ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС 
ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

МИРЗО УЛУҒБЕК НОМИДАГИ 
ЎЗБЕКИСТОН МИЛЛИЙ УНИВЕРСИТЕТИ

Қўлёзма ҳуқуқида
840(092) Даби+804.0 (Даби)
РАҲМОНОВ ИСЛОМ
ЭЖЕН ДАБИ АСАРЛАРИНИНГ БАДИИЙ 
ВА ЛИСОНИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ 

5А 220102 -  Лингвистика (француз тили)

Магистр
академик даражасини олиш учун ёзилган
диссертация 

Илмий раҳбар: 
филология фанлари номзоди, 
доцент Б.С.Эрматов
Тақризчилар: 
ф.ф.н. Маматкасимова В.А. (ТИДУ)
ф.ф.н., доц. Ширинова Р.Х. (ЎзМУ)

Тошкент – 2015
МУНДАРИЖА

Кириш
БИРИНЧИ БОБ
ХХ АСР БИРИНЧИ ЯРМИ АДАБИЙ ЖАРАЁНИ
§ 2.  ХХ аср биринчи ярми француз адабий жарёни

ИККИНЧИ БОБ
Э.ДАБИ АСАРЛАРИНИНГ ЛИСОНИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ
§ 1. Э.Даби новеллаларининг лисоний хусусиятлари
1.1.“Un homme et un chien”(Одам ва ит) новелласи
§ 2. Эжен Даби романларининг лисоний хусусиятлари
2.1. “Petit Louis” романида лисоний тасвир воситаларининг қўлланиши

УЧИНЧИ БОБ.
ЭЖЕН ДАБИ АСАРЛАРИНИНГ БАДИИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ
§ 1. Эжен Даби новеллаларининг бадиий хусусиятлари
1.1.“Monsieur  Petitfrère” (Жаноб Петифрер) новелласи

АДАБИЁТЛАР

КИРИШ
Мавзунинг долзарблиги.  Эжен Даби (1898-1936) асарлари хорижий адабиётшунослар томонидан XIX аср охири - ХХ аср биринчи ярми реалистик адабиётининг энг ёрқин ва юксак бадиий қийматга эга қисми сифатида баҳоланади. Эжен Даби – француз адиби, жамоат арбоби. Эжен Даби ижодини ўрганишнинг муҳим аҳамияти шундаки, унинг реалистик асарлари маълум маънода ХХ асрнинг биринчи ярми Франция адабиётининг юксак эстетик даражасини, ўзига хослиги ва воқеликни тасвирлашнинг хилма-хиллигини белгилайди.  
Эжен Даби 1916 йилда фронтга жўнаган. Биринчи жаҳон уруши тугаб, сулҳ тузилгач, урушдан эсон-омон қайтган Эжен Даби бир қанча вақт тасвирий санъат билан шуғулланади. Эжен Даби аста–секин адабиётга қизика бошлайди  ва 1929 -1936 йиллар ичида бир нечта роман ва очерклар ёзишга улгуради. 1924 йил Эжен Даби “20 ёшимда солдат эдим” деган шеърини ёзади, аммо уни 1938 йилда чоп этади. Эжен Даби “кўзга кўринмас одамлар” ҳаётини акс эттириш мақсадида ўзининг “Шимол меҳмонхонаси” романини ёзади  (1929). Биринчи жаҳон уруши йилларидаги ёшлар ҳаётини акс эттириб “Луи болакай“ (1930)  ва “Oазис вилласи” романини (1932) ёзади. Эжен Даби Франция ёзувчи ва рассомлари Ассоциациясига аъзо бўлиб киради (1934). Францияда ишчилар ҳаракатлари авж олган бир даврда, Париждаги Халқ фронти томонида бўлиб (1934-1935) фаол курашди.  Эжен Даби 1934 йилда табиатни асрашга бағишланган  “Орол” номли  ҳикоялар тўпламини чоп эттиради. Эжен Дабининг 1934 йилда чоп этилган “Янги вакил бўлган” номли романида буржуа вакилларининг худбинликлари сабабли Франциянинг Биринчи жаҳон урушида катта талофот кўрганлиги ҳақида ҳикоя қилинади. Дабининг 1935 йили “Яшил минтақа” номли романи чоп этилди. Романда оддий халқнинг урушга қаршилиги, уларни янгича ҳаётни орзу қилиши ва тинч-тотув яшаш иштиёқи устунлиги тасвирланади. Эжен Дабининг бу романи 1937 йилда рус тилига ўгирилган. Унинг “Умрлар” номли новеллалар тўплами 1936 йилда чоп этилган. Тўплам  1939 йилда рус тилига таржима қилинган. Эжен Даби 1935 йилда  Халқаро ёзувчилар маданиятни ҳимоя қилиш конгрессида иштирок этади. 1936 йили бир гуруҳ француз ёзувчилари Совет Иттифоқига саёҳатга келишади, улар орасида Эжен Даби ҳам бор эди. Даби у ерда тўсатдан скарлатина, яъни қизилча касаллигига чалиниб, Севастополь шаҳрида  вафот этади.  Э.Даби Париждаги Пер-Лашез қабристонига дафн этилган.
Истиқлол шарофати туфайли мамлакатимизда хорижий тилларни чуқурроқ ўрганишга ва турли соҳаларда хориж билан алоқаларни ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. «Бунинг учун хорижий тилларни, адабиёт ва бадиий таржима санъатининг назарий ва амалий жиҳатларини ҳар томонлама пухта эгаллаган мутахассисларни тайёрлаш имконияти бизда мавжуд». Шу ўринда чет эл адабиёти йирик вакилларининг ижодини ўрганиш муҳим аҳамият касб этади. Эжен Даби шундай адиблардан бири ҳисобланади.
Эжен Дабининг асарлари дунёнинг юзлаб йирик тилларига, шу жумладан, ўзбек тилига ҳам таржима қилинган. Эжен Даби асарлари дунё миқёсида тан олинганлигига қарамай, улар ўзбек адабиётшунослигида шу пайтгача бирон бир махсус тадқиқотнинг объекти бўлган эмас.
Мавзунинг ўрганилиш даражаси. Республикамизда қиёсий адабиётшунослик ва таржимашуносликнинг ривожланиши билан француз-ўзбек адабий алоқаларининг турли масалалари юртимиз олимларининг қатор тадқиқотларида ўрганилган. Агар Ҳ.Сулаймонов, Ю.Пўлатов, О.Қаюмов, К.Азизов, Ф.Сулаймонова, А.Нарзиқулов, И.Мирзаев, А.Маматов, А.Қосимов, Б.Эрматов, О.Рустамов,  М.Сатторова, Р.Ширинова каби олимлар француз адабиёти ва француз тилидан ўзбек тилига таржима қилинган асарларни тадқиқ этган бўлсалар, Ҳ.Ҳамраев ва Ш.Исакова ХХ аср ўзбек прозасининг йирик вакиллари Ойбек ва Абдулла Қаҳҳор асарларининг французча таржималарини ўрганишган. М.Н.Холбеков эса ўз ишларида мустақилликкача бўлган француз-ўзбек ва ўзбек-француз адабий алоқалари тарихи ва таржима танқиди масалаларини кенг миқёсда тадқиқ этиш билан шуғулланди. К.Т.Мустаев француз ва ўзбек халқ оғзаки ижоди намуналари, хусусан “Роланд ҳақида қўшиқ” ва “Алпомиш” достонида ранглар ва рақамлар символикасининг акс этиши масалаларини ўрганди. Ф.Салимова ва Н.Ўрмонова эса Заҳириддин Муҳаммад Бобур асарларининг французча таржималарида тарихий ва архаик терминларнинг қайта яратилишига эътибор қаратишди. Бизнинг тадқиқотда кўтарилган мавзу эса шу пайтгача махсус илмий тадқиқотнинг объекти бўлган эмас. Бундан ташқари тадқиқотимиз учун танланган асарларнинг аслиятлари ҳамда уларнинг французча ва ўзбекча таржималари ҳам ўзбек таржимашунослигида у ёки бу муаммони ўрганиш нуқтаи назаридан таҳлил қилинмаган.
	Диссертация ишининг илмий-тадқиқот режалари билан боғлиқлиги. Тадқиқот мавзуси Ўзбекистон Миллий университети Хорижий филология факультети француз филологияси кафедраси илмий ишлар режасида акс этган ва кафедра мажлисида маъқулланган (2013 йил 21 октябрь, баённома № 3), хорижий филология факультети (2013 йил 29 ноябрь, баённома № 3) томонидан тасдиқланган.
Тадқиқотнинг мақсад ва вазифалари. Тадқиқотнинг асосий мақсади Эжен Даби асарларининг лисоний ва бадиий хусусиятларини ўрганишдан иборат. Бу қуйидаги вазифаларни ўз ичига олади:
- Эжен Даби ҳаёти ва ижоди масалаларини ўрганиш:
- Эжен Даби асарларида кўтарилган ижтимоий муаммоларини таҳлил қилиш:
- Эжен Даби асарларида ёритилган ёлғизлик муаммоларини ўрганиш;
- Эжен Даби асарларидаги табиат ва инсон муносабатлари ёритилиши;
- Эжен Даби тили хусусиятларини таҳлил қилиш;
- Эжен Даби услубини ўрганиш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги. Тадқиқотда реалистик ҳикоя жанри, унинг генезиси ва тараққиёти ҳамда унда Эжен Даби тутган ўрин ўрганилади. Эжен Даби асарларининг поэтикаси тадқиқ қилинади, уларда кўтарилган табиат ва инсон ўртасидаги муносабатлар ўрганилади. Адиб ижодининг бу тарздаги тадқиқи биринчи марта амалга оширилаётгани диссертациянинг илмий янгилигини белгиловчи омилдир.
Тадқиқот натижаларининг илмий-амалий аҳамияти. Диссертациянинг асосий назарий хулосаларидан олий ўқув юртларида тили ўрганилаётган мамлакат адабиёти, қиёсий тилшунослик ва адабиётшунослик фанлари бўйича маърузалар ўқиш, амалий машғулотлар олиб бориш, семинарлар ўтказиш, шунингдек, дарсликлар, ўқув қўлланмалари яратиш ва турли услубий тавсияномалар тузишда фойдаланиш мумкин. 
Тадқиқотнинг услубий ва назарий асосларини Ўзбекистон Республикасининг миллий истиқлол ғояси, Президент И.Каримовнинг асарлари ва нутқлари, шунингдек қиёсий адабиётшунослик, адабий алоқалар, тили ўрганилаётган мамлакат адабиёти тарихи, фалсафа тарихи, экология, этика ва эстетика бўйича асарлар ташкил этади.
Бундан ташқари хорижий ва мустақил республикамизнинг таниқли адабиётшунос олимлари А.Дима, А.Руссо, К.Пишуа, Д.Дюришин, Ю.Д.Левин, Н.В.Владимирова, Ф.К.Сулаймонова, Орехова Ю.С. ва бошқаларнинг илмий асарларидан келиб чиқадиган назарий хулосаларга ҳам суянилади.
Тадқиқот филологик, аналитик ҳамда қиёсий-типологик таҳлил усулида олиб борилади.
Тадқиқот объекти. Тадқиқотнинг манбаини Эжен Даби асарларининг аслиятлари ҳамда уларнинг ўзбекчага ва русчага ўгирилган таржималари ташкил этади. 
Тадқиқот предмети. Эжен Даби асарларининг бадиий ва лисоний хусусяитлари ҳамда уларда кўтарилган инсон ва жамият ўртасидаги муносабатлар тадқиқот предметини ташкил этади.
Ҳимояга қуйидаги ҳолатлар қўйилади:
-	ХIХ асрнинг охири - ХХ асрнинг биринчи ярмидаги Франция адабий жараёнида Эжен Даби ижоди алоҳида ўрин эгаллайди;  
-	Эжен Даби ижодида оддий инсонларнинг реалистик образлари яратилган;
-	Эжен Даби асарларининг поэтикаси, уларнинг фалсафий-ахлоқий проблематикаси француз адабиётида ўзига хос ўринга эга;
-	Эжен Дабининг тили ўзига хослиги билан ажралиб туради,  у О.де Бальзак ва Э.Золянинг услубини ўзлаштирган, уларни ўзининг устози деб билган;
-	Эжен Даби ўз асарларида оддий халқ тилидан кенг фойдаланади, унинг новеллаларидаги персонажлар нутқида жаргонлар, арголар кўп ишлатилади.
Тадқиқот натижаларининг эълон қилинганлиги. Тадқиқот юзасидан 2 илмий мақола эълон қилинган. 
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми. Диссертация кириш, уч боб, хулоса, Résumé ҳамда фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. Диссертациянинг асосий матни 90 саҳифани ташкил этади.

БИРИНЧИ БОБ
ХХ АСР БИРИНЧИ ЯРМИ АДАБИЙ ЖАРАЁНИ
§ 1. ХХ аср Ғарбий Европа адабий жараёни
Инсоният тарихида ҳар бир янги аср янги умидлар уйғотган, янгиликларга чорлаган. ХХ аср муқаддимасида ҳам шу ҳол рўй берди. Бироқ бу аср тарихга эски тузум ва салтанатлар инқирозию янги давлатлар пайдо бўлиши даври, ақл бовар қилмас илмий кашфиётлару ақл-заковат қудратига шубҳалар туғилиши даври, инсон ўз куч-қудратига амин бўлган ва, шу билан бирга, ожизлигини англаган даври, умидлар ва умидсизликлар даври бўлиб кирди. XIX-ХХ аср бўсағасида немис файласуфи ва мозийшуноси Освальд Шпенглер Ғарб маданий оламининг фалокатга учрашини башорат қилган эди. ХХ аср воқеалари инсоний қадриятлар қимматига ишончни ўзгартирди, уларни қайта кўриб чиқишни талаб қилди. ХХ асрда баркамол инсон ғоясининг мукаммаллигига шубҳа уйғонди. Замонамизнинг таниқли олими С.Аверинцев таъкидлаганидек «ХХ аср ҳаётнинг асосий жумбоқларига максимал, бироқ кўнгилсиз жавоблар таклиф қилдию, уларнинг бирортасини ҳам кун тартибидан олмади.» (Аверинцев С.С. Д.Быковнинг «Наги и наглы» мақоласидан олинди // Огонек, 2001, № 47. - С.43.)
	Кириб келган ХХI аср ўтган юз йилликдаги адабиёт ва санъат равнақини тўлароқ идрок этишга имкон беради. Ўтган аср 80-йилларининг охири - 90-йилларнинг бошида дунёнинг геополитик харитасида рўй берган ўзгаришлар Европа адабиётлари тараққиётидаги босқичлар ва даврлар аҳамиятини аниқлашга янгича ёндашишга йўл очади, амалда бўлган мафкуравий ва услубий қарама-қаршиликлар туфайли эътибордан четда қолган айрим адабий ҳодисаларни баҳолашга имкон яратади.
	Янги давр адабиёти тарихида ғоявий ва эстетик қарама-қаршиликлардан ҳоли даврлар бўлмаган. ХХ аср алтернативлик ва плюрализмни асосий эстетик мезонлар сифатида тақозо этди. ХХ асрда жаҳон адабиётларидан фақат айримларинигина намуна қилиб кўрсатувчи европацентризмга барҳам берилди. Маълумки миллий адабиётлар ва, шу билан бирга, умумбашарий адабий жараён барча даврларда ҳам бирдай ривожланишда бўлмаган. Бироқ Европа ижтимоий ҳаётига ҳамда фалсафий, этик ва эстетик назарияларнинг шаклланишига тубдан таъсир қилган сиёсий воқеаларни аниқлаб, ўтган асрдаги миллий адабиётлар ривожланиши хусусиятларини умумлаштириш ва адабиёт тараққиётининг қонуниятларини белгилаш мумкин.
	Бундай воқеаларга қуйидагилар киради:
-	1914-1918 йиллардаги Биринчи жаҳон уруши;
-	1939-1945 йиллардаги Иккинчи жаҳон уруши, унинг натижасида мустамлакачилик тузими дарз кетиши ҳамда бутун дунё ва шу жумладан Европа ўртасидаги зиддият давлатларнинг 80-йиллар охиригача бўлган ижтимоий ҳаёти мазмунини ташкил этган бири бирига душман кучлар лагерларига бўлиниши;
-	1968-70-йиллардаги Европадаги ёшлар исёни ва мухолифат чиқишлари;
-	80-йилларнинг охири – 90-йилларнинг бошида социалистик тузимнинг инқирози ҳамда Европа ва Марказий Осиёда янги мустақил давлатларнинг пайдо бўлишига олиб келган 80-йиллардаги ижтимоий ва сиёсий кураш.
Бу оралиқ босқичлар ўзларининг жамият ижтимоий ва маданий ҳаётига кўрсатган таъсиридан келиб чиқиб, ХХ аср адабий жараёнини даврлаштиришда асосий саналар деб ҳисобланиши мумкин. 
Адабий жараённи даврлашга интилиш сўзсиз адабиёт тараққиёти босқичлари ва саналарига ўзгартириш киритиш тўғри-нотўғрилигига шубҳа уйғотади. Жумладан, олимлар XIX асрга таъриф бериб, уни XYIII аср француз буржуа инқилоби билан боғлашганида ҳам шундай бўлган. ХХ аср муқаддимасини белгилаш ҳам баҳсли. Бу аср бошланишини модернистик санъат ва «тасаввур оқими» мактабининг шаклланиши билан, импрессионист рассомларнинг илк кўргазмаси билан, Биринчи жаҳон уруши бошланиши билан боғлашга интилишлар бўлган. Буюк немис адиби Томас Манн Биринчи жаҳон уруши ҳақида шундай ёзган эди: «... бу бир дунёнинг интиҳосини ва мутлақо янги бир дунёнинг муқаддимасини белгилаб берган сана». Инглиз адиби Жон Фаулз эса ўзининг замондошлари учун ХХ аср 1945 йилдан бошланди, деб таъкидлайди. Бироқ адабий жараёндаги ўзгаришлар Биринчи жаҳон уруши билан бошланганлиги эътироф этилган.
Иккинчи жаҳон уруши ҳам ХХ аср Европа тараққиётида тарихий босқич бўлди. Европа давлатларининг ҳар бири ўзига хос ижтимоий-иқтисодий ва маданий йўл тутган бўлса-да, маданиятлараро алоқалар ва бадиий категориялар тараққиёти типологияси масалалари ҳамон аҳамиятга молик эди. Бироқ анъанавий даврий босқичлар – ўн йилликлар жамият тарихи ва маданияти ривожидаги хақиқий жараёнларни ҳар доим ҳам аниқ акс эттирмайди.  ХХ аср иккинчи ярмини қуйидаги муҳим босқичларга бўлиш мумкин:
	1945-1953- йиллар, янги давлатлар пайдо бўлиши даври. Эстетика ва адабиётда янги фалсафий оқимларнинг тасдиқланиши ва янги жанр шаклларининг пайдо бўлиши кузатилади;
	1953-1968–йиллар, Европа мамлакатларининг жадал иқтисодий ривожланиши ва истеъмолчи жамиятнинг шаклланиши даври. Эстетик қарашларда тил ва унинг санъатдаги ўрни ҳақидаги назарияларнинг функционал аҳамиятининг ўсиши, адабиётда постмодернизм тамойилларининг ривожи ва неоавангардизмнинг таъзийқи кузатилади;
	1968-1980-йиллар, талабалар ва ёшларнинг фаол чиқишлари, ижтимоий муаммоларнинг зўрайиши даври. Янги технологияларнинг ривожланиши анъанавий маънавий мақсадларнинг ўзгаришига йўл очди; оммавий маданиятнинг салмоғи ортади, адабиёт ва санъатда услуб ва йўналишлар устиворлиги ўзгаради;
	1980-1990-йиллар, ижтимоий-сиёсий ўзгаришлар ва Европа геополитик харитасида янги давлатларнинг пайдо бўлиши даври. Маданиятнинг инсоний муаммолардан йироқлашиш таҳдиди, ёш ижодкорлар авлодининг адабиётга кириб келиши;
	2000-2010-йиллар, глобаллашув даври, жаҳон иқтисодиётида умумий инқирознинг бошланиши, иқтисоди ривожланмаган давлатларнинг қашшоқлашиши; адабиёт ва санъатда глобаллашув жараёни маданияти, адабий алоқалар ва маданий мулоқотлар мавзуси кучайшиши даври. 
Қайд этилган босқичлардан ҳар бири Европанинг турли мамлакатларида ўз замон доираларига эга бўлиб, адабий жараёнда муштарак ва миллий ўзига хос хусусиятлар кузатилади.
	Урушдан кейинги биринчи ўн йилликларда фашизм устидан қозонилган ғалаба, миллий озодлик ҳаракатларининг тантанаси ва мустақил давлатларнинг пайдо бўлишидан қанотланган сўл ҳаракат ғоялари кенг тарқалган эди. Кейинроқ Шарқий Европа ва «учинчи дунё» мамлакатларидаги иқтисодий ва мураккаб сиёсий муаммолар, эскирган ва утопик социалистик ғоялар аҳамиятининг йўқолиши, капитализм қиёфасининг ўзгариши ва унинг «истеъмол жамияти»га айланиши сўл ҳаракат тақдирига таъсир қилди. Илмий-техникавий тараққиётнинг юксак даражаси нафақат моддий шароитларни, балки инсонларнинг ўзларини ҳам тенглаштириб қўйди. Тафаккурдаги ўзгаришлар ҳаёт ва санъат ўртасидаги чегаранинг йўқолишига ҳамда поп-арт кўринишларининг пайдо бўлишига туртки берди. Европанинг глобаллашуви инсонлар тафаккурида ўзгаришлар бўлишига олиб келади. Олимларнинг таъкидлашича, илгарилари маданиятлар «маҳаллий» бўлганлар, бир-бирларига камдан-кам яқинлашганлар, уларнинг бир-бирларига мослашувлари ва таъсирлари маълум бир вақтни талаб қилган. ХХ аср бошига хос маданиятлар диалоги ғояси ҳам шундан келиб чиққан. Глобаллашув даврида барча маданиятлар бир-бирларига кириб бориши учун йўл очувчи ва мулоқотнинг ягона механизмини аниқлаб берувчи умумий алоқа воситаларига эга бўлдилар.
	Илм-фан тараққиёти ва янги технологияларнинг яратилиши маълум маънода маданиятнинг демократлашувига туртки берди, замонавий ахборот воситалари эса унинг оммавийлашувига хизмат қилиб, ХХ аср тафаккури ва маданияти тараққиётини акс эттирувчи «паст маданият» деб  қаралган янги «оммавий маданият»нинг пайдо бўлишини белгилаб берди. Оммавий маданиятга «клипли тасаввур» хос бўлиб, у тез ўзгарувчан тасвирларни таҳлил қилиш эмас, оддий қабул қилишга йўналтиради. Кўпчилик олимларнинг фикрича, «оммавий маданият» «мустақил, маънавий етук инсоннинг йўқолишига хизмат қилиб, «бир меъёрдаги» шахснинг, ўз хислатларини йўқотган, мос ижтимоий тузимга қўшилган шахснинг пайдо бўлишига кўмаклашади». «Маҳсулотга, истеъмол манбаига айланган», «бамисоли ҳаётий ва жонли анъаналар»га асосланган маданият «турфа хил адабий жараённинг қутбларидан бири»га айланади. 
Адабий жараён тараққиёти хусусиятлари, услуб ва йўналишлар турфалиги имконияти фақат шаклларнинг ўзаро яқинлиги ва уйғунлигидангина иборат эмасди. Бир томондан давлатларнинг сиёсий ва мафкуравий қарама-қаршиликлари модернизмнинг неоавангард, янги реализм ёки постмодернизм каби ҳар қандай кўринишларига тоқатсизлик туғдирса, иккинчи томондан неоавангардизмнинг 60-йилларнинг бошидаги агрессив хусусияти реализм деган тушунчанинг ўзини ҳам таҳқирлаган эди. 
	Асрлар бўсағасидаги маданий ривожланиш жараёни хусусиятларини таҳлил қилмай туриб ХХ аср иккинчи ярмидаги адабиёт ва санъат тараққиёти мантиқини англаш мушкул, зеро бу жараёнлар неоромантизм, необарокко, неомифологизм, магик ёки метафизик реализм, янги готика каби услубий йўналишлар ривожи учун йўл очиб бердилар. Адабий жараёнда оқимлар ва йўналишлар алмашувининг сабабини ҳар қандай илмий талқиннинг бинар модели заруриятига асосланган «маданият тараққиётининг тарихий динамикаси» концепцияси қисман тушунтириб беради. Бунда анъанага ижобий ёки салбий муносабат алоҳида ўрин тутади. Қадимдан антик давр, Уйғониш даври, Классицизм ва Реализм илк ва асосий йўналишлар ҳисобланади. Уларни бирин-кетин алмаштирган Готика, Барокко, Романтизм ва Модернизмга уларга эстетик реакция сифатида қараш мумкин. 
 Анъанавий ва ноанъанавий йўналишлар вакиллари айнан бир хил шароитларда яшаганлар ва ўзаро муносабатда бўлганлар. Айнан бир хил шароитларда улар турфа масалллаларни кўтариб чиқадилар ва кескин фарқли хулосаларга келадилар. Альтернативлик ва плюрализм ХХ асрнинг сўнгги ўнйиллигидаги адабий жараён тараққиётига хос хусусиятлар бўлиб, йўналишлар ва услубларнинг бир-бирларига яқинлашуви оддий ҳолга айланди ва, пировардида, бадиий синтез ёхуд синкретизм учун асос бўлди. 
	XIX асрнинг классик реализми анъанаси ХХ асрнинг иккинчи ярмида йўқолгани йўқ, бироқ сўз санъатида реалликнинг мураккаблиги ва ноаниқлигини акс эттиришга бўлган ўткир зарурият унинг янги кўринишларини белгилаб берди. Бошқа сўз билан айтганда, воқеликнинг янги шакллари реализм янги кўринишларининг шаклланишини тақозо этарди. Янги воқелик адибга уни бадиий ўзлаштиришнинг барча зарурий воситаларидан фойдаланиш ҳуқуқини берди. Янги шаклларнинг турфа хиллигидаги реализм ХХ аср бошидаёқ «куртак ёза бошлаган эди». Жумладан, ХХ асрнинг 30-йилларида, масалан Америка адиби Д.Дос Пасос ва немис романнависи А.Деблин «мутлақ объективликка» интилиб ўз романларини ҳақиқий, ҳужжатли материал билан тўлдиргандилар. 40-йилларда Германияда «магик реализм» кучайди, 60-йилларда эса у Лотин Америкаси мамлакатларида асосий йўналишга айланди. 50-йилларда Италияда «янги реализм» ривожланди, 60-йиллар охири – 70-йилларда Германияда Кельн мактаби вакиллари ҳам «янги реализм»ни даъво қилдилар. 60-йилларда Л.Арагон ижодидаги реализмнинг очиқлиги йўналиш сарҳадларини кенгайтиришга ва уни «қирғоқсиз реализм» билан яқинлаштиришга олиб келди. Бу пайтга келиб Буюк Британияда миллий анъанага мос равишда аксилвикториан сатира ривожланар, Германияда эса сатира айб муаммосини ечиш шаклларидан бирига айланган эди. Реализм анъаналарига қизиқиш 60-йилларнинг охири – 70-йилларда айниқса кучайди. Бу модернизмнинг 50-йиллардаги хужумига ва неоаваргардизмнинг 60-йиллардаги таъзийқига ўзига хос жавоб эди. Шу билан бирга 50-йиллардаги ижтимоий мавзудан қайтиш ва фалсафий, этик муаммоларга ҳамда инсон ички дунёсини чуқур тасвирлашга ўтилганлигини алоҳида таъкидлаш лозим. Мислсиз қирғинбарорликларга тўла, табиат ва башариятга реал ҳалокат тўғдирган ХХ аср воқеликни идрок этишнинг янги шаклларини талаб қиларди. Анъанавий ечимлар долзарб муаммоларни ҳал этишдан йироқ эди. Айнан шунинг учун ҳам реализмнинг янги синкретик кўринишларини келтириб чиқарган реаллик сарҳадларини фантастикагача кенгайтирилши ҳам Европа адабиётида, ҳам Америка адабиётида, хусусан Г.Маркес ижодида, катта аҳамият касб этди. Ўтган асрнинг охирига келиб реалистик йўналиш ўзининг «соф» классик кўринишини йўқотди. Реализмнинг анъанавий шакллари ҳамда замон, макон, сюжет ва образлар каби бадиий категорияларнинг моҳияти сезиларли даражада ўзгарди, натижада адабиётда модернизм ва неомодернизм алтернативаси хусусида сўз юритишга имкон яралди. 
	Модернист ва неомодернистларга бўлиниш ХХ асрда пайдо бўлди. Бу икки йўналиш гарчи воқеликни англашнинг бир-бирига зид вазифаларини кўтариб чиқсалар-да, бир даврнинг маҳсулидирлар. Неомодернистик (Л.Г.Андреев атамаси) тушунчаси кенг тушунчадир. У «бошқа нарсаларга, маънога, мақсадга, йўқотилган бутунликка» яқинлашишни, модернистик оқимларга хос бўлган бўлиниш ва парокандаликка қарши туришни, бутун дунёни қамраб олишга имкон берувчи бадиий шакл синтезини ахтаришни англатади». Неомодернистик тушунчаси «замонавий адабиётнинг алоҳида хусусиятини, янги ва ўта истиқболли хусусиятини: бадиий синтезни шакллантиришни билдиради.»  Бироқ бу реалистик йўналиш ўзининг сўз санъатидаги ўрнини бутунлай йўқотди, дегани эмасди.
	XIX-XX асрлар бўсағасида Ғарбий Европа цивилизацияси асосий қадриятларининг инқирози аср бошида маданий анъаналардан воз кечилишига олиб келди. Ўта кетган нигилизм, илгари айтилган гаплар ёхуд қилинган ишларни йўқотишга интилиш ва ўтиб бораётган замондан айб қидириш Модернизм янги йўналишининг асосий белгилари бўлиб қолди. Ўз моҳияти жиҳатидан ноаниқ бўлмиш атама (modern –замонавий) эса санъатнинг барча турлари орасида кенг тарқалди ва воқеликни талқин қилиш ва ҳаёт маъносини англаш воситасига айланди. Барча илғор (авангард) мактаблар, футуристлар, дадаистлар, ультраистлар ва реал ҳаётдан воз кечиб, шу билан бирга унга қўшилишга интилган барча санъаткорлар кирган модернизм тушунчасининг илк чегараларини аниқлаш мушкул. Ўтмишдан воз кечиш ва анъаналар билан алоқани узиш ХХ аср боши эстетикасининг хислатларидан биридир. Модернистлар шахсни бир қолипдаги маҳсулот домидан қутқаришга интилиб, ҳиссиётларга эрк бериш ва кўнгил хоҳлаган ишни қилишга чақиришади. Модернизм ўтмишдаги барча шакллардан воз кечишга интилади, абсурд дунё ғоясини, мантиқсиз ва «худолар юз ўгирган» дунё ғоясини илгари суради. Ҳаётдаги даҳшатли ва мантиқсиз нарсалар ҳаққоний ва ҳаётий бўлиб кўринади. Эркинликка интилиш ва ўтмишдан воз кечиш, атроф дунёнинг абсурдлигини таъкидлаш ва интенционаллик, яъни аниқ бир мақсадга интилиш модернистларни экзистенциализм назариясига яқинлаштириб, янги реалликни яратишнинг ўзига хос усуллари пайдо бўлишига олиб келди. Абсурд модернистлар томонидан реалликнинг янги бир сифати деб қаралди ва уни акс эттиришнинг янги шаклларини тақозо этди. Бу шакллар орасида воқеликни қисмларга ажратиш (дивизионизм) ва уларни ихтиёрий бирлаштириш асосий ўрин эгаллайди. Бири иккинчисидан йироқ нарсаларни бирлаштириш, бири биридан узилган, натуралистик бўлакларни қалаштириш ва субъектив монтаж 50-йилларда аксилроманда «нореал реаллик», аср охирига келиб эса «виртуал реаллик» деб ном олган ўзига хос янги реалликни яратишга хизмат қилди.
	60-йилларнинг ярмидан бошлаб ғарб маданиятига танқидий муносабатда бўлган «янги сўл» оқим ва аксилмаданият билан боғлиқ неоавангардизм халқаро адабий жараёнда муҳим ўрин эгаллайди. Аср боши анъаналаридан бориб, неоавангардизм ишни тилга ҳужум қилишдан бошлади, санъатнинг бошқа турлари ва технологиялар, жумладан кино, телевидение ва компьютерлар томонидан сўз санъатининг сиқилиши бу ишда унга кўмак берди. Бу давр постмодернизм тамойилларининг шаклланиш даври бўлди. 
	Танқидчиларнинг фикрича постмодернизм инсон тафаккурининг диний, фалсафий ва эстетик тараққиётининг муҳим босқичини акс эттирган, кўплаб ёрқин исмлар ва асарларни дунёга танитган ХХ аср сўнгги чораги жаҳон маданиятидаги бош йўналиш ёхуд асосий йўналишлардан бири ҳисобланади. Постмодернизмни ХХ аср иккинчи ярми маданияти тараққиётидаги оммавий маданиятдан кейинги иккинчи қутб деб аташади. Постмодернизм атамаси аслида ХХ асрнинг 10-йилларида пайдо бўлди, аммо амалиётда анча кейин қўлланила бошлади. Постмодернизм атамаси модернизм каби турфа маъноли. Энг аввало унга тафаккур тури, оламни бадиий кўриш ва англашнинг бир шакли сифатида қаралади. Дунёни янгича идрок этиш қадриятлар поғонасига эмас, маънолар, қонунлар ва меъёрларнинг мутлақ нисбийлигига ва кўплигига асосланган. Бу жиҳатдан постмодернизмни одатдаги стереотип онгга қарши исён деб баҳолаш мумкин. Санъатда йўналиш сифатида постмодернизм мазмун ва шаклда намоён бўлади. Энг аввало бу ижодий жараёнга ёндашишда кўринади, маданият реаллиги эса ягона реаллик ҳисобланади. Постмодернизм учун матн бош мезон ҳисобланади, матн учун ҳатто китобхондан ҳам воз кечилади. Борлиқ, аторф дунёга ҳам матн сифатида қаралади. Санъатнинг турли кўринишларида, жумладан кино, театр ва адабиётда постмодернизм шу хилда намоён бўлади.
	Постмодернизмга модернизмнинг ХХ асрдаги кейинги тараққиёт босқичи сифатида ҳам қаралади. Постмодернизмнинг илк белгилари 50-йилларнинг охири – 60-йилларда, айниқса француз «янги янги романи»да ва американинг «қора юмор» романида пайдо бўлди. 80-йилларга келиб постмодернизм ўз тараққиётининг чўққисига эришди. Шундан сўнг ягона эстетик чизма ёки тизим йўқлигига реакция шаклланди ва постмодернизм янги – сўнгги постмодернист тафаккур босқичига кирди. Модернизмнинг оламни бўлакларга бўлиш ва уларни субъектив монтаж ёки коллаж (улаш), натуралистик тасвирланган объектларни қалаштириш тамойиллари постмодернизмда чегарадан чиқиб кетишгача етиб борди. Матннинг шу сифат тузилиши анъана ва меъёрлардан тўла озод бўлишдан тортиб, терроризм ва шаҳвоний эркинликни тарғиб қилишга хизмат қилади. Постмодернизмда Ф.Ницшенинг умумий парокандалик ва ҳар қандай билимнинг нафсизлигини тасдиқловчи Худонинг ўлими ҳақидаги бошланғич фикри янгича амалга оширилади. Реалликка яқинлашиш ва дунёдан йироқлашиш жараёнларининг бир пайтда рўй бериши бири биридан йироқ бўлакларни, замон ва макон қатламларини бирлаштиришда, тартиб-қоидани эмас, парокандаликни ёқлашда ўз аксини топади.
	Постмодернистлар санъатга артефакт сифатида қарашади ва асарнинг бирламчилигини тасдиқлашади. Матн реалликка нисбатан тор, зеро реаллик унинг манбаи ҳисобланмайди. Ягона реаллик эса кўп босқичли тузилишга эга, вазмин ва катта ахборот берувчи матндан иборат; матн ҳаддан ташқари катта ёхуд турли манбалардан олинган кичик матнлар бирикмасидан иборат бўлиши мумкин. Матнлар турли манбалардан очиқдан очиқ ёхуд яширин тарзда фойдаланиб тузилган бўлиши мумкин, уларнинг мақсади китобхонга қўшимча маълумот бериш эмас, балки ўша манбалар муаллифлари билан баҳс юритиш бўлиб, бу маданиятлар диалоги ҳақида сўз юритишга имкон беради. Постмодернистлар матнга рефлексияларнинг маҳсулоти сифатида қарашади, бу эса ижод жараёни тугашини эмас, балки матнни янада янгича талқин қилиш мумкинлигини англатади. Постмодернистик адабиёт матнлари ўйин асосига қурилади ва китобхонни чалғитиб, уни реаллик тазийқидан қутқаришга хизмат қилади. Коллаж тайёр унсурлар мажмуаси сифатида бадиий адабиёт тили ва услубида ҳам намоён бўлади. Бунда морфологик ва синтаксик меъёрларнинг бузилиши, ненорматив ва вульгар лексиканинг қўлланилиши кузатилади. Л.Витенштейннинг лисоний фалсафасига кўра бундай тил ўйинлари дунёни янгича идрок этиш ва қуриш имконини беради. Постмодернистларнинг асарларида муаллиф алоҳида ўрин кашф этади. У асарнинг виртуал дунёси тузилишини аниқлаши, замон ва маконни ўзгартириши, янги реаллик қуриши, сюжетни ўзи хоҳлаган йўлга буриши ёки ундан воз кечиши мумкин. Постмодернизм бадиияти турғун эстетик тизим бўлмай, унинг хислатларини белгилаш постмодернизм ва унинг миллий адабиётлардаги кўринишларини баҳолаш каби ҳар доим ҳам бир хил маъно касб этмайди.  
	Постмодернизм байналминал ҳодиса бўлиб, дунёқарашлари ва эстетик тамойиллари бир-биридан фарқ қиладиган адиблар ижодини ўз ичига олади. Францияда Р.Беллетто, Ж.М.Г.Леклезио, М.Уэльбек, Ф.Бегбедер,  Германияда Г.Грасс ва П.Зюскинд, Англияда Д.Фаульз, П.Акройд ва бошқалар шулар жумласидандир.

§ 2.  ХХ аср биринчи ярми француз адабий жарёни
	ХХ аср боши француз адабиётида матнларнинг бири биридан узоқ ва мантиқсиз парчалардан ташкил топиши, сюжетнинг йўқлиги асосий жанрлар шакллари ва приоритетларнинг ўзгаришини белгилаб берди. Анъанавий роман ва повестлар қаторида оммавийликдан йироқ кундаликлар, мактублар ва чизгилар эълон қилина бошланди.  Француз адабиётида бундай асарларнинг пайдо бўлишига Роланд Барт, Жорж Перек, Мишель Лейрис ва Серж Дубровский асос солдилар. Натижада «автофиксьон» (autofiction) номи билан автобиографик роман деб аталувчи омухта асарлар пайдо бўла бошлади. Улар кўринишдан роман жанрига хос хусусиятларга эга бўлиб, «бадиий линия» деб фараз қилинган сюжетлардан иборат эди. Буларга мисол қилиб Маргерит Дюраснинг “Хуштор” (L’Amant), Натали Сарротнинг “Болалик” (Enfance), Ален Роб-Грийьенинг “Романтика” (Les Romanesques), Клод Симоннинг “Акация дарахти” (L’Acacia) ва ҳатто Солернинг “Аёллар, қиморбознинг портрети” (Femmes, Portrait du joueur) асарларини келтириш мумкин. Уларнинг таъсирига берилган ёш адиблар ўз асарларида шу шаклни қўллай бошлади ва унда ички монологга кенг ўрин беришди. Шу қисқагина таҳлилда уларнинг барчасини санаб ўтишнинг иложи йўқ, бироқ айримларининг исмларини келтириш мумкин. Булар – Жан-Марк Ловай (унинг асарларида Фолкнернинг таъсири сезилади, жумладан  «Polenta»да), Жан-Клод Пирот (адибнинг ўзи Дотел асарларидан руҳланишини тан олади), Элен Ленуар (асарларида адиба, драматург, сенарийнавис Маргерит Дюраснинг “нафаси уфуриб туради”), Лоретта Нобекур, Клод Жибер, Кристиан Гайи, Линда Ле... 
Анъанавий жанр кўринишлари ўзгарди ёхуд янги хислатлар кашф этди, Себастьян Жапризонинг «Мудҳиш ёз» (L’Eté meurtrier) романи, жумладан, асарнинг алоҳида саҳна сифат олти қисмга бўлиниши билан драматик асарга ўхшаб кетади. Анъанавий бадиий категориялар ҳам ўзгарди. Сюжет парчаланиб кетди, унинг тугун ва анъанавий ечим каби унсурлари йўқолди. Бунга мисол қилиб швейцариялик адиб М.Фришнинг романларини келтириш мумкин. Замон ва маконни идрок этиш ҳам ўзгарди, образлар тизими янги тамойиллар асосига қурила бошланди. Сўнгги ўнйилликларда башарият тарихига тадрижий кетма-кет ўзгарувчан воқеалар тизими сифатида қараладиган анъанавий ёндошишга аксилтадрижия, яъни  исмлар ва замонлар қатламлари омухтаси қарши қўйилди.
	 Асотир ўтмиш тажрибаси билан муаллифга замонавий воқеликни бирлаштириш усулларидан бирига айланди. Маълумки, дастлаб тафаккур шаклларидан бири ҳисобланган асотир қадимдаёқ сўз санъатига айланган эди. Асотирнинг универсаллиги, қоришиқлиги (синкретизми) ва мажозийлиги унинг ички мазмунини бойитиб, «моҳиятнинг чексизлиги»ни белгилаб беради, бу эса асотирий образнинг мангу яшаши ва турлича талқин қилинишига имкон яратади. Асотир инсоният тарихининг деярли барча босқичларида санъатнинг турли кўринишларида намоён бўлган. Асотирга мурожаат этишнинг тарихий зарурияти турли даврларда турлича бўлган. Асотир ва ундан сўнг антик адабиёт қадимданоқ асотирий образлар, сюжетлар ва рамзлар арсенали ҳисобланган. Инсоният маънавий инқирозга учраган ва воқеликдан юз ўгирган даврларда асотир ўтмишдан идеаллар таклиф қилган. Аста секин асотир асарларнинг мазмунидан чиқиб, воситалари ва усуллари кўп асрлар давомида ишлаб чиқилган бадиий шартлиликка айланди. Асотир фақатгина тарихий шароитга мос равишда эмас, балки оламни англашнинг энг асосий усулларига мос равишда ҳам қайта яратила бошлади. XIX асрда романтиклар ва, кейинроқ, неоромантиклар ижодида, ХХ асрда эса турли адабий йўналишлардаги адиблар ижодида асотирга қизиқиш айниқса ёрқин намоён бўлди. 
	ХХ асрда асотир фалсафадаги фундаментал тушунчалардан бирига, санъат ва адабиётда эса марказий эстетик категориялардан бирига айланди. ХХ аср бошида ижтимоий далиллардан юз ўгириб, «нарсаларнинг моҳиятини» кўрсатишга интилган экспрессионистлар асотирга қизиқишни қайта уйғотдилар. Асотирни адиблар интуиция оламига кетиш шакли ва замонавий цивилизациядан қутилиш чораси сифатида қўллайдилар. Классик асотирдан фарқли ўлароқ неомифология ўзининг тарихий альтернативасида, контекстда намоён бўлади ва англанади. Асотирга баъзан «ғайриихтиёрий, бошланғич туйғуларга мурожаат этиш»га имкон берувчи (Ж.Кокто) ёхуд, аксинча, «иллиюзияга берилишдан сақловчи» (Ж.Ануй) восита сифатида қаралади. Аслида ўтган аср адиблари ижодида асотирий тасвир муайян-тарихий тасвир билан уйғунлашиб кетган. 
	ХХ асрда асотирдан фойдаланиш ва асотир яратишнинг икки йўналиши вужудга келди. Оламнинг абсурдлигига асосланган модернист санъатда асотир парокандаликни ифодалаш шаклига айланди. Неомодернист асарларда эса асотир абсурдни енгиш, оламни бир бутунликда англаш кўринишини касб этди. Бошқа сўз билан айтганда, неомифология «онгнинг реалистик типи» билан ажралиб туради, бу эса олам ва одамни эзистенциалистик талқин қилишни инкор этмайди. 
	Кўплаб адиблар асарларининг сюжетларида асотир ва реаллик уйғунлашиб кетади. Шу билан бирга Ж.Ануй ёки Ж.П.Сартр асарларида қўлланилган антик асотирлар қатори миллий афсона ва асотирлардан ҳам кенг фойдаланилади. Неомифологизм образни бадиий яратиш тамойилларида, бир бутун образни парчалашда, унинг ўзига ўхшаш ҳамроҳининг пайдо бўлишида ёки тасвирланаётган воқеаларни асотирий талқин қилишга имкон берувчи рамз-образлар яратишда намоён бўлади (С.Беккетнинг «Хунхўр» - «Dépeupleur» романи). 
	ХХ аср адабиётида неомифологизм маълум ҳолатларни таъкидлаб кўрсатиш, асотирдан тўғридан-тўғри ёки контраст ўхшашликлар топиш, тасвирнинг релятивизми1 ёхуд услубнинг полифонияга асосланганлиги (кўповозлиги)ни назарда тутувчи  қарашлар ҳақида тасаввур ҳосил қилиш усули сифатида намоён бўлди. 
Асотирнинг алоҳида унсурларига эмас, унинг яхлитлигига қизиқиш неомифологизмга хосдир. Асотир фалсафий вазифани баён этишга хизмат қилади, сюжетнинг асоси ва образлар яратиш кўриниши ҳисобланади, асар копозицияси ва ҳатто жанрини белгилайди. Роман-асотир (келиб чиқиши ливанлик бўлган Амин Маалуфнинг «Чароғон боғлар» - «Les Jardins de lumière», «Беатрича давридан кейинги юз йил» - «Le Premier Siècle après Béatrice» ва «Таниос қоялари» - «Les Rochers de Tanios» романлари), драма-асотир (Ж.П.Сартнинг «Пашшалар» - «Les Mouches») ҳамда поэма-асотир каби янги синтетик жанрлар асотир асосида яратилган. ХХ аср адабиётида асотирдан фойдаланиш кўламининг кенглиги неомифологизм ХХ аср иккинчи ярми ва ХХI асрнинг боши бадиияти тамойилига айланди, деб ҳисоблашга имкон беради. 

БИРИНЧИ БОБ БЎЙИЧА ХУЛОСАЛАР
1.	Кириб келган ХХI аср ўтган юз йилликдаги адабиёт ва санъат равнақини тўлароқ идрок этишга имкон беради. Ўтган аср 80-йилларининг охири - 90-йилларнинг бошида дунёнинг геополитик харитасида рўй берган ўзгаришлар Европа адабиётлари тараққиётидаги босқичлар ва даврлар аҳамиятини аниқлашга янгича ёндашишга йўл очди, амалда бўлган мафкуравий ва услубий қарама-қаршиликлар туфайли эътибордан четда қолган айрим адабий ҳодисаларни баҳолашга имкон яратди.
2.	ХХ аср Ғарбий Европа адабиётида анъанавий жанр кўринишлари ўзгарди ёхуд янги хислатлар кашф этди, Себастьян Жапризонинг «Мудҳиш ёз» (L’Eté meurtrier) романи, жумладан, асарнинг алоҳида саҳна сифат олти қисмга бўлиниши билан драматик асарга ўхшаб кетади. Анъанавий бадиий категориялар ҳам ўзгарди. Сюжет парчаланиб кетди, унинг тугун ва анъанавий ечим каби унсурлари йўқолди. Бунга мисол қилиб швейцариялик адиб М.Фришнинг романларини келтириш мумкин. Замон ва маконни идрок этиш ҳам ўзгарди, образлар тизими янги тамойиллар асосига қурила бошланди. Сўнгги ўнйилликларда башарият тарихига тадрижий кетма-кет ўзгарувчан воқеалар тизими сифатида қараладиган анъанавий ёндошишга аксилтадрижия, яъни  исмлар ва замонлар қатламлари омухтаси қарши қўйилди.
3.	ХХ асрда асотирдан фойдаланиш ва асотир яратишнинг икки йўналиши вужудга келди. Оламнинг абсурдлигига асосланган модернист санъатда асотир парокандаликни ифодалаш шаклига айланди. Неомодернист асарларда эса асотир абсурдни енгиш, оламни бир бутунликда англаш кўринишини касб этди. Бошқа сўз билан айтганда, неомифология «онгнинг реалистик типи» билан ажралиб туради, бу эса олам ва одамни эзистенциалистик талқин қилишни инкор этмайди.
4.	ХIХ асрнинг охири - ХХ асрнинг биринчи ярмидаги Франция адабий жараёнида Эжен Даби ижоди алоҳида ўрин эгаллайди. Эжен Даби ижодида оддий инсонларнинг реалистик образлари яратилган. Эжен Даби асарларининг поэтикаси, уларнинг фалсафий-ахлоқий проблематикаси Франция адабиётида ўзига хос ўринга эга.

ИККИНЧИ БОБ
Э.ДАБИ АСАРЛАРИНИНГ ЛИСОНИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ
§ 1. Э.Даби новеллаларининг лисоний хусусиятлари
1.1.“Un homme et un chien”(Одам ва ит) новелласи
Эжен Дабининг аксарият новеллаларида ХХ аср боши француз жамиятидаги оддий одамларнинг ҳаёти муаммолари, уларнинг ғам-ташвишлари, оз бўлса-да бахт ва қувончлари тасвирланади. Бу новеллаларнинг қаҳрамонлари адибга яхши таниш одамлар – Парижнинг шимолий қисмидаги қашшоқ мавзеларда яшайдиган инсонлар.
Э.Дабининг қатор новеллалари шу инсонларнинг ёлғизлиги мавзусига бағишланган. Шундай новеллалардан бири “Un homme et un chien”- новелласидир. Новелланинг бош қаҳрамони ёлғиз бир киши. Ҳикоянинг бошида Эжен Даби китобхонни мана шу ёлғиз одам билан, унинг кундалик ташвишлари билан таништиради:
“L’homme déboucha sur le chemin qui longeait la calanque. Il était  grand, sec, large d’épaules, mais déjà plié par l’âge; coiffé d’un chapeau de paille déteint; vêtu d’une chemise bleuâtre, aux manches retroussés qui laissaient voir des bras noueux, d’un pantalon de velours gris, avec des pièces aux genoux et aux fesses. A ses pieds, des espadrilles usées, de la couleur du sol, si bien qu’il semblait aller pieds nus, d’une allure lente, mais très sûre d’homme de la campagne. D’une main, il portait une cruche, de l’autre un panier de paille tressé. Derrière lui, un chien trottinait». 
-Унча катта бўлмаган бухта томонга олиб борадиган йўлга чиқиб олди. У баланд бўйли, озғин, кенг елкали аммо ёши анча ўтиб қолган эди; У бошига самондан қилинган эски шляпа кийиб олган, ҳаво ранг куйлакнинг енгларини кайириб олганлигидан  уни очиқ қўллари кўриниб турар эди, у кул ранг велюрдан шим кийиб олган, шимининг тиззаларига ва орқасига  ямоқлар солинган  эди. Унинг оёқларида эса хонада киядиган,  тузиб кетган эски туфли турпоқ рангида бўлганлиги учун, у худди яланг оёқ  аста секин, оҳиста қадам ташлаб бораётганга ўхшар экан, у кўринишидан худди қишлоқ одамига жуда -жуда ўхшаб кетар эди.Унинг бир қўлида кўза, иккинчи қўлида эса тўқилган сават.Унинг кетидан ити югуриб борар эди. (таржима бизники – Ш.Ю.).     
Кўриб турибмизки, Эжен Даби бир камбағал чолни аниқ ва жуда тушунарли қилиб тасвирлаб берган. Уни  ташқи кўринишини  кўрган одам  дарров кимлигини билиб олади. Муаллиф чолнинг портретини чизар экан, сифатларни кўп ишлатади: 
“Il était  grand, sec, large d’épaules, mais déjà plié par l’âge; coiffé d’un chapeau de paille déteint; vêtu d’une chemise bleuâtre, aux manches retroussés qui laissaient voir des bras noueux, d’un pantalon de velours gris, avec des pièces aux genoux et aux fesses.”
Унинг оёғидаги шиппаги титилиб кетган, ранги ўчган, кўрган одам оёқ яланг кетаяпти деб ўйлайди: 
“A ses pieds, des espadrilles usées, de la couleur du sol, si bien qu’il semblait aller pieds nus, d’une allure lente, mais très sûre d’homme de la campagne.”
	Биз келтирган қуйидаги парчада Эжен Даби чолнинг итини ҳам жуда яхшилаб таърифлайди:
	“Il approchait de la vieille tour, à l’extrémité de la calanque. Le chien passa devant lui, jappa, curut, et près d’un amas de gros moellons s’arrêta  et recommença de  japper. C’était un petit chien au poil ébouriffé, couleur café au lait clair; la queue en trompette  terminée  par un  plumeau roux; les oreilles rousses aussi; les flancs maigres, les pattes fines; avec un  museau rose et d’étranges yeux verts.”1
“У бухтанинг энг чеккасида жойлашган эски минорага яқинлашиб борар эди. Унинг олдида югуриб,акиллаб бораётган ити бир катта қум уюмини олдига бориб тўхтади ва яна аккиллай бошлади.У кичкинагина кучукча бўлиб, оқиш қўнғир рангли ҳурпайган терили, диккайган думининг учида сариқ юнглари бор эди; Кулоқлари ҳам сап-сариқ, ўзи эса озғин, оёқчалари ингичка, пушти рангли тумшуғи бор бўлиб, кўзлари эса ғалати бир  яшил рангли  эди.
	Чол хуштак чалиб итига “Тинчлан”, деб буюрди. Улар мана шу ерда узун кунни ўтказишар эди. Чол бир катта ҳарсанг тошнинг устига ўтирди, кучуги эса қумни устига чўзилди.” (таржима бизники – Ш.Ю.).    
	Чолнинг ити портретини яратишда ҳам адиб француз тили метафора, метонимияларидан, сифатларидан кенг фойдаланади, ажойиб ўхшатишлар қўллайди. Масалан,  “C’était un petit chien au poil ébouriffé, couleur café au lait clair; la queue en trompette  terminée  par un  plumeau roux; les oreilles rousses aussi; les flancs maigres, les pattes fines; avec un  museau rose et d’étranges yeux verts.”
	Итнинг жунлари “қўпол ва дағал”, уларнинг ранги “сутли қаҳва” рангида, “думи диккайган”, “қовурғалари кўриниб қолган”, “оёқлари қилтириқ”.
Шу ерда  бир боғ бўлиб, унинг ўртасида оппоқ вилла қад кўтариб турар эди. Бу Вилланинг атрофи девор билан ўралган эди. Боққа эса анжир дарахтлари экилган эди. Шу деворнинг қаршисида ўтириб, чол саватидан иккита бири катта, иккинчиси кичикроқ бўлак олди.
“Бугун сен сояда ётишинг керак, - деди у итига қараб, - менга келсак менинг куним битиб боряпти; менга қуёш нурининг таъсири йўқ, менинг ҳаётимни деярли ҳаммаси далада, қуёшнинг нурлари остида ўтди. Унинг самондан қилинган шляпасининг остида, унинг юзининг ранги худди ғиштнинг рангини эслатар эди. Унинг ажинли юзлари, саккиз кун давомида олинмаган соқоли  уни хунук қилиб кўрсатарди; унинг саф кўзлари чақнаб турар эди, баъзан эса бир нуқтага қадалар эди; унинг ингичка, рангпар лаблари эса, ҳеч нимани ифодаламас, урғусиз  эди. 
	Ёзувчи бу меҳнаткаш чолнинг оғир ҳаётининг  реал тасвирлаб берар экан, у астойдил эринмасдан ҳеч бир деталларини қолдириб кетмасликка ҳаракат қилади. Ёзувчи итнинг чолга ҳамроҳ эканлигини кўрсатиб,  уни беш ой давомида у билин биргалигини таъкидлаб ўтади. Биз буни қуйидаги парчада яқкол кўрамиз: 
«Depuis cinq mois, par tous les temps, il travaillait sur ce сhantier. Et, depuis cinq mois, le chien lui tenait compagnie. Qui venait d’où ? L’homme ne savait; le chien  était jeune, il avait dû vadrouiller, se perdre, et l’homme l’avait recueilli alors qu’il commençait à casser ses cailloux sur le chemin du port.Voilà. De tout le jour, presque personne ne passait. L’homme frappait; le chien dormait, courait, revenait vers l’homme, et ils échangeaient un regard tranquille et muet.»  
 Адиб “ит чолнинг ёнида юрарди”, деб ёзмайди. “Ит ёлғиз чолга ҳамроҳлик қилади” – “le chien lui tenait compagnie.” Уларнинг ҳаёти беш ойдан бери монотон, ўзгаришлар йўқ. Э.Даби бу ҳолатни Imparfait – ўтган замон давом феъли орқали тасвирлайди: “L’homme frappait; le chien dormait, courait, revenait vers l’homme, et ils échangeaient un regard tranquille et muet.”
	Чол беш ойдан бери, ҳамма вақт тинимсиз шу далада ишлаяпти. Шу беш ойдан бери ит ҳам унга ҳамроҳлик қилмоқда. Итни ким ва қаердан олиб келишганини чол билмайди. Сариқ ит адашиб қолиб , дайдиб юрган бўлса керак. Чол уни топиб олди.Чол кун буйи портга олиб борадиган йўл устидаги  ҳарсанг тошни   майдалаб   ўтирди. Мана. Кун буйи бу йўлдан ҳеч ким ўтмади. Чол тақиллатиш билан овора , ит бўлса  ётади, югуради ва яна чолни олдига қайтиб келади. Шунда улар бир – бирларига жимгина ,бир оғиз ҳам гапирмасдан ўз нигоҳларини ташлаб қўйишар эди. (таржима бизники – Ш.Ю.).    
	Даби оиласиз, ҳеч кимга кераги йўқ бир чолнинг ҳаёт тарзи ва яшаш шароитини ҳаққоний, реал акс эттирар экан. У бу асарни ёзишдан очиқ-ойдин  аниқ бир мақсадини  кўзлаганини  кўрсатиб бера олмайди, чунки  ўз қаҳрамонларига нисбатан ўз фикрини, нима демоқчилигини  ўқувчини ҳукмига ҳавола қилади.
	Чол ҳар куни  бир ҳил ишни бажаради, бир ҳил овқат ейди, чарчаганида кўзасидан бир–бир сув ичиб олади. Қиздираётган қуёш нури унинг елкасини  куйдирса ҳам, у дам олмай меҳнат қилади ,ишлайди,ерни шудгор қилиб, тошлардан тозалайд, баъзи-баъзида эса ўз меҳнатининг маҳсули бўлган тош уюмларига бир кўз ташлаб қўяди. Боғ деворининг соясида ётган итга қараб мийғида кулиб қўяди.
	Даби “Чол ва ит” ҳикоясида бой билан камбағал бир киши ўртасида  кескин ва катта бир фарқ борлигини реал кўрсатиб беради. Биз ҳикояни  ўқир эканмиз, бунга янаям ишончимиз комил бўлади.
Масалан, Эжен Даби бой оила аъзоларининг ташқи кўринишини қуйидагича тасвирлайди: 
“ L’homme travaillait ainsi lorsqu’un ronflement lui fit dresser la tête: une auto fermée s’approchait. Elle passa devant lui, faisant s’élever la poussière, devant le chien qui aboyait, et s’arrêta aussitôt à la hauteur d’une barrier bleue. Il en descendit un monsieur court et rond, dans un costume de flanelle gris, une femme imposante vêtue de blanc, une fillette, une  jeune bonne, des paquets à la main.”
Чолнинг ёнига номаълум бир машина келиб тўхтайди. Машинадан нотаниш бир эркак, бир аёл ва бир қизча тушади. Уларнинг портретини чизишда ҳам ёзувчи француз тили қонун-қоидаларига амал қилади. Нотаниш одамлар ноаниқ артикллар ёрдамида тасвирланади, уларнинг кийим-бошлари тасвирида ҳам ноаниқ артикллар қўлланилади: “un ronflement”, “une auto”, “une barrier”, “un monsieur”, “un costume”, “une femme”, “une fillette”, “une  jeune bonne” ва ҳкз.    
Бу парчада чолнинг ёнидан бир машина чанг кутариб ўтиб кетгани ва сал нарига бориб тўхтаб, ундан  дум думалоқ ва бақалок, кулранг костюмли бир семиз киши тушгани, унинг кетидан оппоқ кийинган савлатли аёл, бир қизча , ёшгина қўлида пакет ушлаб олган хизматкор тушди деб таърифлайди.
 Бу билан ёзувчи ҳар бир одамни  у қандай табақадан эканлигини ташқи кўринишидан, юриш туришидан ўзини тутиб туришидан билса бўлади демоқчи.    
  Бу асарда ёзувчи чолнинг доимий ҳамроҳига айланган итни қиомига келтириб тасвирлаб беради. Итни чол билан бирга далага келиши, у билан чол келтирган бир булак овқатга қаноат қилиб, овқатини еб бўлгач бир чеккада чолни кутиб ётишини тасвирлайди. Асарни ўқиган ҳар бир ўқувчи  чол билан итни кундалик турмуш тарзига истар истамас ўзида бир ачиниш ва  раҳмдиллик ҳисси уйғонади. Камбағал бўлишига ўзини зўрға қорни тўйишига қарамай, чол топганини бу кучук билан баҳам кўради. Унга боғланиб қолиб бир қадрдон кишисидек унга яқин муносабатда бўлади ва у билан гаплашади. Ўз навбатида ит ҳам унга вафодорлигини билдириб, миннатдор бир ҳолда думини ликиллатиб, унинг атрофида айланиб юради.
	Асарда чол ўзи билан олиб келган овқатини ,  ҳаттоки сувини ҳам ярмини унга беради. Баъзан ўзи берган овқатга итни қорни тўймаётганини кўриб .ўзини ҳам бўлагини унга беради ва “мен сув ва помидор еб қўя қолай сосискани сен еб ол”- дейди. Автор чолни нақадар олижаноб бир инсон сифатида тасвирлайди. Гапимизни исботи сифатида биз қуйидаги парчани келтирмоқчимиз: 
	“-Tu a faim aussi, mon vieux?
Le chien n’aimait pas la tomate crue que l’homme mangeait pour se mettre en appétit. Il attendait, avec de petits coups de queue impatients, et l’homme lui  donnait un acompte, quelque morceau de pain qu’il avalait dans un brusque déclenchement de mâchoire. L’homme, sa tomate d’une main, son pain de l’autre, mâchait lentement, et les plis de sa gorge accompagnement le mouvement de ses lèvres. Le chien se dressait, flairait le panier, y posait la patte. Aujourd’hui comme les autres jours. Alors l’homme tira d’un papier un morceau de saucisse du pats, dont la chair est rouge, grasse, épicée, un regal pour le chien et pour l’homme. Le chien  jappa, engloutit un morceau; deux ou trоis fois encore il ouvrit la gueule, et il eut avalé sa portion.
	-Je te vois venir, marmotta l’homme. Le chien se frottait contre son pantalon, toujours  c’était  le même manège!  Il tirait la langue, un filet de bave coulait de sa gueule; ses oreilles, au fond desquelles était plantée une touffe de poils, se dressaient. L’homme résistait, plus par malice que gourmandise, et enfin:
	-Attrape!
Le chien avala le bout de saucisse et un sourire defender la face ridée de l’homme. “C’est que juste, pensa l’homme. Moi, j’ai mes tomates et des fruits”- qu’il cueillait à des figuiers rabougris, le long des routes.”
Эжен Даби мазкур новеллада ва бошқа асарларида ҳам халқ тилидан, жаргонлар ва арголардан унумли фойдаланган. Юқорида келтирилган мисолда бу сўзлар тагига чизилиб кўрсатилган (mon vieux - қария, un acompte -пора, un regal - зиёфат, la gueule - даҳан, marmotta – ғўлдиради.).
Эжен Даби бу асарида юқори табақа одамлари куч ва қудрат пулда деб ўйлашини ва улар ҳамма нарсани пулга сотиб олса бўлади деб ўйлашади.
Шунинг учун ҳам улар чолни кучигини қизчалари  ёқтириб қолгани учун ундан  бу кучукни бизга сот деб туриб олади ва чолга  пул таклиф қилишади. Аммо у мен итни сотмайман майли у қизчангиз билан ўйнасин деган гапига жахли чиқиб ерга  пул ташлаб ол бу сенга дейишади.Чол пулни олмагач майли биз дачадан кетгунимизгача у биз билан туради , итни сентябрда биз шаҳарга қайтганимизда қайтариб берамиз дейди. Биз итидан айрилган чолни ғамгин чеҳрасини  ,уни мадорсиз гавдасини кўрамиз чунки чол худи яқин бир одамидан жудо бўлганга ўхшар эди. 
	Асарда бой қизчани ит билан ўйнаганда унинг қанчалик бахтиёрлигини,  қувноқлигини  кўрамиз. Қизча итга Туту деб ном қўяди. Ит бу номни эшитиши билан уни олдига чопади ва унинг қўлидан ширинликлар олади. Қизча билан турли ўйинлар ўйнайди, унинг қўлидан торт ейиш учун ҳамма буйруқларига буйсунади. У қизчага эргашиб вилланинг ичига киради ва  эшик ёпилади. Буни кўрган чoл оғир тин олиб, хўрсиниб қўяди. Сентябрь, мен сентябргача яна тош майдалай оламанми? Қаерда бўламан? Итчи ? - У албатта яхши яшайди, уни яхши боқишади. Сентябрь? Ит, ҳа айёр, дарров  рози бўла қолди-я? 
Чол кун буйи уни қай аҳволда топиб олгани ва у билан бирга ўтказган шу олти ой ичидаги қилиқларини эслади. У уйига қайтар экан унинг оёқлари  оғирлашиб қолгандай эди.” (таржима бизники – Ш.Ю.).   
Э.Дабининг мазкур новелласи ғамгин тугайди. Итдан айрилган тошкесар чол яна ёлғиз қолади. Ёлғизлик фақатгина унинг эмас, у каби минглаб одамларнинг қисмати эканлиги новелланинг асосий мавзусидир.
1.2. “La Vieille Parque”  (“Кўҳна парк“) новелласи
Эжен Даби ўзиннинг “La Vieille Parque”  асарини  бир қабристонда бўлиб ўтадиган воқеалар, у ерга елиб-кетувчиларнинг тасвирига бағишлайди. Шу сабабли мазкур новеллани ўзбек тилида “Қабристон” деб ҳам атасак бўлади.
 Новелланинг асосий қаҳрамони оддий бир кампир бўлиб, у умр бўйи қабристонда қоровул бўлиб ишлайди. Асар воқеалари Испаниянинг бир чекка қишлоғида содир бўлади. Даби бу ҳикоясида қабристонни тасвирлар экан, унда ҳозир бирон–бир даҳшатли воқеа руй бериши мумкинлигидай, қари қоровул  аёл худди ғайритабиий бир инсондай тасвирланади. Қабристон тасвирлари китобхон  этини жимирлатиб юборади, юрагига қандайдир тушуниб бўлмас ваҳима, ғулғула тушади. Аммо муаллиф асарнинг сўнгида ўзининг бу билан нима демоқчилигини, новеллани ёзишдан кўзлаган мақсади не эканлигини аниқ ифодалаб беради.
	Асарнинг бошида иккита ёш севишганлар тасвирланади. Булар Андрей ва Сюзанна. Улар кузнинг сокин кунларининг бирида Алмункер қишлоғига боришади. 
“ - Алмункерликлар камбағалроқ яшашар экан. -  дейди Сюзанна. - Мен сен билан бирга бўлсам бас, ҳамма ерда ҳам яшайвераман.”
Ёзувчи Алмункерни тасвирлайди. Улар  Алмункерни томоша қилишар экан, у ерда яланг оёқ юрган бир тўда болаларни кўрадилар. Икки ёш Алмункер  тепаликлари ичида ўзларини худди лабиринтда юргандек ҳис қиладилар. Улар тепаликка чиқиб, теварак–атрофни кузатадилар ва бу гўзалликдан баҳра оладилар. Уларнинг қувончи ва хурсандликлари қуйидаги парчада ўз аксини топган.
 “André et Suzanne marchèrent longtemps dans ce labyrinthe avant de parvenir au  sommet de la colline. Là, on voyait des masures envahies par les herbes et le vermine. Des chats maigres et des chiens plus fuyants que des hyènes rôdaient. Une nouvelle troupe d’enfants parut, qui semblait venir du versant orienté vers la mer.
Suzanne s’exclama:                                                                        
 -Ah! On a une vue magnifique. 
On puvait oublier cet entassement de pierres entre lesquelles croupissaient des êtres, ne rien voir de ces ruines qui évoquaient aussi une vie et une passé misérables, pour s’éblouir de ce paysage libre où la terre, l’eau le ciel, éternels éléments….”
Қуйидаги парчада Эжен Даби олтин кузнинг илиқ кунларининг бирида сайр қилиб юрган икки ёшнинг севгига тўла пок қалблари ва уларнинг қувончлари акс эттирилган. Испаниянинг жанубидаги бир қишлоқда сайр қилиб юрган икки ёшнинг бахтиёр кунлари акс эттирилган. Шу билан бирга бу қишлокдаги камбағаллик, очлик ва тиламчилик қилиб юрган сон-саноқсиз болалар тасвирланади. Андренинг ички кечинмалари тасвирига алоҳида ўрин берилади. У бу қашшоқликни кўриб нима қилишини билмай қолади.  Андре буларни кўрмаслик ва уларни ўйламаслик учун нигоҳини тиламчилик қилаётган боладан олиб қочади ва табиат манзарасини кузатади. 
Пейзаж тасвири унинг қалбида ажойиб хотираларни уйғотади:
“C’était Suzanne qu’il contemplait, sur sa maîtresse qu’il posait ses yeux blessés. Tant de jeunesse en elle, de fraîcheur naïve, de santé! La joie! Oui, la regarder, elle, c’était un remède souverain  contre la maladie qui venait de le frôler. Il se redressa. Dans son esprit affluèrent les souvenirs. Pas un passage  qui n’eût été témoin de leur amour, qui  n’eût entendu leurs rires, leurs serments. Ces jours dorés automne, ces nuits tièdes… Un tel Bonheur ! Ah! combien il se félicitait d’avoir  entraîné sa maîtresse vers ce pays austère et passionné qu’est  l’Espagne du sud.
- Hambre , fit une voix plaintive. Hambre , señor. Un enfant s’était  approché. Il avait les jambs, les bras nus, gonflés de cloques;un visage malingre où les yeux…Les yeux de cet enfant étairent rougeâtres, mi –clos , ses paupières rouges.    Et pour oublier les hommes, pour se fuir, à son tour André posa un regard sur le paysage.”
 Автор шундай гўзал манзарани тасвирини   бирдан ўзгартириб, ўқувчини кун ботаётгани ва бутун борлиқни зулмат қамраб олаётганини тасвирлайди. Шаҳарга қайтаётган икки ёш шу қоронғуликда бирдан қабристон қаршисида пайдо бўлиб қоладилар. 
- Андре бу қабристон, - дейди Сюзанна. – Ҳа, бу қабристон, бу ерда инсонлар ўзларининг сўнгги маконини топадилар.
	Сюзаннада ғайри табиий қўрқув пайдо бўлади. Шу пайт қабристон қоровули етиб келади. У катта бир калитни олиб, қабристон эшигини очади.
	Э.Даби бу аёлнинг қуйидагича портретини чизади:  унинг юзларини ажин босган, рангпар ва жуда озғин, кўзлари ич–ичига кириб кетган, рангсиз ва барқарор, бурни ингичка, кенг ва рангсиз, озғин пешонали, суяклари чиқиб кетган, озғин елкалари очиқ, сийрак сочларига оқ оралаган бир қари  аёл. Бу аёл ташқи кўринишидан одамга ўхшамас, унинг жим туриши, бефарқлиги, совуқлиги, мурдага ўхшарди.
 	- Азизим мен қўрқиб кетяпман. - дейди Сюзанна Андрега. 
Андре уни тинчлантириш учун маҳкам қўлларидан ушлаб олади:
	“Suzanne lui sourit, mais il tournait déjà la tête. Elle suivit des yeux le regard d’André qui se posair curieusement sur le gardienne du cimitière d’Almuñecar. Ridé, si desséché était le visage sans couleur et comme momifié, aux yeux enfoncés profondement, immobles et ternes;aux ailes du nez minces, unpeu rongées, laissant voir le trou noir des narines;au front mat, large et osseux, aux pommettes saillantes; le cou maigre et nu; les cheveux rares, d’un blanc léger, immatérial. C’était un visage qui ne parassait plus humain;marquée par un calme, une indifférence, une dignité froide, un secret qui est sans doute celui de la mort.”
 Эжен Даби Алмунекер қабристоннини қиёмига келтириб тасвирлайди. Денгиз  буйида,тепаликлар қўйнида жойлашган бу қабристонда қабрлар сон –саноқсиз эди. Бу ердаги қабрларни худди арини инига қиёсласа бўлар эди. Бу қабристонда бум ерлар ҳам жуда кўп бўлиб, улар худди кўкка бўй чўзиб тургандек эди. Бу қадимий қишлоқнинг уйлари ва тепаликлар қоронғулик қуйнида кўринмай қолган эди. Ҳа, бутун бир олам - қашшоқларча ҳаёт кечирувчи қишлоқ аҳли тун қўйнида эди. Бу ерда фақат қабрдагиларгина ўлим ҳақ эканлигини таъкидлаб турар эди. 
Қоровул аёл худди соядек қабрлар орасидан бошини  баланд кўтариб, бир оғиз ҳам сўз қотмасдан илгарилаб борар эди, унинг кетидан деҳқон ва икки ёш эргашиб боришар эди. Қабристонда гўёки ҳаммани ўрни ўлчаб қўйилгандек. Худди уларни  қанча умр кўришлари ҳам ўлчаб қўйилгандек. Бирдан қари қоровул аёл тўхтаб, деҳқонга бир нима деди. Деҳқон эгилиб, девор томонга қараб сут тўла идишни ирғитиб юборди. Андренинг миясини турли ўй-ҳаёллар ва саволлар қамраб олган эди. У тўхтовсиз деҳқонга саволлар берар ва ўзини қониқтирадиган жавоб олмагач, яна ўйга толар эди. Ўликлар унинг фикрини  эгаллаб олган эди, ҳаттоки у ёнида севгилиси борлигини  ҳам унутаёзган эди.
Улар бир ғорнинг олдига келиб тўхташди. Қоровул аёл деҳқонга бир нима деб гапирди, деҳқон унинг гапини таржима қила бошлади. Ғорга қараган Сюзанна чинқириб юборди ва ортига қоча бошлади. Ғорга қараган Андренинг кўзи сон–саноқсиз одам суякларига тушди ва лабини  тишлаб қолди. У аёлнинг нафасини  олишини эшитди, кейин у деҳқоннинг “Жаноб, у шу ерда.” -  дегани эшитилди. 
У деҳқоннинг бу сўзларидан сўнг имо қилиб Сюзаннани ёнига чақирди. У Сюзаннага бу қоровул аёл ўз эрининг суякларини  шу ғордан олиб чиққанини гапириб берди. Қоровул аёл ўлганларини суякларини териб, шу ғорга келтириб ташлар экан. У ўз эрининг суякларини ҳам худди бошқалар каби шу ғорга улоқтирган, ҳозир эса уларни яна қайтариб олиб чиққан экан. 
-Биласанми бу унинг касби, худди эриники сингари. – деди Андре - Илгари эри ҳам шу қабристонда қоровуллик ва гўрковлик қилган экан. Аёл шу касби орқали кун кўради. 
Андре бошини кўтариб аёлга қаради. У мағрур, жимгина бўшлиққа қараб  турар эди. Бирдан Андре Франциядаги қабристонни эслади. У ерда мурдалар худди янги ҳаёт кечираётгандек эди назарида. Бу ерда бўлса, шу қоялар орасида ўлимнинг кўриниши шу кампирга, шу ўлкага монанд, қуруқ, куйдирувчан, ер қаъридан топилган тошга ўхшарди. 
Теварак атрофи қалин девор билан ўралган, худди бепоён турмага ўхшаш қабристонга бошлаб борган бефарқ аёлни унутиб бўлмайди. Андре у аёлга бир неча танга узатади, аёл унга раҳмат ҳам демади, ҳатто қимир этмади ҳам.
Улар аста–секин қабристондан узоқлаша бошладилар. Шу бепоён қабристоннинг баланд деворлари худди ўзининг тинч ётган армиясини  ҳимоя қилаётгандек эди. 
Эжен Дабининг мазкур новелласи П.Мерименинг “Ҳаворанг хона” новелласини ёдга солади. П.Мерименинг новелласида ҳам севишган йигит ва қиз сафарга чиқиб, бир меҳмонхонада тўхтайдилар. Уларнинг хонаси билан қўшни хона ўртасида эшик бўлиб, тунда шу эшик тагидан қандайдир бир суюқлик оқиб чиқади. Ғира-ширада бу суюқлик ошиқ-машуқларга қон бўлиб туюлади ва улар ваҳимада меҳмонхонани ташлаб кетадилар. П.Мерименинг ушбу новелласи каби Э.Дабининг “Кўҳна парк” (Қабристон) новелласи натуралистик бўёқларга бўянган.
1.3. “La mère et enfant” (Она-бола) новелласи
Эжен Дабининг “La mère et enfant”  (“Она-бола”) новелласининг асосий қаҳрамонлари Анжелла ва унинг қизи Люсетта. Асарнинг бошида уларнинг оиласи тасвирланади. Аёлнинг эри уйидан анча узоқда, оддий ишчи бўлиб  ишлайди. Уларнинг оиласи 6 ойдан бери Сен-Мартен кўчасидаги меҳмонхонанинг 40- хонасида яшайди. Унинг эри Александр охирги кунларда ичкиликка берилган ва у ҳар куни ишдан кейин уйга ичиб келадиган одат чиқарган. Шунинг учун ҳар куни бечора хотини уни  кўчадан излаб топиб келади.
Воқеа қишнинг совуқ кунларининг бирида руй беради. Люсетта 10 ёшда бўлишига қарамай ҳаётнинг аччик–чучугини тотиб кўрган. Улар Англияни ташлаб, ишлаш учун Францияга келишади ва шу меҳмонхонага жойлашадилар. Люсетта отасини жуда яхши кўради ва уни доимо ҳимоя қилиб, ёнини олади.  
Биз ҳозир қуйидаги келтирадиган парчада Александр Леверженинг бир иш кунини тасвирланади: 
“De temps en temps, Alexandre Leverget fait une fugue. Quand il revient, il ne donne  aucune explication.  Angèle ne se montre pas jalousie, c’est fini leur lune de miel! Mais ces absences-là coûtent cher, et ensuite quelle histoire à tout casser pour tirer des sous à Alexandre, qui cependant gagne des cinquante francs par jour. Seulement, voilà, décharger  des sacs de ciment et en avaler la poussière vous brûle la gorge; et  Alexandre a soif, soif pour sa vie entière. Un verre, un autre, puis un autre encore, avant la fin du repas Angèlea vide son litre. Si Alexandre arrive, tant pis, il manger froid; du reste, comme tous les saoulots, il n’aura pas faim.”
  Бу парчада Александр Леверженинг вақт-вақти билан уйга келмай қолиши, уйига келганида, келмай қолиш сабаби тўғрисида лом-мим демаслиги тўғрисида гапирилади. Унинг хотини Анжелла Леверже ундан жаҳли чиққанини кўрсатмасликка ҳаракат қилади. Улар кечаси ярашиб олишар эди, аммо унинг келмай қолиши оиласи учун жуда қимматга тушар эди. Чунки Александр Леверже кунига 50 франк топар эди. Бу унинг оғир цемент қопларини  тўлдириши ва чангини ютиши учун берилган ҳақ бўлиб, бундай ҳаёт Александр Леверженинг жонига теккан эди. Шунинг учун у аламини ичкиликдан олар эди. Анжелла Леверже ҳам ўз навбатида  кечки овқат пайтида ўзига тегишли  бир бутилкани ичиб қўярди. Борди-ю  эри жуда оғир бир аҳволда уйга келса улар совуққина овқатланишар, эри баъзан худди бошқа пиянисталар каби “қорним тўқ” деб қўя қолар эди.
Мана бугун ҳам у одатдагидай кеч қолди, аммо Анжелла иситмалаб ётган қизчасини ташлаб, уни излаб боришининг иложи йўқ эди. Шунинг учун у сабрсизлик билан “ўзи келиб қолар” деб уни кутмоқда.  Эшик тиқ этса, у эрим келди деб эшикка қарар эди. Бирдан эшик тақиллаб қолди.  
Анжелла Левержега эрининг даҳшатли ўлими тўғрисидаги хабарни етказишади. 
“ – C’est toi Alexandre ! s’écrie –t-elle. Lucette, va lui ouvrir, il trouve plus le trou. 
Mais la porte s’ouvre brusquement et c’est Monsieur Lecouvreur , le patron de l’hôtel , qui paraît. Il a monté l’escalier quatre à quatre,il annonce d’une voix sifflante:
-Madame Leverget, c’est  un malheur !
-Un malheur , repète Angèle. Un malheur pour qui ?
-Pour vous et votre petite …Levez –vous… Mais remuez –vous donc, bon dieu, votre mari…
-Il peut plus monter, le fumeur, gronde Angèle, et elle se glisse du lit.
-Il est tombé dans le canal, les pompiers viennent de le repêcher.
-Ah !, mon Dieu. - crie  Angèle.
-Papa! mon papa!  - crie Lucette.
Lecoouvreur poursuit:
-Il se trouve dans le poste de secours aux noyés où le major essaie de le faire revenir.”
“ – Бор, Люсетта, эшикни оч. Бу даданг бўлса керак, у  уйимизни топиб келди дейди. -  Анжелла. 
Бироқ эшикни меҳмонхона хужайини  жаноб Лекуврор очади. У зинадан югуриб чиққан бўлса керак, хансираб гапирар эди.
-Леверже хоним, Бу қандай бахтсизлик !
-Қандай бахтсизлик! Ким учун бахтсизлик? Қандай бахтсизлик? - деб такрорлайди Анжелла.
-Сиз учун хоним, сизнинг болангиз учун…Ўрнингиздан туринг …. Аммо, тезроқ қимирланг бўлинг, эҳ худойим, сизнинг эрингиз…
-У ўзи уйга кўтарилса бўларди, аблаҳ! – дея койинади Анжелла. Кейин секин сирғалиб кроватдан тушади.
-У каналга чўкиб кетди, уни ғаввослар сувдан олиб чиқишди.
-А! нима, ё худойим! - дея  бақирди Анжелла.
-Дада! Менинг дадажоним! - қичқиарди Люсетта.
-У сувга чўкканларни қутқариш пунктида, у ердан кўпчилик одам тирик қайтади.  
Э.Даби  Анжелланинг эрининг мурдасини кўргандан кейинги ҳолатини жуда таъсирчан тасвирланган. Бечора аёл бошидан рўмоли тушиб кетган, худди жиннига ўхшаб қолади. Ҳамма унга ачинади, бироқ ҳеч кимнинг қўлидан ҳеч нарса келмайди. 
Э.Даби  Анжеллани тушкунликка тушган ҳолатини ҳам ишонарли тасвирлаган. Биз буни қуйидаги ҳолатда кўришимиз мумкин:
“ - Qu’est-ce que je vais faire maintenant avec Lucette? Alexandre, c’est il s’en occuppait.Tenez, chaque dimanche, c’est lui qui habillait sa fille et qui la conduisez à la messe, à Saint-Laurent. 
 - Moi,comment je pourrai vous payer la chambrе, à présent?”
(Александрсиз энди мен нима қиламан, қизимни қандай боқаман? Отаси қизимга ғамҳўрлик қиларди, ҳар якшанба куни уни кийинтириб кейин черковга олиб борар эди. Ижара ҳақини қандай тўлайман?) – (таржималар бизники – Ш.Ю.)
 Шундан сўнг касал қизи билан қолган Анжелла Леверже минг қийинчилик билан қизини боққани ҳақида ҳикоя қилинади. Эрини укаси келиб Александрни камбағаллар қабристонига кўмади.  Эрининг ўлимидан кейин иш қидириб топа олмаган Анжелла тушкунликка тушиб, ўзини ўлдирмоқчи бўлади. Ҳар сафар кўприкдан ўтаётганида сув уни ўзига чорлаётганга ўхшар эди. Қайниси келиб, баъзан уларга егулик ва бироз пул ташлаб кетади. Анжелланинг тушкунликка тушиб, ичкиликка берилгани унга ёқмайди, у Люсеттани олиб кетмоқчи бўлади, аммо қизча кўнмайди. У қизча билан кўчада сайр қилишганида “ҳеч қачон онангга ўхшама, ичкилик ичма, яхши одам бўлиб етишгин”,  дея насиҳат қилади. 
Ёзувчи ишсиз қийналган аёлнинг оғир ҳаётини икир–чикиригача тасвирлаб беради. Ўттиз икки ёшли, гўзал бир аёл шундай бир оғир тушкунликка тушади-ки, асарни ўқиган ҳар бир ўқувчи шу давр камбағалларининг ҳаёти билан яқиндан танишади. Асарда қизи билан ўзини ўлдирмоқчи бўлган аёл образи жуда ишонарли тасвирланган. У қизи билан бўлган суҳбатида “бирга у дунёга жўнаймиз ва тинчгина бу ҳаёт ташвишларидан қутуламиз.” - деса бечора  Люсетта ҳам, “Сиз нима десангиз розиман.” - дейди.
Бир куни кечқурун она-бола уйдан у дунёга жўнаш учун чиқадилар. Ёзувчи уларнинг ташқи кўринишига ўта аҳамият беради. Қизча қора кийимда. Анжелла иш кийимида. 
“ - Мен ўлимдан қўрқмайман.” - дейди она қизига. 
“ - Мен совуқ қотдим, онажон.” - деб жавоб беради қизча. 
“ - Ўлганингдан кейин бошқа совуқ қотмайсан.” -  дейди онаси. 
Улар кўприкка яқинлашганларида қоронғулик тушаётган, яъни кеч кираётган бир пайт эди. Канал суви  даҳшатли ва қўрқинчли  туюлади уларга, айниқса сувнинг шовуллаши. Анжелла ўзини сувга отишга куч топа олмайди, у эрининг ўлимидан кейин сувдан қўрқиб қолган эди. 
 “ - Юр кўприкнинг тепасига чиқиб баландликдан ўзимизни  сувга отамиз”- дейди у қизига. 
Люсетта: 
“ - Қаранг, кўприк жуда баланд-ку, унга чиқа олмаймиз.” - дейди. 
Ёзувчи асарда ҳар бир қаҳрамониниг портретини мукаммал тасвирлаб беради. Даби қамбағалларнинг оғир ҳаётини акс эттирар экан, уларга ачинишини, аммо ёрдам бериш учун қўлидан ҳеч нима келмаслигини асарда яққол кўрсата олган. Шундай бўлса ҳам, ҳар бир новелласи ёки ҳар бир ҳикоясидан кейин албатта ўзининг якуний дил изҳорини билдирган. Биз буни асарнинг охиридаги сўзлардан билиб оламиз. 
Анжелла :
“ -Энди ўлмаймиз, мен сен учун яшайман.” - деган қарорга келади.
Анжелла булвар бўйлаб қизини эргаштириб кетар экан, беихтиёр қўлини  чўзади, шу пайт бир киши унинг қўлига 40 су танга пул беради.
Анжелла совуқдан музлаб кетган қизчасини барга олиб киради ва иккита ром буюради. Бири ўзи учун, бири эса қизига. 
-	Яна тирикмиз, яна биргамиз. Бу нақадар соз.  Шундай эмасми?...
 Қани стаканингни кўтар, ичдик. Ҳа, ёлғиз ичкиликкина бизни ҳамма нарсани унутишимизга сабаб бўлади. Ҳа, менинг бечора  Люсеттагинам, қани бир кўтаришда ҳаммасини охиригача ич.- дейди Анжелла қизига қараб. 
“Elles entrent dans un bar. Angèle  commande deux verres de rhum. Elle vide le sien d’un trait, prend celui de Lucette et le lui présente .
- C’est bon de se retrouver vivantes, hein?...Allons , bois ton verre, c’est ça qui fait oublier …Oui…Bois d’un seul coup, ma petite Lucette.”
Э.Дабининг бутун новелла давомида юзага чиқмаган лиризми асар охиригача шундай қолиб кетмайди. Деярли ҳар доим новелла сўнгида, аниқроғи унинг ечимида лирик оҳанг сиқилади ва портлаб, гўё “i” устига нуқта қўйгандек бўлади. 
Э.Даби асарларида мавзуни очиб берадиган бундай ечимлар икки кўринишга эга. Шулардан бирида муаллиф пурмаъно тафсилотларни хабар қиладиким, уларнинг вазифаси асарда нима назарда тутилган бўлса шуни очиб беришдан иборат. Биз бунга “Она-бола” новелласи мисолида гувоҳ бўлдик.  

§ 2. Эжен Даби романларининг лисоний хусусиятлари
2.1. “Petit Louis” романида лисоний тасвир воситаларининг қўлланиши

Эжен Даби ўз асарларида лисоний воситалардан қандай унумли фойдаланишини унинг романлари мисолида кўришимиз мумкин. 
Эжен Даби романларида бутун диққат-эътиборини ўзи тасвирлаётган одамларга қаратади. Бу эътибор асосан бир нуқтага жамланган бўлади, зеро адибни асар персонажларининг тақдири бош қаҳрамон тақдиридан кам қизиқтирмайди. Бош қаҳрамон фақат расмий жиҳатдангина бош қаҳрамон бўлиб қолади, зеро у таянч нуқтаси вазифасини ўтайди, холос. Митти Луи, жумладан, шундай қаҳрамонлардан бири (Petit Louis, 1930). Унинг тақдири бутун оиласининг тақдиридир. Романдаги воқеалар Биринчи жаҳон уруши йиллари бўлиб ўтади. Воқеалар бўлиб ўтадиган маскан – Парижнинг шимолий мавзелари. Улар бўлиб ўтадиган муҳит – оддий ҳунармандлар оиласи. Уруш яқин одамларни бир-биридан жудо қилади. Асар сюжети ва унинг драматизми ҳам шу мавзуга бағишланган. Оила аъзолари машъум, фалокатли онларда ўзларининг арзимас қувончларини, шодликларини сақлаб қолишга интиладилар. Бироқ урушни тўхтатиш уларнинг қўлида эмас. Аммо оиланинг омади бор экан: ота ва ўғил урушдан соғ-омон қайтишади, яна одатдаги қувончу ташвишлар бошланади, яна уйда қозон қайнайди.
Мисоллар адибнинг 1967 йил Париждаги «Gallimard» нашрётида чоп этилган  «Petit Louis» романидан олиниб, қавс ичида саҳифаси кўрсатилади. Уларнинг ўзбекча таржималарини ўзимиз амалга оширдик. 
Романда адиб бош қаҳрамон - Митти Луи ва унинг оила аъзолари тасвирида, бошқа персонажлар ва ҳолатлар тасвирида лисоний тасвир воситаларидан – метафора, метонимия, синекдоха, вульгаризм, варваризм, диалектизм (шева), жаргон ва арголардан унумли фойдаланган.
Жумладан, Митти Луи кўчада фаррош сув сепаётган шлангни илоннинг тўлғонишига ўхшатади:  
 “ Le garçon regardait le long tuyau noir qui tressautait comme un serpent.” 
Фаррош аёлнинг портретини чизишда муаллиф широйли ўхшатишлар қўллайди:  “Elle avait un vieux visage rose, très régulier et très lisse comme une statue italienne.” (Page 15)
Таржимаси: “Аёлнинг қаримсиқ юзи қип-қизил ва итальян ҳайкалларига ўхшаб теп-текис эди.” 
Митти Луи ўз орзу-ўйларини, дардларини каналга қурилган тўғонгагина айта олади, холос. Муаллиф бу ерда тўғон тасвирида метафоранинг ўзига хос кўринишларидан бири бўлган жонлантириш усулини қўллайди. Маълумки жонлантиришда инсонга ва жонли мавжудотга хос белгилар табиат ҳодисаларига, нарсаларга ва тушунчаларга кўчирилади. Э.Даби ҳам тўғонни жонли мавжудотдек тасвирлайди:
 “Le brise-lame ne disait rien, ne bougeait pas mais il aimait bien les histoires que lui racontait le garçon.2 (Page 19) 
Ўзбекчада: “Тўғон сукут сақлаган куйи ва қимир этмай боланинг ҳикоясини тингларди; ҳикоянинг унга ёқиб тушганига шубҳа қилмаса ҳам бўларди, негаки тўғон юввош ва беозор эди.” 
Митти Луи тўғонга нафақат ўз дардаларини, балки узоқ денгизлар ҳақида билганларини ҳикоя қилиб беради. Жумладан, у Қизил денгиз ҳақида, балиқ овловчилар ҳақида, акулалар ҳақида гапиради. Бола денгиз ҳақида гапирганда, ҳикоясида кучайтириш қўллайди: 
 “Le bateau avance tout seul, sans faire de bruit, et la mer Rouge est toute rouge parce que c’est le coucher de soleil.”  (Page 21)
Ўзбекчада: “Қайиқ товуш чиқармай сузади. Қуёш ботар пайти бўлганида Қизил денгиз қип-қизил рангда товланади.” 
Балиқчиларнинг меҳнати оғир. Уларнинг қайиқлар ҳам жонли маҳлуқларга ўхшайди: “Les hommes travaillent, ils réparent les filets et ils clouent des plaques de zinc sur la coque de bateaux échoués dans le sable.” (Page 21)
Таржимаси: “Эркаклар меҳнатдан бўшамайдилар, улар тўр ямайдилар, қайиқларнинг дарз кетган тумшуқларига мис қоплайдилар.” 
Денгиздаги акулалар тасвирида ҳам муаллиф ўхшатишдан фойдаланади. Ўхшатиш бадиий адабиётда кенг қўлланилади. Ёзувчилар муаян нарса-ҳодиса ёки унинг белгилари ҳақида китобхон онгида аниқ тасаввур ҳосил қилиш мақсадида уни қандайдир бошқа, танишроқ нарса-ҳодисага ёхуд унинг белгиларига ўхшатадилар. Ўтмишда мумтоз ўзбек адабиётида ўхшатиш ташбиҳ деб ҳам юритилган. Ўхшатишлар ўзбек тилида “дек”, “дай”, “ўхшаш”, “худди”, “монанд”, “гўё”, “мисли”, “сингари”, “каби”, “янглиғ”, “симон” каби сўз ва қўшимчалар ёрдамида юзага келтирилади. Француз тилида эса улар «comme», «samblable», «que», «pour», «autant que», «surtout que» шаклларида келади.
Митти Луи ўз ҳикоясида акулалар айёрлигини қуйидагича таърифлайди:
 “Les requins sont comme les renards, tu sais.”( Page 21)
Таржимаси: “Биласанми, акулалар тулкидай айёр бўлишади.” 
Ботаётган қуёш тасвирида ҳам жонлантиришни кўрамиз.
Аслиятда: Quand le soleil était tout près de l’horizon Giordan le Pêcheur posait la gaule à plat sur la dalle de ciment, et il sortait de la poche de sa veste un sandiwich. (Page 24)
   	Ўзбекчада: “Қуёш ётоғига бош қўяёзганда балиқчи Жордан қармоқ ипларини йиғиштириб, бетон супа устига қўйди ва чўнтагидан орасига пишлоқ қўйилган нон бўлагини олди.” 
Митти Луининг қадам ташлашини ёзувчи кучукларга қиёслайди: “C’est peut-être pour cela que l’enfant  trottait un peu de travers, comme les chiens.”  (Page 25)
   	Таржимаси: “Эҳтимол, шунинг учун бўлса керак, бола юрганида итларга ўхшаб бироз аланглаб юришни одат қилганди.” 
	Митти Луининг шу кварталдаги танишларидан бири бўлмиш Казак айиққа ўхшатилади:
 	“Le Cosaque, lui, c’était un homme étrange, de type mongol, qui était toujours coiffé d’un gros bonnet de fourrure qui lui donnait l’air d’un ours.” (Page 25)
Ўзбекчада: “Казакка келсак, у ғалати монголоид одам бўлиб, узуккун мўйна телпакни бошидан қўймаганидан айиққа ўхшарди.” 
Ишсиз юрувчи лўлининг қўллари мустақил, жонли маҳлуққа ўхшатилади: «Les mains du Gitan bougeaient vite, comme si elles étaient indépеndаntes.» (Page 28).
Таржимаси: “Унинг қўллари гўё алоҳида жонли мавжудотдек тез ҳаракат қилмоқда эди.” 
Лўли ўта қувноқ, ҳазилкаш, балалайка ва акардеонни қўлидан қўймайди. Айниқса, акардеон чалиб қўшиқ айтганида чиндан ҳам улкан айиққа ўхшаб кетади:
 “Il chantait et jouait de l’accordion en se balançant et  l’enfant pensait vraiment l’air d’un gros ours.” (Page 29).
Ўзбекчада: У аккордеонини чалиб куйлар ва чайқалар эди. Шу топда у болага чиндан ҳам айиққа ўхшаб кўриниб кетди. 
Э.Даби пейзаж тасвирида ҳам ўхшатишлардан унумли фойдаланади. Асар персонажларидан бири, Митти Луининг таниши Дадининг ҳикоясида биз қуйидаги тасвирга дуч келамиз:
 “Dadi racontait avec sa voix douce, un peu essoufflée les histoires de ces oiseaux qui volaient longtemps аu dessus de la campagne, quand la terre glissait  sous eux avec ses rivières en méandres, les petits arbres plantés le long des routes pareilles à des rubans noires, les maisons aux toits rouges et gris les fermes entourées de champs de toutes les couleurs, les prairies, les collines, les montagnes qui ressemblaient à des tas de cailloux.” (Page 30)  
Таржимаси: “Дади ширали ва паст оҳангда, биороз ҳовлиқиброқ далалар узра узоқ вақт учадиган қушлар, уларнинг қанотлари остида айланаётган замин коптоги, буралиб-буралиб оқувчи дарёлар, қоп-қора лентага ўхшаган йўлларнинг чеккаларига экилган буталар қизил ва кулранг томли уйлар, турли рангларда товланувчи далаларни ўраб олган фермалар, ўтлоқлар, адирлар, бир уюм тошдек кўринадиган тоғлар ҳақида сўзларди.”  
Бу ҳикояда юқоридан қаралганда асфальтланган йўллар қора лентага, тоғлар эса бир уюм тошларга ўхшатилади.
Қушларнинг қанотлари остида заминдаги шовқун-сурон эшитилмайди. Машиналар моторларининг овози сокин оқаётган дарёга ўхшайди:
 “Autour de l’esplanade les autos roulaient en faisant un bruit doux comme l’eau et les lumières des maisons s’éteingnaient une à une.” (Page 30).
Ўзбекчада: 	“Майдон атрофида машиналар  оқаётган сув мисоли товушсиз бурилиш ясар, уйларнинг чироқлари бирин-кетин ўчишга бошлаган эди.”
Митти Луи ҳам катталардек тер тўкиб меҳнат қилади. Ҳар тонг туриб, ишга отланар экан у қуёшнинг чиқишини кузатади: 
“Le soleil n’apparaissait pas tout de suite, mais il sentait son arivée, de l’autre côte de l’horizon, montait lentement comme une flamme qui s’allume.” (Page 31)
Таржимаси: “Қуёш бирданига пайдо бўлмасди, бироқ бола унинг ҳозир уфқнинг нарги томонидан аста аланга олаётган маъшалдек чиқиб келишини ич-ичдан ҳис қиларди.”  
Ёзувчи асарнинг деярли ҳар бир саҳифасида ўхшатишлардан фойдаланади. Бундай кетма-кет ўхшатишлар асарда тасвирланаётган нарса-ҳодисаларнинг ёки инсонларнинг бир неча белгисини ёрқинроқ ҳолда юзага чиқаришга имкон беради.
Худди сифатлаш сингари ўхшатиш ҳам маълум ҳиссийлик, таъсирчанлик бўёғига эга бўлиб, муаллифнинг тасвирланаётган нарса-ҳодисаларга муносабатини ифодалашга қаратилган.
Ишга кетаётган Митти Луи ўзини жуда кичик, паст бўйли ҳис қилади. Унинг атрофидаги одамлар “баҳайбат дарахтлар”га, уларнинг “юзлари” эса “кўп қаватли уйларнинг балконлари”га ўхшатилади.
Аслиятда: «Il marchait au ras du mur, et les gens autour de lui devenaient hauts comme des arbres, avec des visages lointains, comme les balcons des immeubles.» (Page 38). 
 	Ўзбекчада: “У деворга ёпишиброқ юриб борар, атрофдаги одамлар эса  баҳайбат дарахтларга, уларнинг юзлари кўп қаватли уйларнинг балконларига ўхшаб қолаёзган эди.» 
	Митти Луи йўлда турфа одамларга учрайди, турли ҳодисаларни кузатади. Мана, у канал бўйида варрак учириб юрган одамни кўрди. Бу ерда варрак ҳам унга баҳайбат бўлиб кўринади.
 Аслиятда: «Le grand papillon jaune et noir avait plané un instant á quelques  métres de la mer, puis l’homme avait tiré sur le fil et il s’était carbé.» (Page 53)
Таржимаси: “Баҳайбат сариқ-қора капалак бир неча лаҳза денгизга яқинроқ жойда учиб турди, кейин эгаси унинг ипидан тортган эди, варрак ҳавога кўтарилди.”  
Ёки 
Аслиятда: «Tout le monde avait la tête renversé en l’air et regardait le grand papillon.» (Page 54).
 	Ўзбекчада: “Ҳамма кўзларини осмонга тикиб, ҳамон парвоз қилаётган улкан сариқ-қора капалакни кузатарди.” 
“Баҳайбат капалак” учишдан тўхтади. Эгаси уни қопга солиб, уйига қайтишга шайланади:
 «Il se levait et il enveloppait le grand papillon jaune et noir dans une feuille de plastique.» (Page 55)
Таржимаси: “У ўрнидан турди ва баҳайбат сариқ-қора капалакни пластик халтага солди.» 
Митти Луи кўп қаватли уйда фаррош бўлиб ишлайди. У тепага кўтарилиш учун лифтдан фойдаланади. Бола лифтнинг ҳаракатини денгиз портидаги кеманинг ҳаракатига қиёслайди.
Аслиятда: «L’ascenseur bougeait un peu sous les pieds comme un bateau.» (Page 36)
Ўзбекчада: “Лифт денгиздаги қайиқ мисол бироз лопиллаб, ҳаракатга келди.» 
Иккинчи бир мисол.  
Аслиятда: «C’est haut, comme en avion, disait l’enfant.» (Page 36)
Таржимаси: “Самолётга ўхшаб баландга чиқаяпмиз,  деди бола.» 
Метафоранинг ўзига хос кўринишларидан бири жонлантиришдир. Унда инсонга ва жонли мавжудотга хос белгилар табиат ҳодисаларига, нарсаларга ва тушунчаларга кўчирилади. Биз бунга юқорида келтирилган мисолларда шоҳид бўлдик. Қуйидаги мисолда ҳам ёзувчи тепага кўтарилаётган лифтнинг қаватда тўхташини жонли мавжудотга қиёс қилиб, жонлантиради.
 	Аслиятда: «L’ascenseur était arivé avec un gémissement, et un secousse.» 
(Page 37)
 	Таржимаси: “Лифт бир силтаниб, инграб тўхтади.» 
Мисолларда кўрганимиздек, жонлантириш тасвирнинг ҳаётийлигига путур етказмайди, балки унинг ҳиссийлиги, образлилигини оширади.

	2.2. “Hôtel du Nord” романида феъл ва кесимларнинг қўлланиши 
Муаллифнинг қаҳрамонларга самимий муносабати, эътибори “Шимол меҳмонхонаси” (Hôtel du Nord, 1931) романида янада яққол сезилади. Француз танқидчилари бу романни Э.Даби услубининг ёрқин намунаси деб ҳисоблашади. Роман кекса ўртаҳол Лекуврерлар оиласининг Париж яқинидаги шаҳарчалардан бирида кичик бир меҳмонхона сотиб олишидан бошланади ва улар бу меҳмонхонани йирик бир компанияга сотиши билан тугайди. Компания меҳмонхонани бузиб ташлаб, ўрнида катта бир саноат корхонаси қуришни мўлжаллайди. Асарда кексайган эр-хотин Лекуврерлар деярли кўринмайди, бўлиб ўтаётган воқеа-ҳодисаларга уларнинг алоқаси ҳам йўқдек. Меҳмонхона ҳам гўё ҳеч кимникидек – унда кўпчилик яшайди. Кимдир келади - кимдир кетади, кимдир камтар - кимдир салобатли ва ҳкз. Ҳар ким ўз ташвиши билан ўзи овора, заррача хушхабардан қувонишади, арзимас бир гап дилларини хира қилади. Улар - омадсиз актёрлар, қари қизлар, хизматкорлар, ишчилар. Уларнинг орасида баъзан “ёрқин шахс”лар ҳам учраб туради, булар инқилобчилар, инқилоб ташвиқотчилари. Бироқ адиб улар ҳақида ҳам ҳамма қатори сўз юритади. 
Э.Даби инсоннинг бу дунёдаги ўрнини, унинг қийматини асло пасайтирмайди. Шу маънода “Шимол меҳмонхонаси”га танланган эпиграф ҳам пурмаъно. У ўтган асрнинг 20-30-йиллари сўл танқидчиси ва публицисти Жан Геенонинг “Калибан сўзлайди” (Caliban parle) китобидан олинган. Унда шундай дейилади: “Бундан буён бизнинг мажруҳлигимиз ҳам сезилмайди. Бир-биримиздан фарқимиз ҳам йўқ. Бошқаларнинг диққатини жалб қиладиган, меҳрини қозонадиган нарсамиз ҳам йўқ. Ҳеч нарсага арзимаймиз. Ҳеч ким бизни суймайди, ҳеч ким бизга ачинмайди. Алоҳида-алоҳида олинганда биздан ҳеч ким бадиий асар қаҳрамони бўла олмайди. Ҳаммамиз оддиймиз, ҳаётимиз ҳам оддий. Бу ҳаёт умумий мунофиқ ҳаёт йўсинига бўйсиниши лозим.”
Баъзи ёзувчилар асарни ёки унинг қисмларини бошлашдан олдин бошқа асарлардан, ҳикматли сўзлардан, халқ оғзаки ижоди намуналаридан қисқа парча келтирадилар. Бу парча эпиграф деб аталади. Худди асар сарлавҳаси каби эпиграфларда ҳам унинг мавзуси ва ғоявий йўналишига маълум даражада ишора қилинади.  Э.Даби ҳам мазкур романида Жан Геенонинг “Калибан сўзлайди” китобидан юқорида келтирилган жумлаларни эпиграф қилиб келтирган.
Бу эпиграф меҳнаткаш халқ ҳаёти оғир бўлганлиги ҳақида романда илгари сурилганини тўлиқроқ тушунишиизга ёрдамлашади. Ёзувчи бу эпиграфни тасодифан ҳавола этмайди. Биринчидан, ўтмиш ҳаётини фақат катталардан эшитиб, китоблардан билган ўқувчи – янги авлод пайдо бўлди. Уни ҳамма нарсага ишонтириш қийин. Ёзувчи романда ҳикоя қилган воқеани ўтмишда юз берган ё содир этилиши мумкин бўлган ҳаётий ҳодисалардан бири, мисол, демоқчи. Иккинчидан, муаллиф бу эпиграф билан ўқувчини кўнгилсиз ҳодисанинг рўй беришини кўришга тайёрлайди, воқеа оҳангини олдиндан белгилайди.
Демак, эпиграф роман ғоясини, унда тасвирланган воқеаларни китобхон аниқроқ ва тўлароқ тушунишига олиб келади.
Биз Э.Дабининг мазкур романида муаллифнинг феъл ва кесимлардан, уларнинг турли майлларидан қандай фойдаланганлигини кўриб чиқамиз.
Бу ерда романда рўй берган турли воқеа-ҳолатлар давомида қўлланилган феълнинг шарт (conditionnel), истак (subjonctif) ва буйруқ (impératif) майллари таҳлил қилинади.
Биз бу ерда “conditionnel”ни анъанавий равиш майл деб оламиз. Замонавий француз тилшуносларининг фикрига қўшилган ҳолда аслида уни “indicatif” (аниқлик майли) майлининг бир замони («futur hypothétique») деб ҳисоблаган маъқул. Айниқса, «futur du passé» ва «futur antérieur du passé» ни ифодалаган пайтда, шубҳасиз у “indicatif”га таалуқли. “Сonditionnel”нинг иккинчи шакли (j’eusse aimé) аслида соф “conditionnel” эмас, “subjonctif” нинг бир шакли, холос.
Француз тилининг таниқли назариётчиси, “Альянс Францез” Халқаро институтининг фахрий директори Ж.Може ўзнинг « Grammaire pratique du français d’aujourd’hui – langue parlée, langue écrite » (Замонавий француз тили грамматикаси – оғзаки тил, ёзма тил) китобида “conditionnel” га қуйидагича таъриф беради:   
«De nombreux linguistiques rattachent le conditionnel à l’inducatif (dont il serait un temps, le futur hypothétique). Cette vue a pour elle de fortes raisons... Mais on doit remarquer d’abord que le conditionnel français exprime souvent l’irréel (« si tu l’avais prévenu, il serait là »), mode qui s’éloigne nettement de l’indicatif; ensuite que certains emplois du conditionnel le rapprochent du subjonctif, par exemple : « Je cherche un outil qui soit, qui serait maniable » - Qui l’eût cru ? qui l’aurait cru ? »
En fait, il nous semble que le conditionnel n’est ni un mode à part ni un temps particulier, ou plutôt qu’il est à la fois, et selon les cas, mode et temps. » 
(Аслида, бизнингча, шарт майли майл ҳам, алоҳида замон ҳам эмас, аниқроғи шароитга қараб, у бир пайтнинг ўзида ҳам майл, ҳам замондир.).  
“Le bon usage“ да эса “conditionnel” га қуйидагича таъриф берилади: 
“Le conditionnel proprement dit exprime un fait éventuel ou irréel dont la réalisation est regardée comme la conséquence d’un fait supposé, d’une condition.” 
Таржимаси: “Соф “сonditionnel” амалга оширилиши таҳмин қилинган факт, шартнинг натижаси деб ҳисобланмиш рўй бериши мумкин бўлган ёки нореал воқеани ифодалайди.”
Демак, “conditionnel” қуйидаги ҳолатларни ифодалаши мумкин:
1)	Un fait possible dans le futur (sens potentiel) – Келажакда рўй бериши мумкин бўлган воқеа-ҳодиса (потенциал – амалга оширилиши мумкин бўлган маънода);
2)	Un fait irréel dans le présent ou dans le passé –Ҳозирги ёки ўтган замонда бажариладиган нореал воқеа-ҳодиса.
Э.Дабининг биз таҳлил қилаётган “Hôtel du Nord” романида “сonditionnel”
 – шарт майлининг ҳар икки функцияси жуда кўп қўлланилган. Бунга қатор мисоллар келтириш мумкин.
	Биринчи функция:
Меҳмонхона мижозларидан бири бўлмиш Пьер қўшниси Жандан ўзи бетоблиги сабабли унинг ўрнига ишга чиқиб туришини илтимос қилади:
“Si tu me rendais ce service, je t’en aurais obligation.” (Агар шундай
қилсанг, мен сендан қарздор бўлиб қолардим.)
	Иккинчи шундай ҳолат. Ночор аҳволда юрган Жан ўз бахтини лотореяда синаб кўришни хоҳлайди. У бир неча бор лоторея билетини сотиб олади, бироқ нафи бўлмайди. Жан бу ўйинга жуда ҳам берилиб кетади. Охири у ўзи билан шу меҳмонхонада яшаб, яхши-ёмон кунларни бирга баҳам кўриб юрган дўстларидан лоторея билети учун пул йиғиб беришларини илтимос қилади:
“Si je gagnais le gros lot, je le partagerais avec vous.” (Агар катта пул
ютиб олсам, сизлар билан баҳам кўрардим.)
	Иккинчи функция:
	Роман таҳлили муқаддимасида таъкидлаганимиздек, “Шимол меҳмонхонаси”да турфа хил одамлар яшайдилар. Шулардан бири биринчи жаҳон уруши даврида француз армиясида хизмат қилган истеъфодаги полковник. У жанглардан бирида миясидан жароҳат олган, натижада эси оғиб қолган. Полковник Жабер ўзини француз қўшини қўмондони деб ҳис қилади, эртаю кеч бир жумлани такрорлаб юради:
“Oh ! si j’avais encor cette armée immortelle (...), je la ferais régner sur les
rois ennemis.” (Агар ҳали ҳам қўл остимда ўша енгилмас қўшин бўлганида, барча душман қироллар устидан ҳукмронлик қилган бўлардим.).
	Меҳмонхона Парижнинг шимолида, қашшоқ бир кварталда жойлашган. Унинг атрофидаги уйларда ҳам қашшоқ одамлар яшаганлиги сабабли, барча биноларнинг кўринишлари ҳам қашшоқ. Уларга термулиб турар экан, Пьернинг хаёлида шу фикр ўтади: 
“Ces maisons nous diraient des choses à pleurer et à rire, si les pierres parlaient.” (Агар тошларнинг ҳам тили бўлганида, бу уйлар бизга кўп нарсаларни сўзлаб берарди.)
	Шу қашшоқ квартални ва меҳмонхонани икки полициячи назорат қилиб туради. Кунлардан бир куни улар Париждаги жиной аҳвол, ҳар куни содир этилаётган турли жиноятлар ҳақида суҳбат қиладилар. Полициячи Жак бу жиноятларнинг турлари кундан-кунга кўпайиб кетаётганини таъкидлаб, содда ҳамкасби Полга шундай дейди:
“Si tu avais mené la moindre enquête à Paris, tu en aurais appris de belles...”
(Агар сен Парижда қидирув ишлари билан шуғулланганингда, яхши
нарсаларни билиб олган бўлардинг.)
	“Le conditionnel – dont le nom n’est pas adéquat aux différentes valeurs que ce mode peut avoir – n’exprime pas toujours la conséquence d’un fait supposé, d’une conditions.” (Номи ўзи эга бўлиши мумкин турли маъноларга адекват бўлмаган шарт майли ҳар доим ҳам таҳмин қилинган воқеа-ҳодисанинг, шартнинг оқибатларини ифодалайвермайди.)
У яна қуйидаги ҳолларда қўлланилади:
1)	Pour marquer un fait douteux, éventuel, en particulier lorsqu’on présente ce fait comme un ouï-dire, comme une assertion dont on ne veut pas se porter garant (Шубҳали, тасодифий фактни ифодалаш учун, хусусан шу фактни миш-миш ёки кафолат бериб бўлмайдиган ҳодиса сифатида кўрсатишга уринганларида);
2)	Pour indiquer dans le présent, dans le passé ou dans le futur, sous la forme exclamative ou interrogative, une hypothèse que l’on repousse avec indignation ou un fait qu’on envisage avec étonnement (sens potentiel) (Инкор этиладиган бирор таҳминни ёки амалга оширилиш эҳтимоли узоқ бўлган ажабланиб қабул қилинадиган бирор фактни ҳозирги замон, ўтган замон ёки келгуси замонда тасдиқ ёки сўроқ шаклида ифодалаш учун);
3)	Pour indiquer une simple imagination transportant en quelque sorte les événements dans le champ de la fiction (il y a, en particulier, un conditionnel « préludique », employé par les enfants dans leurs propositions de jeu (Воқеаларни айрим маънода фантастика доирасига олиб кирувчи оддий фараз, фантазияни ифодалаш учун (жумладан, болалар томонидан ўйин чоғида қўлланиладиган “муқаддима” шаклидаги шарт майли мавжуд); 
4)	Pour marquer l’atténuation, notamment quand l’idée est présentée comme un simple souhait ou une volonté affaiblie (сустликни ифодалаш учун, айниқса ғоя оддий тилак ёки аҳамиятсиз хоҳиш сифатида изҳор қилинганда);
5)	Pour marquer la concession (réelle ou hypothétique), l’opposition (Ожизлик (реал ёки тахминий), қаршиликни ифодалаш учун).
«Hôtel du Nord» (“Шимол меҳмонхонаси”) романида биз ушбу ҳолларнинг
барчасини кузатамиз. Кузатилган ҳар бир ҳолга бир нечтадан мисол келтириш мумкин.
	Биринчи ҳол:
	1.« Est-ce que j’écris mal; et leur RESSEMBLERAIS-je? »
	2. « Hélas ! de mes enfants AURIEZ-vous connaissance ? »
	3. Le tremblement de terre du Pérou. La catastrophe AURAIT fait trente mille morts. »
	4. « Bourdaloue AURAIT PRECHE les yeux fermés. »
	Иккинчи ҳол:
1.	« Quoi ! je METTRAIS, dit-il, un tel chanteur en soupe ! »
2.	« Moi, je POURRAIS trahir le Dieu que j’aime. »
3.	Moi, j’Aurais MASSACRE! Dieux ! SERAIT-il possible ? »
	Учинчи ҳол:
1.	« Il semble maintenant que l’on regarde à travers une vitre fumée qui CHANGERAIT  en un bleuâtre uniforme toutes les nuances de ce pays fauve. »
2.	« Les seuls traités qui COMPRENAIENT sont ceux qui CONCLURAIENT entre les arrière-hensées. »
3.	« Voyons, dit Itchoua, toi, Marcos, tu SERAIS un marin... »
4.	« Ils organisèrent un jeu plein de suppositions... On SERAIT chez nos parents, disait une des petites filles. – Non, on SERAIT, disait le garçon, à la campagne.»
5.	« Ca, ce SERAIT la montagne, dit le gamin blond. Alors vous SERIEZ les Indiens et Ian ARRIVAIT par derrière en rampant avec Basil... »
6.	« Ils ataient quelques-uns en qui remontait encore par surprise le conditionnel magique des enfants : alors on SERAIT des PEAUX-Rouges, et alors, moi, je SERAIS le Grand Chef des Aucas.» 
	Тўртинчи ҳол:
1.	« Je VOUDRAIS qu’à cet age
On sortît de la vie ainsi que d’un banquet. »
2.	« Je VOUDRAIS bien que vous me puisez dire d’où cela vient. »
3.	« AURIEZ-vou l’obligeance de venir ? »
	Бешинчи ҳол:
1.	« Quand vous me HAIRIEZ, je ne me plaindrais pas. »
2.	« N’AURIONS-nous pas même la notion certaine du lieu, aue nous percevrions cela comme au vol. »
3.	« Il en est resté quelque chose, ne SERAIT-ce que la délicieuse Alexandrie. »
4.	Cela dépasse notre pouvoire, ne s’AGIRAIT-il que de nous-mêmes. »
Кўриб ўтганимиздек, Эжен Даби барча асарларида, уларнинг новелла ёки
романлигидан қатъий назар, шу жумладан “Шимол меҳмонхонаси” романида ҳам феъл ва кесимлардан, феълнинг турли майлларидан унумли фойдаланади. Бу эса адиб асарларининг муваффақиятини таъминлайди.
“Шимол меҳмонхонаси” романи бўйича шу номли машҳур бадиий фильм ҳам яратилган.

ИККИНЧИ БОБ БЎЙИЧА ХУЛОСАЛАР
1.	Эжен Даби ХХ асрнинг бошида Францияда кенг тарқалган “популист” (халқпарвар) ёзувчилар гуруҳига мансуб адиб. У ўз асарларида оддий одамлар – ишчилар, деҳқонлар, фаррошлар, сотувчилар, қурувчиларнинг образларини яратган. 
2.	Э.Даби асарларининг қаҳрамонлари оддий одамлар – ишчилар, фаррошлар, оқсоч аёллар, ишсизлар. Даби уларга хайрихоҳлик билан қарайди. Уларнинг дардлари билан яшайди, кўпроқ руҳиятларини очишга эътибор қаратади. 
3.	Э.Даби асарларининг муваффақият қозонишида унинг француз тилининг бой имкониятларидан тўғри фойдалана билиши катта ёрдам берган.
4.	Э.Даби француз тилининг лисоний воситаларидан унумли фойдаланади. У ўз асарларида қўллаган лисоний унсурлар асарларнинг таъсирчанлигини оширади, бадиий қийматини кўтаради.
5.	Э.Даби француз тили грамматикасини жуда яхши ўзлаштирган. У ўз асарларида айниқса феъл ва унинг замонлари, турли гуруҳлардаги феълларини тўғри қўллай билади. Ўз асарларида ҳикоя тилида сифатида “Passé simple” замонини қўллаган адиблардан фарқли ўлароқ, Э.Даби асосан “Imparfait”дан фойдаланади. Бу ҳикоянинг равон, ишонарли ва ҳаққоний чиқишда муҳим рол ўйнайди.
6.	 Э.Даби француз феълларининг турли майлларини муваффақиятли ишлата олади. У айниқса conditionnel, subjonctif, impératif ни ёқтиради. Бу майллар муаллиф ғояси ва асар мавзусини ёритишда асосий омиллардан бири бўлиб хизмат қилади. 

УЧИНЧИ БОБ.
ЭЖЕН ДАБИ АСАРЛАРИНИНГ БАДИИЙ ХУСУСИЯТЛАРИ
§ 1. Эжен Даби новеллаларининг бадиий хусусиятлари
1.1.“Monsieur  Petitfrère” (Жаноб Петифрер) новелласи
“Monsieur Petitfrère” новелласи реалистик асарлардан кўра юмористик йўналишларда ёзилган ҳикояларга ўхшайди. Биз буни таҳлил давомида кўриб чиқамиз. Новеллада гўёки оддий бир воқеа ҳақида ҳикоя қилинади. Асар бошида бир гуруҳ саёҳатчилар Испанияга келадилар. Асосий қаҳрамон жаноб Петифрер бўлиб у отставкадаги майда чиновникдир. Даби бу қаҳрамоннинг ташқи ва ички дунёсини чизиб беради. У гапга чечан,бир оз мақтанчоқроқ,кулгили, санъатга қизиқади, айниқса рассомчилик санъатига, аммо у ўз касбининг устаси бўлиб етишмайди. Эжен Даби  Испаниянинг  табиатини  гўзаллигини тасвирини жойига қўйган.  Машинада беш киши бор, учта француз, иккита испаниялик.Уларнинг орасида битта аёл киши ҳам бор. Унинг исми Мария.
Автор қўлида ҳасса ушлаб олган олтмиш ёшли французни қуйидагича тасвирлайди.
“C’était, pourtant, un homme d’une soixantaine d’années, plus peut-être maigre, chétif; vêtu d’un costume grisâtre, correctement coiffé, cravat, et, sous ce déguisement banal, on  n’osait imaginer ce qui était véritablement lui, c’est-à-dire son corps. Dans son visage semblait s’être ramassé la vie, un dernier reste de jeunesse. Un visage où l’on voyait tout d’abord les yeux, clairs, humides, comme embués, qui ne restaient jamais   fixes, que  des lueurs faisaient briller. La bouche n’était pas moins vivante sous une courte moustache blanche; et les rides qui plissaient ce visage dont la peau était rose, fraîche,avec des vaisseaux sanguins près des narines; une petite barbe en pointe, légère; un air de bonhomie, de curio-sité, d’entrain à vivre, qui cachait, ou permettait d’oublier un moment la vieillesse.” 
Эжен Даби бу қаҳрамонини ташқи кўринишини тасвирига берилар экан уни қуйидагича тасвирлайди: У озғиндан келган, бахтсиз, кулранг костюм кийган, сочларини тартиб билан олдирган, галстук тақиб олган, бакқуват, кўринишидан унга ҳеч ким 60 ёш бермайди, юзларини ажин босган бўлишига карамасдан, қип –қизил бу унинг соғломлигидан далолат беради, чақноқ ва нам кўзли,ҳаётидан мамнун, унинг оппоқ муйлови ичида унинг оғзи унча кўринмайди, унча қалин бўлмаган калта соқол қўйган, чаққон, қизиқувчан, хазилкаш, мулойим, яшашга иштиёқи зўрлиги уни бир оз бўлсада ёшини унутишга ва уни яшириш имкониятини беради.   
Асарда ёзувчи Испаниянинг Кадекс шаҳрининг гўзал манзарасини тасвирлайди. Бу шаҳар денгиз буйида Франциянинг чегарасига яқин бир жойда жойлашган  бўлиб, унинг шу гўзал табиатиган мафтун бўлган сайёҳлар кўргани ва томоша қилган кўплаб келиб туришади. Асарда биз бошда гапирган ана шу 5 та сайёҳатчи тўғрисида гап боради, уларнинг ўзоро суҳбатлари, сайрлари. Биз ёзувчини  бу шаҳарни қуйидагича тасвирлаганини  кўрамиз:
-	“C’est la première fois que Monsieur vient en Espagne ! A moi:”Nous , on vient chaqque saison ,depuis des années . A Barcalone. Imaginez une ville comme Marseille, en mieux. Soudain, il sifflota, et, se soulevant, regardai aussi: la mer était  apparue; entre deux chaînes de colline  se serraient , nombreuses, les maisons blanches,aux toits roux, d’un village. Le bonhomme  reprit: “Cadaquès! Je ne sais pas si vous êtes comme moi, mais le paysage … On en voit de magnifiques, en Espagne. Dis, toi?”
	Le femme n’avait pas bougé; elle murmura:
-	Oui, c’est un beau pays. 
La route descendait avec longues courbes vers la mer; partout, des pentes rudes où s’accrochaient de maigres arbustes ;des ébolis, une herbes pauvre ,un sol mange par les pluies,   le vent , le soleil . Soudainement , à flanc de colline pa-rurent les verts vivaces de terrains plantés des vignes; et, bientôt, des oliviers au feullage argenté qui donnèrent à cette région  un aspect tender, frémissant et humain.”       
Бу ерда муаллиф йўлларнинг чанг ва қинғир-қийшик эканлигини тасвирлайди. Денгиз, уни ўраб турган чиройли ва ҳайбатли қоялар, бепоён узумзорлар, ўтлоқлар, ёмғирдан лой бўлган кўчалар, шамол ва қуёш унга илҳом беради.
Ёзувчи улар кирган ҳар бир хоналарни, ошхона ва уларга берилган овқат турларини  тасвирлайди. Ёзувчи бу воқеа Испанияда руй бераётгани учун ўз новелласига испанча сўзларни киритади .Масалан :
-Bueno, Cadaqiès, Buenо, señores…”
Кадекс, бу яхши, яхши жаноблар.
Асарда ёзувчи ҳар бир қаҳрамонини ўзига хослигини кўрсатиб беради. Шунинг учун ҳам улар турли курини ва турли характерга эга. Асарни ўқиб биз Жаноб Петифрернинг аёли Испаниялик эканини, унинг ота –онаси шу ерда яшашини билиб оламиз.
Муаллиф асарда  испанларнинг  баъзи бир одатларини  ҳам тасвирлаб беради. Масалан, улар денгиз бўйида тўпланишиб раксга тушадилар, бу рақснинг номи “сардан” бўлиб, ғайритабиий гўзалликка эга эди. Испанларнинг кенг кўйлаклар кийиб олиб, давра қуриб рақсга тушишлари жуда зўр томошага айланар эди. Жаноб Петифрер ҳатто бу рақснинг расмини чизган эди. У Луи билан бўлган суҳбатда ўзининг хотини ҳам зўр раққоса эканини тан олади.  У Луига мақсади машҳур рассом бўлиб етишиш эканлигини, аммо бу орзуси орзулигича қолиб кетганлигини гапириб беради.
	Ёзувчи бу асаридан ҳам ўз қаҳрамонини мақсадига эришиш учун нима қилиши лозимлигини кўрсатиб бермайди ёки бирон – бир маслаҳат ҳам бермайди. Асарни ўқиган киши шундай келишган, талантли одам ўз мақсадига эришиб юртига танилмаганига ачинади. Новелланинг охирида Петифрер Луи билан хайрлашгани тасвирланади. Улар дўстона хайрлашиб бир-бирлари билан расмларини  айирбошлайдилар. Петифрер битта расмини унга бериб, ўзи ундан қаламда чизилган суратни олади. 
	Э.Дабининг  бошқа новеллаларидан фарқли ўлароқ, “Monsieur Petitfrère” новелласи юмористик руҳда суғорилган. Унда ҳаёт ҳақиқати, турмуш икир-чикирлари ҳам юмористик руҳда ҳал қилинади. 
1.2. “La vieille”   (Kампир) новелласи
Ўз номидан кўриниб турганидек, новелла қаҳрамони кексайиб қолган, бошқалар каби ёлғиз, газета сотувчи кампир. Унинг исми ҳам маълум эмас:
“Comme chaque jour la vielle se trouve a son poste, pres d’une bouche de metro, dans une longe rue qui, des cinq heures, s’emplit d’une etourdissante rumeur. Appuyee contre la balistrade de fonte que surmonte un plan,elle, se sent a l’abri,elle plantee dan son coin, alors que tout change et s’ecoule autour d’elle.Un garcon du cafe voisin lui a apporte sa chaise, dessu, vite, elle a pose sa marchandise qu’elle a ete chercher au lieu de distribution. Maintenant, la vielle est paree : ses deux cent cinquante journaux sont la, achetes comptant a son distributeur, et elle peut commencer sa journee,elle sourit a sont premiere client. »
 Саҳарданоқ қулоқни қоматга келтирувчи шовқун турадиган шаҳарнинг узундан-узоқ бу кўчасида кампирнинг ўз бурчаги бор: у метрога тушиш йўлкасининг шундоқ ёнгинасида жойлашган. Тротуарни йўлдан ажратиб турувчи чўян панжарага суянган ҳолда кампир ўзини хотиржам ҳис қила бошлади, ваҳоланки унинг атрофида ҳаёт қайнайди. Рўпарадаги қаҳваҳона официанти кичик бир курси ташлаб кетди: ҳамон тикка турган кампир юкини тезгина унинг устига қўйди. Энди ишга киришса бўлади: ҳалигина тақсимотчидан нақд пулга олган 250 дона газетаси шу ерда: кампир биринчи харидорни табассум билан қарши олди.
	Шу бурчакни, шу серқатнов бурчакни эгаллаганидан бери қанча замонлар ўтиб кетди. Энди уни ҳамма танир, гўё у ҳам тротуарнинг ажралмас бир бўлаги эди. Унга баъзан ёрдам қилишарди. Қаҳвахона официантлари ўз мижозлари учун газеталарни доимо ундан олишади, улар кампирдан бошқа саёқ газета сотувчиларини шу нуфузли қаҳвахонага яқин ҳам йўлатишмайди. Кампирнинг ҳам ўз мижозлари бор: булар ўз одатларини канда қилмай “Пари Суар” ва “Интрансижан” газеталарини фақатгина ундан сотиб оладиган йўловчилар.
	Кампир шу бурчакни, ўз бурчагини бошқаларнинг хуружидан тиш-тирноғи билан ҳимоя қила олган. Ҳар оқшом кампир ўз бурчагини эгаллар – ҳаёт, шовқун-сурон тўла ҳаёт давом этарди. Шу бетўхтов ҳаракатсиз, шу шовқун-суронсиз у ўзини тасаввур ҳам қила олмасди. Худо кўрсатмасин, хонасидан ташқарига чиқмай яшаганида борми...
	Метрога тушаверишда кичик бир дўконча ҳам бор: унинг бекаси билан кампирнинг оралари яқин. У жувон хафталик газеталар ва муқоваларига йўловчилар диққатини тортувчи ярим яланғоч аёллар тасвири туширилган журналлар билан савдо қилади; журналларнинг нархи баландлиги туфайли у оқшом газеталарини сотувчи кампирга нисбатан анча кўп фойда кўради! Ранг-баранг расмларнинг минг хили бор. Қачонлардир кампир ҳам ўзининг шундай дўкончаси бўлишини орзу қиларди, ҳаво қандайлигидан қатъий назар дўконда ҳар куни савдо қилиши мумкин. Ҳаво яхшилигида ҳам, ёмонлигида ҳам одамлар метрога тушишади, тушмаганлари ҳам дўкончадан бирор нарса харид қилиб кетишади.
	Октябрнинг сўнгги оқшоми бўлишига қарамай ҳақиқий қиш совуғи турарди: кулранг осмон, совуқ баданни тешиб юборай дейди. Кампир бисотидаги барча иссиқ кийимларини кийган, улар совуқ фасл учун асраб қўйилган мундирга ўхшайди: анча катта, узунгина қорамтир пальто юқалигидан елкасига рўмол ташлаб олган, жун қўлқоплар, ўғлига деб тўқилган жун қалпоқ – ҳалок бўлган жигарбандига насиб қилмаган жун қалпоқ. Пальто тагидан – кофта. Кийимлари қалин бўлишига қарамай кампир совқотади, шунчалик ўралиб олганига қарамай ҳар қачонгидан ҳам совқотади. Бу қишнинг бошланиши холос, у йилдан – йилга бешавқат бўлиб бормоқда. 
	“Кампир баъзи-баъзида бўғиқ овози билан харидорларни чақиради, тез-тез бақиришга ҳоли йўқ – нафаси сиқилади. Айниқса бугун бу чақириқлар унинг кўксини йиртмоқда, баданини қақшатмоқда, иссиғини чиқармоқда. Қолаверса мижозларнинг диққатини жалб қилишга уриниш – беҳуда иш, чунки унинг ўз бурчаги, ҳаммага маълум бурчаги бор, буни ҳамма билади. Саёқ газета сотувчилар югуриб-елиб ўтиб туришибди. Уларнинг даҳанлари, машиналар шовқунидан ҳам баланд овозлар бор; оёқлари ҳам бақувват, уларнинг бу қувватига кампирнинг ҳаваси келади.
	- “Либерти”ми?...Марҳамат!
	Бу сахий мижозлардан бири эди.
	- Қайтими керак эмас, онахон.”
Кампирга эллик сантим ёки бир франк бериб, қайтимини кутмай маишат ва ташвишлар шаҳри бўлмиш Париж қўйнига ғарқ бўлувчилар ҳам анчагина. Аслини олганда, улар кампирга раҳм қилишади. Уларнинг кампирнинг бойлиги, фахри, аммо унинг бу бойлиги бошқаларникидан ортиқ эмасди ва фақат шу раҳмдил мижозлари туфайлигина кампир савдоси юришмаган пайтларда ҳам бир амаллаб кун кўради. Бир йилдан бери, ишсизлар ва мухожирлар ҳам газета сота бошлаганидан бери кампирнинг савдоси яхши юришмайди. Ишсизлар мухтожликдан у билан рақобат қилишса, ёшлар эса заводда ишлшдан газета сотишни афзал кўришади. Кампир газеталарини сота олмаса тақсимотчидан ҳақорат эшитарди.
Баъзида иши бир мунча ўнгланади, мижозлари кўпаяди. Ўшанда кампирнинг умиди тикланар, ёдига 1914 йил, илк бор газета сота бошлаган йили тушарди. Уруш бошланганда бошқа юзлаб аёллар қатори у ҳам бева эди, аммо бахтига устага шогирд тушгана алпқомат ўғли бор эди. Аёл урушни ўз бошида синаб кўрди, ўша куни у эртанги куни учун хатто бир мири  ҳам орттира олмади. У пайтларда сотувчилар ҳам кам эди, оқшомлари одамлар газеталарни худди нон сингари талашиб тортишиб олиб кетишарди. Агар 1918 йил августида ўғлидан қора хат олмаганида бу йилларни шубҳасиз аёл ҳаётининг энг бахтиёр дамлари бейиш мумкин эди. Мана, ўшандан бери у ёлғиз, ўшандан бери шу майда савдони давом эттириб келади. Касбидан нолимайди, ҳар бир газетадан ўн сантимдан фойда кўриб кун кечиради; кайфияти яхши бўлган кунлари у хатто бу дангасанинг ҳунари деб ҳазиллашади ҳам.
- “Пари Суар”, кеб қолинг!
Овози зўрға чиқади, ўзи буни сезмайди. Соат етти. Муассасаларнинг эшиклари ёпилди: аёллар, эркаклар метрога ошиқишмоқда. Баъзи бировлари кампирнинг олдида тўхтаб газета олишади, унга хайрли кеч тилаб ўз йўлларида давом этишади. Худди мана шу пайтда кампирнинг қўли-қўлига тегмайди: кўзлари равшан, қулоқлари зийрак. Кампирнинг ёнгинасида чўян панжарага суяниб бир тўда ёшлар туришибди: жуфт-жуфт йигит-қизлар нималарнидир шивирлашади. Кампирнинг уларга қарашга вақти йўқ, на ёқилган чироқлар ва на йўловчилар ҳалақит беради, уларга. Ўтган хафта бу еради бошқалар турган бўлса, бу хафта бошқалари қучоқлашишади, кетидан уришишади. Севишганлар! Ўзининг ҳам бу даврини кампир фақат хотирасининг энг тубидангина топа олади. Сил касали билан оғриган эри қирқ икки ёшида кўз юмган. Ўшандан бери у бошқа бировни севмади. Тирикчилик билан бўлиб, у ҳақда ўйлашган ҳам улгурмади.
Мана энди кампир ҳаётдан, унинг лаззатидан бебаҳра, азоблари эса чексиз. У ҳаётни фақат шу кўчада кузатади, ўзини гўё жушқин дарё қирғоғида тургандек ҳис қилади. Уни оқим қирғоққа итқитиб ташлаган, ҳаракатдан қолдирган, тилини олган. У энди бахт, қувонч ва ишонч нималигини билмайди, аксинча унинг доимий ҳамроҳлари азоб-уқубат ва ёлғизлик; оломон ўртасида бўлса ўзини ёлғиз сезади.
“Соат етти ярим. Севишганлар ғойиб бўлишди. Дўконча ёпилди. Қаҳвахона бўшаб қолди. Машиналар камайди. Кечиккан йўловчидар ичида – баъзи мижозлар. Кампир газеталарини санайди. Яна қириқ..эллик...олтмиш иккита қолибди. Яна шунча-я? Балки саноқда адашгандир? Аммо, унинг на қайта санашга журъатию ва на бугунги муваффақиятсизлигининг сабабини ахтаришга ҳоҳиши бор. У молини йиғиштира бошлади. Газеталарини қора матодан тикилган каттакон сумкага солади, сумкага сиртдан тикилган чўнтакчада сариқ чақалар жиринглайди. Йўлга тушар экан кампирга шу тангалар ҳам оғирлик қилар, қаддини букарди.
- Ўғлим, курсингизни келтирдим. – деди кампир официантга, қаҳвахонага кирар экан.
Унинг ҳақиқий ҳолатини юзидаги табассум яширади. Шу ерда бир оз ўтирсаммикан? Ўтириб қаҳва буюриш қимматроққа тушади: кампир пештахтага суянди, сотувчи унга одатдагидек сутли қаҳва қуйиб, сўради: 
- Қалай, савдо яхшими,
Кампир жавоб ўрнига нималарнидир ғўлдиради, қаҳвани ича бошлади.” Буғланиб турган қаҳва томоғини қизитар, октябрь оқшомидаги совуқни баданидан ҳайдаб чиқарарди. “Шу ерда, ёруғ ва ёздагидек иссиқ бинода қолсам, - дея ўйларди кампир – қанчалар яхши бўларди”. Аммо, ёшлар бу ерда – пештахта олдида ҳам кўчадагидек бир-бирларига суйкаланишади, кампирни туртишади. У бир тўғрам нонни қаҳвага ботириб, оғзига олиб борди. Аммо, энди ютмоқчи бўлганида томоғига тиқилди. Наҳотки...Кампир қаршисидаги кўзгуга қаради: наҳотки шу қария унинг ўзи бўлса? Чўққи бурун устида кўзойнак, рангсиз ёноқларда ажинлар, чуқурчалар, мотам либосини эслатувчи пальтодан чиқиб турган кулгили бош. У ўзига-ўзига илк марта, гўё бир бегонага қарагандек тикилиб турарди...У осилиб турган кумушранг ва оппоқ сочларини тезгина қалпоғи тагига яширди ва атрофидаги  латофатли аёллар орасида, ёш ва қувноқ чеҳралар орасида бир доғ бўлиб турган бу қарияни тезроқ унутиш учун кўзгудан юз ўгирди. “Фоҳишалар. – деди кампир ўзига-ўзига. – Бу кварталда бунақалар жуда кўп. Ҳа фоҳишалар. Аммо, бу дунёда ор-номус нимага ҳам керак, нимага?!” Кампир бошини қуйи солди, чашкасини қўлига олиб қаҳвани охирги томчисигача сипқорди.
Ташқарида эса ҳақиқий қиш. “Шошилиб кетаётган йўловчиларга етиб олиш ўлимдан ҳам қийин! Газеталар кампирга оғирлик қилар, сумканинг елкасини шилаётган тасмаси молнинг нўхтасига ўхшарди. Кампир майда қадамлар билан хиёбон томонга юрди. Ўнг қўлида бир дона газета, чап қўли сумкасининг тагидан тутгани ҳолда мункайиб кетмоқда. Ҳақиқий парижликлардек кўча ҳавосини ҳидлаб қўяди, қалбига чироқ ёқса ёришмайдию, эҳтиёткорликни унутмайди. Йўл-йўлакай эгаларидан бошқа ҳеч ким қолмаган қаҳвахоналарнинг эшигини очади, чорраҳада тўхтаб ўз овози билан тинчликни бузади:
- “Пари Суар”нинг сўнгги номери! “Интран”, “Пари Суар” ни ўқинг.
Аммо ундан ҳеч ким ҳеч нарса сўрамайди.” Тонгги соат бешларда оломон ичидан туртиниб-туртиниб ўзи баъзургина ўтган бу кўча эса энди фақат  унга, унинг ўзига ва шу қутирган машиналарга тегишлидек туюлади. “Улардан бири мени мажақлаб кетганда ҳам ҳеч ким ҳеч нарса йўқотмайди”. Кўчани кесиб ўтар экан ҳаёлига шу фикр келди. Фақат Бельвилда қўшнилари бир оз ташвишланишади ва қишлоқда турадиган синглисига хабар юборишади, холос...
Чорраҳа ортда қолди. Мана у, яна тротуар устида илгаридек судралиб кетмоқда. Бундай яшагандан кўра ўлиб қўя қолса бўлмайдими?!Ўлса оқшомлари шу ланъати газеталарни сотишдан қутуларди, йўқса – бу ишнинг фойдасидан кўра зарари кўпроқ. У дунёда чарчоқ нималигини билмасди, шу дамдагидек бўғилиб нафас олмасди, совуқдан – фақат метродагина жон сақлаш мумкин бўлган шу зах ва бешавқат совуқдан ортиқ азоб чекмасди.
Кампир метронинг “Шимолий” бекатига тушди. Ер ости ишсизлар, йўқсиллар, ўзига ўхшаб совуқ уйларини иситишга имкониятлари йўқлар билан тўла. Бахтиқароларнинг ҳар бири бу ерда жон сақлаш учун кунига етмиш сантим тўлашга мажбур.
Кампир совуқ шамол эсаётган йўлаклардан тезгина ўтиб, перронга чиқди. Юзига иссиқ ҳаво урилди, чироқлардан кўзлари қамашди. “Бу ер ҳам ҳудди қаҳвахонадагидек иссиқ экан”. – дея пичирлади кампир ўзига-ўзи. Савдо бошланди, ҳар томондан уни чақира бошлашди. Ер ости зерикарли, баъзи йўловчилар газета сотиб олиб поездлари келгунча ер усти янгиликлари билан танишишади.
Ўзи сотилаётган газеталарда нималар ёзилишидан кампир бехабар. Уруш пайтида,ўғли фронтдалигида сабабли у ҳам газета ўқиб турарди. У одамлар баъзи бир хабарлар устида қизғин тортишишларини биларди, ўшанда ўзи ҳам қизиқиб қоларди. Билсаки, қайси бир министр ишдан олинган, ёки бирор машҳур одам ўлдирилган ва ёки дунёнинг аллақайси бир бурчагида уруш кетаётган бўларди. Ҳа, чиндан ҳам бу газеталар ўлганлар, жиноятлар, жанжаллар ва урушлар ҳақида ёзишади, холос. Икки-уч йилдан бери кампир уларни ўқимайди ҳам – улар расмлар билан тўла. Қалин кўзойнакларини тақиб расмларга қараса дунё воқеалари кўз ўнгида рўй беради: қўшинлар кетида қўшинлар ўтади, кемаларни ёнғин қоплайди – у ўзини худди кинотеатрда ўтиргандек ҳис қилади (дунёга келибдики, у ерга бирор марта ҳам борган эмас). Афтидан, бугун дунёда аҳамиятга молик бирор воқеа рўй бермаган, рўй берган бўлса ҳам одамлар унга лоқайд муносабатда. Йўқса бугун газеталари ўтмаётганлигини қандай изоҳлаш мумкин, бир тахлами қўлида қолиб кетадиганга ўхшайди. Бундай қатъий назар кампирнинг тезгина ўз кулбасига қайтгиси, кроватга чўзилгиси келарди.” Савдоси юришган куни у охирги поездни ҳам, метро хизматчилари ишдан чиқишини ҳам кутиб ўтирмасди. Аммо, бугун, бугун ҳам тунги соат биргача қоладиганга ўхшайди...
- Сўнгги хабарлар...
Яқинлашиб келаётган поезднинг шовқуни унинг овозини босиб кетди. Поездга шошилган йўловчилар ҳам тарафдан уни туртиб ўтишади.Кампир ўз ишида давом этади: қўлида бир неча газета, сумкаси бўйнига осилган ҳолда перронинг у бошидан бу бошига бориб келади, ўзи томон юрган ҳар бир кишига нажот тўла кўзларини тикади. Қаршисида гўё ўзининг бечораҳол ўтмиши намоён бўлади. Шундай кечда у ёқдан бу ёққа юраётган ёлғиз у эмас – хиёбонларда қанчадан-қанча ғамгин аёллар ўз харидорларини кутишмоқда. Бунинг ҳаммаси яшаш учун, машаққатли ҳаёт учун, уни одамлардан – бирлари ҳоким, бирлари ҳиёнаткор одамлардан ҳимоя этиш учун қилинаётган ишлар, холос. Газеталарига қараб қўйган мана шу бу йигит биттасини сотиб олмасмикан? Ол, олақол яхши йигит, атиги йигирма беш сантим туради!”
Кампир ғўлдирайди. У узун ёғоч ўриндиққа чўкди. Ўриндиқ суянгич билан иккига ажратилган бўлиб, қарши томондан узун, баргранг пальтода бир кимса ухлаб ётради. Оҳ, қанчалар ҳориди. Бир неча кундан бери “кампирнинг перрони”да янги пайдо бўлган лўли сифат газета сотувчи  қиз уни шу аҳволда учратса борми?! Аммо кампир энди полициячи келса ҳам ўрнидан турмайди. “Аста-секин кўзлари юмилди. Қандайдир бир шовқундан уйғониб кетди. Шундоққина ёнгинасида, ўзи билан бир ўриндиқда ўтирган қандайдир бир киши труба чалар, унинг атрофини оломон ўраганди. У ҳарбий марш чаларди, уни тугатиб “Денгиз шунқорлари” қўшиғининг нақоратини такрорлай бошлади. У ё тентак, ё бахтсизларнинг яна  бири бўлса керак. Кампир қийналиб ўрнидан турди.
- “Либерти”... “Пари...
Охирги сўз кампирнинг бўғзида қолиб кетди.” Йўловчиларнинг унинг, кампирнинг ноласига эмас, қувноқ мусиқага қулоқ беришарди. Бутунлай хароб бўлди! Поезд келиб қолди, кампир унга чиқди, жой топиб ўтирди. Поезд уни олиб кетди, чайқалтириб-чайқалтириб олиб кетди, унинг нигоҳи эса ўзининг шишик сумкасига қадалган эди. Энди унга барибир; фикри-ёди фақат бир нарсада: тўйиб ухласа бас. Йўловчилар туман пардаси ортидан кўринишади; мизғиб бормоқда эди, кимдир елкасига туртди. Харидор, шу бахтсиз куннинг сўнгги харидори. Оҳ, қани энди бу унинг бутунлай охирги харидори бўлса эди...
Мана, кампир яна очиқ ҳавога чиқди: у турган майдон бўм-бўш; чироқларнинг қизғиш нурлари узоқлашган сари ўз рангларини йўқотади. Кампир тор кўчалар бўйлаб борар, гуё қоронғулик бағридаги бир шуъла уни ўзига чорлаётгандек қадамлари бир оз шаҳдамлашган эди. “Ўз макони”га етармикан, ета олармикан янги ҳаётга?! У бир бино тагидаги дарвозага кирди, қоронғу, бадбўй ва совуқ зинапояга йўналди: анча баланд зиналар ярим яроқсиз. У учинчи қаватда туради. У ёққа чиққунча бир-икки тўхтаб нафасни ростлаш лозим. Пайпаслаб эшикни очди, пайпаслаб стол устидан гугурт қутичасини олди, бир донасини чақиб, керосин чироқни ёқди.
Тун чўкиши билан ўзи бошпана топадиган бу хона бутунлай кўримсиз, тор ва ярим хароба бўлиб, кўчадагидек совуқ эди. У печкасини фақат аёзли кунлардагина ёқарди. “Ҳаракат қилсанг исиб кетасан дейишади, қани бир кўрайликчи”. У жун қалпоғини, сўнг пальтосини ечди, оғир хўрсинганча сумкасини стол устига қўйди, қаддини ростлади. “Овқатни, уни кўчага кетишдан олдин пишириб қўярди, примусда иситса бас. Мана тайёр ҳам бўлди! Фақат,бугун у истар-истамас тамади қилади, бунинг ҳаммаси уйқусизликдан, чарчоқдан, очликни унутишдан. Илгарилари ...
Кампир газеталарни ёйди.
- Э худойим, бунча кўп қолмаса.
Столнинг усти газеталар билан тўлди. Мана улар, даҳшатли расмлар, дўқ-пўписа сарлавҳалар, йўлдан уришлар, аянчли қичқириқлар... Уларни, тирикчиликка ўтказишга энди ёрдами тегмайдиган, қариялар ҳолига маймунлар йиғлайдиган замон келганидан дарак берувчи шу газеталарни кўргани кўзи йўқ. Ҳаммасини ёқиш керак, ёқиш! Қачонлардир моҳирона кир ювган, эндиликда эса сиёҳдан қорайиб, буришган, қуруқ қўллари билан ғижим-ғижим қилиб ташлади.
Бутун умринг бўйи машаққат билан ишласангу, қилган меҳнатинг сенга шу қоронғу ва шипшийдон хонадан, ёлғизликда бир кунмас-бир кун харом ўлиб қолишинг мумкин бўлган шу хонадан бошқа нарса бермаса ғазабинг қайнайди, ярим кечада ҳам кулфатинг сабабчиларини ахтарасан киши. Кампир ҳам уларни топганга, таниганга ўхшайди, киборли портретлари ўзи сотган газеталарда тез-тез учраб турадиган шу шахслардан ўч олгандек бўлади. У газеталарни, шу ифлос қоғозларни йиғди, бир қилиб ғижимлади ва қутурганча деразадан бўшлиққа улоқтирди.
- Вой, менга нима бўлаяпти? – дея ғўлдиради у – Алаҳсираяпманми?!”
Тўсатдан у бўшашди, унсиз тинч қотди. Ҳамёнидаги ақчани ҳисоблаб, астагина кровати томон юрди. “Газета сотиш-дея ўйларди у – йўқсилларга мос касб”. Аммо,эндиликда йўқсилларнинг ҳисоби йўқ, сотувчилар ҳам, уларнинг орасида эса муҳтожлик билан эрта тўқнашган ёшлар ҳам беҳисоб. Баъзи кунлари уларни кўриб кампирнинг ғазаби келарди, баъзида уларни ҳақоратларди. Энди улар унинг бурчагини эгаллашади, уни ишдан, ҳаётдан маҳрум этишади.
Оппоқ, майин, сип-силлиқ чойшаб ярқирайди. Кампир ён-верига қарайди: столнинг усти бўш, хонадаги нарсалар, эски, аммо ҳали асқотиш мумкин бўлган ҳар бир нарса ўз ўрнида. Унинг хонасида доимо тартиб ҳукмрон. Ювинсамикан, қўлларини ювсамикан? Париж ҳидидан, ризолатидан халос бўлсамикан? Йўқ, эртага ювинади, ҳозир ётиш керак. Кампир қичқириб юбора ёзди. Қаранга, у эсини йўқотибди, Биге кампирнинг эшигидаги гиламча тагига газета қўйишни унутибди – энди у эрталаб нима ўқийди?!
- Эсим қурсин,- дея такрорлади у қўлини ёниб турган пешонасига қўйиб.
Баъзида мияси бўм-бўш бўлса-да, ҳозир унинг фикри теран эди. Шу тун нимадир рўй беришини кўнгли сезиб турарди. Кампирни безгак тутди. Икки кундан бери у нима қиларини билмас, оёғига тош боғлаб қўйилганди, гуё.
- Агар ётиб қолсама? – деди ўзига-ўзи. – Ҳа, хонамнинг калитини эшикдаги гиламча тагига қўяман.
Нима бўлса ҳам Биго эрталаб калитни топади ва дугонасини кўргани киради. У чироқни ўчирди. Сўнг имиллаб ечина бошлади, узундан-узоқ тун совуғида тарашадек қотиб қолмаслик учун бутунлай ечинмади. Чўзилиб ётиш ва кроватига тамоман ғарқ бўлиш учун яна бир ҳаракат кифоя. Мана, энди у қимир этмайди. Кампир охирги марта ҳаёлга толди; зимистонда кўз олдидан бирма-бир уйқаш расмлар ўтди, уларнинг ўрнини мана ўзи савдо қиладиган Парижнинг ўша бурчаги олди, мана у, метро перронида у ёқдан-бу ёққа бориб келмоқда бамисоли Абадий Дайди1 -  айтганча, болалигида, ҳа, у ҳам бола бўлган, унга шу афсонани айтиб ухлатишарди! Оқшом газеталарини сотувчи Абадий Дайди! Аста-секин унинг уйлари, ташвишлари, хотиралари ўзига узоқ бир ҳаётнинг уйлари, ташвишлари, хотиралари бўлиб туюлди; ва шу ғалати уйқуга кетар экан у бир оёғини одам совуқдан, ишдан, очликдан ва бошқа одамлардан ҳам ҳалос бўлган дунёга, янги ҳаёт бошланадиган дунёга қўйди.  

	§ 2. “La Zone verte” романининг бадиий хусусиятлари
Эжен Даби ўз романларида бутун диққат-эътиборини ўзи тасвирлаётган одамларга қаратади. Бу эътибор асосан бир нуқтага жамланган бўлади, зеро адибни асар персонажларининг тақдири бош қаҳрамон тақдиридан кам қизиқтирмайди. 
Э.Даби тасвирида одамлар ўз тақдирларига ўзлари эгалик қилолмайдилар. Айнан мана шу мавзу, инсоннинг ёлғизлиги ва бу ёлғизликнинг сабаблари Э.Дабининг “Яшил минтақа” (La Zone verte, 1935) романида ёритиб берилган. Роман сюжети мураккаб, муаллифнинг олдинги асарларида бўлганидек турли йўллар кесишмаларидан иборат. Асарнинг бош қаҳрамони парижлик Леген исмли йигит. Леген аслида бўёқчи, у Париждаги автомобил заводларидан бирида бўёқчи бўлиб ишлаган. Ҳозир у  ишсиз. У биринчи май арафасида марваридгул териб сотиш мақсадида шаҳар ташқарисига чиқиб кетади ва Буамон (Boismont) номли кичик бир шаҳарчага келади. Роман шу йигит ва унинг янги танишлари бошидан кечирган оддий воқеалар ҳақида.
Композицион жиҳатдан роман тўққиз бобдан иборат. Унинг ҳар бирида Леген бошидан кечирган алоҳида бир воқеа ҳақида ҳикоя қилинади. Шу сабабли ўқувчида роман сюжети парчаланиб кетгандек, бир сюжет линияси йўқдек таассурот туғулади. 
Асардаги бош образ Леген образидир. Биз фақат унинг исминигина биламиз. Леген елкасига икки саватини осиб олиб пиёда йўлга тушади. У анча йўл юриб қўйганидан кейин бир юк машинаси тўхтаб, уни олиб кетади. Морис Негрел исмли ҳайдовчи унга қаерларда гул кўп бўлишини маслаҳат бериб, Буамондаги Вре Мон-Руж (Vrai Mont-Rouge) қаҳвахонаси олдида тушириб кетади. Атиги икки кунга гул теришга келган Леген Буамонда деярли уч ҳафта қолиб кетади. Леген бу ерга келган кунининг эртасига тўлдириб икки сават гул теради. Бироқ унинг касбидан хабар топган қаҳвахона эгалари Легендан қаҳвахонани таъмирлаб беришни илтимос қилишади. Леген уларнинг илтимосига рози бўлади зеро, биринчидан, терган гулларини Парижга олиб бориб сотса ҳам арзимаган пул бўлади, иккинчидан, таъмирлаш ишлари баҳонасида бир мунча муддат қишлоқда яшаса, дам олса бўлади. 
Асар сюжети жуда суст ривожланади: пойтахтдан эллик километр узоқдаги кичик бир шаҳарда катта воқеалар деярли рўй бермайди. Леген Вре Мон-Руждаги ҳаёти ва меҳнат фаолияти давомида Бержелар оиласи билан яқиндан танишади. У айниқса қаҳвахона бекаси Марта Бержега ҳамдардлик қилади, у билан дўстлашади. Мартанинг эри Александр Берже юмуш билан Парижга кетган кун икков бирга бўлишади ҳам. 
Леген Мартани бу ердан олиб кетмоқчи бўлади. Лекин қаерга? Ишқилиб олиб кетса бўлгани. Бироқ Мартанинг иложи йўқ. Леген бир ўзи Парижга қайтишга мажбур бўлади. Аммо у Мартани унута олмайди. Орадан бир йил ўтиб Леген Буамонга қайтиб келганида Бержелар оиласининг иши касодга учраб бу ерлардан кетиб қолган, уларнинг қаерга кетганлигини ҳеч қим билмасди.
Адиб қаҳвахона бекаси Марта Берже нигоҳи билан бизга Легеннинг Буамонда илк пайдо бўлган вақтидаги қуйидаги портретини чизади:
« Souvent, Marthe Bergès en voyait passer au carrefour, qui avaient ce visage aux traits tirés, ces cheveaux longs, cette maigreur; qui traînaient sur le dos un sac ou des paniers. Tout en dressant le couvert, à la dérobée elle observait Leguen. Il était mal rasé, mal coiffé; mais son maintien était aisé, encore jeune. Elle remarqua ses mains, aux ongles proprement coupés. Non, elle n’avait pas affaire à un vagabond. Peut-être un garçon qui venait se présenter à Baffeux, le chef de chantier de Bel-Air ? »
	Дастлаб нафақат қаҳвахона бекаси Марта Берже, балки қаҳвахонадаги доимий мижозлар ҳам Легенга шубҳа билан қарайдилар. Шунга қарамай Бержелар оиласи Легенга қаҳвахонанинг иккинчи қаватидан бир кеча ётиш учун Легенга бир хона ажратиб беришади. 
	Леген овқатланиб бўлиб, ташқарига чиқади. Қишлоқ сокинлиги уни мафтун этади. У Париж билан Буамонни қиёслайди:
	« Il ouvrit la porte, hésita sur le seuil, fit quelques pas. Le ciel s’était couvert, on ne voyait aucune étoile. Peu à peu, Leguen s’accoutuma à cette obscurité et il distingua de chaque côté de la route la masse profonde des arbres. Au carrefour brillaient les lueurs des deux auberges... Mais pas trace d’êtres vivants... Soudain, une rumeur, qui parut monter du village ; loin dans la campagne un aboiement désolé, puis le silence retomba. C’était un silence plus lourd que celui qui emplissait l’auberge de Bergès, si troublant, si pur, pour un homme arrivant de la ville. Leguen tendait l’oreille avec une attention angoisée, il surprenait parfois comme le chuchotement d’une branche, le cri inquiet d’un oiseau, des bruits légers, mystérieux... les battements désordonnés de son coeur.
	Il est vrai qu’à la campagne on se couche comme les poules, tandis qu’à Paris... Leguen soupira. A Paris, les gens couraient au ciné, d’autres quittaient seulement les bistrots pour aller souper, les rues étaient encore vivantes. Ici, la solitude, du noir ; il semblait que dans cette salle se glissaient les ténèbres, qu’on se trouvait dans une espèce d’île, au milieu d’une mer dont on ne connait point les limites. »
	Асарда қатор персонажлар бор. Булар асосан Буамон фуқаролари ҳамда шу шаҳарча яқинида қурилаётган дам олиш маскани ишчилари. Бироқ Легендан ташқари романда яна икки асосий образни ажратиб кўрсатиш мумкин. Булар албатта Леген келиб тушган қаҳвахонанинг эгалари эр-хотин Александр ва Марта Буржелар.
	Александр Бурже – аслида парижлик. У Марта билан турмуш қурган кундан бошлаб унга фақат “Мен тижорат учун туғулганман”  - « Je suis né pour le commerce » деган гапни такрорлаган. У минг хил ишга қўл уриб кўрган,  бироқ шу пайтгача ҳали омади юришмаган. У кўп жойларда бўлган, кўп шаҳар ва қишлоқларда яшаган. Буамон ҳозирча у қўним топган охирги маскан. Унинг режалари бисёр:
	« J’ai causé avec Baffeux avant qu’il ne monte. Ça marche doucement les travaux à Bel-Air. Baffeux me racontait qu’il manquait de matériel et de personnel. Pourtant, on trouve des hommes à remuer à la pelle !... Je me demande si cette société n’est pas déjà à court d’argent ? Faudrait cependant que les avenues soient terminées avant l’été. On compte là-dessus, nous. Marthe...
	Bergès haussa les épaules : sa femme dormait. Il espérait bien que, avant une année, « Le Grillon du Foyer » aurait vendu tous ses terrains et qu’on y verrait s’élever des villas ; et s’installar des Parisiens riches, parce que Bel-Air n’était pas un de ces lotissement pour pouilleux. Alors, il commencerait véritablement à travailler. Pour le momant, il vivotait ; les terrassiers se saoulaient à leur cantine et les gens du pays fréquentaient au Café-Tabac, chez Hervau. Quand il eut compté sa recette, il se mit à rêver à ces temps futurs, à son « hostellerie » pour laquelle il entreprenait déjà des travaux. Soudain, il fut tiré de ses songeries par un bruit de pas, un fredonnement joyeux.
-	Allons, au lit, soupira-t-il. »  
Ёзувчи Александр Берженинг тонгдаги қуйидаги портретини чизади:
« Bergès se tenait raids sur le seuil de la porte, dans la lumière claire d’un beau matin. Le haut du corps monté sur de longues jambes, les pieds dans des pantoufles, vêtu de ce même costume gris et trop ample. Il avait un visage creusé, inquiet, au teint blanc ; un nez tranchant, des poches autour des yeux, une moustache en brosse, deux plis profonds et parallèles près de la bouche. « Sa mine, pensa Leguen, était celle d’un homme qu’on a tiré en sursaut du sommeil, ou que des soucis ont tenu évéillé longtemps. »
Александрнинг асосий мақсади ўзининг кичиккина Вре Мон-Руж номли қаҳвахонасидан ҳақиқий меҳмонхона қилиш. Чунки Буамоннинг ёнгинасидаги Бел-Эрдаги қурилиш ишлари поёнига етса бу ерлардан парижликларнинг қадамлари аримайди. Ана шунда Александрнинг меҳмонхонаси асқотади ва эгасига катта даромад келтиради:
« Parce que les Parisiens ne connaissent pas encore la région.
-	Avec le lotissement, ils en prendront le chemin.
-	Oui, ça va les attirer... puis voilà le printemps qui commence... J’ai des
projets, moi ... si j’étais mieux soutenu par ma femme... Leguen, vous ne croyez pas que je peux faire de mon auberge une hostellerie comme on en rencontre sur la route de Deauville ? J’en tiens déjà le nom, oh! très simple : Hostellerie du Vrai Mont-Rouge, parce que chez Hervau c’est au Mont-Rouge de Boismont... Vous me peindrez une jolie enseigne. Quelque chose de rustique... » 
	Александр гоҳо қаҳвахонасига кириб турган парижликлардан хурсанд:
	« Les Parisiens qu’il avait reçus, voilà de vrais clients, avec lesquels on gagnait sa journée et qui vous réglaient une note de 200 francs sans faire de réflections... »
	Александр ўзини ўзи яхши кўради. Ҳар сафар иш билан Парижга борар экан, олифта кийинади:
	« Il portait un costume noir, un faux-col haut et raide, une cravate ornée d’une épingle ; et une paire de bottines. A plusieurs reprises, d’un geste impatient, il tira sa montre dont la chaîne brillante barrait son gilet. »
	Александр Парижга фақат тадбиркорлик учун бормайди. У ерда унинг бошқа “ишлари ҳам бор”. Бу ҳақида биз унинг ўзининг фикри-ўйидан ва хотини Мартанинг Легенга айтган гапларидан билиб оламиз. Жумладан, Александр Парижга йўл олиш учун қаҳвахонасидан ташқарига чиқар экан унинг хаёлидан қуйидаги фикрлар ўтади:
	« La lumière montait; des arbres aux verdures fraîches bordaient la route. Mais Bergès, le regard fixe, voyait Paris s’étendre devant lui... Paris où depuis deux semaines... Quelle impatience il avait de s’y retrouver ! Seul... Bergès se vit au salon, sablant le champagne avec Granet et des femmes... Il pressa le pas. »  (таъкид бизники – Ю.Ш.).
	Леген Мартага Александр Парижга кетганлигини маълум қилар экан, у кечқурун соат еттидаги поездда қайтишини билдиради:
	« - Bergès rentrera par le train de sept heures.
 - S’il rentre. Parfois, ça lui arrive de ne revenir que le lendemain, soi-disant à cause des affaires. » - дея бепарво жавоб беради унга Марта.
Унинг фикрича Александр Парижга фақатгина иш юзасидан бормайди:
« - Croyez-vous qu’Alexandre se prive lorsqu’il va à Paris ?... » (таъкид бизники – Ю.Ш.).
Асардаги учинчи асосий образ Марта Берже образидир. Ёзувчи китобхонни бу аёл билан аста-секин, воқеалар ривожи давомида таништириб боради. Зеро Марта мураккаб образ, у нафақат эри Александрни севмайди, балки у билан яшашдан азобланади. Чунки эри уни одам ўрнида кўрмайди, у билан ҳисоблашмайди.  Бу ҳақида Мартанинг ўзи Легенга шундай дейди: 
« - Avant votre arrivée j’étais seule... autant que vous pouvez l’être, vous, à Paris. Elle baissa encore la voix : 
« - Alexandre, je ne suis plus rien pour lui. »
Марта Александр учун фақат хизматкор – у қаҳвахонада ҳам ошпаз, ҳам официант, ҳам фаррош. Ҳисоб-китобдан ташқари барча иш Мартанинг зиммасида. Марта бу ерга келиб қолишидан илгари ўн беш йил “Лувр” музейи дўконларида сотувчи бўлиб ишлаган.
Леген Буамонда қолган кунининг эртасига Марта кўз ўнгимизда қуйидаги қиёфада намоён бўлади:
« Elle ne repartait pas et se tenait près de la table ; elle regardait dans le vide, et d’autres fois fixait son regard sur Leguen...
Leguen l’observa, tandis qu’elle servait Baffeux et M.Glotin. Elle était presque aussi grande que son mari, un peu lourde, vêtue simplement ; elle pouvait approcher de la quarantaine et avait dû autrefois être jolie. Il revit son visage : les traits réguliers, les chevaux encore noirs, séparés par le milieu. Il se souvenait surtout de son regard, clair, rêveur, mélancholique. Toutefois, dans sa démarche, dans ses gestes, on ne pouvait découvrir de nonchalance et d’ennui, pas plus que dans sa voix dont le son était chaud, plein. Elle avait regagné sa cuisine, on l’entendait adresser la parole à son mari... qui répondait par des grognements. Peut-être que tout n’allait pas pour le mieux dans le ménage ? »
Александр Парижга кетган кун Марта Леген билан билан бирга қолади. Улар бирга овқатланадилар. Дастурхон атрофида Марта Легеннинг бу ерга келганидан ўзини бахтиёр ҳис қилаётганини маълум қилади:
 « - Votre arrivée au Mont-Rouge, dit-elle après un silence, pour nous aussi c’est un bonheur. Alexandre vous en sait gré.
- Et vous ?
- Moi... Elle lui sourit... Je me sens moins seule. » (таъкид бизники – Ю.Ш.).
Александр йўқлигидан фойдаланиб Леген ва Марта дилларидаги гапларини бир-бирлари билан ўртоқлашадилар, Марта тобора очилиб боради:
« Leur conversation prit un tour intime et confiant, qui laissait dans l’ombre le carrefour du Mont-Rouge et les soucis du commerce ; elle glissait, heureuse, sans doute parce que la chaleur du repas... ou ce jour de printemps... ou ce tête-à-tête d’un homme et d’une femme... » (таъкид бизники – Ю.Ш.).
Суҳбат чоғида Леген Парижга қайтмоқчи эканлигини маълум қилади. Марта ундан қолишини илтимос қилади (« Restez avec nous »). Улар ўртасида нимадир рўй берганига шаъма қилади (Elle se tut, puis poursuivit, simplement : « Nous ne sommes plus des enfants, vous et moi... pas des amoureux. »). Сўнг улар бахтиёр онларни бошдан кечирадилар: 
« Leguen noua ses bras autour de Marthe Bergès, attira contre sa poitrine ce corps sensible et doux. « Ne pleurez plus. » Doucement, il lui renversa la tête. Sur ce visage qu’éclairait une lumière égale il fixa un regard ardent et surpris, comme s’il voyait Marthe pour la première fois, avec son visage secret – comme elle avait su tenir secrètes ses tristesses. Ce n’était point celui d’une femme de quarante ans, car la douleur l’emplissait d’une grave beauté... de vie, humide, mouvante, profonde. Oui, c’était la vie, qui chasse de votre coeur toute détresse ! Il se pencha, sa bouche rencontra celle de Marthe. Elle répondait à son baiser, elle l’attirait, et il s’étendit contre elle, les yeux ouverts sur ce visage qui paraissait s’enfoncer dans la couverture sombre du lit ; en balbutiant, il ferma ses paupières... »  
Э.Даби пейзаж тасвири устаси. У Леген гул тергани кирган Буамон ўрмонини қуйидагича таърифлайди:
« Cette journée s’annonçait plus douce, plus heureuse que la précédente... et combien différente. C’était comme un bain. Tout était humide, d’un vert acide qui vous faisait à des sources secrètes. Une multitude de ces clochettes apparurent, qui se balançаient sur leurs tiges, légères, si pures, que Leguen, en les cueillant, croyait commettre un geste sacrilège. Mais non! toutes s’offraient. Et il eut vite fait d’emplir un panier. Il respira une odeur capiteuse ; ses mains plongèrent dans une moisson fraîche et fragile. Dans les mauvaises années, à Paris, le muguet se vendait 1 franc le brin ; on en donnerait moins, cette fois. Bah ! il avait déjà gagné sa journée. Il flâna. D’autres fleurettes tentaient ses regards, soyeuses, timides, d’une variété qui le surprenait. Il lui arrivait quelquefois d’en peindre, d’après des modèles courants. C’étaient des fleurs pour personnes qui ne voient pas la campagne, aux formes monotones et pauvres, dans son métier on appelait ça : décoration artistique ! »
Адибнинг табиатга муносабатига эътибор беринг: Леген гул тераётганидан азобланади, ўзини гуноҳкор ҳис қилади :
 « Une multitude de ces clochettes apparurent, qui se balançаient sur leurs tiges, légères, si pures, que Leguen, en les cueillant, croyait commettre un geste sacrilège... Leguen s’assit au centre d’une clairière ; fermant à demi les yeux il regarda la forêt. La lumière, les feuillages, scintillaient entre ses paupières, des formes imprévues naissaient, c’était le spectacle qu’offrait ce kalédoscope qu’il avait possédé tout gosse. Il en éprouvait pareil émervaillement. A plus de quarante ans, il pénétrait dans une forêt avec une curiosité neuve, avide ; ses promenades du dimanche l’avaient conduit parfois vers les bois de Meudon où l’on rencontraient des Parisiens en goguette et des amants, lui-même avec Suzanne... Ici, pas trace de promeneurs ; on oubliait le chantier de Bel-Air ! On pouvait se croire perdre dans une forêt redoutable... Et Leguen s’étira, soupira, il redevenait un animal. Il arracha  une touffe d’herbe, en mâchonna un brin. » 
Эжен Даби Францияда ХХ асрнинг 30-йилларида ривож топган “популист”лар гуруҳига мансуб адибдир. “Популистлар Эмиль Золяни ўз устозлари деб билишган... бироқ Даби баъзи популистларга ўхшаб Золянинг кучсиз шогирдларидан эмас.” 
Э.Золя эса табиат манзараларининг устаси. Золя ўз асарларида воқеалар бўлиб ўтадиган жой, маскан тасвирига катта ўрин ажратади. Унинг тасвирлари рангларнинг ёрқинлиги билан ажралиб туради. Золя ўз асарларида ўзи кўрган, ўзи ҳис қилган, кузатган барча нарсасини китобхонга етказишга ҳаракат қилган. Адибнинг ўзи бу ҳақида шундай ёзади:
“Ўзим кўрган буюмларни хотирамда қайта тиклашга ҳаракат қилар эканман, улар кўз ўнгимда ўзлари қандай бўлсалар шундай – ўз чизиқлари, шакллари, ранглари, ҳидлари, оҳанглари билан намоён бўладилар.”
 Э.Даби ҳам ўз устозидан ана шу маҳоратни ўрганган, уни пухта эгаллаган. 
Леген Буамон ўрмонида юрар экан, Парижни ёдга олади. Табиатнинг сокин гўшасини саноатлашган йирик марказ билан таққослайди:
« Il songea à Paris, sa ville natale, qui lui apparaissait en ce moment laide et monstreuse, avec ses arbres malades, ses squares tristes, ses bois de Boulogne et de Vincennes où des autos et des foires coloniales rappellent l’homme. Une ville faite pour vous désespérer. Et c’est là qu’il faudra retourner vivre. Vivre ?... Offrir son muguet à des femmes grincheuses, à des couples indifférents. Parce qu’on n’a pas derrière soi un village, un vrai pays où il suffit d’étendre la main... comme ceci... pour ramasser de la bonne terre grasse, arracher des mousses, des plantes; on ferme les yeux, on sent le soleil et le vent caresser de façon vivante votre visage; on renverse la tête et on voit un ciel vaste, peuplé d’oiseaux. A Paris, leurs oiseaux prisoniers, ces serins, presque toujours ce sont de vieilles femmes qui les possèdent; et les moineaux, « resquilleurs » comme le Parisien... »

УЧИНЧИ БОБ БЎЙИЧА ХУЛОСАЛАР
1.	Эжен Даби новелла ва романларида бутун диққат-эътиборини ўзи тасвирлаётган одамларга қаратади. Бу эътибор асосан бир нуқтага жамланган бўлади, зеро адибни асар персонажларининг тақдири бош қаҳрамон тақдиридан кам қизиқтирмайди. Бош қаҳрамон фақат расмий жиҳатдангина бош қаҳрамон бўлиб қолади, зеро у таянч нуқтаси вазифасини ўтайди, холос. Митти Луи, жумладан, шундай қаҳрамонлардан бири (Petit Louis, 1930). Унинг тақдири бутун оиласининг тақдиридир.
2.	Э.Даби тасвирида одамлар ўз тақдирларига ўзлари эгалик қилолмайдилар. Айнан мана шу мавзу, инсоннинг ёлғизлиги ва бу ёлғизликнинг сабаблари Э.Дабининг асарларининг бош мавзуси ҳисобланади. 
3.	Э.Даби бадиий тасвир воситаларидан ва лисоний унсурлардан моҳирона фойдаланади. Персонажлар портретларини яратишда, уларнинг руҳий ҳолатини тасвирлашда француз тилининг бой имкониятларини қўллайди. 
4.	Э.Даби асарларида табиат тасвирига, пейзажга катта ўрин ажратади. Пейзаж қаҳрамонлар психологиясини ёритишда кўл келади. Бу борада Э.Даби Э.Золянинг шогирди. Унинг айниқса “Шимол меҳмонхонаси” романи Э.Золя асарларига ўхшаб кетади.
ХУЛОСА
1.	ХХ аср Ғарбий Европа адабиётида анъанавий жанр кўринишлари ўзгарди ёхуд янги хислатлар кашф этди, Себастьян Жапризонинг «Мудҳиш ёз» (L’Eté meurtrier) романи, жумладан, асарнинг алоҳида саҳна сифат олти қисмга бўлиниши билан драматик асарга ўхшаб кетади. Анъанавий бадиий категориялар ҳам ўзгарди. Сюжет парчаланиб кетди, унинг тугун ва анъанавий ечим каби унсурлари йўқолди. Бунга мисол қилиб швейцариялик адиб М.Фришнинг романларини келтириш мумкин. Замон ва маконни идрок этиш ҳам ўзгарди, образлар тизими янги тамойиллар асосига қурила бошланди. Сўнгги ўнйилликларда башарият тарихига тадрижий кетма-кет ўзгарувчан воқеалар тизими сифатида қараладиган анъанавий ёндошишга аксилтадрижия, яъни  исмлар ва замонлар қатламлари омухтаси қарши қўйилди.
2.	ХIХ асрнинг охири - ХХ асрнинг биринчи ярмидаги Франция адабий жараёнида Эжен Даби ижоди алоҳида ўрин эгаллайди. Эжен Даби ижодида оддий инсонларнинг реалистик образлари яратилган. Эжен Даби асарларининг поэтикаси, уларнинг фалсафий-ахлоқий проблематикаси Франция адабиётида ўзига хос ўринга эга. Эжен Дабининг реалистик асарлари маълум маънода ХХ асрнинг биринчи ярми Франция адабиётининг юксак эстетик даражасини, ўзига хослиги ва воқеликни тасвирлашнинг хилма-хиллигини белгилайди. 
3.	Эжен Даби ўз романларида бутун диққат-эътиборини ўзи тасвирлаётган одамларга қаратади. Бу эътибор асосан бир нуқтага жамланган бўлади, зеро адибни асар персонажларининг тақдири бош қаҳрамон тақдиридан кам қизиқтирмайди. Бош қаҳрамон фақат расмий жиҳатдангина бош қаҳрамон бўлиб қолади, зеро у таянч нуқтаси вазифасини ўтайди, холос.  
4.	Кўчма маънода қўлланилиб, гапнинг таъсир кучини оширадиган сифатлаш, ўхшатиш, мажоз, муболаға, кучайтириш, жонлантириш ва ҳ.к.лар ҳамма тилларга ҳам хос. Э.Даби уларнинг ишлатиш ўрни, бажарадиган функциясини яхши англайди. Бу эса муаллиф назарда тутган мақсадни рўёбга чиқаришга хизмат қилади. 
5.	Э.Даби бадиий тасвир воситаларидан ва лисоний унсурлардан моҳирона фойдаланади. Персонажлар портретларини яратишда, уларнинг руҳий ҳолатини тасвирлашда француз тилининг бой имкониятларини қўллайди. 
6.	Э.Даби француз тили грамматикасини жуда яхши ўзлаштирган. У ўз асарларида айниқса феъл ва унинг замонлари, турли гуруҳлардаги феълларини тўғри қўллай билади. Ўз асарларида ҳикоя тилида сифатида “Passé simple” замонини қўллаган адиблардан фарқли ўлароқ, Э.Даби асосан “Imparfait”дан фойдаланади. Бу ҳикоянинг равон, ишонарли ва ҳаққоний чиқишда муҳим рол ўйнайди.
7.	 Э.Даби француз феълларининг турли майлларини муваффақиятли ишлата олади. У айниқса conditionnel, subjonctif, impératif ни ёқтиради. Бу майллар муаллиф ғояси ва асар мавзусини ёритишда асосий омиллардан бири бўлиб хизмат қилади. 

R E S U M E

Nous avons étudié les particularités .linguistiques et littéraires de l’oeuvre d’Eugène Dabit. Dans ses romans et nouvelles E.Dabit décrit la vie des simples gens:  des ouvriers, paysans, manoeuvres, femmes de menage etc. Il utilise pour leurs portraits et caractéristiques psychologiques tous les possibilités de la langue française. Dans le cas de la comparaison, la manœuvre d'association des concepts est explicite comme dans cet exemple: «rusé comme un renard », et laisse intact le contenu de chacun des mots. Par exemple, la célèbre comparaison d’Eugène Dabit: «La Terre est bleue comme une orange» peut se transformer en une métaphore: «La Terre bleue orange». La figure opère donc un «transport de sens», qui correspond au sens étymologique de la figure.
Mais l'intérêt de la métaphore est d'attribuer au sens B certaines nuances, et pas n'importe lesquelles, qui appartiennent au terme A et qu'une simple comparaison ne pourrait expliciter. Ces nuances, ou sèmes, ajoutent réellement du sens symbolique au langage alors que la comparaison reste sur un plan très concret. Elle active la polysémie du mot et renvoie souvent à un univers symbolique ou culturel précis. La confusion entre ces deux figures est courante, et pas seulement dans l'enseignement.
La comparaison met en jeu deux mots, de catégories lexicales homogènes: dans «Jean est un lion», «Jean» et «lion» sont respectivement un nom propre et un substantif. L'énoncé «Jean est comme un lion » lui est ainsi linguistiquement équivalent. Dans la métaphore, et a contrario dans la comparaison, il n'y a qu'une seule identité visée par le locuteur alors que la comparaison, comme son nom l'indique, compare deux termes, deux notions, deux réalités. La présence ou non d'un terme comparant ne suffit donc pas à distinguer ce qui relève de la métaphore de ce qui relève de la comparaison : le contexte et l'effet recherché par le locuteur renseignent bien davantage sur la portée de la figure. Néanmoins ces deux figures peuvent se combiner dans une même phrase comme dans : «cet homme (...) mordant et déchirant les idées et les croyances d'une seule parole [métaphore], comme un chien d'un coup de dents déchire les tissus avec lesquels il joue [comparaison] ». Pour Eugène Dabit, le contexte joue en effet un rôle fondamental dans le décodage de la figure, en raison, d'une part, de la disparition des mots supports, et à cause de la connotation d'autre part. Le contexte permet par ailleurs de générer une interprétation. La métaphore étant une figure de l'ambiguïté, elle laisse ainsi un vaste champ possible de décodages : «[elle] sentait que cette pensée y avait sauté en même temps et s'installait sur ses genoux, comme une bête aimée qu'on emmène partout».
Pour Eugène Dabit, pour passer de la comparaison à la métaphore plusieurs transformations successives sont nécessaires, ce qui explicite bien le fait que la métaphore enrichit le sens, là où la comparaison est assez pauvre. Soit la comparaison: # état 1 : «Cet homme est rusé comme un renard»
état 2 : «Cet homme est un renard rusé» exprime le trope dans son état pur (l'homme rusé dont il est question ne s'est pas transformé, il s'agit d'une analogie) à travers une métaphore in præsentia car les comparés et le comparant sont encore présents dans l'expression.
état 3 : «Cet homme est un renard» est une métaphore in præsentia également, cependant la qualité a disparu ; c'est ici au lecteur, au moyen du contexte, d'interpréter la portée de l'expression.
état 4 : «Cet homme est un vieux renard» est une métaphore mettant en avant un trait sémique (le qualificatif «vieux» est connoté comme un trait de malignité).
état 5 : « Nous avons affaire à un vieux renard» est une métaphore in abstentia puisque la mention explicite du comparé a disparu, et qu'il ne reste que le comparant. L'effort d'interprétation est ici maximal.
état 6 : «Le vieux renard nous a tous bernés» est aussi une métaphore in abstentia, mais elle est ici absolue et fonctionne comme une preuve démonstrative dont le prédicat est «nous a tous bernés».
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ

1.	Каримов И. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. – 176 б. 
2.	Каримов И.  Адабиётга эътибор – маънавиятга, келажакка эътибор. – Т.: Ўзбекистон, 2009. – 40 б. 
3.	Каримов И. Ўзбекистон ХХI асрга интилмоқда. – Т.: Ўзбекистон, 1999. – 48 б.
4.	Каримов И. Ўзбекистон ХХI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари. – Т.: Ўзбекистон, 1997. – 326 б.
5.	Баркамол авлод орзуси (“Кадрлар тайёрлаш миллий дастури”ни амалга ошириш борасидаги публицистик мулоҳазалар). – Т.: “Шарқ” нашриёт-матбаа концерни бош таҳририяти, 1999. – 184 б. 
6.	Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунча ва тамойиллар. – Т.: Ўзбекистон, 2000. – 80 б.
7.	Ахманова О.С., Гюббенет И.В. «Вертикальный контекст» как филологическая проблема. — Вопросы языкознания, 1977, № 3.
8.	Ахманова О.С., Задорнова В.Я. О филологическом подходе к переводу классической поэзии. — В кн.: Проблемы общего и германского языкознания: [С6. статей, посв. проф. Н.С. Чемоданову].  - М.,  1978.
9.	Ахманова О.С., Задорнова В.Я. Теория и практика перевода в свете учения о функциональных стилях речи. //Лингвистические проблемы перевода: С6. статей]. - М., 1980.
10.	Ахмансва О.С. и др. О принципах и методах лингвостилистического исследования. - М., 1966.
11.	Будагов Р. А. Что такое лингвистическая поэтика? — Филол. науки. 1980, № 3.
12.	 Будагов Р. А.  Филология  и  культура: [Сб.  статей]. - М.,1980.
13.	 Виноградов В.В. О теории художественной речи. / Библиотека   филолога - М., 1971.
14.	Виноградов  В.В.  Стилистика.   Теория  поэтической  речи. Поэтика.   - М.,  1963.
15.	Виноградов В.В. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика.  - М.: Высшая школа, 1963.
16.	Виноградов В.С. Лексические вопросы перевода художественной прозы. -  М., 1978.
17.	Владимирова Н. Некоторые вопросы художественного перевода с русского на узбекский язык. - Т.: Фан, 1957 .
18.	Владимирова Н. От слова к книге. - Т.: Фан, 1983.
19.	Влахов С., Флорин С. Непереводимое в переводе. - М.:  Международные    отношения, 1980. - 352 с.
20.	Восток-Запад: Ëèòåðàòóðíыå âçàèìîñâÿçè â çàðóáåæíыõ èññëåäîâàíèÿõ. Ñáîðíèê îáçîðîâ. (îòâ. ðåäàêòîð Äüÿêîíîâà Å.Ì.). - Ì., 1989. - 196 ñ.
21.	 Гинзбург Л.Я. Литература в поисках реальности. – Л.: Художественная литература. Ленинградское отделение, 1987.– 400 с.
22.	 Гуторов А.М. Литературный персонаж и проблемы его анализа // Принципы анализа литературного произведения. М.: 1984. - С. 72-81.
23.	Гюббенет И В.  К проблеме понимания литературно-художественного текста. - М., 1981. 
24.	 Даби Эжен. Газета сотувчи кампир. – “Саодат” журнали, 2010 йил  № 4.
25.	Дима Александр. Принципы сравнительного литературоведения. - М.: Прогресс, 1977. – 149 с.
26.	Долгова О. В. Семиотика неплавной речи. - М., 1978.
27.	 Есенин. Проблемы творчества: Сб. статей/Сост. П. Ф. Юшин.  - М., 1978.
28.	 Есин А.Б. Принципы и приемы анализа литературного произведения. Учебное пособие. – М.: Флинта, Наука, 2000. – 246 с.
29.	 Литературный энциклопедический словарь / Под ред. В. Кожевникова,  П. Николаева.  - М., 1987. -  488 с. 
30.	Любимов Н.М. Перевод искусство. - М., 1977. - 80 с.
31.	Комиссаров В.Н. Теория перевода (лингвистические аспекты). - М.: Высшая школа,1990. - 250 с.
32.	 Комиссаров В.Н. Слово о переводе. - М.: Международные отношения,  1973. - 207 c. 
33.	 Êîíðàä Í.È. Èçáðàííыå òðóäы. Ëèòåðàòóðà è òåàòð. - Ì.: Íàóêà. 1979. - 462 ñ. 
34.	 Êîíðàä Í.È. Çàïàä è Âîñòîê. Ñòàòüè. - Ò.: Íàóêà. 1972. - 366 ñ.
35.	 Муравьев В.С. Жанры и стили художественной литературы. – М., 1989. – 346  с.
36.	 Новиков Л.А. Художественный текст и его анализ. – М.: Русский язык, 1988. – 272 с.
37.	Попович А. Проблемы художественного перевода. -  М.: Высшая школа 1980. - 199 с.
38.	Поспелов Г.Н. Проблемы исторического развития литературы. -  М.: Просвещение. 1972. - 271 с.
39.	 Потебня А.А. Эстетика и поэтика. - М.: Искусства. 1976. - 614 с.
40.	 Рецкер Я.И. Теория перевода и переводческая практика. - М.:    Международные отношения, 1974. - 214 с.
41.	 Тимофеев Л.И. Основы теории литературы. – М.: Высшая школа, 1976.
42.	 Уэллек Р., Уоррен О. Теория литературы./ пер. с анг. – М., 1978.
43.	Файзуллаева Р.Н. Национальный колорит и художественный перевод. - Т.: Фан, 1979. - 118 с.
44.	Фёдоров А.В. Основы общей теории перевода (лингвистические  проблемы). – М.: Высшая школа,1983. - 303 с.
45.	Федоров А. В. Введение в теорию перевода. - М.: Высшая школа,1983. - 356 с.
46.	  Хализев В.Е. Теория литературы. – М.: Высшая школа, 2002. -  433 с.
47.	 Храпченко М.Б. Художественное творчество, деятельность, человек. – М.: Советский писатель, 1982.
48.	Чернец Л.В. Литературные жанры. – М.: Издательство Московского университета, 1982. – 192 с.
49.	 Штейн А.Л. На вершинах мировой литературы. - М.: Художественная литература. 1988. - 313 с.
50.	 http;|| stephenking.net|htm|| by Michael Gorenstein.
51.	 Eugène Dabit. Train de vies. – Moscou: Editions du Progrès, 1973.
52.	 Eugène Dabit. La zone Verte. – Paris: Gallimard, 1997.
53.	 Eugène Dabit. Petit Louis. - Paris: Gallimard, 1967.
54.	 Еugène Dabit. Hôtel du Nord. - Paris: Gallimard, 1978.
55.	 Eugène Dabit. Le Mal de vivre. - Paris: Gallimard, 1975.
56.	 Eugène Dabit. Faubourg de Paris. - Paris: Gallimard, 1988.
57.	 Eugène Dabit. Journal intime. - Paris: Gallimard, 1982.