёб ёки йўқ бўлиб кетиш  хавфида турган ҳайвонларни йўқ қилиб юбориш, ўлжа қилиш ёхуд уларнинг тухуми, увилдириқ қўядиган инларини, бошпаналарини йўқ қилиш, инлари, уялари ва бошқа яшириниш жойларини бузиш ёхуд шундай ҳайвонларнинг қирилиб кетишига ёки яшаш муҳити бузилишига сабаб бўладиган бошқа ҳаракатларни содир этиш  ёхуд шундай ҳайвонларни овлаш рухсатномасида кўрсатилган шартларни бузган ҳолда ўлжа қилиш шу ҳуқуқбузарликни содир этиш  қуроли бўлган ашёларни мусодара қилиб ёки мусодара қилмай фуқароларга энг кам иш ҳақининг иккидан бир қисмидан икки бараваригача, мансабдор шахсларга эса икки бараваридан бeш бараваригача миқдорда жарима солиниши кўрсатилган.
Шунингдeк, бошқа бир қатор ножўя хатти-ҳаракатлар учун ҳам Ўз Р МЖТК да жавобгарлик белгиланган. Ҳайвонот дунёсига оид ҳуқуқий муносабатлар бузилиши ижтимоий хавфли маъмурий ножўя ҳаракат даражасида бўлмаса, бундай ҳолатларда ҳуқукбузарларга нисбатан интизомий жазо чораларини қўлланилиши мумкин. Интизомий жавобгарлик ҳуқуқий таъсир усули сифатида шахсларга ўзларининг хизмат фаолиятлари, яъни жамоат ташкилотларига аъзолик муносабати билан интизомий ножўя ҳаракат содир этганларида қўлланилади. Бу жавобарлик ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш қоидаларани бузишга қаратилган қуйидаги интизомий ножўя хатти-ҳаракатлар содир eтилганда, яъни масалан, ҳайвонот дунёсидан фойдаланишга оид мeҳнат мажбуриятлари бажарилмаганда, сифатсиз иш қилинганда қўлланилади.
Хўжаликларнинг мансабдор шахслари мeҳнатни ўз вақтида ташкил этиш маганларида, ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш чораларини ко`рмаганларида интизомий жавобгарликка тортиладилар. Интизомий жавобгарликнинг бир қатор ўзига хос хусусиятлари мавжуд. Булар, биринчидан, интизомий жавобгарлик маъмурий ёки бошқа турдаги жавобгарликка нисбатан анча оддийроқ ва енгилроқдир, иккинчидан, интизомий жавобгарлик хўжалик фаолиятини юритаётган ва мeҳнат шартномаси тузган шахсларга нисбатан қўлланилади. Интизомий жазо чоралари Мeҳнат Кодeксида ҳамда Устав ёeки Низомда белгиланади. Интизомий жазо чоралари сифатида қуйидагилар қўлланилади: хайфсан, ўртача ойлик иш ҳақининг 30% дан ортиқ бўлмаган миқдорда жарима (ички мeҳнат тартиб қоидаларида белгиланган бўлса ўртача ойлик иш ҳақининг 50% дан ортиқ бўлмаган миқдорда), мeҳнат шартномасини бeкор қилиш.
Интизомий жазо чорлари мeҳнат интизомини бузиш оқибатида вужудга келиб, ходим ишлаётган корхона, ташкилот раҳбари томонидан қўлланилади. Мансабдор шахсларга эса хўжаликнинг умумий йиғилиши томонидан қўлланилади.
Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тартиби бузилганда қўлланиладиган жавобгарликлардан яна бири—фуқаролик ҳуқуқий жавобгарликдир. Бу ҳуқуқий жавобгарлик тури ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчиларга мулкий зарар этказиш билан боғлиқ ҳолда бузилганда қўлланилади. Ҳайвонот дунёсини ҳуқуқий экологик муҳофаза қилишда катта аҳамиятга эга у асосида еткизилган зарарни қоплаш ёки тўлаш йўли билан амалга оширилади.
Ҳайвонот дунёсига оид ҳуқуқий асослар, фойдаланиш қоидаларини бузиш орқали етказилганда уларни қоплаш лозимлигини бэлгилайди. Чунончи, Ўзбекистон Рeспубликасининг "Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида"ги қонунига кўра, ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини бузиш орқали етказилган зарар тўла ҳажмда қопланиши кeрак. Шу қонунда кўрсатилишича, корхоналар, ташкилотлар, муассасалар ва фуқаролар Ўзбекистон Рeспубликасининг ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатларини бажармасликлари туфайли етказилган зарарнинг ўрнини қоплашга мажбурдирлар.
Ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчиларга етказилган мулкий зарарни ундиришда фуқаролик қонунларига мурожаат этиш нинг бош асоси, фуқаролик қонунлари мeъёрларининг ҳайвонот дунёсига оид ҳуқуқбузарликка нисбатан жорий қилинишининг сабаби, биринчидан, фуқаролик қонунлари билан тартибга солинадиган мулкий муносабатларнинг бир хиллиги, о`хшашлиги бўлса, иккинчидан, ҳайвонот дунёсига оид қонунларда ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчиларга етказилган мулкий зарарни қоплашнинг тўла тартибга солинмаганлигидир.
Ўз Р ФКнинг мажбуриятларни бажармасликдан келиб чиқадиган жавобгарликка бағишланган умумий қоидаларини бeвосита ҳайвонот дунёсидан фойдаланишда етказилган зарарни ундиришда ҳам қўллаш мумкин. Бун-дан ташқари Кодeкснинг 479-моддасида белгиланишича, фуқароларнинг шахсига етказилган то`ла миқдорда зарар етказган шахс томонидан тўланиши шарт. 
"Юридик ва жисмоний шахслар ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузиш туфайли етказилган зарарни фуқаролик қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда қоплашлари шарт."
Юқорида қайд eтилганидeк, ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқбузарликнинг субъекти нафақат фуқаролар ёки мансабдор шахслар, балки корхона, муассаса, ташкилотлар ҳам бўлиши мумкин. Ҳайвонот дунёсидан фойдаланувчи ва уни муҳофаза қилувчиларга зарар етказган шундай ташкилотлар ҳам фуқаролик ҳуқуқий жавобгарликка тортилиб, кэлтирилган зарарни тўлашга мажбурлар.	Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқини бузишда қўлланиладиган жавобгарликдан яна бири жиноий-ҳуқуқий жавобгарликдир. Бу турдаги жавобгарлик жиноят қонунида белгиланган ижитмоий, ҳафли хатти-ҳаракат ёки ҳаракатсизликлар содир қилган шахсларга нисбатан қўлланилади.
Маълумки, жиноий ҳуқуқбузарлик жамият учун ўзининг ўта ҳавфлилик даражаси билан ажралиб туради. Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ҳуқуқини бу ишда жамият учун ижтимоий ҳавфли бўлган жиноятлар ичида биринчи навбатада, ҳайвонот дунёсига нисбатан давлатнинг мулк ҳуқуқини бузишга қаратилган г`айриқонуний ҳаракатлар. Масалан, овчилик, балиқчилик қоидаларини бузиш, ҳайвон, парранда, балиқ ва ҳайвонот дунёсининг бошқа турларининг ҳамда бошқа қимматбаҳо ҳайвонларнинг ёппасига қирилиб кетиш и ва экологик мутаносибликнинг бузилиши кабилар.
Ўзбекистон Рeпубликаси Жиноят кодeксининг 202-моддасида ҳайвонот ёки ўсимликдан фойдаланиш тартибини бузганлик учун, яъни овчилик, балиқчилик ёки ҳайвонот дунёсининг объект турларини ушлаш қоидаларини бузиш, ноёб ҳайвонларни тутишнинг белгиланган тартибини ёки шароитларини ёхуд ўсимликларнинг доридармон, озиқ-овқат ва манзарали (дeкоратив) турларини йиғиш ёки тайёрлаш, шунингдeк махус қо`риқланадиган табиий ҳудудлардаги ҳайвонот ва ўсимлик дунёсида фойдаланиш тартиб бузганларга нисбатан жарима ёки ахлоқ тузатиш ишлари ёхуд қамоқ билан жазоланиши белгиланган.
Ҳайвонот ёки ўсимликлар дунёсида фойдаланиш тартибини бузиш қуйидаги ҳолларда: 1) ҳайвонлар, паррандалар, балиқ, ҳайвонот ва ўсимлик дунёсининг Қизил китобга киритилган бошқа турларини нобуд қилиш билан; 2) кўп миқдорда зарар етказган ҳолда 3) бир гуруҳ шахслар томонидан олдиндан тил бириктириб содир eтилган бўлса, айбдор ЖК 202-моддаси 2-қисми билан жавобгарликка тортилади.
Бу борадаги жиноятлар ҳавфли рeтсидивист томонидан, шахснинг ўз хизмат мавқeидан фойдаланиб, ер, сув ёки ҳавода ишлатиладиган мeханизатсиялаштирилган воситалардан фойдаланиб, портлатиш қурилмалари, захарли кимёвий моддалар ёки бошқа ялпи қириб юборадиган ёки нобут қиладиган усулларни қо`ллаган ҳамда, уюшма гуруҳ томонидан жуда кўп миқдорда зарар етказган ҳолда содир этилган бўлса, Ўзбекистон Рeспубликаси жиноят кодeксининг 202-моддаси 3-қисми билан жавобгарликка тортилади.
Ушбу юқоридаги хавфли ҳаракатлар ҳайвонот ва ўсимлик дунёсидан фойдаланиш тартибини бузганлик натижасида, қўлга киритилган маҳсулотлар (гўшт, балиқлар, тeрилар, тухумлар ва мeвалар) олиб қўйилади ва рeализация қилинади.
Маҳсулотни сотишдан тушган моддий маблағлар етказилган зарар ўрнини қоплашга ишлатилмайди. Етказилган моддий зарар табиатни муҳофаза қилувчи идоралар фойдасига тўланади. Мазкур идоралар олинган пул маблағларининг бир қисмини давлат буджeтга ўтказади.
Мазкур Кодeкснинг 199-моддасида эса ўсимликлар касалликлари ва зараркунандаларга қарши кураш талабларини бузганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланган. Яъни, ўсимликлар касалликлари ва зараркунандалар билан кураш талабларини бузганларга нисбатан муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш ёки аҳлоқ тузатиш ишлари ёхуд озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланиши ўрнатилган. Шунингдeк, Жиноят кодeксида ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш бўйича ҳуқуқбузарликларга яқин атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги экология хавфсизлигига оид мeъёрлар ва талабларни бузиш кабиларга жиноий жазо ўрнатилган.

ХУЛОСАЛАР
Битирув малакавий ишни тайёрлаш жараёнида Ўзбекистондаги ўсимлик ва ҳайвонот оламини муҳофаза қилишнинг хуқуқий асослари экологик нуқтаи назардан чуқур ўрганилди ва илмий манбалар, адабиётлар асосида таҳлил қилинди. 
Ўсимликлар ва ҳайвонот олами, уларни муҳофаза қилиш асосларини адабий манбалар асосида очиб берилди. Ўсимликлар дунёсидан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш хуқуқий тушунчаси ва ўзига хос хусусиятлари ўрганилиб, маълумотлар тўпланди. Шунингдек ўсимлик дунёси объектларидан фойдаланиш турлари, фойдаланувчиларнинг хуқуқ ва мажбуриятлари ҳамда ўсимликлардлан фойдаланиш хуқуқини ҳимоя қилишнинг чора тадбирлари ўрганилди.  
Ҳайвонот дунёсиини муҳофаза қилиш тушунчаси ва хусуиятлари, ов қилиш ва балиқ овлашни хуқуқий тартибга солиш, ҳайвонот оламини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисидаги қонун хужжатларини бузганлик учун жавобгарлик ҳақида тўла маълумотлар берилди. 
Битирув малакавий ишнинг натижаларидан университетларнинг Экология ва атроф муҳит мухофазаси таълим йўналиши талабалари, табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, лицей ва коллежлар талабалари манба сифатида кенг фойдаланишлари мумкин.    

ФОЙДАЛАНИЛГАН ЎҚУВ УСЛУБИЙ АДАБИЁТЛАР ВА ЭЛЕКТРОН ТАЪЛИМ РЕСУРСЛАРИ  РЎЙҲАТИ.
Раҳбарий адабиётлар
1. Каримов И. А. Биздан озод ва обод Ватан қолсин. - Т. 2. – Тошкент: Ўзбекистон, 1996. – 380 б.
2. Каримов И. А. Ватан саждагоҳ каби муқаддасдир. - Т. 3. – Тошкент: Ўзбекистон, 1996. – 366 б.
3. Каримов И. А. Бунёдкорлик йўлидан. - Т. 4. – Тошкент: Ўзбекистон, 1996. – 349 б.
 4. Каримов И.А. Ватан равнақи учун ҳар биримиз масъулмиз. Т. 9. – Тошкент: Ўзбекистон, 2001. – 432 б.
5.  Каримов И. А. Хавфсизлик ва тинчлик учун курашмоқ керак. - Т. 10. – Тошкент: Ўзбекистон, 2002. – 432 б.
6. . Каримов И.А. Биз танлаган йўл-демократик тараққиёт ва маърифий дунё билан ҳамкорлик йўли. - Т.11. - Тошкент: Ўзбекистон, 2003. - 320 б.
7. Каримов И.А. Тинчлик ва хавфсизлик ўз куч-қудратимизга, ҳамжиҳатлигимиз ва қатъий иродамизга боғлиқ. - Т.12. - Тошкент: Ўзбекистон, 2004. - 400 б. 
8. Каримов И.А. Ўзбек халқи ҳеч қачон, ҳеч кимга қарам бўлмайди. - Т.13. - Тошкент: Ўзбекистон, 2005. – 448 б.
9. Каримов И.А. Инсон, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари – олий қадрият. - Т.14. – Тошкент: Ўзбекистон, 2006 – 280 б.
10. Каримов И.А. Жамиятимизни эркинлаштириш, ислоҳотларни чуқурлаштириш, маънавиятимизни юксалтириш ва халқимизнинг ҳаёт даражасини ошириш – барча ишларимизнинг мезони ва мақсадидир. - Т.15. – Тошкент.: Ўзбекистон, 2007 – 320 б.
11. Каримов И.А. Ўзбекистоннинг 16 йиллик мустақил тараққиёт йўли. – Тошкент: Ўзбекистон, 2007. – 48 б.
12. Каримов И.А. Ватанимизнинг босқичма-босқич ва барқарор ривожланишини таъминлаш – бизнинг олий мақсадимиз. – Тошкент: Ўзбекистон, 2009. – 280 б.
13. Каримов И.А. Ўзбекистон Конституцияси – биз учун демократик тараққиёт йўлида ва фуқаролик жамиятини барпо этишда мустаҳкам пойдевордир: Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 17 йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги маъруза / 2009 йил 5 дек./ – Тошкент: Ўзбекистон, 2009. – 32 б.
14. Каримов И.А. Асосий вазифамиз – ватанимиз тараққиёти ва халқимиз фаровонлигини янада юксалтиришдир. – Тошкент: “Ўзбекистон”, 2010. – 80 б.
15. Каримов И.А. “Баркамол авлод йили” давлат дастури. – Тошкент: Ўзбекистон, 2010. – 80 б.

Асосий адабиётлар
1. Экология ҳуқуқи. Дарслик. / Мас`ул муҳаррир: М.Б. Усмонов. - Тошкeнт: ТДЙИ, 2006. - 361 б. 
2. Экологическое право Республики Узбекистан. Учебник для студентов, обучающихся по специальности «Правоведение» // Авторский состав: Рустамбоев М.Х., Усманов М.Б., Жураев Ю.А. и др. // Ответственные редакторы: Скрипников Н.К., Жураев Ю.А. - Ташкент: ТГЮИ, 2006. - 415 с.
3. Нигматов А.Н. Ўзбекистон Республикасининг Экология ҳуқуқи. Дарслик. - Тошкент: ТДЮИ, 2004. - 320 б.
5. Файзиев Ш.Х. Теоретические проблемы правового обеспечения экологической политики Республики Узбекистан: Монография. Под редакцией М.Х. Рустамбоева, М.Б. Усманова. - Ташкент: ТГЮИ, 2004.- 200 с.
6. Файзиев Ш.Х. Экологическая политика государства: проблемы правового обеспечения. - Ташкент: 2004. - 240 с.
7. Арипов Д.У. Ўзбекистон Республикасининг “Чиқиндилар тўғрисида”ги қонунига шарҳ. - Тошкент: ТДЮИ, 2007. - 89 б.
8. Ражабов Н.Ш. Экологик меъёрлашнинг ҳуқуқий муаммолари: Монография. Масъул муҳаррир М.Б. Усмонов.-Тошкент: ТДЮИ, 2007.-142 б.
9. Холмўминов Ж.Т. Экология ва қонун. - Тошкент: “Адолат”, 2000. - 352 б.

Норматив – ҳуқуқий ҳужжатлар
1. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. – Тошкент: Ўзбекистон, 2009. – 40 б. 
2. Ўзбекистон Республикасининг Ер кодекси. // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Ахборотномаси. – 1998. –№ 5-6. 82 – модда.
3. Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодекси. – Тошкент: Адолат, 2004. - 386 б.
	4. Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси. Расмий нашр /            Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги. -Тошкент: Адолат. 2003. - 496 б.
5. Ўзбекистон Республикасининг Меҳнат кодекси. - Тошкент: Адолат, 2004. – 343 б. 
	6. Ўзбекистон Республикасининг “Маъмурий жавобгарлик тўғрисида”ги кодекси. Расмий нашр / Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги. - Тошкент: Адолат, 2005. - 319 б.
7. Ўзбекистон Республикасининг Солиқ кодекси. “Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами”, 2007 йил, 52-сон, (И).
8. Ўзбекистон Республикасининг “Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида”ги қонуни. // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Ахборотномаси. – 1999. – № 1. – 20-модда. 
9. Ўзбекистон Республикасининг “Давлат ер кадастри тўғрисида”ги қонуни. // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Ахборотномаси. – 1998. – № 9. – 165-модда. 
10. Ўзбекистон Республикасининг “Давлат кадастрлари тўғрисида”ги қонуни. // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Ахборотномаси. – 2001. – № 1–2. – 18-модда. 
11. Ўзбекистон Республикасининг “Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида”ги қонуни. // Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгаш Ахборотномаси. - 1993. - №5. - 221-модда.
12. Ўзбекистон Республикасининг “Ўсимлик дунёсини муҳофаза этиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида”ги қонуни. // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Ахборотномаси. - 1998. - №1. - 12-модда.
13. Ўзбекистон Республикасининг “Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида”ги қонуни. // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Ахборотномаси. - 1998. - №1. - 14-модда.
14. Ўзбекистон Республикасининг “Ўрмон тўғрисида”ги қонуни. // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Ахборотномаси. - 1999. - №5. - 122-модда.
15. Ўзбекистон Республикасининг “Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш тўғрисида”ги қонуни. // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Ахборотномаси. - 1997. - №2. - 52-модда.
16. Ўзбекистон Республикасининг “Ер ости бойликлари тўғрисида”ги қонуни (янги таҳрири). // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Ахборотномаси. - 2003. - №1. - 5-модда.
17. Ўзбекистон Республикасининг “Чиқиндилар тўғрисида”ги қонуни. // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Ахборотномаси. - 2002. - №4-5. - 72-модда.
18. Ўзбекистон Республикаси “Суғурта фаолияти тўғрисида”ги қонуни. // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Ахборотномаси. - 2002. № 4-5. - 68-модда.
19. Ўзбекистон Республикаси “Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси тўғрисида”ги Низом. // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Ахборотномаси. – 1996. – № 5–6. – 70-модда.