ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ МАДАНИЯТ ВА СПОРТ ИШЛАРИ ВАЗИРЛИГИ

ЎЗБЕКИСТОН   РЕСПУБЛИКАСИ   ОЛИЙ   ВА  ЎРТА  МАХСУС  ТАЪЛИМ  ВАЗИРЛИГИ

ЎЗБЕКИСТОН ДАВЛАТ ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ ИНСТИТУТИ

Қўлёзма ҳуқуқида
УДК 796.034.2

АРТИҚОВ ЖАСОРАТ БЕКИММАТОВИЧ

ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ  ДАРСЛАРИДА ЎРТА МАКТАБ ЁШИДАГИ ЎҒИЛ БОЛАЛАРИНИ ТАБАҚАЛАШТИРГАН ЖИСМОНИЙ ТАЙЁРГАРЛИГИНИ АСОСЛАШ

Магистр академик илмий даражасини олиш учун ёзилган
Д И С С Е Р Т А Ц И Я

                                                                           

                                                                          Илмий раҳбар: п.ф.н.доцент                                                   
                                                                                      Ю.Ю.Арипов

ТОШКЕНТ – 2012 й.

МУНДАРИЖА 
КИРИШ .............................................................................................................................................	3	
I БОБ. МАВЗУ ДОИРАСИДАГИ МУАММОЛАРНИ ЎРГАНИЛГАНЛИК ДАРАЖАСИ.........................................................................................................................	8	
1.1 Умумий ўрта таълим мактабларида жисмоний тарбия дарсларини  назарий ва амалий асослари..............................................................................	8	
1.2.  Умумий ўрта таълим мактаб ўқувчиларини табақалашган жисмоний тарбия таълими технологияси......................................................	18	
1.3.  7 - 8 - 9 синф ўқувчиларининг жисмоний сифатларини тарбиялаш хусусиятлари ва усулияти..............................................................................	29	
II БОБ. ТАДҚИҚОТ  УСЛУБЛАРИ ВА УНИ ТАШКИЛ ҚИЛИНИШИ...............	40	
2.1. Тадқиқот услублари………… ……………………………....................	40	
2.2. Илмий-услубий адабий манбаларни таҳлил қилиш ва амалий тажрибалар натижаларини умумлаштириш..................................................	40	
2.3. Педагогик кузатишлар ва назорат тестлари...........................................	41	
2.4. Ўқувчиларнинг жисмоний тайёргарлигини аниқлаш............................	41	
2.5. Педагогик тажрибалар..............................................................................	42	
2.6. Математик статистика услублари............................................................	42	
2.7. Тадқиқотнинг ташкил этилиши...............................................................	43	
III БОБ. VII – VIII – IХ  СИНФ ЎҚУВЧИЛАРИНИНГ  ЖИСМОНИЙ  РИВОЖЛАНИШИ ВА ЖИСМОНИЙ ТАЙЁРГАРЛИК ДАРАЖАСИНИ ТАЖРИБАДА ИСБОТЛАШ.............................................................................................	44	
3.1 VII - VIII – IХ синф  ўқувчиларни жисмоний ривожланиши ва   жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсаткичларини  баҳолаш.............	44	
Хулосалар …………………..........................................................................	78	
Амалий тавсиялар.............................................................................................	80	
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати …………………………….................	81-89	

КИРИШ
Тадқиқотнинг долзарблиги. Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўғрисидаги» Қонуни ва «Кадрлар тайёрлаш Миллий дастури»да ўқувчиларнинг қобилиятлари ва имкониятларига мувофиқ равишда таълим тизимига табақалаштирилган ва индивидуал ёндашувни жорий этиш кераклиги қайд қилинган.
Ўзбекистон Республикасининг «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури»да болаларга ва уларнинг билими ва қобилиятига қараб индивидуал ва табақали ёндашиш услубидан кенг фойдаланиш тавсия этилган.
Умумий ўрта таълим мактабларининг жисмоний тарбия дастурларидаги талабларини бажариш, ўқувчиларнинг жисмоний тайёргарлиги даражасини аниқлаш жисмоний тарбия ўқитувчиларининг асосий вазифаларидан биридир. 
Ўқувчиларнинг жисмоний тарбия дарслари жараёнидаги жисмоний ривожланиши ва жисмоний тайёргарлик даражаси ўзига хос бўлиб, фарқли равишда индивидуал ўзгаришларга эга.
Бир хил ёшдаги ва бир хил жисмоний ривожланишга эга бўлган болаларда жисмоний сифатларнинг ривожланиши ҳар хил эканлиги таъкидланган. 
Шу сабабли, жисмоний ривожланиши ҳар хил бўлган ўғил ва қизларда жисмоний сифатларни тарбиялаш учун индивидуал дастурлар тузиш, машқлар мажмуасини ишлаб чиқиш, дарс жараёнида ҳар бир гуруҳ учун табақали ёндашган ҳолда ўргатишни ташкил қилиш жисмоний тарбия жараёнида долзарб масалалардан биридир
Умумий ўрта таълим мактабларида ўқув жараёни самарадорлигини оширишнинг энг қулай йўлларини излаб топиш ҳамма вақт муаммо бўлиб келган. Бу масалани тўғри ҳал қилишнинг асосий йўлларидан бири табақали ёндашишни амалга ошириш (23, 105) кераклиги кўрсатиб ўтилган.
Шунинг учун ўқувчиларнинг жисмоний тайёргарлигини яхшилашда жисмоний тарбия дарсларидаги ҳар бир гуруҳ учун табақали ва индивидуал ёндашиш муносабатларини ташкил этиш илмий ишлар учун долзарб мавзудир.
 Жисмоний тарбия таълимини такомиллаштириш зарурати, хусусан уни индивидуаллаштириш нуқтаи назаридан, ўқув жараёнини индивидуаллаштириш ва табақалаштириш соҳасидаги илмий асосланган ёндашувлар мавжуд эмаслиги орасидаги тафовутлар  (зиддият) мазкур тадқиқотлардаги илмий муаммонинг долзарблигини тасдиқлайди. 
Тадқиқотлардаги илмий муаммо долзарблиги жисмоний тарбия таълимида табақалаштириш технологиясидан фойдаланганда мактабда жисмоний тарбия бўйича таълим жараёнини оптималлаштириш масалалари қандай ечилиши зарурлигини аниқлашдан иборат.
  Юқорида қайд этилган зиддиятларни бартараф этиш зарурати бизнинг «Жисмоний тарбия дарсларида ўрта мактаб ўғил болаларини табақалаштирган жисмоний тайргарлигини асослаш» мавзусидаги тадқиқотларимизнинг долзарблигини кўрсатди. Мазкур муаммоларни бартараф этиш тадкикотнинг муамаоси саналиб унинг долзарблигини белгилаб беради.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси. Сунги йилларда таълим тизимида ўқувчи-ёшларни жисмоний тайёргарлик ва жисмоний ривожланиш масалаларини ҳамда аҳолини жисмоний тарбияси бўйича бир қатор муаммоларни Ўзбекистон Республикасининг етакчи мутахассислари, хорижий кўзга куринган  тажрибали педагоглар, кўпчилик олимлар томонидан (В.К.Бальсевич, 1987; Ю.В.Верхошанский, 1988; А.А.Гужаловский, 1990; Л.П.Матвеев, 1990; Ф.А.Керимов, 1990; Ш.Х.Ханкельдиев, 1991; Л.Р.Айрапетьянц, 1992; Р.Саламов, 1994; Т.С.Усмонхўжаев,1995; К.Махкамжонов,1996; Ф.Ходжаев, 1996; К.Д.Ярашев 1997  ва бошкалар) назарий жиҳатдан ўрганган.
Баъзи тадкикотчилар (Д.Д.Шарипова, 1987; Г.В.Гошупкин, 1990; Н.Б.Бернштейн, 1991; Р.С.Саламов, 1991; Б.Г.Бойбобоев,1999; В.В.Семенов,2004 Т.С.Усмонхўжаев, 2004; Ш.Х.Ханкельдиев, 1995; В.П.Филин, 2005; В.И.Платонов, 2006  ва бошкалар)нинг илмий изланишларида турли хил спорт машклари умумий техника асосларига ўргатишнинг максадга мувофиклиги ва унинг имкониятлари масаласи тадқиқ қилинган ҳамда улар жисмоний тарбия ва спортни турли қирраларини очишга ҳаракат килганлар.
Умумий ўрта таълим мактаб ўқувчиларига жисмоний тарбия дарсларида индивидуал ва табақали ёндашиш муаммоларини илмий ишлаб чиқиш, уларнинг жисмоний тайёргарлик даражасини ва жисмоний ривожланишини яхшилаш бугунги куннинг долзарб масалаларидан биридир.
Ушбу ҳолатлар магистр диссертация тадқиқоти мавзусинининг “Жисмоний тарбиянинг дарсларида ўрта мактаб ўғил болаларини табақалаштирган жисмоний тайёргарлигини асослаш” деб номланишига асос бўлди. 
         Тадқиқот мақсади – Умумий ўрта таълим мактабларида жисмоний тарбия фани бўйича ўқув жараёнини жисмоний тарбия таълимида ўғил болаларни табақалашган технологияларни ишлаб чиқиш ва тажрибавий синовдан ўтказиш йўли билан оптималлаштиришдан иборат.
Тадқиқот вазифалари- Жисмоний тарбия ўқитувчиларини юқори синф ўқувчиларини жисмоний тайёргарлигини таъминлаш бўйича иш тажарибасини ўрганиш;
- ўқувчиларнинг жисмоний тайёргарлик даражасини аниқлаш;
- жисмоний тарбия дарсларида ўқувчиларни табақали ёндашишни ташкиллаштириш тизимини ишлаб чиқиш;
Тадқиқот объекти. Умумий ўрта таълим мактабларида «Жисмоний тарбия» фани бўйича ўқув жараёни ҳисобланади 
Тадқиқот предмети- Умумий ўрта таълим мактабидаги  жисмоний тарбия дарсларида ўқувчиларни жисмоний тайёргарлигини таъминлашнинг восита ва услублари ҳамда табақалашган таълим технологияси.
Тадқиқотнинг фарази – Жисмоний тарбия дарсларида табақали ёндашишни ташкиллаштиришда ўқувчиларни индвидуал имкониятларни ҳисобга олган ҳолда, мажмуали тадбирларни қуллаш, ўқув тарбия жараёнида уларнинг ҳар томонлама жисмоний тайёргарлигини амалга оширилишида юқори самарадорлик беради. 
      Тадкикотнинг илмий янгилиги «Табақалашган жисмоний тарбия таълими технологияси» тушунчаларига таъриф берилди ҳамда табақалашган жисмоний тарбия таълими технологиясини ишлаб чиқилди ҳамда 7 - 8 -9 синф ўқувчиларининг жисмоний тайёргарлигини такомиллаштирилди..
 Тадкикот натижаларининг илмий ва амалий ахамияти:  шундан иборатки, табақалашган жисмоний тарбия таълими технологиясидан фойдаланиш 7 - 8 - 9 синф ўқувчиларининг анъанавий ўқув юкламаси режимидаги жисмоний тарбия таълими мазмунига ягона талаблар шароитида ўқувчининг индивидуал қобилият ва хусусиятларини инобатга олиш ва такомиллаштириш ҳисобига ўқув жараёни сифатини кўтариш имконини беради.
  Тадқиқотларнинг назарий аҳамияти табақалашган жисмоний тарбия таълими технологиясини ишлаб чиқиш ва асослаш билан боғлиқ бўлган мактаб жисмоний тарбия таълими назарияси бўлимини ҳамда 7 - 8 - 9 синф синф ўқувчиларининг жисмоний тайёргарлигини  такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқот натижаларининг долзарблиги ва ишончлилиги тадқиқотлар назорат остидаги шароитларда ўтказилганлиги, изланишлардан кўзланган мақсад ва вазифаларга мос келадиган тадқиқот ўтказишнинг назарий ва эмпирик усуллари мажмуасидан фойдаланилганлиги, танловнинг кўркамлиги, назарий тадқиқот натижаларини тажрибавий текширилганлиги, натижаларга ишлов берилганлиги билан таъминланган.
Ҳимояга олиб чиқилаётган асосий қоидалар
1.	Жисмоний тайёргарликни оширишда ҳамда ҳаракат фаоллигини оширишда фойдаланиладиган машғулотлар шакли, восита ва методлариннг самаралилиги даражаси.
2.	7 - 8 - 9 синф ўқувчиларинин жисмоний тайёргарлиги машғулотлари шаклларининг ўзаро боғлиқлиги.
3.	Жисмоний тарбия дарси жараёнида назорат ва тажриба гурухларининг педагогик тажриба даврларида қўлланилган табақали – индивидуал ёндашишнинг самарадорлиги.
          Магистрлик диссертациянинг тузилиши ва ҳажми. Иш кириш, уч  боб,  хулоса, адабиётлар рўйхати, кўрсаткичи, амалий тавсиялар ва иловалардан иборат бўлиб, 90 бетни ташкил этади. Унга 4 та жадвал  киритилган. 

I ÁÎÁ. ÌÀÂÇÓ ÄÎÈÐÀÑÈÄÀÃÈ ÌÓÀÌÌÎËÀÐÍÈ ¡ÐÃÀÍÈËÃÀÍËÈÊ ÄÀÐÀÆÀÑÈ

1.1 Умумий ўрта таълим мактабларида жисмоний тарбия дарсларини  назарий ва амалий асослари

  Республикамиздаги мактабларда халқимизнинг миллий анъаналари улуғворлиги ва гўзаллиги фанлар орқали барча ўқувчиларга етказилиши, уларда фикрлаш қобилиятини оширади, онгига ота-боболаримиз ҳаётнинг қонуни бўлган аҳлоқ қоидаларини  сингдириб, ишлаб чиқиш фаолиятида жонбозлик кўрсатишга тайёрлади. 
Жисмоний тарбия ўқувчиларнинг соғлиғини мустаҳкамлашда, уларни ҳар томонлама уйғун камол топтиришда, меҳнат ва Ватан ҳимоясига тайёр бўлишлари учун ҳаётий муҳим бўлган ҳаракат кўникма ва малакаларини 0эгаллашда зарур ўрин касб этади.
Умумий ўрта таълим мактаблари учун таяниб ўқув режаси, давлат таълим стандартининг таркибий қисми бўлиб, у таълим соҳаларни меъёрлашга ҳамда мактабнинг молиявий таъминотини белгилашга асос бўладиган давлат хужжатидир.
Жисмоний тарбия ўқувчиларнинг соғлиғини мустаҳкамлашда, уларни шахсий, ҳар томонлама уйғун камол топтиришда, меҳнат ва Ватан ҳимоясига тайёр билимлари учун ҳаётий муҳим бўлган ҳаракат кўникмаларни, малакаларни такомилаштириш ва  шакллантиришдир. 
Мактабда ўқитиладиган барча фанларни табиат ва инсон саломатлигига боғлиқ эканини тушунтириб ўргатилганда унинг болалар онгига таъсири кучли бўлади.
Жисмоний тарбия ўқувчиларнинг соғлиғини мустаҳкамлашда, уларни шахсий ҳар томонлама уйғун камол топтиришда, меҳнат ва Ватан ҳимоясига тайёр бўлимлари учун ҳаётий муҳим бўлган ҳаракат кўникма ва малакаларни эгаллашда муҳим ўрин касб этади..
Мактаб ёши болаларнинг жисмоний ривожланиши ва тез ўсиш давридир, шунинг учун мактаб ўқувчиларни жисмоний ривожланиш, нормал ўсишни таъминлаш учун ҳам куч қувватни сарфлаш зарур. 
Мактабдаги жисмоний тарбия таълимига нисбатан муаллифлар қуйидаги табақалаштириш даражалари (турлари)ни ажратиб кўрсатадилар (34,43,64):
• умуммактаб табақалаштириш; бу битта мактаб доирасида, кўпроқ  юқори синфларда, шунингдек ўрта синфларда ўқув жараёнини мос ихтисосга йўналтириш билан боғлиқ. Қуйидаги ихтисослик турлари танланиши мумкин: спорт, жисмоний тарбия, жисмоний тарбия – спорт ва соғломлаштириш.
• мактаб ичидаги табақалаштириш. Бу ҳолда ўқув жараёни мазкур мактабда тўлиғича эмас, балки фақат баъзи синфлардагина:  спорт синфи, саломатлиги эътиборга муҳтож ўқувчилар синфи ва шу кабилар ихтисослашади холос.
• синф ичидаги табақалаштириш. Ушбу табақалаштириш доирасида синф ўқувчилари у ёки бу мезонлар бўйича бир нечта гуруҳга бўлинадилар.      Мазкур тадқиқотларда жисмоний тарбия таълими бўйича ўқув жараёнини табақалаштиришда синф ичидаги даражадан фойдаланилди.
Табақалаштириш қуйидаги мезонлар бўйича амалга оширилди :
а) жисмоний тайёргарлик аҳволи;
б) ҳаракатли амалларнинг шаклланиш даражаси.
Ушбу мезонларга мос ҳолда жисмоний тарбия таълими жараёнида ўқувчилар қуйидаги 2-3 гуруҳга бўлиндилар :
       • юқори жисмоний тайёргарликка эга бўлган ўқувчилар;
       • ўртача  жисмоний тайёргарликка эга бўлган ўқувчилар;
       • қуйи  жисмоний тайёргарликка эга бўлган ўқувчилар.
Ҳаракатли амалларни ўргатишда ўқув материалининг мазмуни ҳамма гуруҳдаги ўқувчилар учун бир хил қолдирилди. Таълимнинг воситалари, шакллари ва услублари табақалаштириштирилди. 
Жисмоний тарбия дарси машғулотнинг шундай формасики, у мактаб ўқувчиларининг хаммасини мажбурий равишда қамраб олади. Дарслар мазкур синфнинг доимий состави билан ўтказилади. Бу аниқ шароит ва шуғулланувчиларнинг тайёргарлигини ҳисобга олиб, машғулотларни яхши ташкил этиш ва ўтказиш имконини беради. 
Мактаб ўқувчилари жисмоний тарбиясининг   вазифаларини амалга ошириш, махсус уюштирилган машғулотларда амалга оширилади.
Машғулотлар боришида машқларни амалга ошириш оркали жисмоний тарбиянинг услуби ва методик тамойилари, тарбия ва таълимнинг воситаси ҳаётга аник, равшанлаштирилади ва юзага чиқади. Бизнинг мактабларимиз учун машғулотларнинг катта хилма - хил шакллари характерлидир. 
Шу билан бирга услубий манбалар қаторида фақат жисмоний машғулотларни давом этиш вақтини кўпайтириш заруриятидан чиққадиган ҳолда ўқувчиларни эҳтиёжлари қондирилади. 
Шу асосида, машғулотларнинг барча шакллари таҳлили, уларни мактабда, мактабдан ташқари, оилада ўтказишнинг шароитлари ва муҳити кўрсатадики, ўқувчилар жисмоний тарбияси уюштиришга мажмуали ёндошувдан ҳеч бўлмаганда битта звено чиқариб олинса, педагогик жараённинг узлуксизлигини бузилишига, жисмоний тарбиянинг барча вазифаларини сифатли ечилишини таъминлаш имкониятига олиб келади.
 Гап шундаки, машғулотларнинг ҳар бир шакли умумий (илмийлик, соғайтириш, тарбиявий) ва хусусий вазифасини ечади. Масалан, соғломлаштириш учун энг яхши шароит саломатлик кунларини ўтказиш жараёнида яратилади, ташвиқот ишлари учун эса спорт кечаларида.  Бу ҳолат дарслар миқдоридан қатъий назар ўқувчилар жисмоний тарбиясининг барча шаклларидан фойдаланиш ва ҳар томонлама ривожлантириш зарурияти билан белгиланади.
Мактаб ўқувчилари жисмоний тарбиясининг амалиёти ва назариясида барча шаклларини икки гуруҳга бўлиш қабул қилинган. Бири дарсларда амалга ошириладиган, асосан ўқув-илмийлик жараёнини ифодаласа, бошқаси - дарслардан ташқарида мажмуали тарбиявий таъсир ўтказишдир.
Ўз  навбатида    дарслар    ва    дарсдан    ташқари    шакллари билан шуғулланувчилар  контенгентининг   ўтказиш   жойи   ва   вақти боғлиқликда мазмуни ва бошка омиллар кўпрок кичик гуруҳларга бўлинади. ўқувчилари   жисмоний тарбиясини ташкил топтиришнинг асосии шаклидир.
Жисмоний тарбия  дарси -  Жисмоний тарбия, умумий ўрта таълим мактабларининг барча синфларида ўқув режасида назарда тутилган ўқув фанидир. Фаннинг мазмуни давлат дастури билан тартиблаштирилади. 
Амалга ошириш эса, жисмоний тарбия дарсларида амалга оширилади. Шундай қилиб, дарсларга катнашиш барча ўқувчилар учун мажбурийдир.
 Ўқувчилар соғлигининг ҳолати билан боғлиқликда уч гуруҳларга бўлинади: асосий махсус ва тиббий. Асосий гуруҳга амалда соғлом болалар киради, соғлигида бузилишга эга бўлган шуғулланувчилар эса махсус тиббий гуруҳга тегишлидирлар. 
Махсус тиббий гуруҳнинг ўқувчилари махсус дастур бўйича бадан тарбияни ўрганадилар. Жисмоний тарбия дарсларида ўқитувчи жисмоний тарбиянинг барча вазифаларини ечиш учун шароит яратади, ўқувчилар мустақил ишини бошқаради. Дарслар аниқ даражада жисмоний тарбиянинг бошқа шакллари мазмунини аниқлайди. 
Бу ҳолатнинг ҳаммаси дарсни ўқувчилар жисмоний тарбиясининг асосий шакл эканлигини белгилайди.
Ҳар бир машқнинг юқори самарадорлигига эришишга дарснинг услуби  ва назариясининг чуқур  билими кўмаклашади.  Назарияни ижодий англаш ўқитувчига ўқувчиларнинг аниқ ҳаракатлантирувчи имкониятлари ва ўқув вазифаларига аниқ шароитлар билан мувофиқ тарбия ва таълимнинг кўпдан кўп услублари, жисмоний машқларнинг барча бойлигидан фойдаланишга имкон беради.
Ўқув ишларининг характерига қараб дарсларни янги ўқув материалини ўзлаштириш дарслари, уни такомиллаштириш ва мустаҳкамлаш дарслари, аралаш типдаги дарслар ҳамда контрол дарсларга бўлинади.
Янги материални ўзлаштириш дарслари учун тушунтириш, намойиш этиш, ҳаракатлардаги дастлабки  қўпол ҳолатларни тузатишга кўп вақт сарфланиши натижасида, нисбатан кам  ҳаракатли зичлик характерлидир. Бундай дарсларнинг муваффақиятли машғулотлар ўтадиган жойни алоҳида эътибор билан тайёрлаш ва ҳоказоларга боғлиқ.
Ўқув материалини такомиллаштириш ва мустаҳкамлаш дарсларида масалан, катта разрядли спортчилар билан ўтказиладиган тренировка машғулотларида ҳаракатли зичлик максимал даражагача орта боради.
Контрол дарслар кўпинча спорт мусобақалари типида ўтказилади. Уларда қатъий тартиб, мусобақа қоидаларига мувофиқлик, натижаларни аниқ ҳисобга олиб бориш тўлиқ таъминланган бўлиши керак.
Умуман жисмоний тарбия учун кўпроқ аралаш типдаги дарслар ўтказиш, яъни бир машғулотда янги материални ўрганиш, уни такомиллаштириш ҳамда илгари ўрганилган машқларни текшириш характерлидир.
Дарсни бино ичида ўтказиш ташкилий жиҳатдан қулайлик туғдиради. Нисбатан кичик бўлган иш майдони, назорат қилиб туриладиган жойнинг чекланганлиги, ҳаракатнинг доимийлиги ўқувчилар диққатини дарс олдида турган вазифаларни ҳал этишга яхшироқ жалб этиш имконини беради.
Очиқ ҳавода ўтказилган дарслар, айниқса, улар йил бўйича ҳар хил об-ҳаво, ҳарорат шароитида ўтказилса, чиниқишга, соғлиқни мустаҳкамлашга ёрдам беради. Очиқ ҳаводаги дарсларга шуғулланувчиларни ҳаётга тайёрлашнинг етакчи воситаси сифатида қадимдан катта аҳамият бериб келинган.
Об-ҳаво ёмон бўлган шароитда очиқ ҳаводаги машғулотларга олдиндан тайёрланиш ва машғулот ўтказиладиган жойни кўздан кечириб қўйиш, ўқувчиларга бундай машғулотларнинг фойдали эканлигини тушунтириш, уларнинг кийим-кечаклари ва шу кабилар ҳақида ғамхўрлик қилиб қўйиш керак. Кўпчилик жисмоний машқларни техник томондан саводли бажариш учун машғулотларга махсус жиҳозланган жой талаб қилинади.
Шунинг учун очиқ ҳавода ўтказиладиган дарсларни залда ва спорт майдончасида ўтказиладиган машғулотлар билан алмаштириб туриш керак.
Ўқитувчининг дарсга тайёрланиши. - Дарс ўтказиш мураккаб, кўп тамонлама фаолиятдир. Шу сабабли машғулотлар юқори савияда бўлишга эришмоқ учун, ўқитувчи олдиндан пухта тайёргарлик кўриши ва бунда қуйидаги ҳолларни назарда тутиши керак:
А) дарс мақсадини аниқлаш;
Б) дарснинг аниқ режасини ишлаб чиқиш;
В) моддий жиҳозларни тайёрлаб қўйиш.
Булар ўзаро бир-бири билан боғлиқ, бироқ шу билан бирга уларнинг ҳар бири махсус иш олиб боришнинг талаб қилади.
Дарснинг мақсадини аниқлаш–унинг машғулот системасидаги ўрнини белгилаш ҳамда унинг натижаларини мумкин қадар тўлароқ тасаввур этиш демакдир. Бунга ишнинг режалаштирилиши ёрдам беради. Бироқ ўқув-тарбия жараёнининг амалдаги бориши ҳамиша режага тузатишлар киритади. Шунинг учун ҳар сафар ўтган дарс ёки бир неча дарс натижаларини яхшилаб таҳлил этиш ҳамда машғулотларнинг бутун сериясидан қолган вақтни ҳисобга олиш асосида дарс олдига қўйилган вазифаларни аниқлаш зарур. Дарснинг энг муҳим вазифаларини комплексини ишлаб чиқиш кўзда тутилади. Амалда эса уларни аниқлаш эҳтиёжи тўғилиб туради (индивидуал ишларни ташкил этиш ва ҳ.к.). 
Ўқув машғулоти аниқ вазифасини ишлаб чиқиш, олдинги режалардан қатъий назар ҳамиша илгари қўлга киритилган ва келгусида кутилган ютуқлар таҳлилини ўз ичига олган жиддий пухта ўйлаб қилинадиган меҳнатни талаб этади.
Дарс вазифаларини белгилаш ҳамда уларни ҳал этиш режанинг тўғри бўлиши ўқитувчининг педагогик тажрибаси ва унинг ижодий қобиляти билан белгиланади.
Дарс вазифалари белгиланаётган ҳар бир, айрим ҳолда уларни ҳал этишнинг методик йўллари ҳақидаги энг янги маълумотларни ўрганиб чиқишга эҳтиёж туғилади. Илгари белгилаб қўйилган вазифаларга ҳам, уларни ҳал этишнинг умумий режага ҳам адабий манбаларни олдиндан ўрганиб чиқиш натижасида ўзгаришлар киритилади.
Дарсга тайёргарлик кўришнинг навбатдаги моменти-бу дарс ўтказишнинг тўлиқ режасини, дарснинг режасини-конспектини тузишдан иборат.
Дарсни режалаштириш вазифаларини ҳал этиш энг рационал бирин-кетинликни аниқлашдан бошланади. Янги материални ўрганиш, энг кўп эътибор ва юксак иш қобилятини талаб этади. Шу сабабдан у машғулотнинг асосий қисмида бир оз енгилроқ масалаларни ҳал этиш эса дарснинг боши ва охирида режалаштирилади.
Шундан кейин дарс асосий қисмининг мазмуни (машқлар тартиби ва уларнинг меъёри, тушунтириш, фармойишлар ва ўқувчиларга бериладиган бошқа кўрсатмалар) кенгроқ ишлаб чиқилади.
Машқларни бажариш пайтида ўқувчиларни уюштиритишнинг схемалари белгилаб олинади. Буларнинг ҳаммаси конспектга ёзилади. 
Ўқитувчи дарснинг асосий қисми мазмунини ишлаб чиқгач, унинг тайёргарлик ва якуний қисмларини уларнинг биологик ва педагогик аҳамиятини ҳисобга олган ҳолда режалаштиради. Бунда у худди асосий қисм режасини ишлаб чиқаётгандагидек, вазифалар қай шаклда қўшилишини, ҳар бир машқнинг мазмуни ва аҳамиятини, унинг меъёрини, ўқувчиларни уюштириш методларини, жойдан-жойга ўтиш ва қайта сафланишини дарснинг иш майдончасидаги ўз ўрни қаерда бўлишини олдиндан пухта ўйлаб олиш керак. Буларнинг ҳаммаси режа-конспектида акс эттирилади.
Охирида уй вазифаси режалаштирилади - Бу ўқувчиларнинг дарс пайтида йўл қўйган ҳатолари муносабати билан қўшимчалар киритишни истисно этмайди.
Бевосита дарс бошланиши олдидан ўқитувчи машғулот ўтказиладиган жойни тайёрлаши ва машқларни бажариб кўриши керак. Машғулот ўтказиладиган жойни тайёрлаш ишига ўқувчиларни ўзларини жалб қилиш ва бунда албатта уларнинг ишини назорат қилиб туриш керак. 
Дарсни педагогик баҳолаш - Ўқитувчи ўтилган ҳар бир дарсни баҳолаши керак. Дарснинг сифати, савиясини белгиловчи асосий кўрсаткич унда қўйилган аниқ вазифаларнинг қай даражада ҳал этилганлиги ҳисобланади. Ўқув материалининг барча ўқувчилар томонидан ўзлаштирилиши энг яхши  вариант бўлади, бироқ гуруҳдаги ўқувчиларнинг таркиби кўпинча қобилятлари ва тайёргарлик даражалари жиҳатидан бир хил эмаслигини ҳисобга олиш керак. 
Шунинг учун амалда кенг қўлланиладиган барча учун ягона материални ўрганишда айрим ўқувчиларнинг қолоқлиги дарсни ёмон ўтказилганининг белгиси ҳисобланмаслиги керак. Ўқув материалини ўқувчиларнинг оз қисми ўзлаштирса ёки ҳеч ким ўзлаштирмаса, унда дарсни ёмон ўтказилган деб ҳисоблаш керак. Бунинг сабаби, дарс олдига қўйилган вазифаларнинг ҳаддан ташқари қийинлиги ёки ўқитувчининг методик жиҳатдан бўшлиги, ёхуд  ўқувчиларининг шуғулланишни истамаганликлари бўлиши мумкин. (ўқувчилар дарсда ҳаддан ташқари ҳаяжонланган, ҳовлиққан ҳолга келганларида шундай бўлиши мумкин).
Дарс вазифаларининг даражада ҳал этилганлиги ҳақида фикр юритиш учун қуйидагилар талаб этилади:  
 А) ўқувчилар томонидан ўқув материалининг ўзлаштирилиши кўрсаткичларини объектив ҳисобга олиш. Бундай ҳисобга олиш техникасини баҳолаш ва бажарилаётган машқларнинг миқдорий натижаларини ўлчаш ёки жисмоний фазилатлар тараққиёт даражасини аниқлаш учун ўтказилган  синовлар ёрдамида амалга оширилади.
Б) бу маълумотларни баённомаларга ёзиб бориш;
В) ўқув вазифаларини бажарган ва бажармаган ўқувчилар нисбатини ҳисоблаб чиқиш.
Дарс вазифасини ҳал этишда соғломлаштириш ва тарбиявий аҳамиятни ҳисобга олиш керак.
Машқ ўтказиладиган жойларнинг озода бўлишини таъминлаш, ўқувчиларнинг қадди-қомати ва улар организмининг функционал ҳалотини доимий равишда назорат қилиб туриш, тўғрилик, ҳалоллик, интизомлилик сингари фазилатларни тарбиялаб бориш дарс яхши ўтганини  кўрсатувчи белгилардир. Баъзан дарс олдига қўйилган таълимий вазифалар ҳал этилиб, соғломлаштириш ва тарбиявий вазифалар эса бажарилмай қолиши ҳам мумкин. Бундай дарсни ижобий баҳолаб бўлмайди.
Ўқув материалини ўзлаштириш даражаси дарснинг савияси ҳар хил бўлиши мумкин: баъзан ўқувчилар вазифаларни ҳатто деталларигача тўғри бажарадилар, баъзан эса ҳато ва камчиликлар билан ноаниқ, ишончсиз бажарадилар. Шуни ҳисобга олиб, дарсларга аъло, яхши ва ўрта баҳо бериш мумкин.
Ўқитувчиларнинг методик жиҳатдан тайёр эканлигини машғулотнинг ташкил этилишини, унинг зичлигини, нагрузкаларни меъёрлаш методларини, ўқувчиларни уюштира билиши, кўмаклашишнинг страховка ва  дарснинг бошқа томонларини режали равишда таҳлил этиш орқали аниқланади.
Ўқитувчи фаолиятига характеристика бериш учун, унинг дарсга қанчалик тайёрлиги (режа-конспекти), залдаги тартиб, нутқи, ўқувчилар билан муомала услуби, ташқи кўриниши ва ўқитувчининг педагогик одоби, ўз касбига муҳаббати, активлар ва барча ўқувчилар коллективига суянган ҳолда ижодий ишлай олиш сингари белгилари ўрганилади.
Мактаб  ўқувчиларининг жисмоний тарбия дарсларидаги нагрузкасини меъёрлаш замонавий шароитида муҳим амалий ва назарий аҳамиятга эга эканлиги кўрсатилган .
Умумий ўртача таълим мактабларида ўқиш даврида болаларнинг ташқи тузилишида сезиларли ўзгаришлар морфо-функционал ва психофизиологик томондан қайта ўзгаришлар юзага келди. Ўспиринлик даври бу жуда мураккаб жараён ҳисобланади.
Ўқувчиларнинг жисмоний ривожланиши балоғатга етиш даврида бошқа даврларга нисбатан айниқса тезлашади. Бу даврда, одатда бўйнинг кескин ўсиши кузатилади ва тананинг ҳамма аъзоларида ўзига хос ривожланиш бўлади [34, 41,45, 82].
Назарий асосларни ва уларни амалиётга тадбиқ қилиш йўлларини ишлаб чиқишда ўқувчилар жисмоний ривожланиши ва жисмоний тайёргарлигининг орқада қолгани ва уларнинг ҳар хиллигини ҳисобга олиш керак [43,55].

 1.2.  Умумий ўрта таълим мактаб ўқувчиларини табақалашган жисмоний тарбия таълими технологияси
          Табақалаштириш деганда -  биз ўқувчиларнинг улар таълим олиш учун бирон­бир хусусиятлари асосида гуруҳларга ажратилган ҳолда индивидуал хусусиятларини ҳисобга олишни тушунамиз.
           Табақалаштириш бу - ўқув жараёнини такл этишнинг шундай шаклики, унда ўқитувчи ўқувчилар билан уларда мавжуд бўлган ва ўқув жараёни учун муҳим аҳамият касб этган сифатларига кўра белгиланган таълим мазмуни асосида ишлайди, 
Табақалаштирилган таълимнинг муваффақияти кўп жиҳатдан  унинг индивидуаллаштирилган таълим билан қай даражада алоқадорлигига боғлиқ.. Бунда ўқув жараёнига босқичма-босқич режалар ва ўқув дастурлари татбиқ этилади. Иқтидорли ўқувчилар  учун эса алоҳида индивидуал  ўқув машғулотлари йўлга қўйилади.
 Бундай ўқув машғулотларининг мавзулари ўқув дастурларида акс этган бўлиши лозим. Иқтидорли ўқувлар барча синфдошларининг лаёқатлари ўсиши қобилиятлари ривожланишига ижобий таъсир кўрсатишлари мумкин. 
          Таълим жараёнини табақалаштириш мунтазам ривожланиб ва такомиллашиб борадиган жараён ҳисобланади. Ушбу жараён давомида таълимни табақалаштириш эффективлигини оширишга таъсир этадиган факторлар ва шароитлар аниқланади. Умумтаълим мактабларида жисмоний тарбия фани бўйича таълим­тарбия жараёнига табақалаштириш ёндашув масалаларини ўрганиш тадқиқот қилинаётган муаммонинг янги ечим йўлларини аниқлаш имконини беради.
             Таълимда табақали ёндашиш ҳар бир гуруҳдаги ўқувчилар билан ишлашда жуда катта аҳамиятга эга. Бир омилни амалга оширишда бир хил ёшдаги мактаб ўқувчиларини гуруҳларга ажратиш талаб қилинади. 
            Табақали ёндашиш усулиятини амалга ошириш жисмоний сифатларни тарбиялашга ёрдамлашади, ўқув жараёни самарадорлигини оширишга замин яратади ва жисмоний тарбия машғулотларига ўқувчиларнинг қизиқишини оширади, ҳамда ўқувчиларнинг жисмоний ҳолатини яхшиланишига хизмат қилади (33). 
            Психологик педагогик адабиётларда индивидуал ва табақали ёндашиш муаммоси асосан, мактаб ўқувчилари билан ишлашга тегишли материаллардан иборатлиги кўрсатилган .
         Табақали ёндашиш жисмоний тарбияда фақат кўникма ва малакаларни шакллантиришдан ташқари, ўқувчиларни фаоллаштириш усули ҳамдир. Шу сабабли у ўз вазифасини бажариши, яъни ўқувчилар соғлиғини мустаҳкамлаши, жисмоний тайёргарлик даражасини оширувчи  ҳаракат омили бўлиб қолиши учун мунтазам равишда қўлланилиши, етарли, мукаммал ва ихчам бўлиши керак. 
           Жисмоний машқларни бажараётган ўқувчилар  организмининг ўсиши ва ривожланишига, уларнинг индивидуал жисмоний ривожланиш суръати ва йўналишига тўғри танлангандагина рағбатлантирилади. Бундай болалар бошқаларга нисбатан машқларни танлаш, уларни меъёрлашда шу сабабли ўқувчиларга кўпроқ эътибор беришни талаб қилишади.
          Шундай қилиб, таълим технологияси – бу таълимни амалга оширишнинг усулидир.
	  Тушунчаларнинг педагогикага ихтисослашган даражаси. Жисмоний тарбия назариясида қуйидаги педагогикага ихтисослашган тушунчаларнинг таърифини келтириш мумкин :
-	Жисмоний тарбия таълими – бу инсонни мақсадга йўналтирилган жисмонан шаклланишидир;
-	Жисмоний тарбияланиш – бу шахсни жисмоний баркамолликка эришиш нуқтаи назаридан мақсадга эришишни йўналувчанликни шакллантиришдир; 
-	Жисмоний тарбияга ўқитиш – бу жисмоний баркамолликка эришишнинг ижтимоий тажрибасини ўзлаштириш мақсадида мақсадга йўналтирилган билим, малака ва кўникмаларни шакллантириш;
-	Жисмоний тарбия таълими натижаси – бу жисмоний тарбиянинг мақсадли моҳияти сифатида ифодаланган жисмоний баркамолликка эришиш даражасидир;
-	Жисмоний баркамоллик (кенг маънодаги ушбу тушунча)– бу мақсадга йўналтирилган гармоник ривожланган инсон организмини шакллантиришдан иборат бўлган  жисмоний тарбиянинг мақсадли моҳиятидир .
Табақалашган жисмоний тарбия таълими   – бу инсоннинг индивидуал қобилиятларини ривожлантириш орқали уни мақсадга йўналтирилган жисмонан шакллантиришдир.
         Табақалашган жисмоний тарбия таълими технологияси – бу табақалашган жисмоний тарбия таълимининг мазмунини таълимнинг мақсадига эффектив йўл билан эришишнинг воситалар тизими, усуллари ва ташкилий шакллари орқали амалга ошириш усулидир.
	 Олимлар ва мутахассисларнинг кўрсатишича, ҳар хил худудларда жойлашган шаҳар  ва қишлоқ ўқувчиларининг жисмоний тайёргарлик  кўрсаткичлари бир хил эмаслиги аниқланган.
Ўқувчиларнинг жисмоний тайёргарлигини оширишда ҳамма ўқитувчилар ҳам табақали ва индивидуал ёндашишни етарли даражада қўллай олмаган. В.В.Петровский. Т.Ю.Крушевич ўз илмий текширувларида бир хил ёшдаги болаларнинг бўйи, оғирлиги, функционал ва психологик ҳаракатлари бир хил эмаслиги кўрсатиб ўтилган (57).
    Шунинг учун, баъзи бир орқада қолган ўқувчиларнинг ҳаракат сифатларини ривожлантириш учун шахсий (индивидуал) дастурлар тузиш, улар бўйича машқлар мажмуасини ишлаб чиқиш жисмоний тарбия дарсларида спортнинг ҳар бир ўқувчисига машқларни табақали ёндашиб ўргатишни ташкил этиш долзарб масалалардан биридир [27, 29,35].
 Ўқув жараёнининг технологик тузилишини тушуниш учун калит – бу кетма-кет аниқ белгиланган мақсадларни мўлжаллаб фаолият кўрсатишдир.  
   Шу сабабли ҳам, энг аввало, таълимнинг педагогик технологияси учун марказий муаммо бўлган – мақсадни белгилаш муаммосида ва таълимда мақсадли йўналтирилганлик муаммосида тўхталиб ўтамиз.
	Б.И.Беспальконинг педагогик технологиянинг мақсад ва вазифалари етарли даражада ташҳизли (диагностик) қўйилган, яъни шунчалик аниқ ва равшан-ки, уларни амалга ошириш даражаси ва маълум бир вақт оралиғида уларга эришишни кафолатлай оладиган етарлича аниқ диагностик жараён яратиш тўғрисида бир қийматли хулоса қилиш мумкинлиги тўғрисидаги фикрига қўшиламиз.
Ю.К.Бабанский (1989) ўқувчиларнинг ўзлаштирмаслигини олдини олиш бўйича умуммактаб муаммосини ҳал этишда таълим жараёнига табақалаштиришган ёндашувни таъминлашни таклиф этади. У ўқувчиларнинг ўзлаштирмаслигини олдини олиш мақсадида  қуйидаги табақалаштиришган ёндашув мезонларини аниқлади (16):
1. тарбиявий тадбирлар комплекси.
2. ўзлаштириш даражаси паст бўлган ўқувчиларни жамоат ишларига, турли тўгарак ишларига ва шу сингариларга фаол жалб этиш.
3. жамоат ташкилотлари билан ҳамкорликда ўзлаштириш даражаси паст бўлган ўқувчиларга зарур ёрдам кўрсатиш (уларни илғор ўқувчиларга бириктириб қўйиш). 
Ю.К.Бабанский фикрича, дарс жараёни давомида қуйидаги чораларни қўллаш зарур (17) :
1)  ўқувчилар тайёргарлигини назорат қилиб сўров ўтказиш пайтида дўстона муносабатлар атмосферасини яратиш керак. Жавобга тайёрланиш учун анча кўпроқ вақт ажратиш керак. Жавоб бериш пайтида кўргазмали қуроллардан фойдаланиш га рухсат бериш  керак. Жавобнинг тахминий режасини бериш керак. Албатта биринчи муваффақиятларни рағбатлантириш керак.
2) янги материални баён қилиш жараёнида имкони борича тез­тез ўқув материалини тушуниш даражасини аниқлаб туриш зарур. Кўргазмали қуролларни намойиш этишда ёрдамчи сифатида жалб этиш, муаммовий таълим жараёнида кўпроқ суҳбатга тортиш зарур.
3)  ўқувчиларнинг мустақил иш пайтларида мураккаб топшириқларни аниқ босқичларга бўлиш керак. Ўқувчилар фаолиятини диққат билан кузатиш, йўл қўйилган типик хатоларни аниқлаш, ижобий моментларни қайд этиш зарур.
4)  ўқувчиларнинг дарсдан ташқари мустақил шуғулланишлари учун махсус машқлар танлаш. Топшириқни бажариш тартибини батафсил тушунтириб бериш керак.
	Ўқув фани мақсадларини ҳар қандай таксономия асосида аниқлаштириш икки босқичда амалга оширилади. Биринчи босқичда фаннинг мақсадлари белгиланади. Бу олимлар ва амалиётчи-экспертлар гуруҳлари, шунингдек дарсликларнинг муаллифлари ва тузувчилари шуғулланадилар. Иккинчи босқичда жорий, кундалик фаолиятнинг мақсадлари ажратилади. Бу иш ўқитувчи томонидан амалга оширилади ва шу муносабат билан у керакли мос тайёргарликдан ўтиши керак.
	«Жисмоний тарбия» фанининг мақсадларини аниқлаштиришни биринчи босқичини муҳокама этишда ЖТТТТ амалда таълим стандартининг бошланғич йўналишини амалга ошириш зарурлигини таъкидлаб ўтамиз, шунинг учун ҳам, энг аввало, унинг мақсад ва вазифаларига мурожаат қиламиз.  Умумтаълим мактабларида жисмоний тарбия масалалари ўқувчилар фаолияти натижаларини баҳолаш шакллари тўғрисидаги қўшимчалар билан бирга 1.2.1-жадвалда келтирилган.

1.2.1 жадвал.
Умумтаълим мактабларида жисмоний тарбия масалалари ва кутилган натижаларни баҳолашнинг шакллари.

Масалалар	Қандай шаклда баҳолаш мўлжалланган	
1. Саломатликни мустаҳкамлаш, нормал жисмоний ривожланишга ёрдам бериш.	Соғликни мустаҳкамлаш, жисмоний ривожланишдаги камчиликларни бартараф этиш.	
2. Ҳаракатланиш ва координацион) қобилиятларини ривожлантириш.	2. Ҳаракатга тайёргарлик (текшириш шакллари: жисмоний сифатлар ривожланишидаги индивидуал ўсиш даражасини аниқлаш учун тест ўтказиш)	
3. Ҳаётда муҳим бўлган ҳаракатланиш малака ва кўникмаларга ўргатиш	3. Ҳаракатланиш малака ва кўникмалари (текшириш шакллари: ҳаракатчанлик ҳаракатларини ўзлаштириш техникасини эксперт баҳолаш) 	
4. Жисмоний тарбия ва спорт соҳасида зарур билимларга эга бўлиш.	4. Билимлар (текшириш шакллари: оғзаки сўров ва ёзма ишлар)	
5. Жисмоний машқлар билан шуғулланиш, уларни дам олиш, тренировка, соғликни мустаҳкамлаш мақсадларида онгли равишда қўллаш зарурати ва малакасини тарбиялаш.	5. Жисмоний тарбия-спорт, соғломлаштириш фаолияти (текшириш шакллари: ўқувчиларни жисмоний сифатларининг ривожланиши услубиётини ўзлаштиришини, ҳаракатланиш ҳаракатларини эгаллашини, мустақил тренировканинг бажарилишини, ўз-ўзини жисмонан такомиллаштириш бўйича мақсадларга эришишини текшириш бўйича комплекс назорат топшириқлари)	
6.  Ахлоқий ва иродавий сифатларини тарбиялашга, психик (руҳий) жараёнларни ва шахсий хусусиятларини ривожлантиришга ёрдам бериш.		

Табақалашган жисмоний тарбия таълими технологиясининг мақсад ва вазифалари қўйилишининг иккинчи босқичини характерлаш жараёнида у тайёрланган 2 гуруҳ учун масалаларни табақалаштириш билан характерланишини таъкидлаш зарур (1.2.2 жадвал).

1.2.2 жадвал

Табақалашган жисмоний тарбия таълими технологиясининг мақсад ва вазифаларини аниқлаштириш тузилмаси
.

Шахсни ҳартомонлама, гармоник ривожланишига ёрдамлашиш

Ҳар бир ўқувчининг индивидуал қобилият ва интилишлрини ривожлантириш асосида шахсни ҳартомонлама, гармоник ривожланишига ёрдамлашиш

                                           масалалар

       кучли гуруҳ                                            ўрта ва кучсиз гуруҳ

1. Соғликни мустаҳкамлаш, нормал жисмоний ривожланишга ёрдамлашиш
2. Спорт тренировкаси усулларидан фойдаланиб кондицион ва координацион қобилиятларни ривожлантириш 
3. “Яқин ривожланиш соҳаси”да унинг имконият ва қобилиятлари даражасида ҳаётий муҳим ҳаракат малака ва кўникмаларига ўргатиш

1. Соғликни мустаҳкамлаш, жисмоний ривожланишдаги камчиликларни бартараф этиш.
2. Ўқувчиларнинг кондицион ва координацион қобилиятларидаги суст томонларни  тест натижаларини ўсишига йўналтирган ҳолда бартараф этиш
3. “Яқин ривожланиш соҳаси”да унинг имконият ва қобилиятлари даражасида ҳаётий муҳим ҳаракат малака ва кўникмаларига ўргатиш

4. Жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги олган билимларидан аниқ шароит ва янги вазиятлардагина эмас, балки ўқув материали аҳамиятини баҳолашда ҳам фойдаланишни ўрганиш.
5. Жисмоний машқлар билан шуғулланишнинг зарурати ва малакаларини тарбиялаш, уларни дам олиш, тренировка, соғликни мустаҳкамлаш мақсадларида онгли равишда қўллашга ўрганиш.
6. Ахлоқий ва иродавий сифатларини ривожланишига ёрдамлашиш, . шахсни руҳий психик жараёнлари ва хусусиятларини ривожлантириш

4. Жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги олган билимларидан аниқ шароит ва янги вазиятларда фойдаланишни ўрганиш
5. Жисмоний машқлар билан шуғулланишнинг зарурати ва малакаларини тарбиялаш, уларни дам олиш, тренировка, соғликни мустаҳкамлаш мақсадларида онгли равишда қўллашга ўрганиш
6.  Ахлоқий ва иродавий сифатларини ривожланишига ёрдамлашиш, . шахсни руҳий психик жараёнлари ва хусусиятларини ривожлантириш

Табақалашган жисмоний тарбия таълими технологиясининг мақсад ва вазифаларни аниқлаштириш масалаларни янада аниқлаштириш таълимнинг мазмуни билан чамбарчас боғлиқ, шунинг учун агар:
-	шакллантирилаётган сифат ёи малаканинг тавсифи аниқ ва равон берилган;
-	адекват воситалар, жисмоний сифатларнинг ўргатишни ва ривожлантиришни услублари танланган;
-	ташҳиз қилинаётган малака ва кўникмаларни бир қийматли аниқлаш учун усул - «инструмент» мавжуд;
-	малака ва жисмоний сифатларни ўлчаш натижаларига таянадиган баҳолаш мезонлари мавжуд бўлса масала диагностик ҳисобланади.
Табақалашган жисмоний тарбия таълими технологиясдаги (2-4) масалаларнинг диагностиклигини исботлаган ҳолда, уларни ечишнинг усулларини қуйидаги 1.2.3-  жадвалда келтирамиз.

1.2.3.- жадвал.

Табақалашган жисмоний тарбия таълими технологиясимасалаларнинг қўйилиши ва ечиш усуллари

Асосий масалалар :	
Кординацион (куч мисолида) қобилиятларни ривожлантириш	Ҳаётий муҳим бўлган ҳаракатланиш кўникма ва малакаларини ўрганиш	Жисмоний тарбия ва спорт соҳасидаги зарур билиларни эгаллаш	
Ёрдамчи масалалар:	
1.ривожлантирила-ётган сифат бўйича дастлабки тест ўтказиш.
2.ўқувчиларни куч қобилиятларини ривожлантириш усуллари билан таништириш	Дастлабки тест натижалари бўйича турлича тайёргар-ликка эга бўлган иккита гуруҳни ажратиш ва улар учун табақалашган таълим топшириқларини ишлаб чиқиш	Фақат олган билимларни аниқ вазиятларда қўллашнигина билиб қолмай, балки улардан ўқув материали қийматини баҳолашда ҳам фойдалана олиш	
Воситалар:	
Куч қобилиятларини ривожлантиришга йўналтирилган махсус машқлар комплекси	Стандарт ва вариатив шароитларда тайёргарлик ва келтириш машқлари	Дарслик китоблар, кўргазмали қуроллар, дидактик материаллар	
Услублар:	
Такрорлаш, максимал кучланиш, «чегарагача», изометрик усуллар	Аниқ ва қисман регламентли машқлар (регламент – белгиланган тартиб ёки ишни олиб бориш тартиби)	информацион-ривожлантирувчи, муаммовий-изланувчи	
Тестлар :	
М.: баланд тўсинда тортилиш; Д.: паст тўсинда тортилиш	Махсус назорат машқлари	Оғзаки сўров ва ёзма ишлар, билимларни текширишнинг фаол шакллари	
Баҳолаш мезонлари:	
Ўқув дастурини баҳолаш жадвали	Ҳаракатланиш ҳаракатлари техникасини баҳолашнинг анъанавий мезонлари	Билимни баҳолашнинг анъанавий мезонлари	

1.2.4 Жадал
 Ўқувчиларни табақалашган жисмоний тарбия таълими технологиясининг мазмуни

                2.3.1.                                  2.3.2.                                         2.3.3.
Ҳаракатланиш                             Жисмоний                              Билим ва
ҳаракатларини                            сифатларни                           усулларни
    ўрганиш                            ривожлантириш                         шакллантириш
технологияси                          технологияси                            технологияси
1. мактаб ўқувчиларини (назорат машқларидан фойдаланиб) дастлабки техник тайёргарлик даражасини аниқлаш.
2.  ўқувчиларни турлича тайёргарликка эга бўлган иккита гуруҳга ажратиш.
3.  табақалаштириш вариантлари:
а) битта машқнинг ўзига тегишли бўлган қисмларни бирлаштиришнинг турли усуллари;
б) машқ қисмлари асосини бўлмаган ҳолда техникани соддалаштириш ёки мураккаблаштириш	1. мактаб ўқувчиларини  дастлабки жисмоний тайёргарлик даражасини аниқлаш (навбатдаги бўлим бошланишида унинг жисмоний сифатлари тестлари бўйича).
2.  ўқувчиларни турлича тайёргарликка эга бўлган иккита гуруҳга ажратиш.
3.   турлича тайёргарликка эга бўлган гуруҳлар учун бир хил восита ва усуллардан ҳам, турли восита ва усуллардан ҳам фойдаланиш мумкин, бироқ доимо турлича юклама режалаштирилади.	1. ўқувчиларни билим ва услубий малакалари бўйича ўзлаштириш даражасини аниқлаш
2. ўқувчиларни турлича тайёргарликка эга бўлган иккита гуруҳга ажратиш.
3. ўқувчиларнинг ўзлаштириш даражаси ва турли тайёргарлик гуруҳлари бўйича таълим (ўрганиш) масалаларини «ажратиш».
4.  ўқувчиларнинг ўзлаштириш даражасига кўра дастур мазмунини «ажратиш».
5. диагностик тест ўтказиш	

1.2.5 Жадвал
Жисмоний сифатларни ривожлантиришнинг  табақалашган технологияси

Асосий масала:
жисмоний сифатларни ривожлантириш

                                                 Ёрдамчи масалалар :
1.	Жисмоний тайёргарликнинг бошланғич даражасини аниқлаш (навбатдаги бўлим бошланишида унинг етакчи жисмоний сифатлари бўйича тест ўтказилади)
2.	Ўқувчиларни турли тайёргарлик даражасига қараб икки гуруҳга ажратиш

Ўрта ва кучсиз ўқувчилар гуруҳи

Кучли ўқувчилар гуруҳи

Усуллар

Воситалар

2 гуруҳ учун юклама

1 гуруҳ учун юклама

1.3.  7 - 8 - 9 синф ўқувчиларининг жисмоний сифатларини тарбиялаш хусусиятлари ва усулияти
Таълим тизимидаги умумий жисмоний тайёргарликнинг асосий вазифаларидан бири ўқувчилар жисмоний сифатларини ривожлантиришдир.
Физиология нуқтаи назаридан ҳар томонлама тайёргарлик И.П.Павловнинг таълимотига асосланади. У организмни яхлит сифатида кўриб чиқади, унда инсоннинг барча сифатлари ўзаро бир-бирига боғлиқ, ҳаракат сифатларидан бирининг ривожланиши бошқаларининг ривожланишига ижобий таъсир қилади ёки унинг тескариси, ривожланишнинг кечикиши бошқаларини ҳам ривожланишдан тўхтатади (8,38,57).
Жисмоний тарбия жараёнида ўқувчиларни ҳар томонлама жисмоний ривожлантириш тамойили муҳим аҳамият касб этади. Мактабларда ўқувчиларнинг таълим олиш даврида ўсмирлик чоғида уларга мақсадли таъсир кўрсатиш зарур (24,29,47).
Ёшга хос хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда жисмоний машқларга ўргатишни у ёки бу жисмоний сифатларни намоён қилиш самарадорлигига йўналтириш лозим. Уларни ривожлантириш учун ёшга хос қулай шарт-шароитлар бўлиши керак (11,12).
Педагогик тажрибалар шунга гувоҳлик берадики, ҳатто жисмоний тарбия дарси ҳафтада икки марта бўлган шароитда ҳам ўқувчиларда асосий жисмоний сифатларни ривожлантиришда ижобий натижаларга эришиш мумкин ва асосий эътиборни тезкорлик, тезкор-куч, эгилувчанлик, чаққонлик ва умумий чидамлилик сифатларини ривожлантиришга қаратиш лозим (15, 16,28,56,61).
Маълумки, жисмоний машқлар барча ҳаракат сифатларини, баъзилари эса фақат айрим жисмоний сифатларни ривожлантиради. Масалан, 30 метрга паст стартдан югуриш асосан тезкорликни ривожлантирса, штанга билан машқ қилиш мушак кучини ривожлантиришга ёрдам беради.
Жисмоний машқнинг жисмоний сифатларни ривожлантиришга таъсир кўрсатиш самараси унинг қўлланилиш усулияти билан белгиланади. Масалан, штанга билан бир маротаба машқ бажариш асосан мушак кучини ва тезкор- куч сифатларини ривожлантиради, шу машқни кўп маротаба, лекин камроқ оғирлик билан бажариш куч чидамлилигини ривожлантиради.
Тезкорлик жисмоний сифатини ривожлантириш жараёнида ҳаракат фаолиятининг ҳар хил турларида тезлик тавсифларини белгилаб берувчи организмнинг функционал имкониятларни ошириш зарур. Ўсмирлар учун дастлабки жисмоний тайёргарликда анча кечроқ спортда ихтисослашиш мақсадга мувофиқдир. 
Циклик спорт турларида (югуриш, сузиш, кросс) тезкорлик, асосан, ҳаракат тезлигида намоён бўлади, бу ерда ҳаракатларнинг юқори суръати мушакларнинг тез қисқариши ва бўшашиши билан боғлиқ. Тезкорликни ривожлантириш ва бўшаштириш санъатини эгаллаш учун фойдали машқ жойида туриб югуриш бўлиб, бунда ўқувчи максимал ҳаракат тезлигига эришишга интилади. 
Тезкорликни ривожлантиришнинг асосий воситаси – максимал тезликда бажариладиган машқлардир. Масалан, унча катта бўлмаган масофаларни югуриб ўтиш, 50-60 метрга кескин югуриш, (стартдан туриб ёки турган жойидан), 60, 100 ва 200 метрга югуриш, эстафета югуришлари, махсус югуриш машқлари, қумли ерда югуриш; тоққа югуриб чиқиш ва бошқ.
Тезкорлик ўқувчининг динамик («портловчан») кучининг юқори даражасига боғлиқ, шунинг учун тезлик машқларини ўзгарувчан вазиятлар ва шаклларда қўллаш зарур.
Тезкорликни ривожлантиришнинг асосий услуби комплексли бўлиб, унинг моҳияти ҳаракатли ва спорт ўйинларини, шунингдек, махсус-тайёргарлик жисмоний машқларини тизимли қўллашдан иборат.
Тезкорликни ривожлантиришнинг бошқа самаралироқ услуби – тезкор-куч (оғирликларсиз ва кичик оғирликлар билан), ўта катта ва чегара атрофидаги тезлик билан енгиллаштирилган шароитларда «машқни такрорий бажариш» услуби ҳисобланади.
Ўрта ёшдаги ўсмирлар куч тайёргарлигининг асосий вазифаси ўқувчиларнинг бутун ҳаракат аппарати мушак гуруҳларини мустаҳкамлаш, турли шароитларда динамик хусусиятни намоён қила олиш кўникмасини тарбиялашдан иборат.
Ўсмирларда кучни ривожлантириш учун кичик ва ўртача вазндаги оғирликлар билан бажариладиган динамик машқлар энг самарали ҳисобланади. Штанга билан машқлар бажариш мақсадга мувофиқдир. Бунда ўқувчининг ёшга хос хусусияти ва тайёргарлик даражасини ҳисобга олиш ва машқларни тўғри меъёрлаш шарт.
Мушак кучини ривожлантиришнинг асосий услублари қуйидагилар ҳисобланади: 
- ўртача вазндаги оғирлик билан такрорий бажариш услуби;
- максимал кучланишлар услуби (чегарага яқин ва чегарадаги вазнли оғирликлар билан);
- динамик кучланишлар (тезкор-куч машқини такрорий бажариш) услуби;
Мушак кучи ва куч чидамлилигини ривожлантириш учун «айланма машғулот» тавсия қилинади.
Айлана (цикл) қуйидаги машқларни ўз ичига олиши мумкин:
- гимнастика ўриндиқлари устидан сакраш (3-4 марта);
- қўлига юк кўтариб ўтириб-туриш;
- ётган ҳолатдан (боши узра тўлдирма тўп ушлаб олган ҳолда) ўтирган ҳолатга ўтиш ва қайтиш;
- 2-3 та тўсиқ устидан сакраб ўтиш ва бошқа машқлар.
Бундан ташқари, машғулот юкламасини вақти-вақти билан кўпайтириш мумкин: қаршиликнинг вазни орттирилади, снарядда машқ қилишда уринишлар сони оширилади. Бироқ унутмаслик керакки, куч юкламасини меъёридан тез ошириб бажартириш толиқишга ёки машқланганликнинг меъёридан ортиб кетишига олиб келади. Шунинг учун ўқувчилар ёшини ҳисобга олган ҳолда куч ва тезкор-куч машқларини тўғри меъёрлаш зарур.
Тезкор-куч сифатлари ривожланишининг юқори даражаси ўқувчиларнинг жисмоний ва техник тайёргарлигига ижобий таъсир кўрсатади. Тезкор-куч сифатлари тезкор-куч ва шахсан куч машқлари ёрдамида ривожлантирилади. Энг кенг тарқалгани сакраш машқлари бўлиб, уларга жисмоний тарбия жараёнида катта ўрин ажратилади.
Ўқувчилар билан машғулотларда тезкор-куч сифатларини ривожлантиришнинг асосий воситалари – сакрашлар, қисқа масофага югуришлар, улоқтиришлар, кичик оғирликлар билан машқлар, енгил атлетика сакрашлари, акробатика машқлари, гимнастика снарядларида динамик машқлардир.
Ўсмирларда тезкор-куч сифатларини тарбиялаш услуби – бу машқни такрорий (оғирликларсиз, кичик ва ўртача вазндаги оғирликлар билан, тезкор-куч) бажариш услуби ва мушаклар ишининг аралаш режимида бажариладиган машқлар услуби.
Умумий чидамлиликни ривожлантириш ўқувчиларнинг ҳар томонлама жисмоний тайёргарлигида муҳим аҳамиятга эга.
Умумий чидамлиликни ривожлантиришнинг асосий воситаси узоқ давом этадиган, кам шиддатли югуриш ҳисобланади. У ҳамма органлар ва тизимларнинг функционал “чегарасини” ошириш учун ижобий шарт-шароитлар яратади ва уларнинг юқори даражада уюшқоқлик билан ишлашини таъминлайди. Чидамлиликни ривожлантиришнинг бошқа самарали воситалари – турли хил циклик машқлар ва ҳаракатли спорт ўйинларидир.
Биринчи машғулотларда умумий чидамлиликни режалаштиришнинг асосий воситаси сифатида шиддати юқори бўлмаган бир хил суръатда югуришдан фойдаланилади ва аста-секинлик билан машқни бажариш давомийлиги 5-8 минутдан 25-30 минутгача етказилади, кейинчалик эса умумий чидамлилик бир маромли ва дам олиб югуриш билан алмашиниб бажарилади.
Бошланғич юкламани нисбатан юқори бўлмаган, ўртача тезликни сақлаган ҳолда узлуксиз иш давомийлигини аста-секин ошириш йўли орқали кучайтирилади. Буларнинг барчаси ўқувчиларни нисбатан катта ҳажмдаги ишни бажаришга ўргатади (100).
Умумий чидамлиликни ривожлантиришнинг самарали услуби масофани бир маромда, турли хилдаги вариантларда босиб ўтиш, ўйин ва айланма машғулот услублари ҳисобланади.
Айланма машғулот усулиятида машқлар комплексига енгил атлетика югуришларини, айниқса, ўйин ва мусобақа шаклларидагиларни киритиш мақсадга мувофиқ. Бу ҳажмига кўра катта юкламани бажаришга имкон беради.
Айланма машғулот услубини ўсмирлар ва ёшларнинг индивидуал хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда қўллаш лозим (107).
Ўқитувчи ҳар бир шуғулланувчи учун имконият даражасида максимал такрорлашлар сонини аниқлаб бериши ва шундан кейин аста-секинлик билан ошириб бориши зарур.
Махсус чидамлилик икки йўналишда ривожлантирилади. Агар умумий чидамлилик кўпроқ циклик хусусиятга эга машқларни қўллаш йўли билан ривожлантирилса, махсус чидамлилик ўқувчи ихтисослашаётган машқ турлари воситаси орқали ривожлантирилади. Бошқа хусусияти шундан иборатки, махсус чидамлиликни ривожлантириш машқлари мусобақа ёки унга яқин бўлган шиддат билан бажарилади.
Ўқувчиларда чаққонликни ривожлантиришнинг асосий вазифаларидан бири янги ҳаракат малакалари ва кўникмаларини эгаллаш ҳамда вазият ўзгарганда ҳаракат фаолиятини самарали қайта қуриш қобилиятини такомиллаштириш ҳисобланади. Шунинг учун чаққонликни ривожлантириш, биринчидан, координацион мураккаб ҳаракатларни ўзлаштириш қобилиятини ривожлантиришни, иккинчидан, ҳаракат фаолиятини тўсатдан ўзгарадиган вазият талабларига мувофиқ қайта ўзгартириш қобилиятини назарда тутади.
Чаққонликни ривожлантириш воситаси бўлиб сакрашлар, қўшимча вазифалар билан мувозанат машқлари (жисмларни ташиш, улар устидан сакраб ўтишлар), турли хил улоқтиришлар, юқори ҳаракат координациясини талаб қилувчи машқлар ҳисобланади. Қийинлаштирилган шароитларда (тўсиқлардан оша югуриш, мувозанат сақлаш ва х.к.) бажариладиган машқлар ҳам фойдалидир. Спорт ўйинлари ва гимнастика машқлари чаққонликни ривожлантиришда муҳим ўрин эгаллайди.
Ҳаракат тажрибасини эгаллаш, вақт ва маконда мўлжал ола билиш кўникмасини эгаллаш учун гимнастика, акробатик машқлари муҳим аҳамиятга эга. Уларнинг турли-туманлиги ўқувчиларга янги ҳаракат ҳиссиётлари билан мунтазам бойишга имкон беради. Гимнастика ва акробатика воситаларидан мушакларни тўғри бўшаштириш кўникмасини шакллантирувчи машқларни алоҳида ажратиб кўрсатиш лозим. 
Чаққонликнинг энг муҳим таркибий элементи - янги вазиятга жавоб бериш тезлиги бўлиб, уни такомиллаштириш учун ўқувчиларни ҳар сафар тезроқ реакция қилишга мажбур қиладиган услубий усулларни қўллаш мақсадга мувофиқ. Спорт ўйинларида ушбу услуб ўйинчилар ўртасидаги масофани қисқартиришдан иборат бўлади.
Чаққонликни комплекс такомиллаштириш учун спорт ва ҳаракатли ўйинлар қимматли восита ҳисобланади, чунки ўйинлар пайтида узлуксиз ва тўсатдан вазиятлар ҳамда ҳаракат фаолияти шароити ўзгаради, бир фаолиятдан бошқасига ўтиб кетишга тўғри келади. Бунда ўйинчилар қисқа вақт ичида мураккаб ҳаракат вазифаларини ҳал қиладилар.
Чаққонликни ривожлантиришга йўналтирилган юкламаларни ўзгартириш асосан координацион қийинчиликларни аста-секинлик билан ошириш йўли орқали амалга оширилиши керак. Бунда мураккаб ҳаракат координациясининг намоён қилиниши, одатдан ташқари дастлабки ҳолатларнинг қўлланилиши, машқнинг ойна олдида бажарилиши, машқ бажариш усулларининг алмаштирилиши, қўшимча ҳаракатлар билан машқларнинг мураккаблаштирилиши каби рағбатлантирувчи услубий усуллардан фойдаланиш лозим.
Ўқувчининг чаққонлик даражасини баҳолашда қуйидаги мезонлардан фойдаланиш мумкин:
- ҳаракат вазифасини бажаришнинг координацион мураккаблиги (масалан, тўсиқли масофани босиб ўтиш ва ҳ.к.);
- ҳаракатнинг аниқ бажарилиши (гимнастика брусларида силтаниб кўтарилишнинг бажарилиш сифати);
- ҳаракатни ўзлаштириш учун сарфланган вақт (маълум бир гимнас-тика комбинациясини ўзлаштириш учун сарфланган ўқув вақти).
Чаққонликни ривожлантириш учун қулай имконият ўсмирлик ва ёшлик даврига тўғри келади, бу пайтда ўқувчи организми кейинги ривожланиш даврига қараганда эгилувчан бўлади. Эгилувчанликни ривожлантириш учун «чўзилтириш» машқлари хос бўлиб, улар ҳаракат амплитудасини аста-секин охиригача ошириб бориш билан тавсифланади. Асосий ва қўшимча гимнастиканинг энг содда машқлари чўзилтириш учун етакчи восита ҳисобланиб, у ёки бу мушак гуруҳларига пайларга (оёқлар, қўллар, гавда, бўйин учун машқлар) танлаб таъсир этади. 
Эгилувчанлик учун машқлар снарядларда, гимнастика деворида ва бошқа снарядларда, тўлдирма тўплар, гантеллар, шерик билан бажарилиши мумкин. Бу машқларда ҳаракат амплитудасини шуғулланувчи ўз кучи билан– қўл ёки оёқларни силкинма ҳаракатлари ёки ташқи куч ишлатиш ҳисобига, масалан, жуфт бўлиб бажариладиган машқларда жуфтининг кучи билан ошириши мумкин.
Эгилувчанликни ривожлантириш учун турли хил ҳаракатли ва спорт ўйинларидан, катта ҳаракат амплитудаси билан (буюмлар билан ва буюмларсиз) бажариладиган машқлардан бўғимлар, пайлар ва мушакларни мустаҳкамлаш ҳаракатлари билан қўшиб бажариладиган эгилувчанлик машқларидан фойдаланиш лозим бўлади. Эгилувчанлик машқларини бажаришда унинг суръати машқларнинг хусусияти ва қандай мақсадга мўлжалланганлигига, шунингдек, ўқувчиларнинг тайёргарлик даражасига қараб белгиланади.
Эгилувчанликни ривожлантиришнинг асосий услуби – машқни такрорий бажариш ҳисобланиб, уни мунтазам ривожлантириб бориш зарур. Эгилувчанлик машқларини кўп мароталаб такрорлашдан (10-15 марта) сўнггина ҳаракат амплитудасини оширишга эришиш мумкин. Машғулотлар ҳар куни ёки бир кунда икки маротаба ўтказилгандан кейингина эгилувчанликни ривожлантиришда энг катта самарага эришса бўлди. Бундан ташқари, мустақил, эрталабки гигиеник гимнастика машқлари вақтида ҳам эгилувчанлик машқлари билан шуғулланиш лозим.
Ўқувчиларнинг асосий жисмоний сифатларини тарбиялаш бир бутун жараён бўлиб, шунинг учун алоҳида жараёнлар ҳақида эмас, яхлит ўқувчилар жисмоний тарбияси жараёнининг турли томонлари ҳақида (охиргиларнинг ёш хусусиятларини ҳисобга олиш билан) гапириш тўғрироқ (16, 34, 66).
Шуни таъкидлаш лозимки, ўқувчиларнинг жисмоний сифатларини тарбиялаш усулияти етарлича ишлаб чиқилган, лекин назорат синовларининг қўлланилиши тўғрисида эса фақат назарий жиҳатдан гапирилмоқда, холос.
Мутахассисларнинг (В.П.Губа, 1986; Л.Н.Добрынин, 1986; Е.А.Короткова, 1996) фикрича, индивидуал ривожланишнинг бу босқичида ҳаракат частоталари шаклланиши учун қулай шароитлар мавжуд бўлади. М.А.Годик (1990) фараз қилишича, айнан ҳаракат частотаси илдамликнинг муҳим тавсифи ҳисобланади. 
Юқори суръатдаги ҳаракат қўл – панжалар ҳаракатига, паст суръатдагиси эса – болдир – товон бўғинига хосдир. Турли ёш даврларидаги ҳараат частотасининг ортиши бир хил. Энг катта ўсиш 4 ёшдан 6 ёшгача ва 7 ёшдан 9 ёшгача бўлган болаларда кузатилади. Кейинги ёш даврларида ўсиш суръати пасаяди.
Турли ёш даврларида (В.И.Лях, 1990) координацияловчи лаёқатларнинг ривожланиши ҳар хил йўналишда юз бериши аниқланган. Лекин мураккаблиги турлича бўлган координация лаёқатларининг энг унимли кўрсаткичлари ва 11 ёшдан 12 ёшгача ортиб боради, буни кўпгина изланишлар тасдиқлайди (33,45,58).
Болаларнинг ўсишига қараб, белгиланган суръатда ҳаракатни такрорлаш лаёқати яхшиланиб боради ва 11-14 ёшли ўқувчилар мураккаб координацияли ҳаракатларни бажара оладилар, янги машқларни тез ўзлаштирадилар (8,35,38, 58).
Мушак кучланишининг энг мукаммал дифференцияланиши 15-17 ёшларга келиб шаклланади. Қайишқоқлик мушак тонусининг асаб регуляциясини, шунингдек, антагонист (қарама - қарши) мушаклар таранглиги билан боғлиқ.
Бола мактабда бўлган вақтидаги бир неча марта ортиқ яхшиланиши мумкин бўлган жисмоний сифатлардан фарқли равишда, қайишқоқлик ҳаётнинг дастлабки йўллариданоқ пасая бошлайди. Бу тоғай тўқималарининг суякка айланиши ва пайлар қайишқоқлигининг пасайиши билан боғлиқ.
Ҳудди шу ёшдаги ва жинсдаги ўқувчиларнинг қайишқоқлик кўрсаткичлари ҳамма томонлама ўзгаради (50). 11-12 ёшли қизларда тос – сон бўғинларнинг ҳаракатланиш диапазони 90% га, елка бўғинларида – 80% га етади. Умуртқа поғонасининг эгилгандаги ҳаракатчанлиги ўғил болаларда 7 ёшдан 14 ёшгача ортади. Катта ёшда бу ўсиш пасайиши мумкин. Юқори кўрсаткичлар 15 ёшли ўғил болаларда ва 14 ёшли қизларда кўринади (45,50).
Келтирилган маълумотлар асосий жисмоний сифатларнинг ривожланиши бир текисда бўлмаслигидан далолат беради. Куч, чидамлилик кўрсаткичлари 16-18 ёшга келиб тўлиқ ривожланиб бўлади, тезлик – куч имкониятлари, ҳаракат тезлиги, аниқ дифференцияланган мушак кучи, вестибуляр аппаратнинг барқарорлиги 13-14 ёшда, ҳаракат координацияси, қайишқоқлик ва эпчиллик эса 9-12 ёшда.
Жисмоний тарбия назарияси ва услубининг асосий муаммоларидан бири – жисмоний сифатларнинг ўзаро аълоқасидир. Адабиётлардаги маълумотларга кўра, кўпчилик муаллифлар (В.П.Губа, 1986) спорт билан шуғулланадиган ўқувчиларнинг жисмоний тайёргарлиги масалаларини кўриб чиқадилар, фақат баъзи мутахассислар (В.И.Лях, 19981) бу муамони мактабдаги ўқув машғулотлари жараёнида тавсифлайдилар.
Шак – шубҳасиз, ўқув жараёнида жисмоний машқлар билан мунтазам шуғуланиш ўқувчиларнинг жисмоний тайёргарлигига сезиларли таъсир кўрсатади. Шундай экан, биологик утуклиги ва гавда ткзилиши турлича бўлган ўсмирлар билан шуғулланганда табақалаштириш услубдан фойдаланишда қўшимча изланишларга зарурият туғилади.

II БОБ. ТАДҚИҚОТ  УСЛУБЛАРИ ВА УНИ ТАШКИЛ ҚИЛИНИШИ
2.1.Тадқиқотнинг услублари:
а) Илмий-услубий адабиётларни ўрганиш таҳлил қилиш ва умумлаштириш;
б) педагогик кузатишлар ва назорат тестлари;
в) жисмоний ривожланиш ва жисмоний тайёргарлик даражасини аниқлаш;
г) педагогик тажриба;
е) математик-статистик усуллар.

2.2. Илмий-услубий адабий манбаларни таҳлил қилиш ва амалий тажрибалар натижаларини умумлаштириш 
Тадқиқот вазифаларини қўйишда ушбу услуб асосий ҳисобланади. У мақсадни аниқ белгилашга, тадқиқот фаразини шакллантиришга, назарий хулосалар ҳамда хотимани асослаб беришга имкон яратди.
Таҳлил қилиш жараёнида  юқори синф ўқувчиларнинг жисмоний тарбия дарсларида машклар юкламасини қандай йўллар билан амалга ошириш ҳамда уларнинг жисмоний ривожаланиши ва жисмоний тайёргарлиги ўрганилди. 
Машғулотни режаллаштириш ва назорат қилиш ҳужжатларнинг таҳлили жараёнида  7 - 8 - 9 синф жисмоний тарбия дастуридаги берилган машклар юкламасини миқдори аниқланди.

2.3. Педагогик кузатишлар ва назорат тестлари

	Юқори  синф ўқувчиларнинг жисмоний тарбия дарсларидаги юклама ҳажми ва шиддати ўқувчиларнинг ёшига қараб, жисмоний тайёргарлигини такомиллаштирган ҳолда аниқланди.
Назарий ва амалий дарсларни олиб бориш жараёнида қуйидагилар аниқланди:  7 - 8 – 9 синф ўқувчиларининг жисмоний тарбия бўйича тест синовларини топширишда фаоллиги ва хоҳиш-истаклари; машқларнинг бажарилиш техникаси;  тестларни бажаришда дадиллик ва қатъиятлилик; етакчилик, машқларни бажаришда ўқувчиларни ўз ортидан эргаштира олиш қобилияти.
7 – 8 - 9 синфлар ўқувчиларига индивидуал-табақали ёндашишнинг амалга оширилишини ўрганиш мақсадида ўқувчиларга бериладиган жисмоний машқларнинг мураккаблиги ёки оддийлигига қараб, ёндашиш усуллари 7 - синфда 30 соат, 6-синфда 25 соат мобайнида кузатилди. Кузатилган дарслардаги камчилик ва ютуқлар хисобга олинди ва ўқитувчиларнинг ўқувчи болаларга нисбатан индивидуал-табақали ёндашиш услубиятлари аниқланади. 
Тажриба ўтказиш мобайнида ўқувчиларнинг жисмоний ривожланиши, жисмоний тайёргарлиги, ҳар кунги машқларни ўзлаштиришига қараб, индивидуал ёндашилди. Бу машғулотларда асосий эътибор паст ўзлаштирувчи ўқувчиларни яхши ўзлаштирадиган ўқувчилар билан тенглаштиришга қаратилди. 
2.4. Ўқувчиларнинг жисмоний тайёргарлигини аниқлаш.

Тадқиқотлар жараёнида ўқувчиларнинг умумий жисмоний тайёргарлиги даражасини баҳолаш мақсадида турли назорат машқлари қўлланилди. Буларга: 
1.	Юқори стардарт 0 м га югуриш;
2.	3х10 м га моксимон югуриш;
3.	Турган жойидан узунликка сакраш;
4.	Оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш;
5.	6 (дақиқали) югуриш;
6.	Тортилиш. Ўғил  болалар баланд турникда, қизлар эса паст турникда ётган ҳолда бажардилар;
7.	Ўтирган ҳолатда,  олдинга энгашиш
8. тушаётган линейкани ушлаб олиш.
2.5. Педагогик тажрибалар.
Тадқиқот ишидаги тадқиқот вазифаларини ҳал қилиш учун дастлабки ва асосий педагогик тажрибалар ўтказилди. Тажрибалар  2 босқичда ташкил қилинди. 
Биринчи босқичда ўқувчиларнинг жисмоний ривожланиши ва жисмоний тайёргарлиги ҳамда амалиётда табақали-индивидуал ёндашиш услубиятларининг қўлланилиш даражаси аниқланди. 
Иккинчи босқичда табақали-индивидуал ёндашишни қўллашда ўқувчиларни жисмоний тайёргарлиги аниқланди.
Асосий педагогик тажриба текширув режасига биноан Тошкент шаҳрининг Хамза  туманидаги 152 - сонли ва М.Улуғбек туманидаги 27-сонли умумий ўрта таълим мактабларида ўқув йили давомида ўтказилди. Бунда ушбу услублар таъсирини тажрибада исботлаш амалга оширилди. 

2.6. Математик статистика услублари.

Тадқиқотлар, тажрибалар статистик услубда ишлаб чиқилди. Унда синфларнинг статистик кўрсаткичлари (ўртача квадрат оғма, вариация коэффициенти, корреляция коэффициенти ва бошқалар) ҳисоблаб чиқилди. Шунингдек, статистик фаразлар (Стьюдент t-мезони бўйича) аниқланди. Барча ҳисоб-китоб ишларида «Windows-Excel» компьютер дастуридан фойдаланилди. 
Тасдиқловчи тажрибани ўтказишда: - кўрсаткичларни тўплаш, 5-6 синф ўқувчиларининг жисмоний ривожланиши ва жисмоний тайёргарлиги натижаларини қайта ишлаб чиқиш амалга оширилди;
- Стьюдент t-мезони бўйича 7 - 8 - 9 синфлар ўртасидаги фарқлар ишончлилиги аниқланди; 7 - 8 - 9синф ўқувчиларининг жисмоний ривожланиши ва жисмоний тайёргарлиги маълумотлари ўртасидаги корреляция коэффицентлари аниқланди; - ўқувчиларнинг ҳар бир тест бўйича кўрсаткичлари вариация коэффицентлари (V%) аниқланди;
2.7. Тадқиқотнинг ташкил этилиши.

Педагогик тадқиқотлар 2010-2011 йиллар давомида Тошкент шаҳрининг Хамза  туманидаги 152 - сонли мактабнинг  7 - 8  - 9 синф ўқувчилари билан ўтказилди. Назорат ва тажриба гуруҳи билан иш давомида 38 нафар ўғил ва 36 нафар қиз иштирок этди.
Олинган маълумотларга кўра, Тошкент шаҳридаги Хамза туманидаги 152 - сонли мактабнинг 7 А,  8 В, - 9 Е  синфлари тажриба, М.Улуғбек туманидаги 27- сонли мактабнинг  7 Г,  8 А, 9А синфлари назорат синфлари қаторига киритилди. 
7 А,  8 В, - 9 Е  тажриба синфларидаги ўқувчилар аниқ жисмоний сифатларининг ривожланиши бўйича (соғлиги, жисмоний ривожланиши, жисмоний тайёргарлиги) табақалаштирилди.
Кейин ҳар бир гуруҳ ва ҳар бир ўқувчининг жисмоний тайёргарлигига қараб (ўртачадан паст, ўртача ва ўртачадан юқори) жисмоний машқлар меъёрланган ҳолда табақалаштирилиб, гуруҳлар ичида индивидуаллаштириб берилди.
7 Г,  8 А, 9А синф ўқувчилари учун эса жисмоний тарбия ўқитувчиси томонидан дастур материаллари хар доимгидек бериб борилди. 

III БОБ. VII – VIII – IХ  СИНФ ЎҚУВЧИЛАРИНИНГ  ЖИСМОНИЙ  РИВОЖЛАНИШИ ВА ЖИСМОНИЙ ТАЙЁРГАРЛИК ДАРАЖАСИНИ ТАЖРИБАДА ИСБОТЛАШ.

3.1 VII - VIII – IХ синф  ўқувчиларни жисмоний ривожланиши ва   жисмоний тайёргарлигини тажрибадан олдинги ва тажрибадан кейинги  кўрсаткичларини  баҳолаш
Жисмоний ривожланганлик даражаси - - Жисмоний ривожланиш деганда инсон организмининг табиий шароитдаги морфо-функционал ҳолатини ва унга асосланган жисмоний сифатлари ҳамда қобилиятларини қанчалик ўзгаришининг қонуний жараёни тушунилади. Ўсмирлик ёшида бутун организм ва унинг қисмлари максимал ривожланиши билан ҳарактерланади. 

Тажриба ва назорат гуруҳларидаги шуғулланувчиларнинг жисмоний ривожланиши кўрсаткичлари (3.1 - 3.2 жадвал) берилган.
Педагогик тажриба бошланишида тажриба ва назорат гуруҳлари орасида 13 ёшли ўғил болаларда жисмоний ривожланиши тестлари бўйича статик фарқлар кузатилмади.  
Педагогик тажриба охирида 13-14-14 ёшли ўғил болалар бўйи, гавда оғирлиги, кўкрак қафаси айланаси, ўнг қўл панжа кучи, чап қўл панжа кучи ва ўпканинг тириклик сиғими  тестлари бўйича статистик фарқ қилди       (3.1- жадвал).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда бўйи бошланишида 144,7±0,8 см бўлса ўқув йили охирида 152,4±0,8 см ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда бўйи бошланишида 144,7±0,7 см бўлса ўқув йили охирида 150,2±0,8 см ташкил этди. 
Бу эса йил давомидаги бўйини ўсиши статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=6,81  ташкил этган бўлиб, статик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=1,94 (p>0,05).
           Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда бўйи бошланишида 152,5±0,8 см бўлса ўқув йили охирида 158,2±0,2 см ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари бўйи бошланишида 150,2±0,9 см бўлса ўқув йили охирида 155,2±0,2 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги бўйини ўсиши     статистик    фарқли     равишда    ўсганлигини,    тажриба     гуруҳида t=6,95 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,50 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда бўйи бошланишида 158,2±0,8 см бўлса ўқув йили охирида 163,8±0,3 см ташкил этди. 
Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари бўйи бошланишида 155,2±0,7 см бўлса ўқув йили охирида 160,0±0,2 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги бўйини ўсиши статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=6,58 ташкил этган бўлиб статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,22 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда гавда оғирлиги бошланишида 32,6±0,9 кг бўлса, ўқув йили охирида 35,9±0,1 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, гавда оғирлиги бошланишида 32,4±0,9 кг бўлса, ўқув йили охирида 34,7±0,6 кг ташкил этди.  Бу эса йил давомидаги гавда оғирлиги статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,66 ташкил этган бўлиб, статик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=1,63 (p>0,05).

3.1-жадвал
Назорат ва тажриба гуруҳларидаги  13 - 14 -15  ёшли ўғил болаларида педагогик тажриба бошланиши ва охирида жисмоний ривожланиш кўрсаткичлари (х±m) n= 38
Тестлар	Ёши	Г у р у ҳ л а р	Тажриба ва назорат гуруҳлари ўртасидаги фарқ	
		Назорат	Тажриба		
		Бошланишида	Охирида	t	p	Бошланишида	Охирида	t	p	t	p	
Бўйи
( см).	13	144,7±0,7	
150,2±0,8
	
4,92
	
<0,001
	144,7±0,8	152,4±0,8	6,81	<0,001	1,94	>0,05	
	14	150,2±0,9	155,2±0,2	5,43	<0,001
	152,5±0,8	158,2±0,2	6,95	<0,001
	2,50	<0,05
	
	15	155,2±0,7	160,0±0,2	6,57	
<0,001
	158,2±0,8	163,8±0,3	6,58	<0,001	2,22	<0,05
	
Гавда оғирлиги (кг).	13	32,4±0,9	34,7±0,6	
2,12
	>0,05	32,6±0,9	35,9±0,1	3,66	<0,001
	1,63	>0,05	
	14	35,5 ±0,8	37,2±0,2	2,07	>0,05
	35,9±0,6	38,9 ±0,5	3,84	<0,001
	2,40	<0,05
	
	15	38,1±0,5	40,2±0,5	2,95	
<0,05
	39,1±0,7	42,7±0,5	4,18	<0,001	2,14	<0,05
	
Кўкрак қафаси айланаси (см).	13	66,5±0,7	68,1±0,6	1,73	>0,05
	66,8±0,7	69,9±0,4	3,83	<0,001
	2,08	>0,05	
	14	68,1±0,9	70,0±0,2	2,06	>0,05	69,9±0,9	73,1±0,5	3,13	<0,01	2,40	<0,05	
	15	70,1±0,9	72,2±0,5
	2,03	>0,05	73,2±0,9	76,8±0,5	3,53	<0,01	2,14	<0,05	
Ўнг қўл панжа кучи, (кг).	13	12,8±0,4	14,4±0,9
	1,63	>0,05	12,8±0,7	15,2±0,7	2,42	<0,05	0,70	>0,05	
	14	14,4±0,9	16,1±0,6	1,57	>0,05
	15,2±0,8	18,2±0,1	2,87	<0,05
	2,16	<0,05
	
	15	16,1±0,9	17,9±0,3	1,91	>0,05	18,2±0,9	21,1±0,4	2,95	<0,05	2,20	<0,05
	
Чап қўл панжа кучи, (кг).	13	12,3±0,6	13,6±0,8	1,30	>0,05	12,3±0,7	14,1±0,3	2,36	<0,05	0,59	>0,05	
	14	13,6±0,9	14,8±0,2	1,41	>0,05
	14,1±0,7	16,0±0,2	2,60	<0,05
	2,50	
<0,05
	
	15	14,8±0,9	15,9±0,2
	1,19	>0,05	16,0±0,8	17,9±0,3	2,23	<0,05	2,22	<0,05	

Ўпканинг тириклик сиғими, (мл).	13	1711,6±50	
1798,3±45
	1,28	>0,05	1713,8±11	1802,0±20	3,86	<0,001	0,02	>0,05	
	14	1799,5±50	
1889,2±11
	1,75	>0,05	1810,3±45	1938,1±12	2,74	<0,05	2,33	<0,05
	
	15	1890,4±76	
2102,6±16
	2,06	>0,05	1942,4±62	2198,6±12	4,06	<0,001	2,20	<0,05

Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда гавда оғирлиги бошланишида 35,9 ±0,6 кг бўлса, ўқув йили охирида 38,9±0,5 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, гавда оғирлиги бошланишида 35,5 ±0,8 кг бўлса, ўқув йили охирида 37,2±0,2 кг ташкил этди. 
Бу эса йил давомидаги гавда оғирлиги статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,84 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,40 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда гавда оғирлиги бошланишида 39,1±0,7 кг бўлса, ўқув йили охирида 42,7±0,5 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, гавда оғирлиги бошланишида 38,1±0,5 кг бўлса ўқув йили охирида 40,2±0,5 кг ташкил этди. 
Бу эса йил давомидаги гавда оғирлиги статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=4,18 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,14 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда кўкрак қафаси айланаси бошланишида 68,5±0,7 см бўлса, ўқув йили охирида 69,9±0,4 см ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, кўкрак қафаси айланаси бошланишида 66,5±0,7 см бўлса, ўқув йили охирида 68,1±0,6 см ташкил этди.  Бу эса йил давомидаги кўкрак қафаси айланаси статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,83 ташкил этган бўлиб статик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,08 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда кўкрак қафаси айланаси бошланишида 69,9±0,9 см бўлса, ўқув йили охирида 73,1±0,5 см ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, кўкрак қафаси айланаси бошланишида 68,1±0,9 см бўлса ўқув йили охирида 70,0±0,2 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги кўкрак қафаси айланаси статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t= 3,13 ташкил этган бўлиб статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,40 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда кўкрак қафаси айланаси бошланишида 73,2±0,9 см бўлса, ўқув йили охирида 76,8±0,5 см ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, кўкрак қафаси айланаси бошланишида 70,1±0,9 см бўлса, ўқув йили охирида 72,2±0,5 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги кўкрак қафаси айланаси статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,53 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,14 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда ўнг қўл панжа кучи бошланишида 12,8±0,7 кг бўлса, ўқув йили охирида 15,2±0,7 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, ўнг қўл панжа кучи бошланишида 12,8±0,4 кг бўлса, ўқув йили охирида 14,4±0,9 кг ташкил этди.  Бу эса йил давомидаги ўнг қўл панжа кучи статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,42 ташкил этган бўлиб, статик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=0,70 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда ўнг қўл панжа кучи бошланишида 15,2±0,8 кг бўлса, ўқув йили охирида 18,2±0,1 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, ўнг қўл панжа кучи бошланишида 14,4±0,9 кг бўлса, ўқув йили охирида 16,1±0,6 кг ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўнг қўл панжа кучи статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,87 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,16 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда ўнг қўл панжа кучи бошланишида 18,2±0,9 кг бўлса, ўқув йили охирида 21,1±0,4 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, ўнг қўл панжа кучи бошланишида 16,1±0,9 кг бўлса, ўқув йили охирида 17,9±0,3 кг ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўнг қўл панжа кучи статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,95 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,20 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда чап қўл панжа кучи бошланишида 12,3±0,7 кг бўлса, ўқув йили охирида 14,1±0,3 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, чап қўл панжа кучи бошланишида 12,3±0,6 кг бўлса, ўқув йили охирида 13,6±0,8 кг ташкил этди. Бу эса йил давомидаги чап қўл панжа кучи статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,36 ташкил этган бўлиб статик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 0,59 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда чап қўл панжа кучи бошланишида 14,1±0,7 кг бўлса, ўқув йили охирида 16,0±0,2 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, чап қўл панжа кучи бошланишида 13,6±0,9 кг бўлса, ўқув йили охирида 14,8±0,2 кг ташкил этди. Бу эса йил давомидаги чап қўл панжа кучи статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,60 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,50 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда чап қўл панжа кучи бошланишида 16,0±0,8 кг бўлса, ўқув йили охирида 17,9±0,3 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, чап қўл панжа кучи бошланишида 14,8±0,9 кг бўлса, ўқув йили охирида 15,9±0,2 кг ташкил этди. Бу эса йил давомидаги чап қўл панжа кучи статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,23 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,22 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда ўпканинг тириклик сиғими бошланишида 1713,8±11 мл бўлса, ўқув йили охирида 1802,0±20 мл ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, ўпканинг тириклик сиғими бошланишида 1711,6±50 мл бўлса, ўқув йили охирида 1798,3±45 мл ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўпканинг тириклик сиғими статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,86 ташкил этган бўлиб, статик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 0,02 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда ўпканинг тириклик сиғими бошланишида 1810,3±45 мл бўлса, ўқув йили охирида 1938,1±12 мл ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, ўпканинг тириклик сиғими бошланишида 1799,5±50 мл бўлса, ўқув йили охирида 1889,2±11 мл ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўпканинг тириклик сиғими статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,74 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,33 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда ўпканинг тириклик сиғими бошланишида 1942,4±62 мл бўлса, ўқув йили охирида 2198,6±12 мл ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, ўпканинг тириклик сиғими бошланишида 1890,4±76 мл бўлса, ўқув йили охирида 2102,6±16 мл ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўпканинг тириклик сиғими статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=4,06 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,20 (p<0,05).
Педагогик тажриба бошланишида тажриба ва назорат гуруҳлари орасида 13 ёшли қиз болаларда жисмоний ривожланиши тестлари бўйича статик фарқлар кузатилмади.  Педагогик тажриба охирида 14-15 ёшли қиз болалар бўйи, гавда оғирлиги, кўкрак қафаси айланаси, ўнг қўл панжа кучи, чап қўл панжа кучи ва ўпканинг тириклик сиғими  тестлари бўйича статистик фарқ қилди (3.2- жадвал).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда бўйи бошланишида 144,3±0,8 см бўлса, ўқув йили охирида 150,1±0,8 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, бўйи бошланишида 144,2±0,7 см бўлса, ўқув йили охирида 149,1±0,8 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги бўйини ўсиши статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=5,13  ташкил этган бўлиб, статик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=0,80 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда бўйи бошланишида 150,2±0,6 см бўлса, ўқув йили охирида 153,8±0,5 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, бўйи бошланишида 149,2±0,5 см бўлса, ўқув йили охирида 151,3±0,4 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги бўйини ўсиши статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=4,61 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,34 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда бўйи бошланишида 153,9±0,5 см бўлса, ўқув йили охирида 158,2±0,6 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, бўйи бошланишида 151,4±0,7 см бўлса, ўқув йили охирида 154,0±0,5 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги бўйини ўсиши статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=5,51 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,18 (p <0,05).
         Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 13  ёшда  гавда оғирлиги  бошланишида 31,6±0,5 кг бўлса, ўқув йили охирида 34,2±0,5 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмони й34,2±0,5 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, гавда оғирлиги бошланишида 31,4±0,9 кг бўлса, ўқув йили охирида 33,5±0,8 кг ташкил этди. Бу эса йил давомидаги гавда оғирлиги статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,66 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=0,53 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда гавда оғирлиги бошланишида 34,2±0,8 кг бўлса, ўқув йили охирида 39,0±0,7 кг ташкил этди.

3.2-жадвал
Назорат ва тажриба гуруҳларидаги 13 - 14 – 15 ёшли қиз болаларда педагогик тажриба бошланиши ва охирида жисмоний ривожланиш кўрсаткичлари (х±m) n= 36

Тестлар	Ёши	Г у р у ҳ л а р	Тажриба ва назорат гуруҳлари ўртасидаги фарқ	
		Назорат	Тажриба		
		Бошланишида	Охирида	t	p	Бошланишида	Охирида	t	p	t	p	
Бўйи
( см).	10	144,2±0,7	
149,1±0,8
	
4,62
	
<0,001
	144,3±0,8	150,1±0,8	5,13	<0,001	0,80	>0,05	
	11	149,2±0,5	151,3±0,4	3,28	<0,01	150,2±0,6	153,8±0,5	4,61	<0,001	2,34	<0,05
	
	12	151,4±0,7	154,0±0,5	3,02	
<0,01
	153,9±0,5	158,2±0,6	5,51	<0,001	2,18	<0,05
	
Гавда оғирлиги (кг).	10	31,4±0,9	33,5±0,8	
1,75
	>0,05	31,6±0,5	34,2±0,5	3,66	<0,001	0,53	>0,05	
	11	33,6 ±0,7	36,8±0,2	
4,38
	<0,001	34,2±0,8	39,0 ±0,7	4,52	<0,001	2,19	<0,05	
	12	37,1±0,5	39,2±0,2	3,88	
<0,001
	39,0±0,9	41,8±0,2	3,04	<0,001	2,50	<0,05	
Кўкрак қафаси айланаси (см).	10	66,1±0,9	68,2±0,5	2,05	>0,05	66,1±0,6	69,9±0,7	5,59	<0,001	1,98	>0,05	
	11	68,2±0,9
	69,9±0,2	1,85	>0,05	69,9±0,9	72,3±0,2	2,61	<0,01	2,50	<0,05	
	12	69,9±0,8
	71,5±0,3	1,97	>0,05	72,3±0,7	74,8±0,3	3,29	<0,01	2,14	<0,05	
Ўнг қўл панжа кучи, (кг).	10	11,9±0,8	13,2±0,4	1,46	>0,05	11,9±0,9	14,5±0,9	2,04	>0,05	1,33	>0,05	
	11	13,2±0,9	14,6±0,4	1,42	>0,05	14,6±0,8	16,9±0,1	2,83	<0,05	2,19	<0,05
	
	12	14,6±0,9	16,1±0,2	1,63	>0,05	17,0 ±0,3	19,3±0,3	5,48	<0,001	2,22	<0,05	
Чап қўл панжа кучи, (кг).	10	10,8±0,4	12,0±0,5	1,87	>0,05	10,8±0,6	12,5±0,5	2,17	<0,05	0,71	>0,05	
	11	12,0±0,8	13,3±0,2	1,58	>0,05	12,5±0,9	14,4±0,2	2,06	>0,05	2,14	<0,05
	
	12	13,3±0,8	14,4±0,4	
1,23
	>0,05	14,4±0,7	16,4±0,1	2,86	<0,05	2,20	<0,05	

Ўпканинг тириклик сиғими, (мл).	10	1697,6±50	
1777,3±45
	1,18	>0,05	1690,8±11	1789,0±20	4,30	<0,001	0,37	>0,05	
	11	1778,5±42	
1865,2±11
	1,95	>0,05	1791,3±49	1910,1±10	2,37	<0,05	2,15	<0,05
	
	12	1868,4±79	2040,6±16
	2,06	>0,05	1912,4±62	2158,6±25	3,68	<0,001	2,22	<0,05

Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, гавда оғирлиги бошланишида 33,6 ±0,7 кг бўлса, ўқув йили охирида 36,8±0,2 кг ташкил этди. Бу эса йил давомидаги гавда оғирлиги статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=4,52 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,19 (p <0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда гавда оғирлиги бошланишида 39,0±0,9 кг бўлса, ўқув йили охирида 41,8±0,2 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, гавда оғирлиги бошланишида 37,1±0,5 кг бўлса, ўқув йили охирида 39,2±0,2 кг ташкил этди. Бу эса йил давомидаги гавда оғирлиги статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,04 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,50 (p <0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда кўкрак қафаси айланаси бошланишида 66,1±0,6 см бўлса, ўқув йили охирида 69,9±0,7 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, кўкрак қафаси айланаси бошланишида 66,1±0,9 см бўлса, ўқув йили охирида 68,2±0,5 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги кўкрак қафаси айланаси статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=5,59 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=1,98 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда кўкрак қафаси айланаси бошланишида 69,9±0,9 см бўлса, ўқув йили охирида 72,3±0,2 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, кўкрак қафаси айланаси бошланишида 68,2±0,9 см бўлса, ўқув йили охирида 69,9±0,2 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги кўкрак қафаси айланаси статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,61 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,50 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда кўкрак қафаси айланаси бошланишида 72,3±0,7 см бўлса, ўқув йили охирида 74,8±0,3 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, кўкрак қафаси айланаси бошланишида 69,9±0,8 см бўлса, ўқув йили охирида 71,5±0,3 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги кўкрак қафаси айланаси статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,29 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,14 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда ўнг қўл панжа кучи бошланишида 11,9±0,9 кг бўлса, ўқув йили охирида 14,5±0,9 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, ўнг қўл панжа кучи бошланишида 11,9±0,8 кг бўлса, ўқув йили охирида 13,2±0,4 кг ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўнг қўл панжа кучи статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,04 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=1,33 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда ўнг қўл панжа кучи бошланишида 14,6±0,8 кг бўлса, ўқув йили охирида 16,9±0,1 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, ўнг қўл панжа кучи бошланишида 13,2±0,9 кг бўлса, ўқув йили охирида 14,6±0,4 кг ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўнг қўл панжа кучи статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,83 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,19 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда ўнг қўл панжа кучи бошланишида 17,0±0,3 кг бўлса, ўқув йили охирида 19,3±0,3 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, ўнг қўл панжа кучи бошланишида 14,6±0,9 кг бўлса, ўқув йили охирида 16,1±0,2 кг ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўнг қўл панжа кучи статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=5,48 ташкил этган бўлиб статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,22 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда чап қўл панжа кучи бошланишида 10,8±0,6 кг бўлса, ўқув йили охирида 12,5±0,5 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, чап қўл панжа кучи бошланишида 10,8±0,4 кг бўлса, ўқув йили охирида 12,0±0,5 кг ташкил этди. Бу эса йил давомидаги чап қўл панжа кучи статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,17 ташкил этган бўлиб статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 0,71 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда чап қўл панжа кучи бошланишида 12,5±0,9 кг бўлса, ўқув йили охирида 14,4±0,2 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, чап қўл панжа кучи бошланишида 12,0±0,8 кг бўлса, ўқув йили охирида 13,3±0,2 кг ташкил этди. Бу эса йил давомидаги чап қўл панжа кучи статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,06 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,14 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда чап қўл панжа кучи бошланишида 14,4±0,7 кг бўлса, ўқув йили охирида 16,4±0,1 кг ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, чап қўл панжа кучи бошланишида 13,3±0,8 кг бўлса, ўқув йили охирида 14,4±0,4 кг ташкил этди. Бу эса йил давомидаги чап қўл панжа кучи статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,86 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,20 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда ўпканинг тириклик сиғими бошланишида 1690,8±11 мл бўлса, ўқув йили охирида 1789,0±20 мл ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, ўпканинг тириклик сиғими бошланишида 1697,6±50 мл бўлса, ўқув йили охирида 1777,3±45 мл ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўпканинг тириклик сиғими статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=4,30 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=0,37 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда ўпканинг тириклик сиғими бошланишида 1791,3±49 мл бўлса, ўқув йили охирида 1910,1±10 мл ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, ўпканинг тириклик сиғими бошланишида 1778,5±42 мл бўлса, ўқув йили охирида 1865,2±11 мл ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўпканинг тириклик сиғими статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,37 ташкил этган бўлиб статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,15 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда ўпканинг тириклик сиғими бошланишида 1912,4±62 мл бўлса ўқув йили охирида 2158,6±25 мл ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний ривожланиш кўрсатгичлари, ўпканинг тириклик сиғими бошланишида 1868,4±79 мл бўлса ўқув йили охирида 2040,6±16 мл ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўпканинг тириклик сиғими статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,68 ташкил этган бўлиб статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,22 (p<0,05).
 Қўл панжа мушаклари кучи кўрсаткичлари синовдан ўтаётган тажриба гуруҳ шуғулланувчиларида кўп холларда назорат гуруҳдагиларга нисбатан юқори бўлди. Ўпканинг тириклик сиғими педагогик тажриба ўтказилгандан кейинги барча ҳолатларда тажриба гуруҳларида назорат гуруҳларига нисбатан сезиларли даражада юқори натижани кўрсатди.
Педагогик тажриба бошланишида тажриба ва назорат гуруҳлари орасида 10 ёшли ўғил болаларда жисмоний сифатларини ривожланиш тестлари бўйича статик фарқлар кузатилмади.  
Педагогик тажриба охирида 14-15 ёшли ўғил болалар юқори стартдан 30 метрга югуриш, 3х10 метрга мокисимон югуриш, тортилиш, оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш, турган жойдан олдинга узунликка сакраш, ўтирган холда олдинга эгилиш, тушаётган линейкани ушлаш,  6 дақиқали югуриш  тестлари бўйича статистик фарқ қилди (3.3 - жадвал).
Педагогик тажриба ўтказилгандан кейин назорат ва тажриба гуруҳлар ўртасида қуйидаги кўрсаткичлар бўйича тадқиқотдаги тажриба гуруҳи фойдасига сезиларли фарқлар аниқланди.
           Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш  кўрсатгичлари 13 ёшда юқори стартдан 30 м югуриш бўйича, бошланишида 6,9±0,4 с бўлса, ўқув йили охирида 6,4±0,2 с ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, юқори стартдан 30 м югуриш бўйича, бошланишида 6,9±0,2 с бўлса, ўқув йили охирида 6,7±0,4 с ташкил этди. Бу эса йил давомидаги юқори стартдан 30 м югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=1,11 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=0,66 (p>0,05).

3.3-жадвал
Назорат ва тажриба гуруҳлар 13-14 -15 ёшли ўғил болаларда ўқув машғулот бошланиши ва охирида жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсаткичлари (х±m) n=38
Тестлар	Ёши	Г у р у ҳ л а р	Тажриба ва назорат гуруҳлари ўртасидаги фарқ	
		Назорат	Тажриба		
		Бошланишида	Охирида	t	p	Бошланишида	Охирида	t	p	t	p	
Юқори стартдан 30 м югуриш, (с)	13	
6,9±0,2	6,7±0,4
	0,44	>0,05	6,9±0,4	6,4±0,2
	1,11
	>0,05	0,66	>0,05	
	14	6,7±0,2	6,4±0,2	1,07	>0,05	6,4 ±0,4	5,6±0,1  	2,27	<0,05
	2,27	<0,05
	
	15	6,4±0,6	6,2±0,2	0,31 	>0,05    	5,6±0,3  	4,9±0,1	2,18	<0,05
	2,27	<0,05	
3х10 м мокисимон югуриш, (с)	13	9,0±0,4	8,8±0,1
	0,48	>0,05	9,0±0,3	8,7±0,2
	1,56
	>0,05	1,36	>0,05	
	14	8,8±0,3	8,5±0,1	0,83	>0,05	8,7 ±0,3	8,0±0,1  	2,18	<0,05
	2,86	<0,05
	
	15	8,5±0,2	8,3±0,2	0,71 	>0,05    	8,0±0,3  	7,2±0,1	2,50	<0,05
	2,27	<0,05	
Оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни   улоқтириш, (м).	13	5,2±0,3	5,9±0,2
	1,94	>0,05	5,2±0,3	6,3±0,2
	3,05
	<0,01	1,42	>0,05	
	14	5,9±0,4	6,8±0,3	1,80	>0,05	6,3 ±0,7	7,9±0,1  	2,25	<0,05
	2,18	<0,05
	
	15	6,8±0,8	7,8±0,2	1,22 	>0,05    	7,9±0,7  	9,5±0,2	2,19	<0,05
	2,14	<0,05	
Турган  жойдан узунликка сакраш, (см).	13	157,2±2,2  	168,4±7,6
	1,41  	>0,05	157,3 ±5,0	169,3±2,0
	2,23
	<0,05
	0,10	>0,05	
	14	168,4±7,8  	180,2±0,6  	1,50
	>0,05	169,3±6,1	182,5±0,2  	2,16	<0,05	2,22	<0,05
	
	15	180,2±9,4	192,1±0,8	1,26  	>0,05    	182,5±6,0  	196,9±0,7	2,38	<0,05	2,36	<0,05	
Ўтирган холда олдинга эгилиш, (см).	13	9,7±0,2    	11,1±1,0
	1,38	>0,05  	9,7±0,9  	12,3±0,6
	2,40
	<0,05
	1,08	>0,05	
	14	11,1±1,1  	12,9±0,2	1,62	>0,05	12,3±0,8  	14,8±0,2  	3,04	<0,01	2,50	<0,05
	
	15	12,9±0,9  	14,9±0,3	2,10  	>0,05  	14,8±0,8  	17,7±0,3	3,41	<0,001	2,14	<0,05	
Баланд турникда  тортилиш, (марта).	13	3,5±0,6   	4,4±0,5
	1,15  	>0,05  	3,5±0,8	    5,2±0,6
	1,70
	>0,05	1,02	>0,05	
	14	4,4±0,8  	5,4±0,2  	1,22	>0,05	5,2±0,7  	6,9±0,2 	2,33	<0,05
	2,50	<0,05	
	15	5,4±0,9  	6,5±0,2	1,19	>0,05  	6,9±0,8  	8,7±0,2	2,19	<0,05	2,50	<0,05	
Тушаётган линейкани ушлаш, (см).	13	20,9±2,2	
19,8±0,4
	0,49	>0,05	20,9±0,9	18,8±0,8	1,66	>0,05	1,01	
>0,05	
	14	19,8±0,5	18,6±0,3	2,06	>0,05	18,8±0,9	16,7±0,3	2,21	<0,05
	2,14	<0,05
	
	15	18,6±0,5	17,3±0,4	2,03	>0,05	16,7±0,7	14,0±0,5	3,13	                            <0,01
	2,18	<0,05	
6-дақиқали югуриш, (м).	13	855,5±10,3
	900,2±9,0	3,28	<0,01	855,6±12,9	910,2±8,0
	3,59	<0,001
	0,82	>0,05	
	14	900,8±8,5	1117,2±9,6	16,9
	<0,001	910,2±8,2	1192,7±8,3	23,9	<0,001	4,84	<0,001	
	15	1117,3±9,2	1340,5±8,2	18,1	<0,001	1192,8±11,1	1484,3±7,2	22,1	<0,001	6,26	<0,001	

Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда юқори стартдан 30 м югуриш бўйича, бошланишида 6,4±0,4 с бўлса, ўқув йили охирида 5,6±0,1 с ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, юқори стартдан 30 м югуриш бўйича, бошланишида 6,7±0,2 с бўлса, ўқув йили охирида 6,4±0,2 с ташкил этди. 
Бу эса йил давомидаги юқори стартдан 30 м югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,27 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,27 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда юқори стартдан 30 м югуриш бўйича, бошланишида 5,6±0,3 с бўлса, ўқув йили охирида 4,9±0,1 с ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, юқори стартдан 30 м югуриш бўйича, бошланишида 6,4±0,6 с бўлса, ўқув йили охирида 6,2±0,2 с ташкил этди. 
Бу эса йил давомидаги юқори стартдан 30 м югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,18 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,27 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда 3х10 м мокисимон югуриш бўйича, бошланишида 9,0±0,3 с бўлса, ўқув йили охирида 8,7±0,2 с ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, 3х10 м мокисимон югуриш бўйича, бошланишида 9,0±0,4 с бўлса, ўқув йили охирида 8,8±0,1 с ташкил этди. Бу эса йил давомидаги 3х10 м мокисимон югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=1,56 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=1,36 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда 3х10 м мокисимон югуриш бўйича, бошланишида 8,7±0,3 с бўлса, ўқув йили охирида 8,0±0,1 с ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, 3х10 м мокисимон югуриш бўйича, бошланишида 8,8±0,3 с бўлса, ўқув йили охирида 8,5±0,1 с ташкил этди. Бу эса йил давомидаги 3х10 м мокисимон югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,18 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,86 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда 3х10 м мокисимон югуриш бўйича, бошланишида 8,0±0,3 с бўлса, ўқув йили охирида 7,2±0,1 с ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, 3х10 м мокисимон югуриш бўйича, бошланишида 8,5±0,2 с бўлса, ўқув йили охирида 8,3±0,2 с ташкил этди. Бу эса йил давомидаги 3х10 м мокисимон югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,50 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,27 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни  улоқтириш бўйича, бошланишида 5,2±0,3 м бўлса, ўқув йили охирида 6,3±0,2 м ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш бўйича, бошланишида 5,2±0,3 м бўлса, ўқув йили охирида 5,9±0,3 м ташкил этди. Бу эса йил давомидаги оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,05 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=1,42 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни  улоқтириш бўйича, бошланишида 6,3±0,7 м бўлса, ўқув йили охирида 7,9±0,1 м ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш бўйича, бошланишида 5,9±0,4 м бўлса, ўқув йили охирида 6,8±0,3 м ташкил этди. Бу эса йил давомидаги оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,25 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,18 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни  улоқтириш бўйича, бошланишида 7,9±0,7 м бўлса, ўқув йили охирида 9,5±0,2 м ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш бўйича, бошланишида 6,8±0,8 м бўлса, ўқув йили охирида 7,8±0,2 м ташкил этди. Бу эса йил давомидаги оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,19 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,14 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда турган  жойдан узунликка сакраш бўйича, бошланишида 157,3±5,0 см бўлса, ўқув йили охирида 169,3±2,0 см ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, турган  жойдан узунликка сакраш бўйича, бошланишида 157,2±2,2 см бўлса, ўқув йили охирида 168,4±7,6 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги турган  жойдан узунликка сакраш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,23 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=0,10 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда турган  жойдан узунликка сакраш бўйича, бошланишида 169,3±6,1 см бўлса, ўқув йили охирида 182,5±0,2 см ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда турган  жойдан узунликка сакраш бўйича, бошланишида 168,4±7,8 см бўлса, ўқув йили охирида 180,2±0,6 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги турган  жойдан узунликка сакраш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,16 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,22 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда турган  жойдан узунликка сакраш бўйича, бошланишида 182,5±6,0 см бўлса, ўқув йили охирида 196,9±0,7 см ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, турган  жойдан узунликка сакраш бўйича, бошланишида 180,2±9,4 см бўлса, ўқув йили охирида 192,1±0,8 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги турган  жойдан узунликка сакраш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,38 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,36 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича, бошланишида 9,7±0,9 см бўлса, ўқув йили охирида 12,3±0,6 см ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича, бошланишида 9,7±0,2 см бўлса, ўқув йили охирида 11,1±1,0 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,40 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=1,08 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича, бошланишида 12,3±0,8 см бўлса, ўқув йили охирида 14,8±0,2 см ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича, бошланишида 11,1±1,1 см бўлса, ўқув йили охирида 12,9±0,2 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,04 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,50 (p <0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича, бошланишида 14,8±0,8 см бўлса, ўқув йили охирида 17,7±0,3 см ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлар, ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича, бошланишида 12,9±0,9 см бўлса, ўқув йили охирида 14,9±0,3 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,41 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,14 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда баланд турникда  тортилиш бўйича, бошланишида 3,5±0,8 марта тортилган бўлса, ўқув йили охирида 5,2±0,6 мартани ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, баланд турникда  тортилиш бўйича, бошланишида 3,5±0,6 марта тортилган бўлса, ўқув йили охирида 4,4±0,5 мартани ташкил этди. Бу эса йил давомидаги баланд турникда  тортилиш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=1,70 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=1,02 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда баланд турникда  тортилиш бўйича, бошланишида 5,2±0,7  марта тортилган бўлса, ўқув йили охирида 6,9±0,2 мартани ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, баланд турникда  тортилиш бўйича, бошланишида 4,4±0,8  марта тортилган бўлса, ўқув йили охирида 5,4±0,2 мартани ташкил этди. Бу эса йил давомидаги баланд турникда  тортилиш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,33 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,50 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда баланд турникда  тортилиш бўйича, бошланишида 6,9±0,8 марта тортинган бўлса, ўқув йили охирида 8,7±0,2 мартани ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, баланд турникда  тортилиш бўйича, бошланишида 5,4±0,9 марта тортинган бўлса, ўқув йили охирида 6,5±0,2 мартани ташкил этди. Бу эса йил давомидаги баланд турникда  тортилиш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,19 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,19 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда тушаётган линейкани ушлаш бўйича, бошланишида 20,9±0,9 см бўлса, ўқув йили охирида 18,8±0,8 см ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, тушаётган линейкани ушлаш бўйича, бошланишида 20,9±2,2 см бўлса, ўқув йили охирида 19,8±0,4 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги тушаётган линейкани ушлаш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=1,66 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 1,01 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда тушаётган линейкани ушлаш бўйича, бошланишида 18,8±0,9 см бўлса, ўқув йили охирида 16,7±0,3 см ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, тушаётган линейкани ушлаш бўйича, бошланишида 19,8±0,5 см бўлса, ўқув йили охирида 18,6±0,3 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги тушаётган линейкани ушлаш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,21 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,14 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда тушаётган линейкани ушлаш бўйича, бошланишида 16,7±0,7 см бўлса, ўқув йили охирида 14,0±0,5 см ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, тушаётган линейкани ушлаш бўйича, бошланишида 18,6±0,5 см бўлса, ўқув йили охирида 17,3±0,4 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги тушаётган линейкани ушлаш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,13 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,18 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда 6-дақиқали югуриш бўйича, бошланишида 855,6±12,9 м бўлса, ўқув йили охирида 910,2±8,0 м ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, 6-дақиқали югуриш бўйича, бошланишида 855,5±10,3 м бўлса, ўқув йили охирида 900,2±9,0 м ташкил этди. Бу эса йил давомидаги 6-дақиқали югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,59 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 0,82 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда 6-дақиқали югуриш бўйича, бошланишида 910,2±8,2 м бўлса, ўқув йили охирида 1192,7±8,3 м ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, 6-дақиқали югуриш бўйича, бошланишида 900,8±8,5 м бўлса, ўқув йили охирида 1117,2±9,6 м ташкил этди. Бу эса йил давомидаги 6-дақиқали югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=23,9 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 4,84 (p<0,001).
Тажриба гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда 6-дақиқали югуриш бўйича, бошланишида 1192,8±11,1 м бўлса, ўқув йили охирида 1484,3±7,2 м ташкил этди. Назорат гуруҳида ўғил болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, 6-дақиқали югуриш бўйича, бошланишида 1117,3±9,2 м бўлса, ўқув йили охирида 1340,5±8,2 м ташкил этди. Бу эса йил давомидаги 6-дақиқали югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=22,1 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 6,26 (p<0,001).
Педагогик тажриба бошланишида тажриба ва назорат гуруҳлари орасида 13 ёшли ўғил болаларда жисмоний сифатларини ривожланиш тестлари бўйича статик фарқлар кузатилмади.  
Педагогик тажриба охирида 14-15 ёшли қиз болалар юқори стартдан 30 метрга югуриш, 3х10 метрга мокисимон югуриш, паст турникда тортилиш, оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш, турган жойдан олдинга узунликка сакраш, ўтирган холда олдинга эгилиш, тушаётган линейкани ушлаш,  6 дақиқали югуриш  тестлари бўйича статистик фарқ қилди             (3.4 - жадвал).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда юқори стартдан 30 м югуриш бўйича, бошланишида 8,9±0,3 с бўлса, ўқув йили охирида 8,3±0,2 с ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, юқори стартдан 30 м югуриш бўйича, бошланишида 8,9±0,2 с бўлса, ўқув йили охирида 8,7±0,1 с ташкил этди. Бу эса йил давомидаги юқори стартдан 30 м югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=1,66 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=1,81 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда юқори стартдан 30 м югуриш бўйича, бошланишида 8,3±0,3 с бўлса, ўқув йили охирида 7,6±0,1 с ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, юқори стартдан 30 м югуриш бўйича, бошланишида 8,7±0,3 с бўлса, ўқув йили охирида 8,4±0,1 с ташкил этди. Бу эса йил давомидаги юқори стартдан 30 м югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,18 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,85 (p<0,05).

3.4-жадвал
Назорат ва тажриба гуруҳлар 13-14-15 ёшли қиз болаларда ўқув машғулот бошланиши ва охирида жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсаткичлари (х±m) n=36
Тестлар	Ёши	Г у р у ҳ л а р	Тажриба ва назорат гуруҳлари ўртасидаги фарқ	
		Назорат	Тажриба		
		Бошланишида	Охирида	t	p	Бошланишида	Охирида	t	p	t	p	
Юқори стартдан 30 м  югуриш, (с)	13	8,9±0,2	8,7±0,1	0,90
	>0,05	8,9±0,3	8,3±0,2	1,66	>0,05	1,81	>0,05	
	14	8,7±0,3	8,4±0,1	0,94
	>0,05	8,3±0,3	7,6±0,1	2,18	<0,05	2,85	<0,05
	
	15	8,4±0,2	8,2±0,1	0,90	>0,05	7,6±0,2	6,9±0,2	2,50	<0,05	2,27	<0,05
	
3х10 м югуриш, (с)	13	10,1±0,4	9,9±0,2	0,44
	>0,05	10,0±0,2	9,6±0,2	1,42	>0,05	0,71	>0,05	
	14	9,9±0,3	9,7±0,1	0,62
	>0,05	9,6±0,2	9,0±0,1	2,72	<0,05	2,85	<0,05
	
	15	9,7±0,4	9,4±0,1	0,93	>0,05	9,0±0,3	8,2±0,2	2,22	<0,05	2,27	<0,05
	
Оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш, (м).	13	4,8±0,4	5,5±0,2	1,55
	>0,05	4,8±0,4	5,8±0,2	2,22	<0,05	1,07	>0,05	
	14	5,5±0,8	6,3±0,1	0,98
	>0,05	5,8±0,6	7,3±0,3	2,24	<0,05	2,18	<0,05
	
	15	6,3±0,8	7,2±0,2	1,09	>0,05	7,3±0,6	8,8±0,2	2,38	<0,05	2,14	<0,05
	
Турган  жойдан узунликка сакраш, (см)	13	152,0±5,0  	162,6±1,6
	2,02  	>0,05	152,0 ±6,0	163,2±2,0
	1,77	>0,05	0,23	>0,05	
	14	162,6±5,8
  	173,5±0,6 	1,87	>0,05	163,4±4,5	175,9±0,3  	2,77	<0,05	2,38	<0,05
	
	15	173,5±5,2  
	184,6±0,6	2,12 	>0,05    	175,9±4,6  	189,4±0,9	2,88	<0,05	2,22	<0,05	
Ўтирган холда олдинга эгилиш, (см).	13	  9,9±1,1
	   11,1±1,0	0,81	>0,05	   9,9±1,0	12,0±0,5	1,87	>0,05	 0,80	>0,05	
	14	11,1±1,2	  13,0±0,3	1,54	>0,05	12,0±1,1	15,0±0,4	2,56	<0,05
	 2,20	<0,05
	
	15	   13,0±1,0
	  15,1±0,3	2,01	>0,05	15,0±0,9	18,8±0,7	3,33	<0,01	 2,23	<0,05	
Паст турникда тортилиш, (марта).	13	  2,2±0,8	   3,0±0,4	0,89	>0,05	2,2±0,9	3,3±0,5	1,07	>0,05	 0,46	>0,05	
	14	   3,0±0,6	     3,8±0,4	1,11	  >0,05	3,3±0,8	   5,5±0,5	2,34	<0,05
	2,19	<0,05
	
	15	3,8±0,8	4,8±0,4	1,12	  >0,05	5,5±0,7	7,6±0,3	2,76	<0,05	2,20	<0,05
	
Тушаётган линейкани ушлаш, (см).	13	24,0±0,8	  22,9±0,4 
	1,23 	>0,05  	24,0±0,4	22,6±0,8
	1,57
	  >0,05
	0,34	>0,05	
	14	22,9±0,6  	   21,6±0,4	1,80	  >0,05	22,6±0,7 	  20,2±0,3	3,15	  >0,01	2,20	<0,05
	
	15	21,6±0,5  	    20,2±0,5	2,00  	  >0,05  	20,2±0,9	  17,6±0,2  	2,83	  <0,05	2,22	<0,05	
6-дақиқали югуриш, (м).	13	810,5±10,3  
	852,2±9,6	2,97	<0,01	810,6±18,9  	870,2±8,0
	2,90
	  <0,01
	1,43	>0,05	
	14	 852,8±12,1   	    930,7±10,7	4,83	 <0,001	870,2±17,2	  998,7±19,2	4,98	  <0,001	2,30	<0,05
	
	15	 930,7±12,2	  1012,2±40,8	1,91	  >0,05  	999,5±20,8	1174,8±16,2	6,66	 <0,001	2,14	<0,05	

          Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда юқори стартдан 30 м югуриш бўйича, бошланишида 7,6±0,2 с бўлса, ўқув йили охирида 6,9±0,2 с ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, юқори стартдан 30 м югуриш бўйича, бошланишида 8,4±0,2 с бўлса, ўқув йили охирида 8,2±0,1 с ташкил этди. Бу эса йил давомидаги юқори стартдан 30 м югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,50 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,27 (p<0,05).
            Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда  3х10 м мокисимон югуриш бўйича, бошланишида 10,0±0,2 с бўлса, ўқув йили охирида 9,6±0,2 с ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, 3х10 м мокисимон югуриш бўйича, бошланишида 10,1±0,4 с бўлса, ўқув йили охирида 9,9±0,2 с ташкил этди. Бу эса йил давомидаги 3х10 м мокисимон югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=1,42 ташкил этган бўлиб, статистик статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=0,71 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда  3х10 м мокисимон югуриш бўйича, бошланишида 9,6±0,2 с бўлса, ўқув йили охирида 9,0±0,1 с ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, 3х10 м мокисимон югуриш бўйича, бошланишида 9,9±0,3 с бўлса, ўқув йили охирида 9,7±0,1 с ташкил этди. Бу эса йил давомидаги 3х10 м мокисимон югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,72 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,85 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда  3х10 м мокисимон югуриш бўйича, бошланишида 9,0±0,3 с бўлса, ўқув йили охирида 8,2±0,2 с ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, 3х10 м мокисимон югуриш бўйича, бошланишида 9,7±0,4 с бўлса, ўқув йили охирида 9,4±0,1 с ташкил этди. Бу эса йил давомидаги 3х10 м мокисимон югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,22 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,27 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни  улоқтириш бўйича, бошланишида 4,8±0,4 м бўлса, ўқув йили охирида 5,8±0,2 м ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш бўйича, бошланишида 4,8±0,4 м бўлса, ўқув йили охирида 5,5±0,2 м ташкил этди. Бу эса йил давомидаги оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,22 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=1,07 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни  улоқтириш бўйича, бошланишида 5,8±0,6 м бўлса, ўқув йили охирида 7,3±0,3 м ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш бўйича, бошланишида 5,5±0,8 м бўлса, ўқув йили охирида 6,3±0,1 м ташкил этди. Бу эса йил давомидаги оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,24 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,18 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни  улоқтириш бўйича, бошланишида 7,3±0,6 м бўлса, ўқув йили охирида 8,8±0,2 м ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш бўйича, бошланишида 6,3±0,8 м бўлса, ўқув йили охирида 7,2±0,2 м ташкил этди. Бу эса йил давомидаги оғирлиги 1 кг бўлган тўлдирма тўпни улоқтириш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,38 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,14 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда турган  жойдан узунликка сакраш бўйича, бошланишида 152,0±6,0 см бўлса, ўқув йили охирида 163,2±2,0 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, турган  жойдан узунликка сакраш бўйича, бошланишида 152,0±5,0 см бўлса, ўқув йили охирида 162,6±1,6 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги турган  жойдан узунликка сакраш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=1,77 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=0,23 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда турган  жойдан узунликка сакраш бўйича, бошланишида 163,4±4,5 см бўлса, ўқув йили охирида  175,9±0,3 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, турган  жойдан узунликка сакраш бўйича, бошланишида 162,6±5,8 см бўлса, ўқув йили охирида 173,5±0,6 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги турган  жойдан узунликка сакраш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,77 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,38 (p <0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда турган  жойдан узунликка сакраш бўйича, бошланишида 173,9±4,6  см бўлса, ўқув йили охирида 189,4±0,9 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, турган  жойдан узунликка сакраш бўйича, бошланишида 173,5±5,2  см бўлса, ўқув йили охирида 184,6±0,6 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги турган  жойдан узунликка сакраш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,88 ташкил этган бўлиб статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,22 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича, бошланишида 9,9±1,0 см бўлса, ўқув йили охирида 12,0±0,5 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича, бошланишида 9,9±1,1 см бўлса, ўқув йили охирида 11,1±1,0 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=1,87 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 0,80 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича, бошланишида 12,0±1,1 см бўлса, ўқув йили охирида 15,0±0,4 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича, бошланишида 11,1±1,2 см бўлса, ўқув йили охирида 13,0±0,3 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,56 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,20 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича, бошланишида 15,0±0,9 см бўлса, ўқув йили охирида 18,8±0,7 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича, бошланишида 13,0±1,0 см бўлса, ўқув йили охирида 15,1±0,3 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги ўтирган холда олдинга эгилиш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t= 3,33 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,23 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда паст турникда  тортилиш бўйича, бошланишида 2,2±0,9 марта тортилган бўлса, ўқув йили охирида 3,3±0,5 мартани ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, паст турникда  тортилиш бўйича, бошланишида 2,2±0,8 марта тортилган бўлса, ўқув йили охирида 3,0±0,4 мартани ташкил этди. Бу эса йил давомидаги паст турникда  тортилиш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=1,07 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 0,46 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда паст турникда  тортилиш бўйича, бошланишида 3,3±0,8  марта тортилган бўлса, ўқув йили охирида 5,5±0,5 мартани ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, паст турникда  тортилиш бўйича, бошланишида 3,0±0,6  марта тортинган бўлса, ўқув йили охирида 3,8±0,4 мартани ташкил этди. Бу эса йил давомидаги паст турникда  тортилиш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,34 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,19 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда паст турникда  тортилиш бўйича, бошланишида 5,5±0,7 марта тортинган бўлса, ўқув йили охирида 7,6±0,3 мартани ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, паст турникда  тортилиш бўйича, бошланишида 3,8±0,8 марта тортинган бўлса, ўқув йили охирида 4,8±0,4 мартани ташкил этди. Бу эса йил давомидаги паст турникда  тортилиш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,7 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,20 (p<0,05).
 Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда тушаётган линейкани ушлаш бўйича, бошланишида 24,0±0,4 см бўлса, ўқув йили охирида 22,6±0,8 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, тушаётган линейкани ушлаш бўйича, бошланишида 24,0±0,8 см бўлса, ўқув йили охирида 22,9±0,4 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги тушаётган линейкани ушлаш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=1,57 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 0,34 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда тушаётган линейкани ушлаш бўйича, бошланишида 22,6±0,7  см бўлса, ўқув йили охирида 20,2±0,3 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, тушаётган линейкани ушлаш бўйича, бошланишида 22,9±0,6 см бўлса, ўқув йили охирида 21,6±0,4 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги тушаётган линейкани ушлаш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=3,15 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,20 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда тушаётган линейкани ушлаш бўйича, бошланишида 20,2±0,9 см бўлса, ўқув йили охирида 17,6±0,2 см ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, тушаётган линейкани ушлаш бўйича, бошланишида 21,6±0,5 см бўлса, ўқув йили охирида 20,2±0,5 см ташкил этди. Бу эса йил давомидаги тушаётган линейкани ушлаш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,83 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,22 (p<0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 13 ёшда 6-дақиқали югуриш бўйича, бошланишида 810,5±18,9 м бўлса, ўқув йили охирида 870,2±8,0 м ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, 6-дақиқали югуриш бўйича, бошланишида 810,5±10,3 м бўлса, ўқув йили охирида 852,2±9,6 м ташкил этди. Бу эса йил давомидаги 6-дақиқали югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=2,90 ташкил этган бўлиб, статистик фарқлар кузатилмади. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=1,43 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 14 ёшда 6-дақиқали югуриш бўйича, бошланишида 870,2±17,2 м бўлса, ўқув йили охирида 998,7±19,2 м ташкил этди. Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 11 ёшда 6-дақиқали югуриш бўйича, бошланишида 852,8±12,1 м бўлса, ўқув йили охирида 930,7±10,7 м ташкил этди. Бу эса йил давомидаги 6-дақиқали югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=4,98 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t=2,30 (p>0,05).
Тажриба гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари 15 ёшда 6-дақиқали югуриш бўйича, бошланишида 999,5±20,8 м бўлса, ўқув йили охирида 1174,8±16,2 м ташкил этди.Назорат гуруҳида қиз болаларнинг жисмоний сифатларини ривожланиш кўрсатгичлари, 6-дақиқали югуриш бўйича, бошланишида 930,7±12,2 м бўлса, ўқув йили охирида 1012,2±40,8 м ташкил этди. Бу эса йил давомидаги 6-дақиқали югуриш бўйича статистик фарқли равишда ўсганлигини, тажриба гуруҳида t=6,66 ташкил этган бўлиб, статистик фарқли равишда ривожланган. Тажрибанинг оҳирида тажриба ва назорат гуруҳи ўртасидаги фарқ  t= 2,14 (p<0,05).
Шундай қилиб, ишонч билан айтиш мумкинки, биз томонимиздан ишлаб чиқилган ва тадқиқот давомида татбиқ этилган махсус педагогик таъсир ишончли тарзда жисмоний тайёргарлик даражасини оширади. Барьерлар оша югуриш асосида ишлаб чиқилган дастур болалар жисмоний тайёргарлигини оширишда сезиларли таъсир кўрсатди. 

ХУЛОСАЛАР

       1. Адабий манбалари ва илғор амалий тажрибаларнинг таҳлили шуни кўрсатадики, ўқувчиларнинг жисмоний ривожланиши, жисмоний тайёргарлиги хар хиллиги туфайли бу масала етарлича ўрганилмаган ҳамда ўз ечимини топишни тақозо этади.
     2. Тажрибада аниқланишича назорат ва тажриба гуруҳларининг жисмоний тайёргарлиги ва ривожланиши дастлабки ва якуний кўрсаткичларида педагогик тажриба давомида учта (14-15 ёшли) ёш гуруҳи бўйича  назорат гурухидаги тестлардан биронтаси ҳам ишончли равишда ўзгармаганлиги, тажриба гуруҳида 13 ёшли ўғил ва қизларда жисмоний тайёргарлиги бўйича, олинган тестлар ўртасида    статистик фарқли равишда  ўзгармаган бўлса ҳам кўрсатгичларида сезиларли равишда ривожланганлиги аниқланди. 
      14- 15 ёшли ўғил ва қизларда жисмоний тайёргарлиги ва ривожланиши бўйича, олинган тестлар ўртасида   ҳамма тестлар бўйича статистик фарқли равишда  ўзгарганлиги аниқланди.
3. Жисмоний тарбия дарсларида ўқувчиларга табақали-индивидуал ёндашишни ижобий амалга ошириш учун мажмуали-тизимли ёндашиш зарур. Бу эса ўз ичига ўқувчиларнинг индивидуал хусусиятларини ҳисобга олиш ва ўрганишни, дарсда ва синфдан ташқари ўтказиладиган жисмоний тарбия машғулотларида ўқувчиларнинг мустақил фаолиятини фаоллаштириш кераклигини белгилайди. 
4. Тажриба давомида ўқувчиларнинг жисмоний ривожланиши, жисмоний тайёргарлиги  аниқланди. Педагогик тажрибада жисмоний ривожланиши, жисмоний тайёргарлиги бўйича юқорилиги аниқланди             (р < 0,05). 
5. Умумий ўрта таълим мактабларидаги жисмоний тарбия дарсларида табақали-индивидуал ёндашишга қараб ишлаб чиқилган педагогик тажриба тизими ўзининг самарадорлигини таъминлади: 
- тажриба синфларида жисмоний ривожланиш сезиларли даражада ўсди, кўкрак қафасининг кенглиги ва ўпканинг тириклик сиғими статистик-фарқли равишда ортди (t = 5,09 – 8,3: p < 0,001);
- жисмоний тайёргарлик даражаси (t = 2,9 дан 7,3 р < 0,05 – 0,001 гача) ошди.
6. Тажрибадан кейин паст даражада ривожланган ўқувчиларнинг натижалари 20 % ошди ва ўртача даражага эришди. Ўртача даражада ривожланган ўқувчиларнинг 35 % ўз кўрсаткичи бўйича ўртачадан юқори даражага кўтарилганлиги аниқланди.

  7.  Табақалашган жисмоний тарбия технологиясини ташкил этиш ишлаб чиқилган бўлиб, у бир синф ичидаги бир хил ёш ва жинсдаги ўқувчиларни турлича тайёрланганликни (тақсимотнинг турли мезонлари бирикмаларини инобатга олган ҳолда) ва дарсда ўқув фаолиятини ташкил этишни назарда тутади. 
8. Умумий ўрта таълим мактабларидаги жисмоний тарбия дарсларида табақали-индивидуал ёндашишга қараб ишлаб чиқилган педагогик тажриба тизими ўзининг самарадорлигини таъминлади: 
- тажриба синфларида жисмоний ривожланиш сезиларли даражада ўсди, кўкрак қафасининг кенглиги ва ўпканинг тириклик сиғими статистик-фарқли равишда ортди (t = 5,09 – 8,3: p < 0,001);
- жисмоний тайёргарлик даражаси (t = 2,9 дан 7,3 р < 0,05 – 0,001 гача) ошди.
9. Тажрибадан кейин паст даражада ривожланган ўқувчиларнинг натижалари 20 % ошди ва ўртача даражага эришди. Ўртача даражада ривожланган ўқувчиларнинг 35 % ўз кўрсаткичи бўйича ўртачадан юқори даражага кўтарилганлиги аниқланди.

АМАЛИЙ ТАВСИЯЛАР

Ўтказилган тадқиқотлар натижалари бизга умумтаълим мактабларининг 7- 8 - 9 синф ўқувчилари табақалашган жисмоний тарбия таълими технологиясини амалга ошириш учун баъзи амалий тавсияларни таклиф этиш имкониятини беради.
1. Амалий тажрибаларнинг кўрсатишича, ҳар бир синфда кучли, ўрта ва кучсиз ўқувчилар мавжуд. Шунга биноан уларни индивидуал хусусиятини ўрганиш зарур.
2. Жисмоний тарбия дарсларида ўқувчилар фаолиятини индивидуаллаштириш кўпроқ жисмоний жихатдан юқори даражада тайёрланган ўқувчиларга ва уларнинг жинсига қараб амалга оширилади.
3.. Дарсларда кўпинча «ўртача» ўқувчига қараб юклама танланади, лекин табақалаштириш зарур.
4. Табақалашган жисмоний тарбия таълими жараёнини ташкил этиш ва фаолият кўрсатиши учун илмий – услубий томондан ҳамда илмий маслаҳатчи ёки махсус тайёрланган ўқитувчи билан таъминлаш.
 5 Табақалашган таълим жараёнининг эгилувчанлигини, унинг ўқувчиларни индивидуал ўқиш талаблари ўзгаришларига тезкор реакция бериш  қобилиятларини.  Масалан, юқори тайёрланганлик (ўзлаштириш) даражасидаги ўқувчилар ҳаракатланиш амалларини тез ўзлаштирадилар ва унга қизиқиш тезда сўнади. Энди уларга бажариш техникаси ва жисмоний тайёргарлик талаблари бўйича анча мураккаб машқлар таклиф этиш ҳамда ўз – ўзини ижодий намоён этиши учун кўпроқ шароитлар яратиш лозим.  Тайёргарлиги анча паст даражада бўлган ўқувчиларга эса дастурнинг базавий қисмини ўрганишга кўпроқ вақт ажратиш керак.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ

1.	И.А.Каримов «Ўзбекистоннинг миллий истиқлол ва тараққиёт йўли» 1992, Тошкент «Ўзбекистон», 70-б.
2.	И.А.Каримов «Баркамол авлод орзуси» Тошкент 1997.
3.	Каримов И.А. Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари. - Т.: Ўзбекистон, 1997. – 326 б.
4.	 “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги 2000 йил 26 май Ўзбекистон Республикаси Қонуни (Янги таҳрири) // Ҳалқ сўзи. – 2000. – 27 май. 
5.	“Ўзбекистон болалар спортини ривожлантириш жамғармасини тузиш тўғрисида” Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримов Фармони // Халқ сўзи. – 2002. – 25 октябр. 
6.	Абрамов М.С. Проблема внедрения крупномасштабного  контроля за физическим состоянием населения и пути её решения. //Теория и практика физической культуры. – 1983. - № 3. – С 34-36.
7.	Абдуллаев А.А., Ханкельдиев Ш.Х. Болалар ва ўсмирлар жисмоний тайёргарлигининг тузилиши. //Республика илмий анжумани материаллари. Фарғона, 2005.  4-6 б.
8.	Азимов И.Г, Расулова Э.Р., Хамракулов А.К. « Физическая культура и спорт как фактор гарманического развития личности », // Тезисы. / Карши 1990 г. 67-с.
9.	 Айрапетьянц Л.Р. Развитие и положительное использование научного и технического потенциала. //Фан-спортга» Т. 2004 № 1 с. 17-20
10.	Ахматов М.С. Узлуксиз таълим тизимида оммавий спорт харакатининг ташкилий ва бошкарув асослари. //Фан-спортга, 2004, б. 10.
11.	Аикин В.А. Общие закономерности дифференцированного обучения биомеханическим обучения биомеханическим элементам техники плавания 7-17 лет: Дис…докт.пед.наук. – Омск, 1997. – 259 с.
12.	12..Актуальные проблемы дифференцированного обучения /И.А.Анчар, А.Б.Василевский, В.И.Водейко/. Под ред. Л.Н.Рожиной.-Минск: Нар.Асвета,-1992.-189 с.
13.	.Антропова М.В. Маикс Г.Г., Кузнецова Л.М., Бородкина Г.В. Индивидуально-дифференцированное обучения в гимназии //Педагогика.196,-№5. С. 19-24.
14.	14..Арефьев В.Г., Дергоусов Б.Е. Сравнительная характеристика показателей двигательных качеств школьниц с разным уровнем физического развития //Вопросы дифференцированного физического воспитания детей и подростков: Сб.нач.трудов –Киев: КГИФК,1989. –С. 36.41.
15.	15.Ашмарин Б.А. теория и методика физического воспитания: Учебник для студентов фак.физ.культуры. –М.: Просвещение, 1990. 287с.
16.	Бабанский Ю.К. Проблемы повышения эффективности педагогических исследований. -М.: Педагогика,1982,-С 124-150.
17.	Бабанский Ю.К. Избрание педагогические труды /Сост. М.Ю.Бабанский. – м.: Педагогика, 1989 – С.19-23.
18.	Бальсевич В.К. Олимпийский спорт физическое воспитание: взаимосвязи и диссоциации // Теория и практика физ.культуры. -1996. - №10. С.2-7.
19.	Бальсевич В.К., Пьянзин А.И. Организация позитивного контроля за двигательными функциями организма спортсмена. //Теория и практика физической культуры. М. 2004. № 6 – с 32-35.
20.	Бадаева З.Х., Баранов И.Ю., Завязочников М.Г. Оценка физической подготовленности студентов на начальном этапе обучения в ВУЗе. // Междуродная научная конф. Ташкент. 2005 с. 173-174.
21.	Бондаревский Е.Я. Педагогические основы контроля за физической подготовленностью учащейся молодежи. Автореф.дисс...докт.пед.наук. – М. 1983 – 45 с.
22.	Бондаревский Е.Я., Мамаджанов Н.М. Исследование зависимости результатов физической подготовленности от морфофункциональных особенностей детей школьного возраста // Теория и практика физической культуры / - 1989, - № 10, с.36-38.
23.	Бондаревский Е.Я., Ханкельдиев Ш.Х. Методологические и метрологические аспекты изучения региональных и популяционных особенностей физической подготовленности молодежи. // Теория и практика физической культуры / - 1984 - № 7 – с 32-34.
24.	Бондаревский Е.Я., Ханкельдиев Ш.Х., Турсунов У.Т. Влияние климато-географических и социально-экономических факторов на физическую подготовленность населения. // Теория и практика физической культуры / - 1985 - № 8 – с. 32-35.
25.	Бондаревский Е.Я., Ханкельдиев Ш.Х. Физическая подготовленность учащейся молодежи. Ташкент. Медицина 1986 – 204 с.
26.	Богданов Г.П. Школьникам – здоровый образ жизни. – М. ФиС. 1989 – 189 с
27.	Вайнбаум Я.С. Гигиена физического воспитания. М. «Просвещение» 1986 – 176 с.
28.	Вайнбаум Я.С. Дозирование физических нагрузок школьников. – М. Просвещение., - 1991. – 64 с.
29.	Волков Л.В. Системы направленного развития физических способностей учащихся в разные возрастные периоды. Автореф.дисс...докт. пед.наук. – М., 1984 – 40 с.
30.	Геллер Е.М., Мазуревич В.И. Сравнительная характеристика физической подготовленности учащихся среднего специального учебного заведения и общеобразовательной школы. Научные основы физкультурно-оздоровительной работы среди населения. М. - 1986 , - С 149-150.
31.	Годик М.А. Спортивная метрология. Учебник для ИФК. М.ФиС. 1988 – 191 с.
32.	Годик М.А., Фаш Саид Одталла Абу Арида. Сравнительный анализ эффективности различных систем физического воспитания в школах. //Теория и практика физической культуры № 9, 1990  – с. 15-16.
33.	.Губа В.П., Дорохов Р.Н. Дифференцированный подход // Физическая культура в школе. – 1986. - №6. – С. 9.	
34.	Добрынин Л.Н. Дифференциация образования в общеобразовательной школе на основе индивидуальных характеристик учащихся: Автореф.дис….канд.наук. – Челябинск, 1998 -23с.
35.	Гужаловский А.А. Физическая подготовленность школьников. Челябинск – 1980 – 151 с.
36.	Епифанов С.П. Разработка и применение системы педагогического контроля за физической подготовленностью учащихся старших классов. Автореф.дисс… канд.пед.наук. – М. 1986 – 24 с.
37.	Единая спортивная классификация Республики Узбекистан 1996-2000 гг, Приказ Госкомспорта Республики Узбекистан № 602 от 18.12.1995 – Ташкент, 1995 – 102 с.
38.	Жарова Л.Б., Столярус А.Б. Физическое воспитание в зарубежных школах: пути формирования навыков здорового образа жизни. //Теория и практика  физической культуры, № 1 – 1991 г. – с. 62-63.
39.	Зациорский В.М. Спортивная метрология. М. ФиС. 1982 - 256 с.
40.	Кадетова А.В. Методика освоения программного материала на уроках физкультуры 7-8 классов. Автореф.дисс…канд.пед.наук. М.1990–21 с.
41.	Кабачков В.А., Бондаревский Е.Я. и др. К разработке должных норм физической подготовленности молодежи. //Теория и практика физической культуры, 1986 № 6 – с. 32-36.
42.	Кабачков В.А., Полиевский С.А. Профессионально-прикладная физическая подготовка учащихся ПТУ. М..: -  1982. - 121 с.
43.	Короткова Е.А. Дифференцированное обучение по физической культуре школьников среднего возраста в зависимости от уровня физической подготовленности: Автореф.дис.канд.пед.наук. –Омск, 1996. – 19с. 
44.	.Короткова Е.А., Сулейманов И.И. Концепция технологии дифференцированного  физкультурного образования школьников: Учебное пособие. –Тюмень: ТюмГУ, 1999. -24 с.
45.	.Короткова Е.А. Сулейманов И.И. Дифференциация физкультурного образования учащихся основной школы //Физкультурное образование Сибири. – 1996. №2. С. 78-85.
46.	Ковчанов Х.Н. Особенности и методика проведения занятий по физическому воспитанию на открытом воздухе. //Международная научно-теоретическая конференция. Ашгабад. – 1994. -  с. 143-146.
47.	Кошбахтиев И.А. Научно-педагогические основы совершенствования физического воспитания студентов. Автореф.дисс….докт.пед.наук. Ташкент – 1993 – 43 с.
48.	Курбанов Ш., Сейтхалилов Э.А. Управление качеством образования. Ташкент «Шарк». 2004 - 596 с.
49.	Кудратов Р.К. Болалар спорт мураббийлари касб фаолиятига қўйиладиган замонавий талаблар. //Фан-спортга. Ташкент. 2004 № 1. Б. 7-10.
50.	Лях В.И. Ориентации перестройки физического воспитания в общеобразовательной школе. //«Теория и практика физической культуры» № 9 – 1990 г. с. 10-14.
51.	Матвеев Л.П. Теория и методика физической культуры. М. ФиС 1991. – 543 с.
52.	Матвеев Л.П. Введение в теорию физической культуры. М., 1984 – 62 с.
53.	Методические рекомендации по оценке физической подготовленности учащихся сельской образовательной школы  различных климато-географических зон страны. – Тернополь, 1985 – 75 с.
54.	Мозговая Г.В. Повышая уровень выносливости дифференцированного // Физическая культура в школе. – 1982. №11. – С.8.
55.	Огурцов Н.Г. Дифференцированное обучение в школах Белоруссии / Советская педагогика. -1990. №8. С. 52-57.
56.	42.Осмоловская И. Практика дифференцированного обучения: попытка систематизации // Школа. – 196. №6. С.45-50.
57.	Петровский В.В., Круцевич Т.Ю. Проблемы дифференцированного физического воспитания в средней школе. //Теория и практика физической культуры, № 5. – 1990 г., - с. 47-49.
58.	Погодин С.М. Особенности  физического развития  и физической подготовленности мальчиков 12-16 лет  с различными объемами двигательной активности. Автореф.дисс... канд.пед.наук. – Малаховка, 1982 – 24 с.
59.	Потапов А.С. Педагогические условия дифференциация обучения школьников в зависимости от особенностей восприятия учебной информации: Автореф.дис. …канд.пед.наук. – Новосибирск, 1999. – 18с.
60.	.Прудаева В.Н.,  Абрамова Е.Ф. Уровненная дифференциация  обучения: Метод. Рекомендации для учителей, методистов, руковод. школ. –Тюмень: ИУУ, 1993. -29с.
61.	Поташкин М.М. Качество образования: проблемы и технология управления. М. Педагогика. 2002 – 350 с.
62.	Расулов Р, Жабборов К.К. Педагогический контроль за физической подготовленностью учащейся молодежи. // Межд.научн.конф. Ташкент, 2005 – с. 79-80.
63.	Саломов Р. Совершенствование образовательного процесса подготовки бакалавров по направлению «Физическая культура и спорт». Автореф.дисс…докт.пед.наук. Ташкент. – 2003-38 с.
64.	Саидов Б.Н. Технология дифференцированного физкультурного образования учащихся профессионального колледжа. Автореф.дисс… канд.пед.наук. Ташкент, 2005 – 22 с.
65.	Сейтхалилов Э.А. Педагогические основы оздоровительной направленности учебно-воспитательного процесса в общеобразовательных школах Узбекистана. Дисс.науч.док. док.пед.наук. Ташкент, 2000 – 60 с.
66.	Сейтхалилов Э.А. Таълим сифати устуворлиги - ўзгармас талаб. //Фан-спортга Т. 2004 - № 1 – б. 20-24 .
67.	Сивков Е.П, Региональные особенности физической подготовленности как фактор коррекции содержания физического воспитания. Автореф.дисс…канд.пед.наук. – М., 1986 – 24 с.
68.	Сулейманов И.И., Ниясова П.С., Короткова Е.А. Содержание и технология дифференцированного физкультурного образования учащихся общеобразовательной школы // Теория и практика физической культуры. – 1995 .- №9. С. 52-56.
69.	Сухарев А.Г. Здоровье и физическое воспитание детей и подростков. – М.Медицина. – 1991 – 270 с.
70.	Тевосян Х.А. Организационно-методические аспекты массовых занятий физической культурой с оздоровительной направленностью. Автореф.дисс... канд.пед наук. М., - 1986 – 22 с.
71.	Тверских В.В., Ниясова Н.С., Бичевой В.А. Технология дифференцированного обучения волейболу учащихся 10-11 классов: Учебное пособие. Тюмень : ТюмГУ. 1997. – 31с.
72.	Усманходжаев Т.С. Проблемы физического совершенствования школьников Республики Узбекистан. /Пути оптимизации подготовки спортивных резервов/  Ташкент. – 1992 г., с 61-62.
73.	Усмонходжаев Т.С. Научно-педагогические основы физического совершенствования детей в связи с их двигательной активностью. Автореф.дисс…докт.пед.наук. Ташкент. - 1995 – 50 с.
74.	Фомин Н.А., Филин В.П. Основы юношеского спорта. – М. ФиС. - 1980 – 255 с.
75.	Ханкельдиев Ш.Х. Проблема педагогического контроля за физическим совершенством детей и учащейся молодежи. //Республиканская научно-практ.конф. Фергана, 2003. –  с. 8-11.
76.	Ханкельдиев Ш.Х. Педагогические особенности физического воспитания учащейся молодежи в регионах с жарким климатом. Автореф.дисс…докт.пед.наук. М. 1991 – 47 с.
77.	Ханкельдиев Ш.Х. Сейтхалилов Э.А. Организация здоровье сберегающего образовательного пространства в профессиональном колледже. //Межд.научн.конф. Т.  - 2005 -  с. 21-22.
78.	Хрипкова А.Г. Научные основы совершенствования физического воспитания. //«Физическая культура в школе, № 4, 1976. С. 16-19.
79.	Шарипова Д.Д., Таирова М., Сейтхалилов Э.А. Энергетический обмен и внешнее дыхание детей и подростков при мышечной деятельности в условиях жаркого климата. Ташкент., 1985 – 166 с
80.	Шаулин В.Н. Обоснование рационального сочетания развития физических качеств школьников и обучения их двигательным действиям на уроке физической культуры. Автореф.дисс. канд.пед.наук. М. 1990- 21 с.
81.	Шакирджанова К.Т. Двигательная активность и здоровье. //Фан-спорта, 2005  - № 1  - с. 44-47.	
82.	.Шлемин А.М., Баранцев С.А.,  Филипенко В.Д.   К разработке должных норм физической подготовленности учащихся 1-11 классов // Теория и практика физической культуры. – 1995. №11. С. 46-48.
83.	Шнейдерман М.В. Системная дифференциация знаний как средство индивидуализации обучения учащихся: Автореф. дис. …канд.пед.наук. – М., 2000. -25 с.
84.	Юнусов Т.Т., Ишмурадов Т. К вопросу об уровне физической подготовленности учащейся молодежи по результатам выполнения тестовых нормативов. //Республика илмий-амалий анжуман материаллари. Фарғона 2003 с. 37-39.
85.	Юнусов Т.Т., Юнусова Ю.М., Юнусов А.Т. Формирование профессиональной двигательной активности в системе образования. //Халкаро илмий анжуман. Ташкент – 2005 – с. 195-197.
86.	Якиманская И.С., Юдашина Н.И. Особенности познавательных процессов старшеклассников в условиях дифференцированного обучения // Вопросы психологии. – 1989. №3. С. 32-39.
87.	.Melges F.L., Anderson R.E. The personal future and self esteem // Arch. Of Gen. Psychiatry. 1971. Vol. 25 P. 494-487.	
88.	.Miron M.S. What is that being differentiated by the semantic differential // Journal Pers. Sok. Psychol. 1969. Vol. 12. P. 189-193.
89.	.Needham J. Time and knowledge in China and the West // The Voices of Time / Ed by J.I. Frazer. New York: George Drasiller, 1996. P. 92-135.
90.	 Steiner Massia E. Logic Education and Edacatalogy: Dunensoins of Philosophy of Education. Proccedings of the Twentieth Annual Conference of the Pilosophy of Education Society., 1994.
91.	.Tanner J.M. Phisical Grown. In Carmichael s Manual of Child Psyhology. New York: Wiley, 1990.

Тадқиқот натижаларини амалиётга тадбиқ этиш бўйича

Д А Л О Л А Т Н О М А

     Биз қуйида имзо чекувчилар, ЎзДЖТИининг илмий ишлар бўйича проректори п.ф.д., профессор Холмуҳаммедов Р.Д., Тошкент шаҳар  Хамза туманидаги 152- сонли мактаб директори Мавланова М.Д ҳамда шу мактабнинг жисмоний тарбия ўқитувчиси  З.Жуманиязовалар ушбу далолатномани туздик.
     Бажарувчи магистрант Ж.Б.Артиковнинг «Жисмоний тарбия  дарсларида ўрта мактаб ўғил болаларини табақалаштирган жисмоний тайргарлигини асослаш» мавзусидаги магистрлик диссертация натижаларининг материаллари амалиётга тадбиқ қилиш учун таклиф ва тавсиялар ҳамда 7-8-9 синф ўқувчилари жисмоний тарбия дарсларида амалда жорий этилди.

Тадқиқотни жорий қилувчи 
Ф.И.Ш	Таклиф, тавсияларлар ва уларнинг қисқача таснифи	Жорий қилишнинг самараси (натижаси)	

Артиков Жасорат 
Бекимматович

	      Жисмоний тарбия дарс-ларида индивидуал ва табақали ёндашиш орқали ўқув жараёнини такомиллаш-тиришга ҳамда ўқувчиларни билимларини эгаллашлари,  кўникма малакаларини эгал-лашларини шакллантиришга  қартилди.
	    7-8-9 синф ўқувчиларини табақалашган жисмоний тарбия таълими технологиясини тадбиқ қилиш ўқув жараёнини оптималлаштириш ва ўқувчи-ларни индивидуал такомиллаш-тириш масаласини ечиш имкониятини берди. 
      Тадбиқ қилишдан ижобий самара тажриба синфларида натижаларнинг /р < 0,05/ ишончли яхшиланишида ифодаланди.
      Дастурни тадбиқ қилиш натижасида техник, жисмоний ва услубий тайёргарлик даражасини ўсишиди ифодаланган ижобий эффект олинди.	

                  ЎзДЖТИининг илмий ишлар 
                  бўйича проректори п.ф.д., проф                                  Холмуҳаммедов Р.Д
                  
                  Тошкент шаҳар Хамза тумани 
                  152 - сонли мактаб директори                                        М.Д.Мавланова                     

                 Тошкент шаҳар Хамза тумани 
                 152 - сонли мактаб жисмоний 
                 тарбия ўқитувчиси                                                           З.Жуманиязова