ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ МАДАНИЯТ ВА СПОРТ ИШЛАРИ ВАЗИРЛИГИ
ЎЗБЕКИСТОН   РЕСПУБЛИКАСИ   ОЛИЙ   ВА  ЎРТА  МАХСУС  ТАЪЛИМ  ВАЗИРЛИГИ
ЎЗБЕКИСТОН ДАВЛАТ ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ ИНСТИТУТИ

Қўлёзма ҳуқуқида
                                                                                                       УДК 796.078

АМИНДЖАНОВ УЛУҒБЕК ЮНУСОВИЧ

БОШЛАНҒИЧ СИНФ ЎҚУВЧИЛАРИНИНГ ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ ДАРСИДА ҲАРАКАТ ҚОБИЛИЯТЛАРИНИ ТАРБИЯЛАШ

Мутахассислик: 5А610501 – Спорт фаолияти (Жисмоний тарбия назарияси ва услубияти)

Магистр академик илмий даражасини олиш учун ёзилган
Д И С С Е Р Т А Ц И Я

                                                                 

                                                                          Илмий раҳбар: Профессор                                                  
                                                                                                    К.Д.Ярашев

ТОШКЕНТ – 2012 й.

		МУНДАРИЖА

	КИРИШ…………………………………………………………...........	3	
I БОБ.	1. I.  БОБ. МУАММОНИНГ НАЗАРИЙ ВА АМАЛИЁТДАГИ ҲОЛАТИ....................................................................................................	8	
1.1.	Бошланғич синф ўқувчиларининг  ҳаракат фаолиятини жисмоний воситалар орқали оптималлаштириш масалалари..................................	8	
  1.2.	Ҳаракат фаолиятига ўргатиш жараёнининг тизими ва хусусияти........	13	
1.3.	Жисмоний тарбия дарсларида ўқувчилар фаолиятини ташкиллаш усулияти......................................................................................................	23	
1.4.	Ўқувчиларни ҳаракат малакалари ва кўникмаларини шакллантириш.	34	
II БОБ.	ТАДҚИҚОТНИНГ УСУЛЛАРИ ВА УНИ ТАШКИЛ ЭТИЛИШИ........................................................................…………........	
47	
   2.1	Тадқиқотнинг усуллари...........................................................................	47	
2.2.	Илмий-услубий адабиёт манбаларини таҳлил қилиш ва амалий тажрибаларни умумлаштириш .................................................................	
47	
2.3.	Педагогик кузатишлар ва назорат тестлари.............................................	47	
2.4.	Ўқувчиларнинг жисмоний  ривожланиш даражасини аниқлаш............	48	
  2.5	Ўқувчиларнинг жисмоний тайёргарлигини аниқлаш............................	48	
2.6.	Математик статистика услублари.............................................................	49	
2.7.	Тадқиқотнинг ташкил этилиши.......................................….....................	49	
III БОБ.	ПЕДАГОГИК ТАЖРИБАЛАРНИНГ САМАРАДОРЛИГИ ВА УЛАРНИНГ МУҲОКАМАСИ…………………...................................	
50	
 3.1.	Бошланғич синф ўқувчиларининг тажрибагача бўлган жисмоний ривожланиш ҳолати...................................................................................	
50	
3.2.	Бошланғич синф ўқувчиларининг тажрибадан кейинги жисмоний  ривожланиш кўрсаткичлари.....................................................................	
51	
3.3.	Бошланғич синф ўқувчиларининг тажрибагача бўлган жисмоний тайёргарлиги...............................................................................................	
56	
3.4.	Бошланғич синф ўқувчиларининг тажрибадан кейинги жисмоний тайёргарлиги...............................................................................................	
62	
Хулоса…………….……………..............................................................................	66	
Амалий тавсиялар………………………………………….................................	67	
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ……………..........................68-77	

Кириш

 Тадқиқотнинг долзарблиги: Бугунги кунда мамлакатимизда таълим тизимини такомиллаштириш, Ватан равнақини таъминлайдиган ёш авлодни вояга етказиш масалаларига жиддий эътибор берилмоқда. Юксак маънавий-аҳлоқий қадриятларни ўзига жам қилган, ҳар томонлама етук баркамол инсонни етишириш, ўсиб келаётган ёш авлоди саламотлигини мустаҳкамлаш борасида ҳукуматимиз томонидан барча шарт-шароитлар яратилмоқда.
 Миллатнинг энг муҳим стратегик бойлиги – фуқароларнинг саломатлиги ҳисобланади. Ўқувчи-ёшларнинг соғлигини сақлаш ва мустаҳкамлаш, уларнинг жисмоний камолатга эришишда жисмоний тарбияга бўлган эҳтиёжни шакллантириш ўқув муассасаларининг улуғвор вазифаларидандир.
        Ўзбек халқининг минг йиллар давомида яратган, авлоддан-авлодга ўтиб келаётган ёш авлодни маънавий бой, ахлоқий пок, жисмоний баркамол қилиб тарбиялаш бугунги кунда педагогика фани олдидаги муҳим масалаларидан биридир. Бунинг устига мактаб дастурида ўрин олган спорт тулари воситасида ёш авлоднинг жисмоний сифатларини ривожлантириш жуда қулай. 
Жисмоний тарбиянинг муҳим муаммоларидан бири ҳаракат фаолиятига ўргатишнинг янги услуб ва шаклларини яратишдан иборатдир.
         Шу билан бирга жисмоний тарбия фани ҳам ўқувчиларнинг жисмоний тарбия билан мунтазам олиб бориладиган машғулотлар орқали жисмоний тарбияга эҳтиёж ва қизиқишни уйғотиш муаммоларига ҳамиша диққат қилиб  келмоқда.
Инсонни ҳар томонлама ва баркамол ривожланиши умумий тизимида мактаб ёшидаги ўқувчини жисмоний тарбиялаш алоҳида ўрин тутади. Айнан мана шу ёшида мустаҳкам соғлик, юксак иш бажариш қобилиятига мослаштирилади шу йилларда ҳаракатланиш фаолияти ҳамда жисмоний сифатларини дастлабки тарбиялаш содир бўлади. 
Илмий маълумотлардан ҳаракатлари етишмаслиги ўқувчиларнинг фақат соғлиғига салбий таъсир кўрсатибгина қолмай, балки уларнинг ақлий иш бажариш қобилиятларини ҳам пасайтириши, умумий ривожланишини ортда қолиши, ўқувчиларни атрофдагиларга бефарқ қилиши маълум. Ўқувчилар кундалик ҳаётларида ҳам, машғулотларда ҳам кўп ҳаракатланишлари керак.
Ҳаракатсиз ўқувчи соғлом ўсмайди. Ҳаракат – бу турли касалликларни, айниқса, қон-томир, нафас олиш, асаб системаси касалликларини олдини олиш демакдир. 
Ҳаракат – бу самарали даволаш воситаси. Мактаб ёшида тарбиялаш инсон моҳияти шаклланиши умумий жараёнида жуда муҳим роль ўйнашини айтиб ўтиш керак. Уни бу ёшида турли қобилиятлари анча жадал ривожланади, жисмоний сифатлари шаклланади, характери белгилари ишлаб чиқилади. Айнан мана шу ёшида ўқувчининг баркамол ривожланиши учун мустаҳкам пойдеворга асос солиш керак. 
Ўқувчиларида жисмоний фаолликнинг етишмаслиги организм функциялари ва унинг фаолиятига салбий таъсир  қилади, оқибатда ҳаракат малакалар ва асосий жисмоний сифатларнинг ривожланишини сусайтиради. 
Шунинг учун  бошланғич синф ўқувчиларида жисмоний тарбия дарсини самарадорлигини оширишда янги педагогик технологиялардан фойдаланиш зарур.
         Юқоридагиларни инобатга олган ҳолда, ўқувчиларни ҳаракат фаоллигини ошириш билан жисмоний тарбия дарсларини самарадорлигини ошириш бугунги куннинг долзарб масалаларидан бири ҳисобланади. Шу нуқтаи назардан қараганда биз танлаган мавзунинг долзарблиги ва муҳимлиги яққол намоён бўлади.
  Муаммонинг ўрганилганлик даражаси. Ўсиб келаётган ёш авлодни жисмоний жиҳатдан тарбиялаш масалаларига бағишланган тадқиқотлар, номзодлик диссертациялари мавжуд. Ўқувчиларнинг жисмоний тайёргарлик ва жисмоний ривожланиш масалалари кўпгина олимлар томонидан ўрганилган. Масалан, Ф.Н.Насриддинов, .К.Бальсевич, М.Я.Виленский, Т.Ю.Курцевич, Л.И.Лубышова, Р.С.Саломов, Т.С.Усмонхўжаев, Ш.Х.Ханкельдиев, М.Ю.Юнусова, Е.Я.Бондаревский, К.М.Маҳамжонов, Ф.Хўжаев, К.Д.Ярашев, П.Содиқов, Б.Бойбабоев, Ю.Арипов каби олимларнинг тадқиқотларида болаларнинг жисмоний ривожланиши ва жисмоний тайёргарлиги, ҳаракат фаоллигининг сустлиги аниқланган. 
Шу муносабат билан мактабда жисмоний тарбия жараёнини индивидуаллаштириш таълимнинг саломатликни шакллантирувчи функциясини амалга оширишда энг муҳим бошланғич қоидалардан бири ҳисобланади. Ушбу ҳолда индивидуаллашган машғулот таъсирлари устиворлигини тан олиш муҳим ўрин эгаллайди.
 Назарий ва амалий нуқтаи назардан ўрта мактаб ёшидаги ўқувчиларнинг жисмоний тарбия жараёнини ташкил этишда индивидуаллашган ёндашувни ишлаб чиқиш ҳамда ўкувчиларининг жисмоний сифатларини  тарбиялаш бугунги куннинг долзарб масалаларидан бири бўлиб ҳисобланади.
 Шу боисдан, ўқувчиларни жисмоний тарбия дарсларида ндивидуалл ёндошиш муаммоаларини илмий ишлаб чиқиш, уларнинг жисмоний сифатларини яхшилаш бўйича тадқиқот ишларини олиб бориш зарур. 
         Юқоридагилардан келиб чиқиб, мазкур ишнинг долзарблиги муаммонинг мавжудлигидан далолат беради, унинг моҳияти жисмоний тарбия бўйича таълим жараёнининг назарий, методологик ва ташкилий асослари етарли ишлаб чиқилмаганлиги, унинг  бошланғич синф ўкувчиларини ҳаракат фаоллигини ошириш билан жисмоний тарбия дарсларини самарадорлигини оширишдан иборат. 
         Шу муносабатда биз олдимизга аниқ мақсад қўйдик,  бошланғич синф ўқувчиларнинг жисмоний  тарбия фанини ўқитиш жараёнида индивидуал ёндашув асосида жисмоний сифатларини ривожлантиришни амалга ошириш учун янги усул, шакл ва воситаларини ишлаб чикиш ҳамда асослаб беришдан иборат.
Ушбу ҳолатлар диссертация тадқиқоти мавзусинининг «Бошланғич синф ўқувчиларининг жисмоний тарбия дарсида ҳаракат қобилиятларини тарбиялаш » деб номланишига асос бўлди
Тадқиқот мақсади: Жисмоний тарбия машқларидан фойдаланиш орқали ўқувчиларни эркин харакатланиш харакат кўникма ва малакаларини мустаҳкам шакллантиришга ҳамда уларни жисмоний сифатларини тарбиялаш орқали харакат фаоллигини ошириш.
   	Тадқиқот вазифалари. Юқорида қайд этилган  мақсадга эришиш учун қуйидаги вазифалар асосида амалга оширилади:
-	жисмоний маданият ва спорт соҳасида ўқувчиларнинг дастлабки  ҳаракат фаоллигини ошириш, билимлари, ўрганиш қизиқишлари ва қобилиятлари, жамоали ҳаракатларда фаол иштирок этиш 
-ўқувчиларда ҳаракат фаолияти тўғрисида зарурий тасаввур яратиш ва ҳаракат техникасини асосини ўргатиш;
- бошланғич синф ўқувчиларини жисмоний ривожланиши ва жисмоний тайёргарлигини таҳлил этиш;
-жисмоний тарбия дарсларида ўқувчиларни ҳаракат фаоллигини  оширишда жисмоний тарбия воситалариадан фойдаланиш орқали жисмоний текзорлик сифатларни тарбиялашнинг самарадор усуллари, шакллари, йўлларини аниқлаш.
Тадқиқотнинг объекти- умумтаълим мактабидаги бошланғич синф ўқувчиларнинг жисмоний ривожланиш жараёни.
Тадқиқотнинг предмети – Бошланғич синф ўқувчиларни жисмоний тарбия дарсида ҳаракат фаоллигини оширишда ўқувчиларда жисмоний сифатларини, кўникма ва малакаларни шакллантириш шароитидаги фаолияти. 
Тадқиқотнинг илмий янгилиги. Бошланғич синф  ўқувчиларини жисмоний тарбия дарсида ҳаракат фаоллигини оширишда жисмоний воситаларни қўллаш орқали уларни жисмоний сифатларини тарбиялашни назарий ҳамда тажриба йўли билан асослаб берилди.
Тадқиқотнинг фарази – Жисмоний тарбия дарсларида жисмоний воситалардан орқали ўқувчиларни ҳаракат фаоллигини оширишда тўлиқ ва ҳар томонлама фойдаланилса; ҳар бир ўқувчининг жисмоний тайёргарлиги ва жисмоний сифатлари муваффақиятли ривожланишига тез ва осон  эришиш мумкин.
Ҳимояга қўйилган асосий ҳолатлар:
- умумтаълим мактабларидаги бошланғич синф ўқувчиларнинг жисмоний тарбиясида жисмоний воситаларни қўллаш жисмоний тарбия самарадорлигини оширувчи, ўқувчиларнинг ҳаракат фаоллигини ошириш ҳамда жисмоний сифатларини тарбияловчи восита сифатида асослаб бериш;
- бошланғич синф ўқувчиларнинг жисмоний тарбия дарсларида ва дарсдан ташқари машғулотларда ҳаракат фаоллигини оширишда жисмоний машқлардан фойдаланиш усулларини   кўрсатиш;
  Магистрлик диссертациянинг тузилиши ва ҳажми. Иш кириш, уч  боб,  хулоса, адабиётлар рўйхати, кўрсаткичи, амалий тавсиялар ва иловалардан иборат бўлиб, 77 бетни ташкил этади. Унга 10 та жадвал  киритилган. 

I-БОБ. МУАММОНИНГ НАЗАРИЙ ВА АМАЛИЁТДАГИ ҲОЛАТИ
1.1.	Бошланғич синф ўқувчиларининг  ҳаракат фаолиятини  жисмоний воситалар орқали оптималлаштириш масалалари

Янги авлодга таълим бериш ва тарбиялаш тараққиёти ҳар бир инсоннинг ҳар томонлама ва баркамол ривожланиши  зарурлигини кўзда тутишни ҳисобга олиб давлатимиз мактаб ёшидаги ўқувчиларни маънавий ва жисмоний тарбиялаш керак бўлган жисмоний маданият ва спортни мана шу жараёнларга, албатта, киритилишига катта аҳамият беради. 
 Мактаб ёшидаги  ўқувчиларни жисмоний тарбиялашнинг асосий вазифаларидан бири уларнинг соғликларини мустаҳкамлаш, жисмоний тайёргарликларини яхшилаш, касалланишни камайтириш ҳисобланади.  Ҳаракатланиш эҳтиёжи зарур биологик эҳтиёжи бўлиб, ўқувчи организмиўсиши ва ривожланиши муҳим омили ҳисобланади. ғҳаракатланиш ўқувчининг функционал имкониятлари ва иш бажариш қобилиятини белгилайди.
О. Синина тадқиқотларида мактаб ёшиданоқ ҳаракатланиш фаолияти етарли эмаслиги, яъни гиподинамия (ортиқча вазнга эга бўлиш) кузатилишини аниқлади. Бу ўқувчилар соғлиғи ҳолатига салбий таъсир кўрсатади.  Мана шунинг учун ўқувчи жисмоний машқлар; югуриш, ҳаракатли ўйинлар, спорт анъанавий турлари элементлари билан шуғулланишлари зарур. 
Ҳаракатланиш фаоллигини ошириш организмнинг барча асосий физиологик функцияларини фаоллаштиришга ёрдам беради, қон-томир ва нафас олиш системалари фаолияти кучаяди, моддалар алмашинуви ошади.
 Фаол  мускулли фаолияти ва суяк мускули ҳамда бўғинлар аппарати ривожланишига ёрдам беради. Ҳаракатлар координациясининг мувофиқлигини яхшилайди. Марказий асаб системасининг функцияларини такомиллаштиради. Ўқувчиларнинг нафас олиш фаолликларини оширишда, бутун йил давомида очиқ ҳавода ўтказиладиган жисмоний машқлар, югуриш, сакраш алоҳида аҳамиятга эга. Бундай машғулотлар ўқувчи организми чиниқишига, соғломлаштирилишига шамоллаш касалликларига қаршилик қилишни амалга оширишга кўп жиҳатдан ёрдам беради.
 О. Синина олган маълумотлар бўйича очиқ ҳавода жисмоний тарбия билан шуғулланган ўқувчилар тенгдошларига нисбатан 2-3 маротаба камроқ шамоллаш билан оғриганлар 3. 
Шу билан бир қаторда ўзини оқламаган ҳозиргача мавжуд бўлган аҳолини жисмоний тарбиялаш тизими, шу жумладан минтақавий этик шароитларни ва уларнинг анъаналарини ҳисобга олмаган мана шу тизимга асосланган ўқув юртлари учун жисмоний тарбия дастури олдимизда турган вазифаларни ҳал этишни таъминлай олмайди.
Демак, жисмоний тарбия ва спортни янада такомиллаштириш  зарур Бундай учун  унинг моҳияти, мақсади, мазмуни ва ташкил этилишини қайта кўриб чиқишга асосланган бўлиши керак. Мактаб ёшидаги ўқувчиларни жисмоний тарбиялаш – соғломлаштириш имкониятларидан фойдаланиб, ўқувчилар ёши ва жинсий хусусиятларини ҳисобга олиб услубий тўғри танлаб олинган жисмоний тарбия  воситалари, шакллари ва услублари асосида ҳар бир мактаб муассасаларда қўлланилиши керак концепция. 
Ўқувчини жисмоний тарбиялаш – бу осон иш эмас. Ҳозирги кунда замонавий шароитларда болалар ва ўсмирларда ҳаракатга ҳаётий эҳтиёж катта эмас. Мактаб ёшидаги ўқувчилар кўп вақтни телевизор ва компютер олдида ҳамда расм чизиш, топшириқларни бажариш, турли ҳикояларни тинглаш ва шу кабилар билан ўтказадилар.
Шуғулланувчилар ҳаракатланиш фаолиятларини фаоллаштириш учун барча ишларни бажарувчи жисмоний тарбия мутахассисига ўқувчилар қизиқиб ишлаяптиларми, ҳар бир ўқувчи ўрганиш жараёни билан қамраб олинганми ёки ўқиш учун бефарқ қолдирадими, умуман қизиқмайдилар.
Кўп вақт давомида ҳаракатланиш ўйинлари ва ўйинли машқлар ўқувчиларга энг кўп ёқадиган машғулотлар бўлиб қолади. Бу машғулотни қизиқирли ва одатдан ташқари ўйинлар шаклида ўтказишга имкон беради. Амалиёт кўрсатишича, жисмоний сифатларини ривожлантиришга йўналтирилган яхши танланган ва тўғри тузилган ўйин машқлари ўқувчиларнинг жисмоний ривожланишларига фойдали таъсир кўрсатади. Уларга сюжетли машқлардан Боғда сайр, Югурувчи ва Сакровчи, Ҳамма нарсани билувчи ва шу каби ўйинли машқларни киритиш мумкин. 
Шахснинг билимлар ва ишончи, қадриятли ва мотивацион – эҳтиёжни тизимлари доираси уни идрок этиш ва амалий фаолиятга ташкил этади ва йўналтиради. Жисмоний тарбияга фаол-ижобий муносабатини, жисмоний машқлар билан кундалик шуғулланишга шаклланган эҳтиёжини соғлом туризм ва жисмоний мукаммалликка йўналганлигини кўрсатади. 
Шахснинг жисмоний мукаммаллиги унинг фаол яратувчилик, иэтимоий-аҳамиятли фаолияти асосини ташкил этадиган жисмоний ривожланиш, психофизиологик ва жисмоний имкониятларини соғлиғи даражасини кўзда тутади.
Мактаб ёшидаги ўқувчиларни жисмоний тарбиялаш муаммоси ушбу босқичда энг муҳим вазифалардан бири. Бу – инсонни такомиллашиши, мустаҳкам бўлиши ва келажакда сақланиб қолишини таъминловчи жисмоний соғлиғи ва маданий кўникмаларини шаклланишида инсон ҳаётининг муҳим даври ҳисобланади.айнан мана шунинг учун мактаб ёшидагижисмоний тарбиянинг натижаси ўқувчи соғлиги юксак даражаси ва бўлажак инсон жисмоний маданияти пойдеворини яратиш бўлиши керак ва у қуйидагиларни ўз ичига олади 
-	ўқувчиларни жисмоний машқлар ва ўйинларга чиниқтирувчи амалларга ва табиатни соғломлаштиришкучлари таъсирига, шахсий гигиена қоидалари, кун тартибига амал қилишига эмоционал- ижобий муносабати.
-	умумий ривожлантириш хусусиятига эга табиий ҳаракатлар мактаби бошланғич кўникмалари, мусиқий-ритмик билимдонлик асослари, гавдани тўғри тутиш, атрофда ўзини тутишни билиш, жамоали ҳаракатларда иштирок этиш ўйинлар, рақслар, байрамларда, хулқи маданиятини, мустақиллик, уюшқоқлик, интизомлиликни намоён этишни билиш.
-	ўз-ўзига хизмат кўрсатишни кўникмалари ва машғулотлар учун ускуна, мосламалардан фойдаланиш кўникмалари. 
Бошланғич синфдаги ўқувчилар учун машғулотларда сафда юриш машқига асосий эътибор қаратилади. Бироқ ўқувчи учун бу ёшида югуриш, бақириб, чақириб сакраш жуда зарур.
Мактаб ёшидаги ўқувчиларни саф тортирадилар, статик машқларни ўргатадилар. Бу қайси фан йўлида амалга оширилишини ҳеч ҳам тушуниб бўлмайди. А. К.Ҳамроқулов ва Н. Х. Яқубова  ўқувчилар хусусан, мактаб ёшидаги ўқувчилар соғлиғини мустаҳкамлаш масаласини ҳал этиш учун ўқувчиларни парваришлашни таъминлаш, етарлича овқат бериш, ўқувчилар тоза ҳавода бўлишларини таъминлаш керак. 
Ҳаракатлар ҳажмини ривожлантириш айниқса, катта аҳамиятга эга. Мана шу мақсадларда тоза ҳавода мустақил ўйинлардан кенг фойдаланиш тавсия этилади индивидуал ва жамоали ҳаракатли ўйинлар, жисмоний машқлар билан шуғулланиш.
Хулоса қилиб айтганда, бошланғич синф ўқувчилари жисмоний тарбиясининг қуйидаги асосий вазифаларини бажаришда ҳам ҳаракат фаоллигини оширишнинг роли ва ўрни ниҳоятда катта эканлиги кўринади: 
1.	Соғлиқни мустаҳкамлаш, ўқувчиларни тўғри жисмоний ривожлантиришга ва чиниқтиришга ёрдам бериш.
2.	Ўқувчиларга жисмоний маданият ва спортга оид махсус билимлар бериш, уларга гигиеник билим ва кўникмаларни сингдириш.
3.	Ўқувчиларда ҳаракат малакаларини ва кўникмаларини шакллантириш ва такомиллаштириш, янги ҳаракат турларига ва ҳаракат фаолиятига ўргатиш.
4.	Ёшга мувофиқ равишда асосий ҳаракат сифатларини (куч, тезкорлик, эпчиллик, чидамлилик ва бошқалар) ривожлантириш.
5.	Ботирлик, қаттьийлик, низомлилик, жамоага бирлашиш, дўстлик ҳиссини маданий ҳулқ кўникмаларини, меҳнатга муносабатини тарбиялаш.
6.	Турганда ва юрганда қоматни тўғри тутиш кўникмаларини шакллантириш.
7.	Ўқувчиларда жисмоний маданият ва спорт бўйича мунтазам машғулотларга барқарор қизиқиш ва кўникмаларини тарбиялаш.
8.	Ўқувчиларга ташкилотчилик малакаларини сингдириш, жамоатчи жисмоний маданият фаолини тайёрлаш.
 Ўқувчилар жисмоний тарбиясининг вазифалари доимо, жумладан, ҳаракат фаоллигини оширишда жисмоний воситалардан фойдаланиш ва ўргатиш жараёнида ҳам уйғун ҳолда ҳал этилади.
 Бу вазифалар бутун жисмоний маданият тизимининг ўқувчиларга таъсир этиши туфайлигина муваффақиятли бажарилиши мумкин. бунинг учун мактабнинг бутун педагогика жамоаси биргаликда аҳил харакат қилиши, мактабда машғулотларни ташкил этишнинг турли шакл ва усулларидан, айниқса, жисмоний воситаларда, барча воситалари яхлитлиги (комплекси) дан фойдаланиш талаб этилади.
Жисмоний тарбия бўйича машғулотлар мотивацион ва ўйин хусусиятига эга бўлиши керак. Бу ўқувчиларда олдиларига вазифалар  қўйиш ва уларни ҳал этиш йўлларини топишни билиш малакаларини шакллантиради. Жисмоний тарбия-соғломлаштириш ишлари ўқувчининг соғлиғи даражаси ва жисмоний тайёргарлиги асосида қурилиши керак. 
Бу ишлар ўқувчиларни жисмоний ҳаракатларга ўргатиш жараёнини янада фаоллаштиришга йўналтирилган бўлиши керак. 
Бунинг учун босланғич синф ўқувчилари жисмоний тарбия бўйича ишлар турли хилдаги шаклларини кенг киритиш зарур. Айниқса, Ўзбекистон регионлари шароитларида, шу сабабли ижтимоий-иқтисодий қайта қуриш даврида ўқувчини жисмоний тарбиялашга янгича ёндашиш – одатий тасаввурлар доирасидан чиқувчи но анъанавий ёндашиш, ўқувчилик ёшидан бошлаб соғлом шахсни шакллантиришга алоҳида ёндашиш лозим. 

1.2. Ҳаракат фаолиятига ўргатиш жараёнининг тизими ва хусусияти

Айрим ҳаракат фаолиятига ўргатиш жараёни қуйдаги босқичлардан иборат: 
1. Дастлабки ўрганиш, бу ўрганиш жараёнида ҳаракатни унинг асосий вариантида умумий тарзда бажариш кўникмаси таркиб топади.
2. Чуқурроқ ўрганиш, бунда ҳаракатни зарур даражада аниқ бажариш малакаси ҳосил бўлади.
3. Ҳаракатларни бажариш кўникмасини мустаҳкамлаш ва янада такомиллаштириш, бу ҳаракат кўникмасининг пайдо бўлиш, шунингдек, ундан ҳар хил шароитларда фойдалана олиш билан боғлиқдир.  
Дастлабки ўрганиш. Ўргатишнинг бу босқичидаги мақсад ҳаракат фаолиятини унинг асосий вариантида умумий тарзда бажариш кўникмани таркиб топтиришдир. Ўрганувчилар янги  ҳаракат техникасининг негизини ўзлаштириб олиши керак. Бир хил ҳолларда бундай малакалар, улар умумий жисмоний  тайёргарлик жараёнида ҳосил қилинганда, мустақил аҳамиятга эга бўлиши ва техника батафсил такомиллаштирмаган ҳолда малакага айланиши мумкин. Бошқа ҳолларда бу кўникмалар ҳаракатларни бажаришнинг устаси бўлиш йўлида дастлабки босқич ҳисобланади, бу спорт учун айниқса характерлидир.
Дастлабки кўникмани таркиб топтириш босқичи физиология механизми жиҳатдан шу билан характерлики, бу босқич давомида мия пўстлоғидаги динамик стереотипнинг асосида яратилади. Бунда яроқли туғма ва орттирилган рефлексларни танлаш, шунингдек ўрганувчиларнинг ҳаракатларни бажариш тажрибаларида бўлмаган рефлексларнинг янгиларини барқарор этиш содир бўлади. 
Натижада босқич охирида ўрганиладиган фаолият техникасининг асосига мос келувчи ҳаракат рефлекслари системаси таркиб топади. Бу босқичнинг ўзига хос хусусиятлари: а) ҳаракатларнинг фазо ва вақт жиҳатдан етарли даражада аниқ бўлмаслиги, мускул ҳаракатларининг аниқ эмаслиги; б) ҳаракат акти ритмининг барқарор эмаслиги; в) кераксиз қўшимча ҳаракатларнинг мавжудлиги; г) мураккаб ҳаракат фазалари ўртасида яқинликнинг йўқлигидир.
Ҳаракатларнинг фазо ва вақт жиҳатдан аниқ бўлмаслиги, шунингдек мускулларни зўр бериб ҳаракат қилдиришнинг номуносиблиги, биринчидан, нерв жараёнларининг бош мия пўстлоғида иррадиация бўлишидан, иккинчидан эса ички тормозланишнинг етарли эмаслигидандир. Нерв прцессларини бош мия пўстлоғининг ҳаракат анализаторида иррадиация қилиниши ишда қатнашиши керак бўлган функционал ҳаракат бирликлари билан бир қаторда, бу бирликка уларнинг марказида қўзғалишнинг иррадиация қилувчи процесси тақсимланган бошқа бирликлар ҳам жалб бўлади.  
Ташқаридан бу ҳаракатнинг керакли йўналиши ва амплитудадан четга чиқишида намоён бўлади. Қўзғалиш процессини иррадиация қилиш мускулларнинг зўр бериб ҳаракат этишининг номутаносиб бўлишига олиб келади; ўрганувчи керагидан кўп куч сарфлайди ва ҳаракатларни гавданинг бутун ёки бир қисм мускулларини куч билан ишга солиб бажаради. 
Бунинг ҳаммаси мазкур босқичда ўта даражада чарчаш, толиқиш ва ишчанликни қобиляти пасайишининг сабабларини ташкил этади. Ҳаракат акти ритмининг қаътий бўлмаслиги одатда ўрганувчиларнинг ҳаракат актларининг айрим фазалари вақтидан олдин бажаришга ҳаракат қилишларидан кўринади: булар кўпроқ кўп куч сарфлаш билан боғлиқ бўлган асосий фазалардир. 
Бу асосий фазадан олдин пауза бўладиган ҳаракатлар учун айниқса характерлидир. Ҳаракат актлари айрим айрим фазаларнинг навбатма-навбат келиши ритмини (айниқса улар ўртасидаги паузани) белгилашга тормозлаш рефлексларининг кечикиб тормозланиши типи бўйича ҳосил қилиш орқали эришилади.
Маълумки, тормозли рефлекслар ижобий рефлексларга қараганда жуда қийинчилик билан ҳосил бўлади. Масалан, гимнастика билан шуғулланувчиларда баъзи малакаларни таркиб топтиришда ҳаракатларнинг айрим фазалари ўртасида зарур паузалар ўрнатиш учун узоқ ишлаш талаб этилади. Бундай тормозланиш рефлексларни нерв фаолияти қўзғалувчан типда бўлган кишиларда ҳосил қилиш жуда қийиндир. Мураккаб ҳаракатлар  мазкур босқичда  ҳамма ҳаракат фазаларда эътибор қаратилгандагина бажарилиши мумкин. 
Дастлабки ҳаракат малакаларининг таркиб топтиришнинг кўрсатилган хусусиятларини ҳисобга олиб, ўртанишнинг биринчи тасаввур шаклланиши учта бир-бири билан боғлиқ звено шартли равишда  ажратилади: 
1.	Таълим вазифаларини аниқлаш. 
ООД инструктив  ташкил топиши билан  ўзлаштириши: 
а) кузатилаётган ҳаракат актида ООТни ажратиш; 
б) бажарилган ҳаракат актига ООТни ажратиш  (тушиш билан); 
в) ҳар бир ООТ бўйича ҳаракатни тушуниб етишни ташкил топтириш.
2. Лойҳа ва қарор тузиш.
3. Ҳаракат таъсирини синаб кўриш.
          Мазкур босқичда ўргатиш методикаси дидактик принципларни ёйишда, ўргатишнинг шу  босқичи учун характерли бўлган метод ва усуллардан фойдаланишда қатор хусусиятларга эгадир (Боген М.М, Матвеев А.П, Матюшкин А.М.,  Махмутов М.И).
 Ҳаракатларни ўрганишнинг бошлағич пайти шу ҳаракатлар билан олдиндан танишиб чиқиш ҳисобланади. Бунга ҳаракатларнинг аҳамияти ва хусусиятини сўзлаб бериш, шунингдек, амалда бажариб кўрсатиш орқали эришилади.
Сўзлаб берилганда, ўрганувчилар ҳаракатлардан кўзда тутилган мақсадни, ҳаракатларнинг аҳамиятинини тушуниб олишлари керак, суҳбат уларда ҳаракатларни бажаришга қизиқиш уйғотишга ва бу билан ҳаракатларни ўзлаштириш учун зарур стимул, иродавий куч яратишга ёрдам бериши зарур (Дикунов А.М). 
Суҳбатда мазкур ҳаракатнинг пайдо бўлиши ҳақида, унинг амалдаги ва спорт соҳасидаги аҳамияти ҳақида, юксак муваффақиятлар ва шуғулланувчилар учун яқин бўлган меъёрлар ҳақида маълумот (тарихий маълумот) бўлиши керак. 
6 -10 ёшли ўқувчиларни машқ техникасини ўргатишда сўз. Кўрсатиш, сўз-кўрсатиш, кўрсатиш-сўзни таъсир этишини 5 ҳафта давомида кузатдик. (1.2-жадвал).
1.2-жадвал
Сўз ва кўрсатишнинг, ўргатиш босқичларига, техник тайёргарлигига ва ўрганувчиларнинг ёшига  боғлиқлиги

Ўргатиш босқичлари ва омиллари	Шакли, 6%	
	Сўз (С)	Кўрсатиш
(К)	К-С	С-К	
Таништириш 
Ўргатиш
Такомиллаштириш	54,0
56,5
75,2	7,1
10,5
9,2	3,2
1,6
1,3	15,6
15,6
3,7	
Ўқувчиларни техник тайёргарлиги:
Нисбатан паст
Нисбатан юқори	

55,4
69,9	

12,1
5,5	

2,6
0,5	

11,0
17,2	
Ўрганувчиларнинг ёши 
6-8 ёш  (1-синф)
11-12 ёш (4-синф)	
72,5
72,1	
8,2
8,6	
3,1
1,2	
8,9
11,0	

Биринчи ва иккинчи шакллар фаолиятини бажариш қонуниятларини бажаради. Уинчиси операцияларни кетма-кетлиги ва айрим ҳаракат тавсифларини беради. Биринчи шакл (сўз ва кўргазмалиликни қўшилиши) катта стажли ва ижодий иш билан шуғулланувчи ўқитувчиларда кам қўлланилади.
Биринчи шаклда мустақил ишлашга қаратилса, иккинчи репрадуктив  фикрлашга, учинчиси кам даражада ижодий фикрлашни ривожлантиради.
Ўқитувчининг сўзи, кўрсатиш билан қўшиб олиб борилаётганда аниқ, тушунарли, тугалланган бўлиши зарур.
Кўпинча ўқитувчи ўргатишни мақсад ва вазифаларини яхши тушунтира олмаслиги сабабли, ўқувчиларда бошқа ноаниқ мақсад ҳосил бўлади. Терминологияни яхши ўрганган ўқувчилар, материални тез ўзлаштиради. 80% материални   ўргатишда камида 20% ҳаракат таъсири тўғри кўрсатиш ва тушунтиришга боғлиқ.
Намойиш икки аксепетда амалга оширилади. Биринчидан, ҳаракат табий мукаммаллашган кўринишда намойиш қилинади. (Одатда асосий вариант кўрсатилади.) (Мазоченко,  Лернер.И.Я , Пуни А.И).
 Ҳаракатни аниқ чиройли намойиш қилиш бу ҳаракатга бўлган қизиқишини ва уни ўзлаштиришга бўлагн истакни яна оширади. Иккинчи аспект фақат ўқитиш хусусиятига  эга бўлиб, ўрганилаётган ҳаракат техникаси асосини шуғулланувчилар онгига сингдириш мақсадини кўзлайди. Бу ҳолда дидактик ифодали кўрсатиш усуллари (ҳаракатни секинлаштириш, асосий фазаларни ажратиб кўрсатиш ва х.к) дан фойдаланилади.
Ҳаракатнинг бажариш техникасининг асоси дастлаб максимал даражада  умумий ва қисқа қилиб, усул ва унинг қисмларининг аниқ терминологик номларини айтган ҳолда тушунтирилиши керак. Бу босқичда ҳаракатни бошқариш техникасини батафсил равишда тушунтириш мақсадга мувофиқдир, чунки  ўрганувчилар янги ахборотларни кўплигидан бутун тафсилотларни эслаб, ҳаракат амалларини тўла билиб олиши мумкин эмас. 
Ҳаракатларни, уларни ўрганиб бориш жараёнида  тўла билиб олинади. Шунинг учун билиб олиш ўргатишнинг қайси бир босқичи хусусиятига мос келишига қараб унга амал қилиш керак. 
Шуғулланувчилар ҳаракати билан танишиб бўлгач, уни бажаришга киришадилар. Бу яратилган умумий тасаввурни асосий ҳаракат ҳислари билан тўлдиришга, ўқувчиларни топширилган ҳаракатни бажариш имкониятини баҳолашга ва келаси ўқув ишларига бўлган иштиёқини ошириш учун қўшимча  стимуллар яратишга имкон беради.
 Ҳаракат стуруктурасининг мураккаблигига қараб, бу ҳаракатни тўла-асосий ёки енгиллаштирилган вариантда (масалан, гранатани турган жойдан отиш) ёки унинг қисимларидан бирини (масалан, болғани айлантириш) бажариш тавсия этилади. Янги ҳаракатни тўла бажаришга киришиш учун аввало ўрганувчилар бу ҳаракатни бажара олишларига қатъий ишонч бўлиши керак.
Танишиш жараёнида янги ҳаракат актига  кирадиган, ҳосил қилинган, ҳам тўғма ҳаракат автоматизимларини сафарбар этишга ёрдам берувчи идеомотор реакциясининг роли жуда муҳимдир. Ўрганувчиларининг ҳаракат қилиш  тажрибасида таниш, ўхшаш элементлар қанча кўп бўлса, янги ҳаракат қилиш амали ҳақида тасаввур шунча тўлиқ ва аниқ бўлади. Шу жиҳатдан ўқитувчининг маҳорати қўйилган ҳаракат вазифалари билан ўқувчиларнинг бу борадаги тажрибалари ўртасида ассоциация ярата олиши билан белгиланади. 
Тажрибадан ва таққослашдан фойдаланиш йўли билан бўлажак ҳаракат тўғрисидаги тасаввур, тушунча ва мулоҳаза яратилади, бинобарин, бундан “келажак эҳтиёжи модели” (Н.А.Бернштейн,  сифатида “ҳаракат вазифалари” юзага келади. Янги шартли ҳаракат рефлекслари биринчи навбатда ҳис этиш асосида пайдо бўлади, лекин улар ўша заҳотиёқ тушуниб олинса, бу рефлексларнинг пайдо бўлиш жараёнини  тезлаштиради. Ҳаракатнинг тўғри бажарилаётганлигини билиш рефлексни мустаҳкамлайди, нотўғри ҳаракат қилаётганини билиш эса кераксиз ҳаракат таъсирининг сўнишига ёрдам беради.
	Ўқитувчи онглилик ва активлик принципига амал қилиб, биринчидан, ўрганувчилар олдига ҳаракат вазифаларини асосли равишда қўйиши ва уларнинг бажарилиши керак бўлган нарсани аниқ тушунишларига эришиши; иккинчидан, берилган ҳаракатни қандай бажариш кераклиги ҳақида тасаввур яратиши керак. 
           Бу билан ўқитувчининг ҳаракат программаси ва топшириқни бажаришга психологик жиҳатдан тайёрлиги таъминланади, учинчидан, ўргатишни шундай ташкил этиш керакки, оқибатда ўқувчиларга имкон борича кўпроқ маълумотлар берилсин (ахборотни уларда бўлган имкониятлар доирасида қайта ишлаб чиқилсин); ҳаракат жараёнида юзага келадиган ҳис-туйғуларни англашга ва баҳолашга эришиш лозим, бу ўша ҳис-туйғуларни онгли равишда бошқариш имконини беради, топшириқнинг бажарилишига қараб уни такрорлашдан олдин ўрганувчи нималарни билиб олганлигини ва энди нимани ўрганиши кераклигини фикран солиштиришни талаб қилиш шарт (Л.П.Матвеев, 1991).
	Бунда ўзига-ўзи ҳисоб бериш, ҳаракатнинг бажарилишини фикран “гапириб туриш”, ўзига-ўзи буйруқ бериш ва шу каби усуллар катта роль ўйнайди.
	Ҳаракатни дастлабки ўрганишда ўқитишгнингкўргазмали бўлиши ҳаракатнинг асосий фазалари ҳақида ҳис ва тасввур ҳосил қилиш имконини берувчи хилма-хил метод ва усуллар ёрдами билан таъминланади. 
         Бунга образли тушунтириш, таъсирли қилиб кўрсатиш, ҳар хил кўриш ориентирлари, овоз сигналлари, ҳаракатни сезишга асосланган усуллардан, жумладан, қўшимча кучлардан фойдаланиш, предмет характеридаги топшириқлар бериш (нимадир олиш, чўзилиб нимагадир қўл теккизиш, ниманингдир устидан ошириб ташлаш ва ҳоказо), ўрганувчида ҳаракатларни тўғри бажарганда юзага келиши лозим бўлган сезгиларни айтиб бериш орқали эришилади. 
          Ўқувчилар томонидан ҳаракатларнинг фақат тўғри бажарилишини эмас, балки хатоларга йўл қўйиб бажарилганини ҳам намойиш қилиш мақсадга мувофиқдир. Бу тадбир ўқувчиларга хатоларни яхшироқ ва тезроқ тушуниб олишларига ёрдам беради. 
 	Товуш сигналлари асоси куч бериладиган пайти айтиб бериш, шунингдек ҳаракат актининг ритм ва суръатини намойиш қилиш учун қўлланилади, ҳаракатни дастлабки ўзлаштиришда  бевосита ёрдам кўрсатиш жуда катта аҳамиятга эгадир, чунки бу ёрдам орқали тўғри йўналиш, амплитуда ва тезлик олинади. 
          Тажриба ва махсус тадқиқотларнинг кўрстишича, бундай методни қўллаганда, ўрганиш анча тез ва сифатлироқ ўтади (М.Л.Укран, Б.Н.Смирнов, А.П.Колтановский ва Г.В.Рихиладзе 1981).
Бу ўрганиш усулининг ундан ишнинг кўзини билиб фойдаланилмагандаги салбий томонини ҳам назарда тутиш керак. Ёрдам ўрганувчиларнинг активлигини сусайтиришга олиб келиши мумкин: улар ўқитувчининг ёрдамига ишониб, ҳаракатларни бажаришда зарур даражада зўр бермайдилар. 
Шунинг учун ташқаридан бериладиган ёрдам ўрганувчиларнинг зўр беришларини вақтинча қўллайдиган бўлиши, лекин уларнинг ўрнини босмаслиги керак. 
Шуғулланувчиларнинг ўзлари шахсий зўр беришга қандай ўрганиб боришларига қараб, ёрдам аста-секин камайиши ва ҳаракатларни бошқариш характерига эга бўлиши керак. 
Шуни ҳам назарда тутиш лозимки, бошқаларнинг ёрдам бериши билан боғлиқ бўлган қўзғалишлар (ёрдам берувчининг ушлаб қолишидан, суянчиқ бўлишидан, тортиб туришдан ва шу кабилардан) сигнал аҳамиятини касб этиши ва қўзғовчилар системасига кириши мумкин, бу қўзғовчилар асосида пўстлоқ фаолиятининг динамик стереотипи ҳосил бўлади. 
У вақтда ёрдами тугатиш- бу қўшимча қўзғолувчиларни истесно қилиш–стереотипнинг бузилишига олиб келади. Бу ўқувчилар топшириқни мустақил бажариш қобилиятига эга бўлишлари биланоқ ёрдамни тўхтатиш кераклигини яна бир карра тасдиқлайди. Четдан бўладиган ёрдам ташқи кучлар ҳаракат акти тизимини бузган чоғларда ҳам ўргатишда путур етказади.
Дастлабки ўрганиш босқичида топшириқнинг бажариб бўлиш ёки бўлмаслиги: а) ўқувчиларда ҳаракат тажрибасининг қанчалик кўплиги, б) ўрганиладиган ҳаракат тизимининг қанчалик мураккаблиги, в) структуранинг ўрганувчиларнинг жисмоний имкониятларига қанчалик мувофиқлиги билан белгиланади (Мозниченко В.Д ).
Дастлабки малаканинг тез ҳосил бўлиши ва сифати ўрганувчининг ҳаракат тажрибасининг қанчалик бойлигига кўп жиҳатдан боғлиқдир. Бу тажриба қанчалик ҳар томонлама бўлса, янги ҳаракатлар системаси шунча тез ва ососн ҳосил бўлади. Агар  ўрганувчида янги системаси шунча тез ва осон ҳосил бўлади. Агар ўрганувчида янги система тузиш учун керакли таркибий қисмларнинг ҳаммаси тайёр ҳолда мавжуд бўлса, у вақтда янги малака илгари ҳосил қилинган малака ва кўникмалардан ижодий равишда фойдаланиш билан биринчи ўрганишдаёқ пайдо бўлиши мумкин. Янги малака солувчилик вазифаси борлиги туфайли қисмларни синтезлаб бир бутун қилиш натижаси бўлади.
Мураккаб структурадаги ҳаракатли машқни, у ҳақда яхлит тасаввур яратилгандан кейин, қоидага кўра, бўлиб ташлаш методи билан қисмлар бўйича амалий ўзлаштира бошлаш мақсадга мувофиқ бўлади. Бошланғич таълимда бу методнинг умумлаштирилган, бутунликдаги машқ методига нисбатан бўлган афзаллиги қуйидагидан иборатдир. Биринчидан, бутунликдаги машқ методидан фойдаланиб, бир вақтнинг ўзида эътиборни нисбатан чекланган миқдордаги элементларга қаратиш мумкин, бу вақтда бошқа лементлар зарур даражада тузатишсиз такрорланаверади. 
Ҳаракатнинг бутун фазалари жиддий равишда тузатиш талаб қилганда, дастлабки ўрганишда ҳаракатда бўлган хатоларни мустаҳкамлашга олиб келади. Иккинчидан, бутун ҳаракатни такрорлаш, алоҳида қисмларни такрорлашга қараганда, анча кўп жисмоний куч сарфлашни ва асабга зўр беришни талаб қилади. 
Учинчидан, шартли ҳаракат рефлексларнинг мураккаб систеваси, агар бу системанинг асоси дастлаб катта бўлмаган қисмларда қурилса, қоидага кўра, осон пайдо бўлади. Бирдан мураккаб система тузиш (унинг баъзи қисмларини янгидан таркиб топтириш кераклигини эътиборга олиб) бошнинг катта ярим шар пўстлоғи учун ғоятда оғир вазифадир; уни ҳал қилишга уриниш пўстлоқнинг анализаторлик вазифасини бузишга олиб келиши мумкин. Ҳаракатни қисмлар бўйича ўрганиш эса нерв процессларининг динамикасини енгиллаштиради (Б. А. Ашмарин). 
Бўлиб-бўлиб қилиб машқ қилиш методидан фойдаланишга аввал ҳаракат актининг алоҳида фазаларини ўрганишнинг изчиллиги белгиланади, сўнгра топшириқлар системаси ва якунловчи машқлар ишлаб чиқилади. Мураккаб ҳаракат актида барча фазалар ишлаб чиқилади. Мураккаб ҳаракат актида барча фазалар умумий ритмга бўйсундирилган бўлади. Уларнинг- фазаларнинг ҳар бири олдингисидан бажарилиш тезлигига, шунингдек бунда пайдо бўладиган инерция ва реактив кучларга боғлиқдир. 
Бинобарин, айрим фазаларнинг нисбатан мустақиллигига қарамай, уларни механик ҳолда тизимини жиддий бузиб, бўлиб ташлаш керак эмас, акс ҳолда улар бир бутуннинг қисмлари бўлмай қолади. Бўлиб ташлаш зарур бўлиб қолса, бу ишни ажратилган фазаларнинг ўзининг динамик, кинематик ва ритмик параметрларини имконияти борича тўлароқ сақлаб қолишга интилган ҳолда бажариш керак. Бунга бу фазаларни ўтувчи бутун ҳаракатга айлантириш йўли билан эришиади (Ю.К.Гавердовский , П.Я.Галперин ).
Қисмларни ўзлаштириш билан бирга, хусусий кўникмаларнинг мустаҳкамланишидан қочиш керак, чунки қисмларни бир бутунликдаги ҳаракат актига бирлаштиришда бундай малакалар “салбий кўчиш механизмига кўра” ҳаракатнинг бундан кейинги ўзлаштиришига ҳалақит берди.
             Тор ҳаракат вазифалари қўйиш ўрганишда диққатни, бир йўла бир неча ҳаракат вазифаларини бажаришга уринишдагига қараганда, мураккаб ҳаракат тақсимларига тўлароқ ва самаралироқ қаратишга имкон беради. 
Ўрганишда, юқорида қайд қилиб айтганимиздек, ҳаракат амали тизимининг ўрганувчини жисмоний имкониятларига мос келиши жуда муҳимдир. Ўқувчининг ҳаракатни тўғри бажара олиши учун куч, тезлик ва бошқа сифатларнинг ривожланганлиги етарли даражада бўлмаса, тегишли даражада жисмоний тайёргарликка эришилмагунча, ўрганишни тўхтатиб қўйиш керак. Акс ҳолда бузилган ҳаракат усулларини мустаҳкамлаб қўйиш мумкинки, кейин уларни тузатиш қийин бўлади.
Ҳаракатлардаги ноаниқликни ва ижро этишдаги хатоларни қуйидаги изчилликда: қўпол ва мухимларини, кейин майда ва унча аҳамиятли бўлмаганларини бартараф этиш керак.
1.3.  Жисмоний тарбия дарсларида ўқувчилар фаолиятини ташкиллаш усулияти

Умумий ўрта таълим мактабларида ўтказиладиган жисмоний тарбия дарсларида жисмоний машқлар билан шуғулланиш машғулотларида иштирок этаётган ўқувчиларнинг фаолияти бошқарилади.
Ўқувчилар фаолиятини бошқариш деганда машғулот давомида ўқитувчи режасига мувофиқ жисмоний машқларни бажаришни ташкиллаш услубиятини тушунамиз. 
Таълим-тарбия жараёнида жисмоний тарбия ўқитувчилари, ўқувчилар фаолиятини жисмоний тарбия дарсларида бирвара-кайига (фронтал), узлуксиз-улаб, гуруҳчаларга ажратиб, яккама-якка ва айланиб юриб машқ бажариш услубиятлари орқали ташкиллайдилар.
1. Ўқувчи фаолиятини ташкиллашнинг фронтал усулияти деганда гуруҳдаги барча ўқувчиларни бирваракайга ўқитувчи билан биргаликда бир хил вазифани ҳал қилиш учун машқни ёппасига бажариши тушунилади. Бу услубиятнинг афзаллиги машқни бажариш учун барча ўқувчиларни тенг қамраб олинишидир ва уларни бирваракайига банд қилиши бўлиб, дарс (машғулот)да юқори зичликка эришиладиҳамда юкламани суръати, интенсивлиги ва меъёри барча учун бир бўлишлигидадир. 
Бу услубиятдан асосан дарснинг тайёрлов ва якунлов қисмларида, янги материални ўзлаштириш, такомиллаштириш дасрларида, кўпроқ кичик ёшдаги ўқувчилар билан машғулотларда фойдаланилади.
2. Ўқувчи фаолиятини узлуксизулаб ташкиллаш усулияти. Машқни бажариш навбатини тушунтиришларсиз, услубий кўрсатмаларни ҳаракатни бажариш ритмига мослаб, хатоларни тузатиш учун гуруҳни тўхтатмай, юқори зичликка эришиш мақсадида ҳаракат фаолиятини тўла бажариш тарзида намоён бўлади. Бу услубиятнинг афзаллиги юклама меъёрини, уни ҳажмини, интенсивлигини гуруҳдаги барча ўқувчи учун (жисмоний тайёргарлигидан қатъий назар) бир хилда бўлишлигига эришишдир. 
Бу билан синф, гуруҳ ўқувчилари умумий жисмоний тайёргарлигини баҳолаш, айниқса, ўқувчиларнинг ўзлари учун тенгдошларига нисбатан ўзҳаракат имкониятлари даражасини таққослаш, солиштириш имконияти яратилади. Асосан дарснинг тайёрлов, якунлов қисмлари ҳамда янги материални ўзлаштириш бошланган дарснинг асосий қисмида кўпроқ фойдаланилади.
3. Ўқув гуруҳи (синф)ни гуруҳларга ажратиш усулиятининг мазмуни жисмоний ривожланганлиги, жисмоний тайёргарлиги, дарсда қўйилган вазифаларни турли-туманлиги, уни ҳал қилиш учун лозим бўлган жиҳозларниҳисобга олиш билан, кўп сонли ўқувчилар гуруҳини майда, кичик гуруҳларга ажратишдир. У услубиятдан асосан дарснинг асосий қисмида фойдаланилади. Ўқувчи фаолиятини ташкиллаш, гуруҳчаларга ажратиш услубияти таълим жараёнида жисмоний ривожланганлиги, жисмоний тайёргарлигини ҳисобга олиб шуғулланиш имкониятини яратади. 
Бу ўз навбатида ўқитиш жараёнини кучига яраша, жисмоний имкониятини ҳисобга олишдек афзалликларни вужудга келтиради ва таълим жараёни учун сарфланаётган вақтни тежайди. Ҳар бир гуруҳ ўқитувчи топшириғи билан мустақил, алоҳида вазифани ҳал қилишга йўналтирилади. Бу услубият ҳар бир гуруҳ учун раҳбарлик вазифасини бажара оладиган, олдиндан тайёрланган, мавзуни техникасидан хабардор, гуруҳча фаолини тайёрлашни ўқитувчи зиммасига юклайди.
4. Ўқувчи фаолиятини яккама-якка ташкиллаш услубиятидан асосан ўқув йилининг, ўқув чорагининг, Давлат стандарти дастуридаги бўлимларнинг ўқитиб бўлинган мавзуларини такрорлаш дарсларида фойдаланилади. Ўқувчилар фаолиятини яккама-якка ташкиллаш ўқувчилардан техник жиҳатдан маълум назарий ва амалий билимларга эга бўлишни, ўз-ўзини ва гуруҳдошини ҳавфисизлигини таъминлай билиш, машқни кўрсата олиш ва энг асосийси ўзлаштирилаётган, таништирилаётган, мустаҳкамланаётган ва такомиллаштирилаётган ўқув материали, ўқувчилар учун олдиндан ўргатилган машқ техникаси таниш материал бўлиши шарт. 
Қолаверса айрим дарсларда ҳар бир ўқувчи учун ўқув йилида ўзлаштириб улгурмаган мавзулар ёки машқларидан вазифалар берилади. Бу усулиятдан асосан ўрта ва катта мактаб ёшдаги ўқувчилар билан ўтказилган дарсларда фойдаланиш тавсия қилинади.
5. Ўқувчи фаолиятини айланиб юриб машқ бажариш усулияти орқали ташкиллаш асосан юқори синф ўқувчилари билан, режалаштирилган ўқув материали ўрганиб улгурганидан сўнг, машқдан-машқга ўтиш, ўқитувчининг буйруғи (сигнали), сигналисиз машқни бажаргандан сўнг ўрин алмаштириш мақсадида бошқа жиҳозга ўтиш тарзида ташкилланади. 
Бу усулиятнинг самаралилиги шундаки, вақт тежалади, ўқувчиларнинг барчаси бир варакайига банд бўлади, уларда мустақил шуғулланишга эҳтиёж ва инструкторлик малакалари шаклланади. Бу усулиятнинг «Крейстринг» деб аталадиган тўрт хил кўриниши мавжуд.
Ўқувчиларга машқ беришдан олдин, уларга ўша машқнинг аҳамиятини, бажариш техникасини, озгина бўлса ҳам ҳаракатли ўйин қоидаларини, умумий ва шахсий гигиена қоидалари, танани тарбиялашнинг айрим элементларини ўргатилиб борилиши лозим. 
  Ҳаракатга ўргатиш энг кичик ёшдан бошланади. Бу эса ҳаёт учун керакли малака ва кўникмаларни осондан қийин дидактик принципи асосида, кетма-кетликда, аста-секинлик билан олиб борилади ва жисмоний тарбияҳақида энг содда билимлар, шахсий, умумий гигиена қоидалари талабларига бўйсунишга ўргатилади.
Ўқувчилар жисмоний тарбияси умумий ўқитиш услубиятлари асосида олиб борилади ва ўқитишнинг қуйидаги – онглилик ва фаоллик, кўргазмалик, кучига ярашалик ва индивидуаллаштириш, системалилик, талабаларини ошириш принципларига таянади.
Ўқувчиларни ҳаракатга ўргатишда:
а) кўргазмалилик услубиятида бажарилиши керак бўлганҳаракат, кўргазмали қурол орқали кўрсатилади, тақлид қилинади ва нарсалар турган томонларга қараб бажариш учун мўлжал берилади.
б) сўз ёрдамида кўрсатиб тушунтиради, буйруқ ёрдамидан, айтиб бериш, сўраш ва бошқа услубиятлардан фойдаланилади.
в) машқ қилиш услубияти –ҳаракатни бажариш шартини ўзгартирмасдан ва ўзгартириб бажаришдан фойдаланилади.
д) ўйин ва мусобақа услубияти...
Кўргазмалилик услубияти ҳамма ёшдаги гуруҳларда ёшнинг катта-кичиклигига, ҳаракат малакаси заҳирасининг кўп ёки озлигига қараб қўллашнинг мезони белгиланади.
 Машқга ўргатиш учун кўргазмалик услубиятидан кўпроқ фойдаланилади. Жисмоний машқларни кўрсатишдан ташқари кўргазмали қурол, расмлар, фоторасмлар, чизмалар, макетлардан фойдаланиш машғулот пайтида машқ техникасини эгаллашни осонлаштиради.ҳаракатга ўргатишда тақлид қилиш машқлари юқори самара беради. Ҳаракатни бажаришда ўша ҳаракатни ҳайвонлар, қушлар ва бошқа жониворлар ҳаракати мисолида ўқитиш болаларда образига кириб бажаришга қизиқишни шакллантиради ва таoлим жараёнини фаоллаштиради.
Бу услубни болалар қанча кичик ёшда бўлса шунчалик қизиқиб бажарадилар. Бу ёшдагиларга кўриш ва жисмларга қараб мўлжал олиш, қобилиятини ўстиришни аҳамияти катта. У ўз навбатида бажарилиши қийин жисмоний машқларни бажаришни осонлаштиради. Масалан: баланд осиб қўйилган жисмдан ошириб улоқтириш, бунда тана орқага букилади, тананинг оғирлиги орқада турган оёққа юкланади, ёки сакраб, осиб қўйилган! Буюмга етиш, ўйинчоқлар, бошқа жисмлар илиб қўйиб бажартиришни самараси юқори бўлади.
Болаларни машқларини қўрқмай бажаришга ўргатиш муҳимдир. Ҳаракат малакасини шакллантиришда ритм, темпни ҳис қилдириш, кўпик, айтишув билан ўйналадиган ўйинларга мусиқа тавсия қилинади.
Сўздан фойдаланиш услубияти. Ўқувчида жисмоний машқ ҳақида тўғри тасаввур ҳосил қилиш уни кўз олдига келтириб фикрлашига ёрдам беради. Кўргазмалилик ва сўз ёрдамида тушунтириш услубияти иккаласи бирга қўшиб олиб борилса, кейинчалик болалар жисмоний машқларини номини эшитиши билан ёки ёзилганларини кўриши, эшитиши билан машқларни қийналмасдан бажара олиш малакасига эга бўла бошлайдилар. Тушунарлироқ бўлган сўз иборалари билан: қуёнга ўхшаб сакраймиз, қарғага ўхшаб...
Ўқувчилар қанчалик ҳаракат малакаси тажрибасига бой бўлса, уларга жисмоний машқ ўргатишда сўз билан тушунтириш услубиятидан фойдаланиш осонроқ бўлади. Сўзни характери ўрганишни ҳар хил этапида турлича бўлиши лозим. Ўргатишни бошланишида ҳаракат тўлиқ тушунтирилади, кейинчалик эса тушунтириш, қисқа кўрсатма беришлари билан алмашинади. 
Кўрсатмалар ёрдамида ҳаракатдаги хатоларни тўғирлаш ва огоҳлантириш ва уларни баҳолаш мумкин. Буйруқлар ва кўр-сатмалар мактабгача ёшдагиларга жисмоний машқларни тенг бошлаш, тугаллаш, уни сурoатини аниқлаш, ритмини,ҳаракатга йўналиш бериш учун қўлланилади. Гимнастикада қабул қилинган энг оддий буйруқлар, машқ мусиқасиз бажарила бошланса, асосан катта ёшдаги гуруҳларда ундан фойдаланиш мумкин. 
Кўрсатмалардан асосан кичик ёшдаги гуруҳларда кўпроқ фойда-ланилади. Кўпчилик жисмоний машқлар, ашулалар, шеърлар мазмуни айтиладиган воқеалар ваҳаракатни қандай бажарилиши кераклиги ҳақида ёзилган матнни ўқиш билан қўшиб ижро этилади.
Суҳбат ҳам бажариладиган жисмоний машқ ҳақида кўпроқ маълумот фикрга эга бўлиш ва жисмоний машқларни бажари-лишиҳақида лозим бўлган малакаларга манбаа бўлади ҳамда жисмоний тарбия ва спортга оид китоблар ўқиш, расмлар кўриш, стадионларга экскурсиялар ва сайирлар қилиш орқалиҳам йўлга қўйилиши мумкин.
Машқ услубияти жуда хилма-хилдир. Ўқувчиларда ҳаракатлар ва жисмоний машқлар бирваракайига ҳамма учун умумий ҳолда кўрсатиш ва бажариш кўпроқ олинагн жисмоний машқлар боланинг анатомик-физиологик қобилиятига мос келсин. Бу талабларга жисмоний машқларни велосипедда юриш, сузиш, ҳаракатли ўйинлар, спорт ўйинлари элементларидан олинган машқлар жавоб беради.
Махсус билимларни бу ёшдагилар диафилъмлардан, кино, машқни тушунтираёганда эшитаётиб ,ҳаракат техникасини, ҳаракатли ўйинлар қоидаларини ўрганишда фойдаланадилар ва шу билан бир қаторда шахсий ва умумий гигиеник тушунчаларга эга бўлиб борадилар.
1.4.  Ўқувчиларнинг жисмоний (ҳаракат) сифатларини тарбиялаш

Жисмоний машқларни бажариш жараёнида ўқувчиларда жисмоний сифатлари (чаққонлик, тезлик, куч, чидамлилик ва эгилувчанлик) тарбияланади. Уларни анатомо-физиологик хусусиятларини эътиборга олганимизда чаққонлик ва тезлик сифатларини тарбиялашнинг имконияти уларда бошқа сифатларга нисбатан кўпроқ бўлади, аксинча куч ва чидамлилик ҳаракат сифатларини тарбиялашга эса эхтиёткорлик зарур. 
Лекин бу сифатларни ривожлантириш умуман тўхтатиб қўйилмайди, чунки куч ва чидамлилик элементлари ҳар бир ҳаракат фаолияти учун зарур, бу сифатлар тарбиячини хоҳишсиз ҳам бошқа ҳаракат фаолиятлари давомида намоён бўлади. юриш, сакраш, улоқтиришдек ҳаракатлар таркибида бу сифатлар барибир намоён бўлади.
Чаққонлик ва уни тарбиялаш усулияти
Ҳаракатларнинг координациявий мураккаблиги чаққонликнинг биринчи ўлчовидир. Агар ҳаракатнинг фазо, вақт, куч характеристикалари ҳаракат вазифасига мос бўлса, ҳаракат етарли даражада аниқ бўлади, ҳаракат вазифалари ҳаракатнинг аниқлиги тушунчасини келтириб чиқаради.ҳаракатнинг аниқлиги чаққонликнинг иккинчи ўлчовидир.
Ҳаётда ва спортда дуч келиши мумкин бўлган барча ҳаракатларни икки гуруҳга ажратамиз.
1. Нисбатан стереотип ҳаракатлар.
2. Ностериотип ҳаракатлар.
Стереотип ҳаракатлардаги аниқлик, киши бу ҳаракатларни бажаришнинг қанчалик узоқ машқ қилганлигига, ва уни техникасини ўзлаштирганлигига боғлиқ. 
Агар инсон тўғридан-тўғри, тайёргарликсиз янги ҳаракатларни бирданига бажара бошласа,ҳаракатни ўзлаштириб олиши учун вақтни турлича сарфланишига қараб чаққонликка баҳо берилади. Шунинг учун янгиҳаракатни ўзлаштириб олишга кетган вақт шуғулланувчида чаққонлик сифатининг кўрсаткичларидан биридир. 
Чаққонлик – бу баҳолаш учун ягона ўлчовга (критерийга) эга бўлмаган мураккаб комплексли фазилатдир.ҳар бир муайян ҳолда, шароитга қараб у ёки бу критерийни танлаб оладилар. Чаққонлик анчагина хусусий фазилатдир. 
Чаққонликни ривожлантириши усулияти билан танишиб чиқсак. Биринчидан-чаққонликни ривожлантириш координация жиҳатдан мураккабҳаракатларни бажаришни, иккинчидан -ҳаракат фаолиятини тўсатдан ўзгарган шароит талабларига мувофиқ равишда қайта туза олиш қобилиятини тарбиялашдан иборатдир.  Бунда чаққонлик учун зарур бўлган ўзҳаракатларини фазо ва вақтда аниқ идрок этиш, лозим бўлса, стабилҳаракатлар қила билиш, мувозанат сақлай олиш, галма-гал зўр бериш ва мускулларни бўшаттириш ёки, аксинча, мускулларни таранглаштириш қобилияти ва шунга ўхшаш бошқа хусусиятларни танлаб такомиллаштириш муҳим аҳамиятга эга. Демак “чаққонлик” деганда, ҳаракатлар координацияларнинг умумий тўплами-йиғиндиси тушунилади. 

Чидамлиликни ривожлантириш методикаси
Мускул иши фаолиятида жисмоний машқлар билан шуғулланиш давомида чарчоқка қаршилик кўрсатиш даражаси чидамлилик сифати деб аталади.
Жисмоний меҳнат (спорт фаолияти) ни бажараётган киши секин аста ўз фаолиятни давом эттириши қиийнлашаётганлигини сезади. Тер қуюилиб оқа бошлайди, юзида қизиллик кучаяди, ранги ўзгаради, мускулларида хорғинилик сезади,ҳара-кат координацияси,ҳаракат техникаси таркибидаги элементларнинг бажариш кетма-кетлиги бузилади, нафас олиши ритми чуқурлиги ўзгаради.  Бажараётган ҳаракати таркибида қўшимча кераксизҳаракатлар пайдо бўлади, қўшилиб қолади. Бунга асосан, организмда кечаётган физиологик, биохимиявий ва биомеханик ўзгаришлар сабаб бўлади. Фаолиятни давом эттириш эса руҳий, иродавий ва бошқа сифатлар эвазига бажарилади. Бундайҳолатни конпенсацияли чарчоқ фазаси дейилади. 
Агарда ирода намоён қилиш даражасини ортганлигига қарамай, иш интенсивлиги пасая борса, конпенсациясиз чарчоқ фазаси бошланганлигини кузатамиз. 
Чарчоқ ўзи нима? Меҳнат (машқ қилиш) давомида иш қобилиятининг вақтинчалик сусайиши ЧАРЧОҚ дейилади. Бир хил иш фаолияти давомида чарчоқ турли кишиларда турлича бўлиши амалиётда исботланган. Чунки,ҳар бир индивиднинг чидамлилигини ривожланганлиги турличадир.
Бобокалонимиз Абу Али ибн Синонинг илмий меросидан чарчаш мавзусига катта эътибор берилган. Бир мингинчи йили ёзишни бошлаб, бир минг йигирма тўртинчи йили мукаммал тарихий илмий асарга айланган «Китоб ул қонун фит Тиб”да сурункали жисмоний машқ бажариш чарчоқни вужудга келти-ришига тўхталиб уни тўрт хилга ажратиб изоҳ берган: 
1. Ярали чарчаш – унда терини юзида ёки тагида яра каби нарса сезилади. 
2. Қотиб чарчаш – унда киши гўё гавдасини эзилган ёки мажағланган гумон қилиб танасида иссиқлик ва бўшашишни сезади. 
3. Шишли чарчаш – бунда тана одатдагидан қизарганроқ бўлиб, ғовлаганга ўхшашҳиссият сезади. 
4. Озиб чарчаш – унга учраган киши гавдасини қуриган ва ковжираганроқ сезади. 
	Жисмоний тарбия амалиётида ақлий, жисмоний, эмоционал, сенсор чарчоқларни фарқлашимизга тўғри келмоқда. 
Тезкорлик сифати ва уни ривожлантириш усулияти
Тезкорлик деганда, индивидҳаракатларининг тезлик характеристикаси, асосанҳаракат реакциясининг вақтини бел-гиловчи функционал хусусиятларнинг комплекси тушуни-лади. Тезликни намоён бўлишининг учта асосий шакли бор:
1. Яккаҳаракат тезлиги (кичик ташқи қаршиликни енгиш билан);
2.ҳаракатлар частотаси;
3.ҳаракатлар реакцияси тезлиги (яширин латент даври).
Тезкорликнинг энг содда шаклларининг намоён бўлиши бир-бирига алоқадор эмас. Айниқса бу реакция вақтига боғлиқ бўлиб, кўпҳоллардаҳаракат тезлиги кўрсаткичлари билан кореляция қилинмайди. Тезликнинг намоён қилинишини қайд этилган учта шаклининг умумлашмасидан (қўшилмасидан) аниқлаш мумкин.
Масалан, 100 м га югуриш натижаси стартдан чиқиш реакцияси вақтига, алоҳидаҳаракатларнинг бажарилиши тезлиги (депсиниш, сонни тез тиклаб олиш қадамлар сурoати) ва бошқаларга боғлиқ. Амалда яхлит ҳаракатлар (югуриш, сузиш) нинг тезлиги тўла ҳаракат актининг тезлигига боғлиқ. Бироқ мураккаб координацион ҳаракатлардаги тезлик фақат тезкорлик даражасига эмас, балки бошқа сабабларга, масалан, югуришда қадам узунлилигига, у ўз навбатида, оёқнинг узунлилигига ва депсиниш кучигаҳам боғлиқдир. Шунинг учун яхлит ҳаракат тезлиги индивиднинг тезкорлигини қисман ифодалайди холос. Аслида тезкорликнинг энг содда шаклларининг намоён бўлаёт-ганлигини таҳлил қила оламиз холос.

Эгилувчанлик ва уни ривожлантириш усулияти
Эгилувчанлик – жисмоний фазилат бўлиб,ҳаракат таянч аппаратларининг морфофункционал хусусиятлари демакдир. Бу хусусиятлар шу аппарат звеноларинингҳаракатчанлиги, унинг максимал амплитудаси (оғиши, эгилиши, букланиши, чўзилиши, қайишқоқлиги, буралиши ваҳоказолар) билан ўлчанади.
Эгилувчанлик актив, пассив бўлиши мумкин. Мускул кучи эвазига бўладиган эгилувчанлик актив; ташқи қаршиликни инерция ёки оғирлиги эвазига ташқи таoсир кучи ваҳоказоларҳисобига намоён қилинадиган эгилувчанлик пассив эгилувчан-лик дейилади. 
Эмоционаллик кўтаринки кайфият ва бошқалар эгилувчан-ликнинг намоён бўлишига ижобий ёки салбий таoсир кўрсатиши амалиётда исботланган. Эгилувчанлик чегараланади унда чўзила-диган мускулларнинг қўзғалувчанлиги муҳим аҳамиятга эга. Чунки унинг табиатида чўзилаётган мускулларни ҳимоялаш, сақлаш хусусияти мавжуд. Чўзилаётган мускулларнинг эгилувчанлиги ортиши билан уларнинг қўзғалувчанликҳолати юқори даражага кўтарилади. Бунда чўзилувчан мускулларнинг фаолияти маълум даражада пасаяди. 
Эгилувчанликни ривожлантириш учун максимал ҳаракат амплитудасидаги чўзиш, эшиш, буклана олишни оширадиган жисмоний машқлардан фойдаланилади. Улар икки гуруҳга (актив ва пассивга) бўлинади.
Актив ҳаракатларда бўғинлардагиҳаракатчанлик шу бўғиндан ўтадиган мускулларнинг қисқаришиҳисобига рўй беради, пассив ҳаракатларда ташқи кучлардан фойдаланилади. 

 Куч ва уни ривожлантириш усулияти
Ҳар қайси индивид ташқи таъсир ёки қаршиликни енгиш учун ўз жисмидаги маълум сифатни намоён қилади. Ташқи таъсирга қарши мускул зўриқиши орқалиҳаракат фаолияти - шахснинг кучи, унинг куч қобилияти деб аташ қабул қилинган. 
Шуғулланувчи машғулот пайтида ўз танаси тинч турган ҳолдан спорт снарядига (улоқтиришда), ўз танасини ҳаракатлантириш мақсадида (гимнастика машқлари ва бошқалар), айлантириш, силжитиш, кўтаришга интилса, айрим ҳолларда унинг тескариси, тананинг ўзи, ёки уни билагига ташқи куч таъсир этиши билан унинг статитик ҳолатини бузиб ўз гавдасини олдинги (дастлабки) ҳолатини ушлаб туришга уринади. 
Боксчининг рақиби муштининг зарби, курашчини рақиби томонидан куч ишлатиб уни танасини айрим бўлакларини эгишга дош бериши танаҳолатини ўзгартирмаслик орқали рўй беради. Бунда шуғулланувчи ва унинг рақиби маoлум даражада қаршиликларни, оғирликларни енгиш ва кўтаришда маoлум даражада куч сифатини намоён қилади.
 	Кучни ривожлантириш методикаси ва воситалари. Кучни ривожлантириш учун юқори қаршилик билан бажариладиган машқлардан фойдаланилади. Улар икки гуруҳдан иборат:
1. Ташқи қаршилик билан бажариладиган машқлар. Қаршилик сифатида жисмлар вазни (гирлар, тошлар, штанга ва бошқалар), рақибининг қаршилигидан, ўзига ўзининг қаршилиги, бошқа жисмлар қаршилигига (пружинали эспандерлар, резинали бинт, махсус мослама станоклар) ташқи муҳит қарши-лиги (қумли йўлкада, қалин қорда югуриш ва бошқа-лар)дан фойдаланилади.
2. Индивиднинг ўз танаси оғирлигини енгиш билан бажариладиган машқлар (таяниб ётиб қўлларни тирсакдан букиш). Куч билан бажариладиган ҳар қандай машқлар ўзининг ижобий ва салбий томонларига эга. Оғирлик билан бажариладиган машқларнинг қулай томони шундаки, улар ёрдамидаҳам йирик,ҳам майда мускуллар гуруҳига таъсир этиш осон ва уларни дозалаш қулай. Кучни ривожлантириш методлари. Мускул кучининг ортиши, асосан уни ривожлантириш методларига боғлиқдир.

1.5. Ўқувчиларни ҳаракат малакалари ва кўникмаларини шакллантириш

Ҳаракатли машқларни ҳаракат малакаси ва ҳаракат кўникмалари бўлган тақдирдагина бажариш мумкин. Бу малака ва кўникмалар ҳаракатларнинг бошқаришнинг муайян усулларни ифода этади.
Ҳаракат кўникмалари. Кишида ҳаракат тажрибаси ва билимлари тўпланиб, жисмоний жиҳатдан зарур даражада ривож топгач, кишида бирор бир ҳаракат вазифасини ҳал қилиш имкони яратилади. Бирор ҳаракат фаолиятида (ўйинда, яккама-якка курашишда, чанғи пойгасида ва шу кабиларда) қатнашишни амалга ошириш учун киши илгари ҳосил қилган малака ва кўникмалардан жисмоний ва маънавий-иродавий сифатлардан ижодий фойдалана олади. Кейинчалик эса, янги, илгари таниш бўлмаган ҳаракат фаолиятини бажаришга жазм қилади. Бунда ҳамиша бутун фаолиятни бажаришга жазм қилади. Бунда ҳамиша бутун фаолият давомида маълум даражада ақлий меҳнат билан иш кўриш талаб қилинади.
Билим ва тажрибалар асосида эгалланган ҳаракат кўникмалари-ҳаракат фаолияти процессда ҳаракатларни автоматлашмаган ҳолда бошқариш қобилятидир.  
Жисмоний тарбия процессда икки хил кўринишда бўлаган ҳаракат кўникмалари: а) яхлит ҳаракат фаолиятини амалга ошира олиш ва б) ҳар хил мураккабликда бўлаган алоҳида ҳаракатларни бажара олиш кўникмалари ҳосил қилинади.
Биринчи кўринишдаги кўникма мураккаб, ўзгарувчан шароитларида (ўйин вазиятида, рақиб ҳаракатида) бирдан юзага келадиган ҳаракат вазифаларини ҳал қилиш зарурлиги билан боғлиқдир. 
Бундай ҳаракат фаолияти ҳар доим англаб, билиб бажарилади, бундай ҳаракат фаолияти тўла автоматлашган, стандарт ҳарактерда бўла олмайди. Бу кўникмалар малакага айланмайди. Ўрганилган ҳаракат ва  жисмоний сифатларни чаққон ва ижодий равишда қўлланиш ҳар доим бу хил кўникмаларга  хос хусусият бўлиб қолади.
Алоҳида ҳаракатларни бажара олиш кўникмаси, одатда кўникмаа ҳосил қилишга томон қўйилган бир қадам бўлади. Ўрганиш процессда  бу кўникмалар ҳаракат техникасини дастлабки умумий  тарзда эгаллашдан тортиб,мукаммал равишда эгаллагунга қадар ривожланади. Оддий ёки мураккаб ҳаракатларни бажара олиш қобиляти бу ҳаракатларни бажара олиш учун бутун ҳаракат актини бажариш учун диққатни тўплаш талаб қилингунга қадар кўникма доирасида бўлади.
Ҳаракат малакалари. Ҳаракатли машқларни кўп маротоба стереотип тарзда такрорлаш малака ҳосил қилишга олиб келади. Бунга такрорлаш вақтида ҳаракат тузилишига жиддий ўзгартишлар киритилмаган ва бир хил шароитларда бажарилган тақдирдагина эришилади. Ҳаракат малакасини бир бутун ҳаракат актида ҳаракатларни бошқаришнинг автоматлашган усули сифатида таърифлаш мумкин.
Ҳаракат акти стереотип равишда такрорланаверса, уни бажариш аста-секин одатга айланиб қолади; ҳаракат актининг бирор бир қисми (фазаси)ни қандай бажариш устида тобора камроқ фикр юритилади: етарли даражада ўйлаб, синаб кўрилган ва одат бўлиб қолган ҳаракатларга фикрини қаратишга эндиликда зарурат қолмайди ва аста-секин ҳаракат қисмма-қисм автоматлашиб боради. Шундай қилиб, малака рефлекторили ҳаракат актлари системаси билан мустаҳкамланган малакага айланади. Автоматлашиш кўникманинг асосий хусусиятидир. Автоматлашиш билан умуман ҳаракат актини онгли равишда бажаришга чек қўйилмайди, лекин ҳар бир алоҳида ҳаракатни бажаришга онгнинг иштирокига эҳтиёж қолмайди. Малака ҳосил қилиш даврида онг йўқ бўлиб кетмайди, балки ўз ролини алмаштиради.
И.М.Сеченов ҳам барча хулқ-атвор актларининг рефлекторли табиати ҳақидаги қонуниятларни олдинга сурган эди. Олий нерв фаолияти устида кўп йиллаб тажриба ўтказиб, уни тадқиқ қилиш И.П.Павловга И.М.Сеченонинг бу фикрини тасдиқлаш ва ривожлантириш имкониятини берди. И.П.Павлов шундай деб ёзган эди: “Ҳар хил одатларни тарбиялаш, ўрганиш, интизомга солиш шартли рефлексларнинг узун қаторини ифодаласа керак”. И.Павловнинг олий нерв фаолияти ҳақидаги таълимоти А.Н.Крестовников томонидан яратилган ҳаракат кўникмасининг физологик назариясига асос қилиб олинган. Бу назария кейинчалик жисмоний тарбия физологияси соҳасида иш олиб бораётган бир қатор тадқиқотчилар томонидан деталлаштирилган.
Ҳозирги тасаввур бўйича шартли ҳаракат рефлексларини ва уларнинг бир бутун системасини бош мия қобиғининг динамик стереотипларни (системалилик) кўринишида ҳосил бўлиш қонуниятлари ҳаракат кўникмалари ва малакаларини таркиб топтиришнинг физологик асосини ташкил этади.
Ҳаракатни стереотип равишда такрорлайвериш натижасида бош мия катта яримшари қобиғида нерв процесслари тобора маҳкам системага уюшади, бу, хусусан, қўзғалиш ва тормозланиш процесслари ҳамда улар концентрациясининг қаътий тартибда бўлишида ифодаланади. Шунга мувофиқ мускуллар кучини иш учун кўпроқ қулай бўлган пайтларда концентрация қилиш юз беради. Рефлекслар содир бўлишининг ишланган ва мустаҳкамланган стереотипи эътиборини ҳаракат процессининг ўзига қаратмаслик ва онгни бошқа объектга қаратиш имконини беради. Бунда онг ҳаракатли машқларни бошлаш ёки тўхтатиш, ёхуд унинг тузилишини ўзгартириш керак бўлганда, ҳаракатга келтириш, тормозлаш ёки бошқа фаолиятга ўтиш функциясини олиб боради.
Илмнинг, хусусан, кибернетиканинг ҳозрги вақтдаги ривожланиши одам ҳатти-ҳаракатлари замиридаги мехайнизмларни анча чуқурроқ тушуниш имкониятини яратмоқда. П.К.Анохиннинг бу йўналишдаги иши шартли рефлекснинг бўлажак воқеани билишдек хусусиятига эгалигини таъкидлайди. 
П.Анохин, шунингдек, бош мия қобиғида кундалик информацияни мияда “сақланиб” ўтган тажрибани ифода этувчи информация билан солиштирувчи аппаратлар  мавжудлигини тахмин қилади.
Кўникма ҳосил бўлиши билан ҳаракат актининг ўзи эмас, балки ҳаракат натижаси, бу ҳаракат бажариладиган шароит ҳамда вазият (бошқа кишиларнинг ҳаракати ва бошқалар) асосий эътибор бериш объекти бўлиб қолади. Бу, масалан, спорт ўйинларида, курашда ва шу кабиларда айниқса равшан намоён бўлади. 
Шундай қилиб, ҳаракат амалларини автоматлаштириш эътибор бериш имкониятини кенгайтиради. Малака  ҳосил бўлганда онг ҳаракатни бошлаш, давом эттириш ролигагина эга бўлмайди, онг зарур бўлса, ҳаракат амалларининг ҳар бир қисмининг бажарилишининг назорат қилиши, ҳаракат вазифаларининг бажариш шароитининг бирдан ўзгариб қолиши ҳаракат актига ўзгартиш киритишни зарур топганда, кўникмани қисман деавтоматлаштириб, ҳаракат давомида кўникмага таъсир этиши мумкин. Кўпинча, айниқса спортда, максимал шароитларда ҳаракат амалларига эътиборни қаратиш (кўникма олгунча шундай эътибор беришгна одатланилган бўлса ҳам) талаб этилади (В.В.Чебишева ва бошқалар). Мазкур ҳолда онг бутун ҳаракат мазмунига ёки унинг алоҳида кўпроқ маъсулятли ёки бошқаларига қараганда бўшроқ ўзлаштирилган фазалари бажаришга қаратилади.
Ҳаракат автоматлашиши билан кўникма барқарор ва мустаҳкам бўлади. Ўрганилган ҳаракатни, уни бажариш сифатини пасайтирмай, кўп маротаба такрорлашга имконият бўлиши ҳаракат кўникмасининг мустаҳкамланишини кўрсатувчи томонлардан бири ҳисобланади. Кўникманинг мустаҳкамланиши кўрсатувчи томонлардан бири ҳисобланади. 
Кўникманинг мустаҳкамланиши ҳаракат амалларини ҳатто чарчаганда, беҳолликда, психологик ноқулай ҳолатда (кучли ҳаяжонланиш, ўрганилмаган шароит таъсири ва шу кабиларда) ҳам аниқ бажара олишга имкон беради. Бундан ташқари, кўникманинг мустаҳкамланиши ҳаракат актини максимал куч билан (агар куч беришга кўникма таркиб топтиришда ўрганилган бўлса) тўғри бажаришга имкон бериши ҳам жуда муҳимдир. Масалан, конькида учувчи барқарор кўникмага эга бўлса, жуда тез учганда ҳам учиш техникасини бузмайди, етарли даражада мустаҳкам бўлмаган кўникмада бунга эришиш мумкин эмас. Ниҳоят, кўникма мустаҳкам бўлса, уни машқ олиб бормасдан ҳам узоқ сақлаб қолиш мумкиндир. Маълумки, велосепедда юриш, сузиш, чанғида юриш каби мустаҳкам кўникмалар асосан бутун умр сақланиб қолади.
 Кўникманинг ҳосил бўлиш процессида алоҳида ҳаракатларининг автоматлашиши билан бирга бу ҳаракатлар тузилишининг нисбата доимий бўшлиқлиги вақт ва куч сарфлаш хусусияти билан бир бутун актга-ҳаракатларга бирлашиш юзага келади. Бу ҳаракатларнинг енгил, ритмли, тежамли, бўлишини таъминлайди. Кўникма ўсишининг энг юқори босқичида сузишда “сувни ҳис этиш”, ўйинда “коптокни ҳис этиш”, коньки билан фигурали учишда “белни ҳис этиш” сингари ихтисослашган соҳага хос тасаввурлар пайдо бўлади. Ҳаракат кўникмасининг барқарорлигини ҳаракат амалининг ўзгарувчанлигидан ажратиб бўлмайди. Ҳаракат амалининг ўзгарувчанлиги олий тарбиядаги янги малаканинг, ҳосил қилинган кўникманинг бир бутун фаолиятда қўллай билиш малакасининг, ҳар бир ҳолат учун ҳаракатни бажаришнинг энг яхши вариантлари танлай олиш малакасининг юзага келиши билан боғлиқ бўлади.
Кўникманинг ўсиши бош мия пўстлоғида бир динамик стереотипнинг ҳосил бўлиши билан чекланмаса керак. Кўникма  ҳар хил шароитларда қўлланилганда асосий динамик стереотипга қўшимча равишда теварак-атрофдаги ўзгаришлар ҳақида сигнал берувчи қўзғатувчига янги ҳаракат таъсири ҳосил қилинади. Масалан гимнастлар гавда ҳаракати амплитудаси ва тезлигининг ўзгариши, югурувчи ва чанғичиларнинг олдинга кетишларида шароитнинг ўзгариши, ўйин процессида ёки курашда вазиятнинг ўзгариши ва ҳокозалар шундай қўзғатувчилардан ҳисобланади. 
Тажриба ортиб бориши билан асосий динамик стереотип гуё резервда турувчи “авария”нинг олдини олувчи стереотиплар бўлиб етилади ва улар бирдан зарурат туғилиб қолганда ишга тушади. Мана бу яхши ҳаракат кўникмасига эга бўлган спортчининг етуклигини кўрсатади.
Шуни ҳисобга олиш керакки, “кўникма” тушунчаси ҳаракат амали техникасини мкаммал эгаллаш деган маънонинг ўзинигина англатмайди. Кўникма такомиллашмаган ҳаракат актларини бажариш орқали ҳосил бўлиши мумкин, бу ҳаётда тез-тез учраб туради. Бундай ҳол ҳаракат техникаларини аниқлаш юзасидан олиб бориладиган иш тўхтатилганда ва такомиллашмаган ҳаракат кўп маротабалаб ўзгаришсиз такрорланади. Ҳатто мақсадга мувофиқ бўлмаган ҳолда таркиб топтирилган кўникма катта хавф туғдиради, чунки мия пўсти динамик стереотиипнинг барқарорлиги кейинчалик кўникмани тузатиш ва қайтадан яратишў учун жиддий тўсиқ бўлади.
Кўникманинг қайтадан тузатиш учун бош мия пўстининг системага тушиб қолган фаолиятни йўқ қилиш, баъзи группа рефлексларнинг сўнишига ва уларнинг ўрнида янги, ўзгартирилган группа рефлексларни ҳосил қилишга эришиш зарурдир. Амалда бунга, одатда, ҳаракат акти янги варианда, дастлабки вариантдаги қараганда, кўпроқ миқдорда такрорланганда эришиш мумкин. 
 Ҳаракат фаолиятини аниқ мақсадга йўналтириб ўргатиш ўқитувчи ва мураббийдан  ўргатиш усуллари тавсифларини билишни талаб этади.
 Барча усуллар шартли равишда уч асосий гуруҳга бўлинади: сўздан фойдаланиш усуллари (оғзаки), кўргазмали тарбия усуллари (кўргазмали) ва амалий усуллар. Ўз навбатида, уч гуруҳнинг ҳар бири таркибига яна бир неча усул киради. 

1.5. 1 - Жадвал
Ҳаракат фаолиятини ўргатиш усуллари таснифи
ЎРГАТИШ УСУЛЛАРИ ТАСНИФИ	
1. Билимларни ўзлаштиришга йўналтирилган усуллар	2. Ҳаракат малака ва кўникмалари-нинг ўзлаш-тирилишига йўналтирилган усуллар	3. Ҳаракат кўникмаларини такомиллаштириш ва жисмоний қобилиятларни ривожлантиришга йўналтирилган усуллар	
Сўздан фойдалана-диган усуллар	Кўргазмали ўзлаштириш усуллари	
Амалий усуллар	
ҳикоя қилиш, тасвирлаш, суҳбат, тушунти-риш,
таҳлил, кўрсатма, ҳисоблаб чиқиш	Кўрсатиш, плакат, кинограмма, видео ёзувлар намойиш қилиш, овозли ва ёруғликли намойиш	Қатъий чегараланган машқ усули, қисмларга бўлиб ўрганиш, яхлит ўрганиш	Қисман чегараланган машқ усуллари, ўйин, мусобақа усуллари	

     Билим эгаллашга йўналтирилган усуллар. Билим эгаллашга йўналтирилган усуллар гуруҳини билимларни оғзаки тарзда ҳикоя қилиш, тасвирлаш, суҳбат, тушунтириш ва нутқ орқали таъсир кўрсатишнинг бошқа шаклларидаги усуллар ташкил этади. Тренер томонидан қўлланадиган сўздан фойдаланиладиган усуллар бутун ўргатиш жараёнини фаоллаштиради, ҳаракат фаолиятлари тўғри-сида яна ҳам тўла ва аниқ тасаввурлар шаклланишига ёрдам беради. Мазкур усуллар ёрдамида тренер ўқув - машқ материалини ўзлаш-тириш натижаларини таҳлил этади ва баҳолайди.

Бу усуллар гуруҳи ахборотни сезги органлари воситасида узатиш ва қабул қилиш асосига қурилган (перцептив усуллар). Бунда вестибуляр анализатор, кинестезик анализатор, кўриш, эши-тиш ва бошқа сезиб қабул қилиш тармоқлари муҳим роль ўйнайди. Ўрганилаётган ҳаракатларнинг сезгилар асосидаги шакл - шамо-йилини яратишда кўргазмали ўзлаштириш усуллари қўлланилади. Кўргазмали усул материални жуда тез, чуқур ва мустаҳкам ўзлаш-тиришга ёрдам беради, ўрганилаётган ҳаракатларга қизиқишни ошириб, диққатни фаоллаштиради.
Олдинда турган ҳаракат фаолиятлари умумий тасвирини яра-тиш учун спортчилар ўзига айтиб туриш ва идеомотор усул-ларидан кенг фойдаланадилар. Уларнинг моҳияти шундаки, мураккаб ҳаракат фаолиятини, масалан, волейболдаги ҳужум зарбаси ёки гимнастикадаги таяниб сакрашни бажаришдан аввал спортчи ушбу машқларнинг техникасини хаёлан тасаввур қилади (идеомотор усул), ҳаракатларни хаёлан бажариш давомида ҳара-катнинг бажарилаётган элементларини ё овоз чиқариб, ё «ичида» ўзига айтиб туради. 
       Бу усуллар ҳаракат фаолиятини тез ўзлаш-тириш ҳамда такомиллаштиришга имкон беради, натижада ўргатиш сифати ошади. Ҳаракат фаолиятларини бажариш вақтида ички нутқни қўллашга асосланган усулларни сўз билан ўзини бошқариш усуллари дейилади. Улар анчайин турли - туман бўлиб, ўз - ўзига буйруқ бериш, ўзини ишонтириш, ўзига сингдириш ва ҳ.к тарзида амалга оширилади. Масалан, ўз - ўзига бўйруқ бериш ўзича шундай буйруқларни талаффуз қилишни назарда тутади: «мен масофани тезроқ югуриб ўтишим керак», «мен беллашувда кучлироқ бўлишим керак», «мен ўйин майдончасида жонлироқ бўлишим зарур» ва б. Ички нутқни ўз ҳаракатларини бошқариш сирасига киритиш ўқитиш - ўргатиш жараёнини интеллектуаллаштиради.
Ҳаракат кўникма ва малакаларини ўзлаштиришга йўналтирилган усуллар. Амалий усуллар спортчиларнинг ўз фаол ҳаракатларига асосанган. Улар шартли равишда 2 гуруҳга бўли-нади: қатъий ва қисман чегараланган машқлар усули. Улар ҳаракат фаолиятини ҳаракатлар шакли, юклама ҳажми, унинг ошиб бориши ва дам олиш билан навбатлаш ва б. ни қатъий чегаралаган ҳолда кўп маротаба такрорлашга асосланади, бунинг натижасида алоҳида ҳаракатларни танлаб ўзлаштириш, зарур ҳаракат фаолиятларини изчил равишда шакллантириш имконияти пайдо бўлади. Машғу-лотнинг асосий умумий заҳирасини қатъий чегараланган машқ усуллари тизими ташкил этади (Л.П.Матвеев,1991). Ҳаракат фао-лиятларини ўргатишда булар яхлит ва тақсимланган усуллардир.
Қисмларга бўлиб ёки тақсимлаб ўргатиш усули ҳаракат фаолиятининг алоҳида қисмларини дастлаб ўргатиб, кейин зарур яхлит ҳаракатни тиклашни кўзда тутади. Мазкур усул кўп сонли элементлардан ташкил топган мураккаб мувофиқлашли ҳаракат фаолиятига ўргатишда қўлланилади. Ҳаракат фаолиятларини тақ-симлаб ўргатиш усули асосида ўргатишда айрим қоидаларга риоя қилиш лозим:
♦ тақсимлаш мазкур фаолиятнинг тузилишини тубдан ўзгар-тириб юбормаслиги керак;
♦ тақсимлашда ўрганилаётган фаолият тузилишининг хусу-сиятларини, шунингдек, шуғулланувчиларнинг ҳаракат тажри-басини эътиборга олиш зарур;
♦ тақсимлашда ўрганилаётган машқнинг барча босқичлари қамраб олиниши лозим.
Тўла ўргатиш ёки яхлит ўргатиш усули ҳаракат фаолиятини ўргатишнинг якуний вазифаси қандай кўринишда бўлса, шундай ўрганишни назарда тутади. Бу усулдан кўпинча оддийроқ, усулий жиҳатдан қисмларга бўлиб ўргатиш мақсадга мувофиқ бўлмаган машқларни ва айрим содда ҳаракатларни ўзлаштиришда фойда-ланилади. Яхлит ўргатиш усули мақсад қилиб қўйилган машққа тузилиш жиҳатдан қардош бўлган, аммо ўзлаштирилиши осонроқ махсус, тайёрловчи ва етиштирувчи машқларни қўллашни кўзда тутади.
Қисман чегараланган машқ усуллари шуғулланувчиларнинг ўз олдига қўйган вазифаларни ечиш учун фаолиятни нисбатан эркин танлаши имкониятини беради.
Ҳаракат кўникмаларини ривожлантиришга йўналтирил-ган усуллар. Ўрганилаётган ҳаракат фаолиятларини такомиллаш-тиришда жисмоний сифатларни ҳаракат тузилишини ўзгартирмай, ўзаро боғлиқ таъсир деб аталмиш йўл билан (В.М.Дьячков бўйича), яъни ўзаро боғлиқ машқ усули билан рағбатлантиришга имкон берадиган қўшимча юкламали шароитда фаолиятнинг яхлит бошқарилиши билан тавсифланадиган усуллар етакчи ҳисобланади. Масалан, курашда асосий туриш ҳолатидаги ошириб ташлашларни такомиллаштиришда анча оғир вазн тоифаларидаги шерик танла-нади, бунда ошириб ташлашни бажариш техникаси бенуқсон бўлиши шарт. Бу тезлик - куч қобилиятларини ошириб ташлаш техникасини яхшилаш билан биргаликда ривожлантиришга ёрдам беради (Ф.А.Керимов, 2001).
Ҳаракат кўникмаларини такомиллаштириш ҳамда жисмоний қобилиятларни йўналтириб ривожлантириш билан боғлиқ у ёки бу усулнинг моҳияти юкламанинг ҳар бир ўлчами: шиддати, даво-мийлиги, машқларни такрорлашлар сони, дам олишлар орасидаги муддат ва дам олиш хусусиятини бошқариш ҳамда ўлчаб беришнинг танланган йўли билан муайян даражада боғлиқ бўлади.
Бир меъёрдаги усулнинг хусусияти шундайки, уни қўллашда шуғулланувчилар жисмоний машқни узлуксиз равишда, нисбатан доимий шиддат билан, ҳаркатланиш тезлиги, иш суръати, ҳара-катлар катталиги ва амплитудасини сақлаб қолишга интилган ҳолда бажарадилар. Мазкур усулнинг 2 варианти бор: узоқ муддатли бир меъёрдаги машғулот (чидамлиликнинг аэроб таркибий қисдақи такомиллаштиришга ёрдам беради) ва қисқа муддатли бир меъёрдаги машғулот (чидамлиликнинг аэроб-анаэроб таркибий қисдақи ривожлантиришда қўлланилади). Бир меъёрдаги усулдан асосан циклик машқларда (югуриш, сузиш, велосипедда учиш) фойдаланилади. Бу усул ёрдамида қуйидаги вазифалар ҳал этилади: умумий ва махсус чидамлилик, ҳаракатлар тежамкорлигини ошириш, иродавий сифатларни тарбиялаш.
Бир меъёрдаги усулнинг устунлиги шундаки, у катта ҳажмли иш бажариш имконини беради, ҳаракат кўникмасининг барқарор-лашувига кўмаклашади, юрак фаолияти қувватини оширади, му-шаклардаги марказий ва периферик қон айланишини, ташқи нафас аппарати қуввати ҳамда нафас олиш мушаклари чидамкорлигини яхшилайди, ички аъзолар ва мушаклар фаолияти мувофиқлигининг такомиллашувига кўмаклашади.
Узоқ муддатли ва нисбатан мўътадил фаолият организмдаги турли функцияларнинг иш жараёнига уйғун равишда аста - секин мослашиши учун етарлича қулай шароит яратади.
Бир меъёрдаги усулнинг камчиликлари унга организмнинг тез кўникиб қолиши бўлиб, натижада, машқланиш самараси пасаяди. Мунтазам шиддатли ишнинг узлуксиз давом этиши вақти билан ҳаракатларнинг одатий турғун суръати юзага келишига сабаб бўлади.
Танлаш - йўналтириш машқлари усули асосан организмнинг алоҳида ҳаракат сифатлари ёки морфофункционал хусусиятларини такомиллаштиришга йўналтирилганлиги билан тавсифланади. Масалан, қўл кучини ривожлантиришга йўналтирилган оғирликлар билан бажариладиган машқлар шулар сирасига киради.
Ҳаракат кўникмаларини такомиллаштириш, функционал имкониятларни кенгайтириш ва шу даражада сақлаб қолиш учун усулларнинг 2 гуруҳи: стандарт-такрорий машқ ҳамда вариантли (ўзгарувчан) машқ усуллари қўлланилади. Стандарт - такрорий машқ усуллари берилган ҳаракат ёки алоҳида машқларни уларнинг тузилишини ҳамда юкламанинг ташқи ўлчамларини ўзгартирмаган ҳолда кўп бор такрорлаш билан тавсифланади. Мазкур усуллар ҳаракат фаолиятини мустаҳкамлаш, шунингдек, организмнинг муайян фаолиятга мослашувига ёрдам беради.
Вариантли (ўзгарувчан) машқ усули машқни узлуксиз бажа-риш давомида ҳаракат тезлигини, суръатини, ритмнинг даво-мийлигини, ҳаракатлар амплитудасини, кучланиш катталикларини ўзгартириш, ҳаракатлар техникасини алмаштириш, дам олиш оралиқларини турли вариантларда қўллаш йўли ва бошқалар билан тавсифланади.
Стандарт-такрорий ва вариантли (ўзгарувчан) машқ усул-лари, ўз навбатида, машқларни бажариш чоғидаги юкламалар ҳамда дам олишнинг уйғунлашуви билан боғлиқ тарзда 2 та гуруҳчага бўлинади: узлуксиз (яхлит) юклама режимидаги машқ усули ва оралиқли юклама режимидаги машқ усули. Биринчи ҳолатда берилаётган машғулот юкламаси дам олиш оралиқлари билан узилиб қолмаслиги керак. Юклама умуман тугаганидан кейингина дам олиш кўзда тутилган.
Оралиқли усул такрорийга ўхшаб кетади. Уларнинг ҳар иккиси машқнинг муайян дам олиш оралиқлари билан кўп маротабалаб такрорланиши асосига қурилади. Лекин, агар такрорий усулда юкламанинг организмга таъсир кўрсатиш хусусияти мутлақо машқнинг ўзи билан аниқланса (давомийлиги ва шиддати билан), у ҳолда оралиқли усулда дам олиш оралиқлари ҳам катта машғулот таъсирига эга бўлади.
Муайян машғулотга бирлаштирилган машқ усулларининг турлича уйғунлаштирилиши «айланма машғулот» деб аталади. «Айланма машғулот»нинг асосини маълум бир тартибловчи схемага мувофиқ равишда танлаб, битта мажмуага бирлаштирилган бир нечта турдаги жисмоний машқларнинг серияли (яхлит ёки оралиқ танаффуслар билан) такрорланиши ташкил этади. 
Айланма усул ташкилий - усулий иш шакли бўлиб, куч, тезлик, чидамкорлик ва уларнинг мажмуали шакллари - куч чидамлилиги, тезлик чидам-лилиги ва тезлик кучининг ривожланиши ҳамда такомиллашувига ёрдам берувчи махсус танлаб олинган жисмоний машқлар мажмуа-сининг изчил бажарилишини кўзда тутади. 
 «Айланама машғулот» деган ном шартли қўйилган. Шуғулланувчилар снаряддан снарядга ўтиб, бир жойдан бошқасига кўчиб, гўё айлана бўйлаб ҳаракат-ланадилар. Айланма машғулотни ўтказиш учун аввалдан машқлар мажмуаси тузилиб, машқлар бажариладиган жойлар («бекатлар») белгиланади.
Киши ҳаётида малаканинг аҳамияти ғоят каттадир. Ватан педагогикасининг асосчиси К.Д.Ушинский бу тўғрида шундай ёзган эди: “Агар киши кўникма ҳосил қилиш қобилятига эга бўлмаганда, ўзининг узлуксиз равишда сон-саноқсиз қийинчиликлар билан бўладиган тараққиётида бир қадам ҳам  олдига силжий олмаган бўлур эди. 
Бу қийинчиликларни, ақл ва иродани янги ишлар учун, янги ғалабалар учун, қолдириб фақат малака орқали бартараф этиш мумкин”. Ҳаракат малакалари киши ҳаётида, унинг меҳнат, ҳарбий, турмуш, спорт фаолиятига тайёргарлигининг бир томони сифатида, муҳим ўрин тутади. 
Кўникма янги малакаларни ҳосил қилишнинг негизи ҳисобланади. Ҳаракат фаолияти мустаҳкам таркиб топган малакаларга асосламоғи керак. Қанча кўп малака эга бўлинса, фаолият шунча хилма-хил ва самарали бўлади. 

II БОБ. ТАДҚИҚОТНИНГ УСУЛЛАРИ ВА ТАШКИЛ ЭТИЛИШИ
2.1. Тадқиқотнинг усуллари

1. Илмий адабиёт манбаларини таҳлил этиш ва илмий-усулий тажрибаларини умумлаштириш;
2   илмий-усулий адабиётлар таҳлили; 
2. жисмоний воситалар орқали ўқувчиларни ривожланиши ва жисмоний тайёргарлик даражасини аниқлаш;
 3.педагогик тажриба ўтказиш;
 4.олинган маълумотларни математик усулда таҳлил қилиш.
2.2.Илмий адабиётлар манбаларини таҳлил қилиш ва амалий тажрибаларни умумлаштириш

Жисмоний воситалари орқали ўқувчиларни ҳаракат фаолиятига ўргатишда уларнинг жисмоний тарбиясига жисмоний тажрибалар таъсирини педагогик соҳадаги адабиётлар таҳлил қилиб умумлаштирилди.
Бошланғич синф ўқувчиларнии жисмоний тарбиясига жисмоний тажрибалар таъсирини педагогик соҳадаги адабиётлар таҳлил қилиб умумлаштирилди.
Бошланғич синфларда ўқувчиларни ҳаракат қобилиятини тарбиялаш асосида жисмоний тарбия дарсларини ўтказишни режалаштириш ва назорат қилиш ҳужжатларининг таҳлили жараёнида бошланғич синф ўқувчилари жисмония тарбия дастурида жисмоний тайёргарлигини  самарадорлиги аниқланди.
2.3. Педагогик кузатиш ва назорат тестлари
Бошланғич синф ўқувчиларининг ҳаракат фаоллигини оширишда жисмоний воситалардан фойдаланиши улар жинсига, ёшига қараб, жисмоний тайёргарлиги ҳисобга олган ҳолда аниқланди.
Юқоридаги вазифаларни амалга ошириш учун Тошкент шаҳридаги Шайхонтохир туманидаги   316 - сонли умумтаълим мактабида педагогик тажриба ишлари олиб борилди. 
Бунда жисмоний тарбия машғулотлари, очиқ ҳаводаги миллий ҳаракатли ўйинлар, умумий жисмоний тайёргарлик бўйича машқ жараёнида болаларнинг ҳаракат фаоллигини оширишга, шикастланишнинг олдини олишга қаратилган тарзда ўтказилди. 
Назорат қилинган синфларда жисмоний воситалар орқали,  спорт турлари (енгил атлетика, гимнастика, футбол, спорт ўйинлари ва  халқ миллий ҳаракатли ўйинларини)  бўйича жисмоний тарбия машғулотлари танлаб олинган самарали воситалар асосида ўтказилди. 
 2.4. Ўқувчиларнинг жисмоний  тайёргарлик даражасини аниқлаш

Бошланғич синф ўқувчиларнинг жисмоний ривожланиш даражаси берилган махсус тестлар орқали аниқланди. Буларга қуйидагилар киради:
а) Гавда узунлиги (см);
б) вазни (кг);
в) кўкрак қафаси кенглиги (см);
           г) ўпканинг тириклик сиғими(мл);
            д) қўл кучи (кг).
2.5. Ўқувчиларнинг жисмоний  тайёргарлик даражасини аниқлаш

Бошланғич синф ўқувчиларнинг жисмоний тайёргарлиги даражаси берилган махсус тестлар орқали аниқланди. Буларга қуйидагилар киради: 
а) 30 м масофага югуриш (сония);
б) 4x10 м мокисимон югуриш (сония);
в) Турникда тортилиш (марта); 
г) Узун ўриндиқ устида қўлларни букиб-ёзиш (марта);
д) 1 кг оғирлаштирилган тўпни ўтирган ҳолатда бошдан ошириб икки қўллаб отиш (метр, см);
е) Кичик тўпни 10 метрдан 10 марта нишонга улоқтириш (м, марта).
Юқорида келтирилган махсус тестлар ўқувчиларни ҳаракат қобилиятини тарбиялашга қаратилади..
2.6. Математик статистика услублари

Олиб борилган илмий тадқиқот ишлари таҳлил қилинди, олдинги олинган натижалар солиштирилди ҳамда математик статистика усуллари билан олинган маълумотлар ишлаб чиқилди.
Тадқиқотлар, тажрибалар математик статистик услубда ишлаб чиқилди. Унда гуруҳларнинг статистик кўрсаткичлари (ўртача квадрат оғма, вариация коэффициенти ва бошқалар) ҳисоблаб чиқилди. 
 Шунингдек, статистик фаразлар (Стьюдент t-мезони бўйича) аниқланди. Барча ҳисоб-китоб ишларида «Windows-Excel» компьютер дастуридан фойдаланилди. 
2.7. Тадқиқотнинг ташкил қилиниши

Тадқиқот 2 босқичда ташкил этилди. Биринчи босқич  муаммонинг назарий таҳлилига, педагогик кузатувларга, тадқиқот мавзуига асос бўлган тажриба бўйича, тадқиқот усулларини ишлаб чиқишга қаратилди. Жисмоний воситалар орқали,  спорт турларига (енгил атлетика, гимнастика, футбол, спорт ўйинлари ва  халқ миллий ҳаракатли ўйинларини) оид адабиётлар манбалари ўрганилди ва таҳлил қилинди. 
            Иккинчи босқич муаллифнинг бевосита Тошкент шаҳридаги Шайхонтохир туманидаги  316 - сонли умумтаълим мактабида тажриба-синов ишини ташкил этиши, ўтказиши билан боғлиқ ҳолда давом этди. 
Якунловчи тажриба натижалари таҳлил этилиб, таққосланди, умумлаштирилди, маълумотлар математик ва статистик усуллар билан ишлаб чиқилди.

III БОБ. ЎТКАЗИЛГАН ТАЖРИБА- СИНОВ НАТИЖАЛАРИ
КЎРСАТКИЧЛАРИ САМАРАДОРЛИГИ

3.1.  Бошланғич синф ўқувчиларининг тажрибагача бўлган жисмоний ривожланиш ҳолати

Бошланғич синфлар ўқувчиларини жисмоний тарбия дарсида ҳаракат қобилиятларини тарбиялашда уларни   (I–IV синфлар)  дастлабки жисмоний ривожланиши аниқланди. Олинган маълумотлар 3.1-жадвалда берилган.
I–IV синф ўқувчиларида жисмоний ривожланиш жараёнининг нотекис ўсиши аниқланди. I–IV синф ўқувчилари гавда узунлигининг фарқли ўсиши ўғил болаларда 13,1 см га, қиз болаларда эса 17,3 см га етган. I–II синф ўғил болаларининг гавда узунлиги фарқи 8 смга тенг бўлса, II–III синфларда 1 смга, III–IV синфларда 5 смга, I–II синф қиз болаларида 1,2 смга, II–III синфларда 1 смга, III–IV синфларда 4,3 см га ўсган. 
Ўғил болаларнинг вазни ўртасидаги фарқ I–II синфларда 4,2 кг га, II–III синфларда 0,5 кг га, III–IV синфларда 4,0 кг га тенг бўлса, қизларда эса I–II синфларда 1,9 кг га, II –III синфларда 0,2 кг га, III–IV синфларда 1,3 кгга тенгдир.
Кўкрак қафаси кенглиги бўйига I–II синфларнинг ўғил болалари орасидаги фарқ 4 см га, II–III синфларда 0,8 см га, III–IV синфларда эса фарқ йўқ. I–IV синфларнинг ўғил ва қиз болалари ўртасидаги фарқ 3,2 см га тенг. Ўқувчиларда ўпканинг тириклик сиғими кўрсаткичи бўйича I–II синфлар ўғил болаларида фарқ йўқлиги аниқланди, II–III синфларда у 0,1 мл га, I–II синфлар қиз болаларида 0,2 мл га тенг. I–II синф ва III–IV синфлар ўртасида фарқ йўқлиги аниқланди. 3.2-жадвалда берилган маълумотлардан қиз ва ўғил болалар ўртасидаги фарқнинг катта эмаслиги кўриниб турибди.
Ўнг қўл кучи бўйича I–IV синфлар ўғил болалари ўртасида фарқ 8,3 кг га, II–III синфларда 5,7 кг га, III–IV синфларда эса 1,2 кг га тенг бўлса, қизларда I–II синфларда фарқ йўқ, II–III синфларда 6,4 кг га, III–IV синфларда 0,5 кг га тенгдир.
Чап қўл кучи бўйича I–II синфлар ўғил болаларидаги фарқ 1,9 кг га, II–III синфларда 4,4 кг га, III–IV синфларда эса 1,3 кг га тенг бўлса, қизларда I–II синфлар ўртасида 1,6 кг га, II–III синфларда 4,2 кг га, III–IV синфларда эса 1,4 кг га тенгдир.
 
3.2. Бошланғич  синф ўқувчиларининг тажрибадан кейинги жисмоний ривожланиш кўрсаткичлари

Бошланғич синф ўқувчиларнинг соматометрик кўрсаткичлари уларнинг гавда ўлчамлари ўртача ўсганлигини кўрсатди.
 I–IV синф ўқувчиларининг тажрибадан кейинги жисмоний ривожланиш кўрсаткичлари 3.2-жадвалда берилган. Тажриба ва назорат гуруҳлари ўртасида педагогик тажрибадан сўнг фақт II синф тажриба гуруҳи ўғил болаларининг гавда узунлиги кўрсаткичлари статистик фарқли равишда t=2,0; Р<0,01 га ўсди. Бошқа синфлар ўғил ва қиз болаларнинг бундай кўрсаткичларида статистик фарқли ўсиш рўй бермади. 
Тажриба гуруҳининг ўғил ва қиз болалари вазни ўқув йилининг охирига келиб (I, III, IV синфлар) статистик фарқли равишда ўсди.
  Кўкрак қафаси кенглигини ўлчаганимизда, тажриба гуруҳининг ўғил ва қиз болалари натижалари ўқув йилининг бошидагига қараганда фарқли равишда I синф қиз болалари ўртасида t=3,9; P<0,05; II синф ўғил болаларида t=3,0; Р<0,05 ўсиш кузатилди. Қолган синфларда қониқарли равишда ўсиш юз берган бўлса ҳам, статистик фарқ сезилмади.
Тажриба гуруҳининг ўғил ва қиз болалари қўл кучлари ўқув йилининг бошидагига қараганда статистик фарқли равишда P<0,05 ўсди. Назорат гуруҳи ўғил болаларида кўрсаткичлар 12 кг га (65,8 фоизга), қиз болаларда 11,1 кг га (18,8 фоизга) кўтарилган бўлса-да, статистик фарқли ўсишни Р>0,05 эриша олмадилар. 

3.1- жадвал
Тошкент шаҳридааги Шайхонтохир туманидаги  316- сонли умумий ўрта таълим мактаби  бошланғич синф ўқувчиларининг тажрибагача бўлган жисмоний ривожланиши кўрсаткичлари
№	Тестлар	Жинси	I синфлар	II синфлар	
			n	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	t	P	n	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	t	P	
				Х±m	Х±m				Х±m	Х±m			
1.	Гавда узунлиги (см)	Ў	17	122±0,63	121±1,51	0,06	>0,05	22	130±1,50	128±0,03	0,01	>0,05	
		Қ	18	117±1,0	118±134	0,2	>0,001	23	129±1,92	127±0,98	0,01	>0,05	
2.	Вазни (кг)	Ў	17	23,9±0,64	25,1±0,82	1,2	>0,05	22	28,1±1,24	27,6±0,75	0,07	>0,05	
		Қ	18	24,2±0,52	23,4±1,92	0,4	>0,05	23	26,1±1,44	25,7±0,68	0,25	>0,05	
3.	Кўкрак қафаси кенглиги (см)	Ў	17	60,0±0,92	56,3±0,94	2,3	<0,05	22	64,0±1,20	62,5±0,81	1,1	>0,05	
		Қ	18	55,5±0,63	52,2±0,72	2,3	<0,05	23	59,9±1,28	57,5±0,90	1,5	>0,05	
4.	Ўпканинг тириклик сиғими(мл)	Ў	17	1,5±0,05	1,4±0,08	1,1	>0,05	22	1,5±0,06	1,4±0,04	1,4	>0,05	
		Қ	18	1,3±0,06	1,2±0,03	1,4	>0,05	23	1,5±0,06	1,4±0,04	1,4	>0,05	
5.	Қўл кучи (кг)	Ўнг қўл	Ў	17	11,4±0,85	10,0±0,35	1,5	>0,05	22	12,8±0,43	11,30±0,25	2,0	>0,05	
			Қ	18	11,1±0,25	10,1±0,20	2,0	>0,01	23	11,10±0,47	10,8±0,33	1	>0,05	
		Чап қўл	Ў	17	11,5±0,40	11,0±0,35	1	>0,05	22	13,4±0,38	13,2±0,38	0,3	>0,05	
			Қ	18	10,9±0,27	10,4±0,33	2,3	<0,05	23	12,5±0,36	11,5±0,43	2	>0,05	

3.1-жадвал (давоми)
№	Тестлар	Жинси	III синфлар	IV синфлар	
			n	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	t	P	n	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	t	P	
				Х±m	Х±m				Х±m	Х±m			
1.	Гавда узунлиги (см)	Ў	27	130±1,68	130±1,46	0,04	>0,05	23	135±1,76	133±3,03	0,6	>0,05	
		Қ	28	130±1,42	129±2,35	0,4	>0,05	24	134±1,29	132±2,1	0,7	>0,05	
2.	Вазни (кг)	Ў	27	28,6±0,76	27,5±0,95	0,9	>0,05	23	32,6±1,21	32,3±1,1	0,2	>0,05	
		Қ	28	28,1±0,52	27,4±0,91	0,7	>0,05	24	31,1±0,99	30,4±0,99	0,4	>0,05	
3.	Кўкрак қафаси кенглиги (см)	Ў	27	63,2±0,97	60,7±0,90	2	>0,05	23	63,2±1,21	62,7±1,10	0,3	>0,05	
		Қ	28	60,0±1,32	58,7±1,28	0,7	>0,05	24	61,1±1,31	60,5±1,49	0,25	>0,05	
4.	Ўпканинг тириклик сиғими(мл)	Ў	27	1,6±0,04	1,5±0,10	1	>0,05	23	1,6±0,08	1,5±0,04	1	>0,05	
		Қ	28	1,5±0,04	1,4±0,03	2	>0,05	24	1,5±0,06	1,4±0,07	1	>0,05	
5.	Қўл кучи (кг)	Ўнг қўл	Ў	27	18,5±0,71	17,0±0,61	1,7	>0,05	23	19,7±0,69	18,2±0,39	1,9	>0,05	
			Қ	28	17,5±0,50	16,2±0,43	2,2	>0,05	24	18,0±0,52	17,2±0,57	1	>0,05	
		Чап қўл	Ў	27	17,8±0,60	17,3±0,62	0,5	>0,05	23	19,1±0,57	18,5±0,32	1	>0,05	
			Қ	28	16,7±0,47	15,5±0,58	1,7	>0,05	24	18,1±0,38	17,6±0,46	0,8	>0,05	

3.2-жадвал
Тошкент шаҳридаги  Шайхонтохир  туманидаги  316 - сонли умумий ўрта таълим мактаби бошланғич синф ўқувчиларининг тажрибадан кейинги жисмоний ривожланиши кўрсаткичлари
№	Тестлар	Жинси	I синфлар	II синфлар	
			n	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	T	P	n	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	t	P	
				Х±m	Х±m				Х±m	Х±m			
1.	Гавда узунлиги (см)	Ў	17	126±1,37	124±0,51	1,6	>0,05	22	132±1,57	129±0,95	2,5	<0,05	
		Қ	18	122±1,49	120±1,08	0,9	>0,05	23	130±2,22	127±1,38	2,2	<0,05	
2.	Вазни (кг)	Ў	17	27,0±0,76	25,0±0,81	1,8	>0,05	22	28,6±0,56	27,7±0,59	1,1	>0,05	
		Қ	18	25,2±0,61	25,4±0,51	0,25	>0,05	23	27,6±0,81	26,0±0,46	1,8	>0,05	
3.	Кўкрак қафаси кенглиги (см)	Ў	17	61,8±0,96	59,5±0,92	1,8	>0,05	22	64,5±0,70	61,5±0,71	3	<0,05	
		Қ	18	88,2±0,72	55,0±046	3,9	<0,05	23	62,6±0,66	60,6±1,23	2,4	<0,05	
4.	Ўпканинг тириклик сиғими (мл)	Ў	17	1,6±0,10	1,5±0,45	0,2	>0,05	22	1,5±004	1,5±0,05	0	>0,01	
		Қ	18	1,5±0,08	1,4±057	0,2	>0,05	23	1,5±0,06	1,4±0,40	0,25	>0,05	
5.	Қўл кучи (кг)	Ўнг қўл	Ў	17	13,6±0,70	12,0±0,58	1,8	>0,05	22	14,9±0,45	14,9±0,45	1,8	>0,05	
			Қ	18	12,0±035	11,1±0,43	1,8	>0,05	23	12,2±0,60	12,2±0,60	4,5	<0,05	
		Чап қўл	Ў	17	13,0±0,68	11,5±6,43	0,2	>0,05	22	14,5±0,42	14,5±0,42	1,9	>0,05	
			Қ	18	12,1±0,30	10,7±0,32	3,5	<0,05	23	14,1±041	14,1±0,41	1,4	>0,05	

3.2-жадвал (давоми)
№	Тестлар	Жинси	III синфлар	IV синфлар	
			n	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	t	P	n	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	t	P	
				Х±m	Х±m				Х±m	Х±m			
1.	Гавда узунлиги (см)	Ў	27	137±1,40	132±1,31	2,5	<0,05	23	141±2,23	138±0,95	1,4	>0,05	
		Қ	28	135±1,57	131±0,80	2,3	<0,05	24	140±2,00	140±1,53	0,2	>0,05	
2.	Вазни (кг)	Ў	27	29,2±0,77	28,0±0,89	1	>0,05	23	33,0±0,84	32,0±1,10	0,7	>0,05	
		Қ	28	28,1±0,43	28,5±0,71	0,5	>0,05	24	32,0±0,65	32,4±1,20	1	>0,05	
3.	Кўкрак қафаси кенглиги (см)	Ў	27	64,4±0,62	62,4±0,94	1,8	>0,05	23	66,8±1,23	63,3±0,98	0,3	>0,05	
		Қ	28	62,6±0,90	58,0±0,68	4,1	<0,01	24	64,9±0,97	63,2±0,95	1,3	>0,05	
4.	Ўпканинг тириклик сиғими (мл)	Ў	27	1,7±0,04	1,6±0,02	0,25	>0,05	23	1.9±0,08	1,6±0,67	0,4	>0,05	
		Қ	28	1,7±0,04	1,6±0,46	0,2	>0,05	24	1,8±0,08	1,6±065	0,3	>0,05	
5.	Қўл кучи (кг)	Ўнг қўл	Ў	27	18,9±0,44	18,6±0,34	0,6	>0,05	23	21,6±0,46	19,9±0,38	2,8	<0,05	
			Қ	28	18,3±0,46	17,1±0,41	2	>0,05	24	20,6±0,40	18,8±0,56	2,6	<0,05	
		Чап қўл	Ў	27	18,3±0,48	17,5±0,42	1,3	>0,05	23	20,6±0,48	19,2±0,43	3	<0,05	
			Қ	28	17,8±0,35	17,3±037	1	>0,05	24	20,0±0,47	19,1±0,36	1,5	>0,05	

3.3.  Бошланғич синф ўқувчиларининг тажрибагача бўлган жисмоний тайёргарлиги
 
 Бошланғич синфлар ҳаракат қобилиятларини тарбиялашда уларнинг (I-IV синфлар) жисмоний тайёргарлик натижалари аниқланди. Олинган маълумотлар 3.3-жадвалда берилган.
3.5-жадвалдаги маълумотларга кўра ўқувчиларнинг тезкорлик машқларини бажаришга бўлган имкониятлари (вақти) йилдан–йилга 0,2 сониядан –0,6 сонияга камайиб борди.
30 метрга стартдан чиқиб югуришда ўғил болаларнинг кўрсатган натижалари фарқи I–II синфлар ўртасида 0,2 сонияга тенг бўлса, II–III синфлар ўртасидаги фарқ 0,3 сонияга ўсган ёки 1 фоизни ташкил қилган, III–IV синфлар ўртасида у 0,6 сонияга тенгдир. Қиз болаларда эса мутаносиб равишда 0,1; 0,3; 0,5 сонияга тенг. Бу рақамлар бошланғич синф ўқувчилари орасида тезкорлик машқларини бажаришда ўғил ва қиз болаларнинг кўрсатган натижалари бир–биридан унчалик кўп фарқ қилмаслигини исботлайди.
Адабиёт манбаларининг таҳлилига кўра I синф ўғил ва қиз болаларининг 30 метрга югуришдаги ўртача кўрсаткичи 7,6–8,7 сонияга, II синфларда 6,9–7,1 сонияга, III синфларда 6,6–6,9 сонияга тенг бўлса, бизнинг олган маълумотларимизда юқоридагига мувофиқ 7,1–7,2; 6,9–7,2; 6,6–6,7; 6,0–6,4 сонияни ташкил этади. Тажриба ўтказишга мўлжалланган 27–сонли ва 243–сонли умумий ўрта таълим мактаблари бошланғич синф ўқувчиларининг тезкорлик сифати ўртасида фарқ йўқ.
Чаққонлик сифатини кўрсатувчи 4х10 метрга мокисимон югуришда I–II синф ўғил болаларининг кўрсатган натижалари ўртасидаги фарқ 0,2 сонияни ташкил қилган бўлса, II–III синфларда 0,6 сония ва III–IV синфлар ўртасидаги фарқ 1,3 сонияга тенгдир. Қиз болаларнинг кўрсатган натижалари мувофиқ равишда 0,3; 0,1; 0,8; сонияни ташкил қилди.
Мушак кучларини аниқлашда турникда тортилиш тести бўйича натижалар аниқланди. Ушбу тест натижалари таҳлилининг кўрсатишича, I–IV синф ўғил болаларида дастлабки ҳолатга нисбатан мушак кучлари 2,5 баробар ошди; I–II синфлар ўртасида 1 мартага, II–III синфларда 1,5 мартага; III–IV синфларда 0,4 мартага кўпайган. Бунда II–III синфларда куч шиддатли равишда ўсганини кўрамиз.
Қиз болаларнинг гимнастика ўриндиғига таянган ҳолда қўлларни букиб–ёзиш машқларидаги кўрсатган натижасида фарқ I–II синфлар ўртасида 2,0 мартага, II–III синфда 2,4 мартага, III–IV синфда 0,8 мартага тенг бўлди.
Бу маълумотлардан кўриниб турибдики, I–IV синфлар қиз болаларида мушак кучи йилдан–йилга маълум миқдорда ошиб борган.
Шуни таъкидлаш лозимки, Тошкент шаҳри умумий ўрта таълим мактабларининг ўқувчиларидан олинган маълумотларга қараганда, биз олган натижалар бир маротаба тортилишга камдир.
1 кг оғирликдаги тўпни ўтирган ҳолатда бошдан ошириб икки қўллаб отиш машқларидаги кўрсатилган натижалар: ўғил болаларда I–II синфлар ўртасидаги фарқ 0,7 смга; II–III синфларда 0,3 смга; III–IV синфларда 0,5 смга тенг бўлди. Ушбу тест натижалари таҳлилининг кўрсатишича, I синфдан IV синфгача ўғил болаларда дастлабки ҳолатга нисбатан фарқ 1,5 смга етди. Қиз болалар кўрсатган натижалар: I–II синфлар ўртасида 0,1 смга; II–III синфларда 1,2 смга; III–IV синфларда 0,1 смга тенг. 
Юқоридаги маълумотларнинг кўрсатишича, биз тажриба ўтказган мактабларнинг ўқувчилари тестлар бўйича “яхши” ва “қониқарли” баҳоланди.
Ўғил ва қиз болалар ўртасида дастлабки 5 та тестдан олинган маълумотларнинг натижалари ўртасида статистик фарқ йўқ ( Р<0,05).

3.3-жадвал
Тошкент шаҳридаги Шайхонтохир туманидаги   316 - сонли умумий ўрта таълим мактаби бошланғич синф ўқувчиларининг тажрибагача бўлган жисмоний тайёргарлиги
№	Тестлар	Жинси	I синфлар	II синфлар	
			N	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	T	P	n	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	t	P	
				Х±m	Х±m				Х±m	Х±m			
1.	30 м масофага югуриш (сония)	Ў	17	7,101±0,06	7,021±0,10	0,80	>0,05	22	6,901±0,15	6,803±0,15	0,5	>0,05	
		Қ	18	7,201±0,10	7,103±0,14	0,59	>0,05	23	7,202±0,32	7,010±0,15	0,56	>0,05	
2.	4x10 м мокисимон югуриш (сония)	Ў	17	14,302±0,20	14,011±0,32	0,78	>0,05	22	14,101±0,18	14,103±0,20	0,04	>0,05	
		Қ	18	14,401±0,22	14,011±0,30	1,05	>0,05	23	14,801±0,15	14,602±0,22	0,77	>0,05	
3.	Турникда тортилиш (марта)	Ў	17	0,9±0,20	1,0±0,25	0,32	>0,05	22	2,1±0,25	2,0±0,31	0	>0,05	
	Узун ўриндиқ устида қўлларни букиб-ёзиш (марта)	Қ	18	2,5±0,30	3,1±0,41	1,2	>0,05	23	4,9±0,63	5,1±0,60	0,23	>0,05	
4.	1 кг оғирлаштирилган тўпни ўтирган ҳолатда бошдан ошириб икки қўллаб отиш (метр, см)	Ў	17	3,3±0,56	3,2±0,2	0,17	>0,05	22	4,0±0,17	4,0±0,26	0	>0,05	
		Қ	18	3,1±0,21	3,1±0,15	0	>0,05	23	3,7±0,26	3,6±0,14	0,3	>0,05	
5.	Кичик тўпни 10 метрдан 10 марта нишонга улоқтириш (м, марта)	Ў	17	4±0,54	5±0,42	1,49	>0,05	22	6±0,44	7±0,35	1,8	>0,05	
		Қ	18	5±0,37	6±0,54	1,56	>0,05	23	5±0,44	6±0,34	1,8	>0,05	

3.3- жадвал (давоми)
№	Тестлар	Жинси	III синфлар	IV синфлар	
			N	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	t	P	n	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	t	P	
				Х±m	Х±m				Х±m	Х±m			
1.	30 м масофага югуриш (сония)	Ў	27	6,602±0,27	6,401±0,30	0,5	>0,05	23	6,002±0,11	5,803±0,13	1,18	>0,05	
		Қ	28	6,701±0,08	6,502±1,14	0,18	>0,05	24	6,403±0,11	6,301±0,10	0,71	>0,05	
2.	4x10 м мокисимон югуриш (сония)	Ў	27	13,501±0,20	13,402±0,11	0,14	>0,05	23	12,202±0,08	11,503±0,31	2,05	>0,05	
		Қ	28	14,303±1,14	14,102±0,09	0,18	>0,05	24	13,501±0,16	12,303±0,11	6	<0,05	
3.	Турникда тортилиш (марта)	Ў	27	3,1±0,60	3,5±0,30	0,6	>0,05	23	3,2±0,21	3,5±0,29	0,88	>0,05	
	Узун ўриндиқ устида қўлларни букиб-ёзиш (марта)	Қ	28	6,0±0,52	7,5±0,50	2,0	>0,05	24	7,2±0,49	8,3±0,38	1,8	>0,05	
4.	1 кг оғирлаштирилган тўпни ўтирган ҳолатда бошдан ошириб икки қўллаб отиш (метр, см)	Ў	27	4,3±0,44	4,5±0,34	0,4	>0,05	23	4,8±0,37	5,4±0,40	1,11	>0,05	
		Қ	28	4,9±0,24	4,8±0,17	0,33	>0,05	24	5,1±0,20	5,1±0,20	0	>0,05	
5.	Кичик тўпни 5 марта жойидан туриб нишонга улоқтириш (м,марта)	Ў	27	2±0,24	4±0,32	0,25	>0,05	23	2±0,44	3±0,54	1,44	>0,05	
		Қ	28	1±0,24	2±0,15	0,17	>0,05	24	3±0,24	2±0,15	0,72	>0,05	

Тайёргарлиги ҳар хил бўлган болаларда турган жойидан кичик тўпни улоқтириш техникасини ўрганиш ва ўзлаштиришдаги қийинчилик сабабларини аниқлаш, ҳаракат кетма-кетлигини амалга ошириш керакли самарадорлик холатини аниқлаш ўрганилди.
3.4. I-IV синф ўқувчиларининг тажрибадан кейинги жисмоний тайёргарлиги
 Тажрибагача I–II синф ўғил в қиз болаларида кичик тўпни 10 м масофадан нишонга 10 марта улоқтиришда, III–IV синф ўқувчиларида кичик тўпни 5 марта нишонга улоқтиришда натижалар ўртасида статистик фарқ бўлмаган бўлса, тажрибадан кейин ҳар бир синф ўқувчиларининг кўрсатган натижалар ўртасида статистик фарқ борлиги аниқланди (жисмоний тайёргарлик бўйича олинган маълумотлар  3.4-жадвалда берилган). 
I–IV назорат ва тажриба синф ўқувчилари ўртасида 30 метрга югуриш бўйича кўрсатилган натижаларда тажрибагача статистик фарқ (Р>0,05) кузатилмаган бўлмаган бўлса, тажрибадан кейин I–II синф ўғил ва қиз болалари ўртасида ва IV синф ўғил болаларда статистик фарқ кўзга ташланди. III–IV синф ўғил ва қиз болаларнинг назорат ва тажриба гуруҳлари ўртасида натижа юқори бўлса-да, статистик фарқ сезилмади. Бу эса кичик тўпни улоқтириш бўйича танланган воситалар билан боғлиқ.
4х10 м мокисимон югуришдаги натижаларда тажрибагача назорат ва тажриба гуруҳлари ўқувчилари ўртасида статистик фарқ бўлмаган бўлса, тажриба ўтказилгандан кейин I–II синф ўғил болаларида (t=5,00–3,94; Р<0,05) фарқ пайдо бўлди. Қиз болаларда эса I синфда Р<0,05 бўлса, II синфда статистик фарқ қайд этилмади. III–IV синф ўғил болаларида Р<0,05 га фарқланган бўлса, қиз болаларда натижа статистик фарқ кузатилмади. Чунки кичик тўпни улоқтиришда қўлланилган восита ва услублар қиз болалар учун 4х10 м мокисимон югуришда фарқ қайд этиладиган даражада таъсир кўрсатмади. 

3.4-жадвал
Тошкент шаҳридаги Шайхонтохир туманидаги   316 - сонли  умумий ўрта таълим мактабларида I -II синф ўқувчиларининг тажрибадан кейинги жисмоний тайёргарлиги
№	Тестлар	Жинси	I синфлар	II синфлар	
			n	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	T	P	n	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	t	P	
				Х±m	Х±m				Х±m	Х±m			
1.	30 м масофага югуриш (сония)	Ў	17	7,0+0,08	5,7+0,12	9,2	<0,001	22	6,6+0,24	5,3+0,20	4,9	<0,01	
		Қ	18	7,1+0,32	6,4+0,15	2,0	 >0,05	23	6,7+0,35	5,4+0,24	3,10	<0,01	
2.	4x10 м мокисимон югуриш (сония)	Ў	17	13,9+0,18	12,6+0,20	5,0	<0,01	22	13,5+0,24	12,2+0,23	3,94	<0,01	
		Қ	18	14,2+0,15	13,0+0,22	4,54	<0,01	23	14,3+0,18	13,0+0,20	1,98	>0,05	
3.	Турникда тортилиш (марта)	Ў	17	2,0+0,25	3,5+0,31	4,00	<0,01	22	3,1+0,35	4,8+0,31	3,7	<0,01	
	Узун ўриндиқ устида қўл-ларни букиб-ёзиш (марта)	Қ	18	3,1+0,63	5,2+0,60	2,41	<0,05	23	6,1+0,73	7,7+0,60	1,7	>0,05	
4.	1 кг оғирлаштирилган тўпни ўтирган ҳолатда бошдан ошириб икки қўллаб отиш (метр, см)	Ў	17	4,7+0,2	5,6+0,22	3,10	<0,01	22	3,7+0,12	5,1+0,21	6,33	<0,001	
		Қ	18	3,7+0,12	4,1+0,21	1,82	>0,05	23	3,3+0,12	4,7+0,16	2,0	>0,01	
5.	Кичик тўпни 10 метрдан 10 марта нишонга улоқтириш (м, марта)	Ў	17	6+0,34	7+0,32	5,3	<0,001	22	7+0,34	8+0,15	2,77	<0,05	
		Қ	18	7+0,27	5+0,44	0,2	>0,05	23	6+0,34	7+0,24	2,5	<0,05	

                                                                                  3.4-жадвал (давоми)
№	Тестлар	Жинси	III синфлар	IV синфлар	
			n	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	t	P	n	Тажриба гуруҳи	Назорат гуруҳи	t	P	
				Х±m	Х±m				Х±m	Х±m			
1.	30 м масофага югуриш (сония)	Ў	27	6,7+0,06	6,2+0,00	0	>0,05	23	6,5+0,15	5,8+0,15	3,5	<0,01	
		Қ	28	6,6+0,32	6,3+0,15	0,88	>0,05	24	6,4+0,15	6,2+1,32	0,15	>0,05	
2.	4x10 м мокисимон югуриш (сония)	Ў	27	12,1+0,20	11,2+0,32	2,43	<0,05	23	12,0+0,18	11,0+0,20	3,85	<0,01	
		Қ	28	13,5+1,22	12,2+0,30	0,86	>0,05	24	13,2+1,15	12,1+0,22	0,94	>0,05	
3.	Турникда тортилиш (марта)	Ў	27	3,2+0,20	3,6+0,25	4,00	<0,01	23	3,1+0,30	4,5+0,21	3,8	<0,01	
	Узун ўриндиқ устида қўл-ларни букиб-ёзиш (марта)	Қ	28	7,2+0,30	8,5+0,41	2,60	<0,05	24	7,2+0,33	8,3+0,30	2,61	<0,05	
4.	1 кг оғирлаштирилган тўпни ўтирган ҳолатда бошдан ошириб икки қўллаб отиш (метр, см)	Ў	27	4,6+0,34	5,5+0,12	2,85	<0,05	23	5,6+0,35	6,5+0,13	3,13	<0,01	
		Қ	28	4,0+0,13	5,2+0,24	4,44	<0,01	24	4,6+0,25	6,0+0,25	5,0	<0,001	
5.	Кичик тўпни 5 марта жойидан туриб нишонга улоқтириш 
(м, марта)	Ў	27	4+0,24	5+0,32	2,56	<0,05	23	4+0,24	5+0,34	2,50	<0,05	
		Қ	28	2+0,24	3+0,15	3,84	<0,01	24	3+0,24	4+0,15	3,7	<0,01	

Турникда тортилиш бўйича тажрибагача назорат ва тажриба синфларида ўғил болалар ўртасида статистик фарқ кузатилмаган  бўлса, тажрибадан кейин ҳамма синфлар ўртасида Р<0,05га статистик фарқ пайдо бўлди. 
Узун ўриндиқ устида қўлларни букиб ёзишда қиз болалар кўрсатган натижалар ўртасида II синфдан бошқа синфларда статистик фарқ йўқ. Тажрибадан кейин I, III, IV синфларнинг кўрсатган натижалари ўртасида Р< 0,05 га фарқ борлиги аниқланди.
1 кг оғирлаштирилган тўпни ўтирган ҳолатда икки қўллаб бошдан ошириб отиш тести бўйича олинган натижалар I–II-III-IV синф ўғил ва қиз болалари ўртасида статистик фарқ кузатилмади. Тажрибадан кейин I синф ўғил ва қиз болалари ўртасида сезиларли даражада ўсиш юз берганига қарамасдан (19,1; 37,83 фоиз) статистик фарқ қилмади. II синфлардаги ўғил болаларда t= 6,33, Р<0,05, қиз болаларда t=2,5, Р<0,01 яъни фарқли равишда ўсиш амалга ошганлигини кўрамиз..  Бундай фарқли ўсиш кичик тўпни улоқтиришга ижобий таъсир кўрсатди.
Демак, тажриба синфидаги ўғил ва қиз болалар назорат синфига нисбатан статистик фарқли равшда натижа кўрсатишди. Шунга нисбатан профессор Ю.Верхошанскийнинг [38], тезкор-кучлилик сифатларига эътибор бериш бошқа сифатларнинг ўсишига олиб келади, деган фикри биз олган натижалар билан тасдиқланди. 

ÕÓËÎÑÀËÀÐ

1. Бошланғич синф ўқувчиларини  жисмоний тарбия дарсларида ҳаракат қобилиятларини тарбиялаш ҳамда øóíãà àñîñëàíãàí ìàøқëàðäàí ôîéäàëàíèá, ¢қóâ÷èëàðíè æèñìîíèé òàðáèÿëàøäà óëàðíèíã æèñìîíèé òàé¸ðãàðëèêëàðè àíèқëàíäè.
2. Бошланғич синф ўқувчиларини жисмоний тарбия дарсларида ҳаракат қобилиятини тарбиялашга доир машқлардан фойдаланиш 6-10 ёшли болалар жисмоний тарбиясида зарурдир. Айнан шу ёшдаги ўқувчилар жисмоний тарбиясининг ўрни, педагогик ва илмий-назарий асослари ўрганилади.
3. 9-10 ёшли тажриба гуруҳи ўғил ва қиз болаларининг юқори стартдан 30 метрга югуришда натижалар 13 фоиздан 27 фоизгача яхшиланганлиги аниқланди. Чаққонлик ва тезкорлик сифатлари бўйича 3х10 метр мокисимон югуришда йил якунида 9-10 ёшли ўғил ва қиз болаларнинг кўрсатган натижалари 9 фоиздан 20 фоизгача яхшиланди.
Асосан юқори стартдан 30 метрга югуришда ва 3х10 метрга мокисимон югуришда 9-10 ёшли ўғил ва қиз болаларнинг натижалари 7-8 ёшли болалардан анча юқори эканлиги кўринди. Куч- тезлиги тести бўйича натижалар қуйидагича: турган жойдан узунликка сакрашда 14 фоизгача ва 150 гр.ли теннис коптогини улоқтиришда 15 фоизгача 7-10 ёшли ўғил ва қиз болаларнинг натижалари яхшилангани намоён бўлди.
8 метр масофадан 150 гр.ли тўпни 5 имкониятдан нишонга уришда 7-10 ёшли тажриба гуруҳи ўғил ва қиз болаларининг натижалари 19 фоиздан 34 фоизгача яхшиланган. 
4. Бошланғич синф ўқувчиларини жисмоний тарбия  æàðà¸íèäà ýðèøèëãàí áèëèì âà ìàëàêàëàðäàí èæîäèé ôîéäàëàíèø ëà¸қàòèíè áîëàëàðäà òàðáèÿëàøãà ýúòèáîð қàðàòèø ëîçèì, øóíèíãäåê, þç áåðãàí ñàëáèé ðóҳèé ҳîëàòëàðíè òåç áàðòàðàô қèëà îëèø ëà¸қàòèíè ðèâîæëàíòèðèø ҳàì íèҳîÿòäà ìóҳèì àҳàìèÿòãà ýãà. 

АМАЛИЙ ТАВСИЯЛАР

 Ўтказилган тадқиқотлар натижалари бизга умумтаълим мактабларининг       бошланғич синф ўқувчилари табақалашган жисмоний тарбия таълими технологиясини амалга ошириш учун баъзи амалий тавсияларни таклиф этиш имкониятини беради.
1. Амалий тажрибаларнинг кўрсатишича, ҳар бир синфда кучли, ўрта ва кучсиз ўқувчилар мавжуд. Шунга биноан уларни индивидуал хусусиятини ўрганиш зарур.
2. Жисмоний тарбия дарсларида ўқувчилар фаолиятини индивидуаллаштириш кўпроқ жисмоний жихатдан юқори даражада тайёрланган ўқувчиларга ва уларнинг жинсига қараб амалга оширилади.
3.. Дарсларда кўпинча «ўртача» ўқувчига қараб юклама танланади, лекин табақалаштириш зарур.
4.  Жисмоний тарбия ўқитувчиси жисмоний тарбия дарсларини ўтказишда қуйидагиларни таъминлаши лозим:
Таълим жараёнига табақалаштиришнинг элементларини киритишнинг босқичма–босқичлигини. Бошланишида аввал ўқувчиларни гуруҳларда (топшириқ – карточкалар билан ишлай билиш, режаллаштирилган иш ҳажмини виждонан бажариш ва бошқалар) мустақил ишлашга ўргатиш мақсадга мувофиқ.  Бу ўқитувчига дарсда ўқув жараёнини самара беришга ёрдам беради.
Ундан кейин яхши ўзлаштирадиган ўқувчилар орасидан ёрдамчилар танлаш зарур.  Уларни ўқитишда ёрдам бериш, режаллаштирилган юкламани бажаришда бир – бирига ёрдам бериш, ўзаро назорат қилиш  бўйича гуруҳларда иш олиб боришга тайёрлаш.
Кейинчалик ўқитувчи ўқув жараёнини услубий таъминлашга тайёрланиши: топшириқ – карточкалар, ўқувчиларнинг индивидуал ютуқларини қайд қилиш, юкламани режалаштириш, жорий, босқичли ва якуний назорат маълумотлари учун баённома намуналарини тайёрлаши лозим.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РУЙХАТИ

1.Ўзбекистон Республикаси Конституцияси - Т.: Ўзбекистон, 1992.-44 б.
2.Каримов И.А. Биздан озод ва обод Ватан қолсин. – Т.: Ўзбекистон, 1994.-300 б.
3.Каримов И.А. Ватан саждагоҳ каби муқаддасдир. –Т.: Ўзбекистон, 1996. -378 б.
4.Каримов И.А. Тарихий хотирасиз келажак йўқ //Мулоқот. –Т.:, 1998.- №5. -Б.1-6.
5.Каримов И.А. Ўзбекистон XXI аср бўсағасида хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари. – Т.: Ўзбекистон, 1997. – 326 б.
6.Каримов И.А. Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш йўлида. – Т.: Ўзбекистон, 1995.-269 б.
7.Каримов И.А. Ўзбекистон иқтисодий сиёсатининг устувор йўналишлари. – Т.: Ўзбекистон, 1993.-54 б.
8.Каримов И.А. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг XIV сессияси материалларини таълим муассасаларининг ўқув дастурларига киритиш тўғрисида. – Т.,1999. – 15 б.
9.Каримов И.А. Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли – Т.: Ўзбекистон, 1992.-78 б.
10.Ўзбекистон Президентининг “Ўзбекистон болалар спортини ривожлантириш жамғармасини тузиш тўғрисида”ги // Халқ сўзи.-2002.-24 октябр.
11.Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг “Ўзбекистон болалар спортини ривожлантириш жамғармаси фаолиятини ташкил этиш тўғрисида”ги  // Халқ сўзи.-2002.-31 октябр.
12.Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг “Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спортни ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги // Халқ сўзи.-1999.- 27 май.
13.Ўзбекистон Республикаси “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги қонуни //Халқ сўзи.- 2000. – 28 май.
14.Баркамол авлод Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори. –Т.: Шарк,1998. - 63 б.
15.Ўзбекистон Республикаси “Таълим тўғрисида”ги қонуни. // Туркистон.- 1997. - 1 октябр.
16.Положение “О разработке и введении государственных образовательных стандартов для системы непрерывного образования”. Приложение №1 к постановлению Кабинета Министров Республики Узбекистан // Народное слово.-1998-5 января.
17.Постановление Кабинета Министров Республики Узбекистан “О разработке и введении государственных образовательных стандартов для системы непрерывного образования”  // Народное слово. – 1998.-5 января.
18.Постановление Кабинета Министров Республики Узбекистан “О совершенствовании обеспечения системы непрерывного образования учебниками и учебной литературой”  // Народное слово.-1998.-5 января.
19.Постановление Кабинета Министров Республики Узбекистан “Об организации общего среднего образования в Республике Узбекистан” // Народное слово.- 1998.-13 мая.
20. Андрис Э.Р., Кудратов Р.К. Енгил атлетика: Ўқув қўлланма.-Т.: ЎзДЖТИ, 1998.-122 б.
21.Андрис Э.Р. Методика обучения технике и подготовка к сдаче нормативов ГТО по метанию гранаты. – Т., 1988. – 32 с.
22. Андрис Э.Р., Савельев Ю.М. Обучение бегу, прыжкам и метаниям: Учеб. пособие -Т., 1996.-100 с.
23.Арзуманов Г.Г. Секция легкой атлетики в школе. – Т.: Укитувчи, 1990. – 81 с.
24.Бальсевич В.К. Новое в теории и практике обучения спортивным движениям //Теория и практика физической культуры. –Москва, 1987. - №9. – С.61-62.
25. Бегай, прыгай, метай  /Брюнем Э., Харнес Э., Хоффа Я и.др. – М.: ФИС, 1982-79 с. 
26.Бернштейн Н.А. О ловкости и ее развитии. – М.: ФИС, 1991. – 228 с.
27.Боген М.М. Современные теоретико-методические основы обучения двигательным действиям.: Автореф. дис. … д-ра пед.наук. – М., 1988.-52 с.
28. Бойбобоев Б.Ғ., Орипов Ю.Ю., Мирзамахмудов Ш. Бошланғич синф ўқувчиларининг жисмоний қобилиятларини тарбиялашда миллий ҳаракатли ўйинлардан фойдаланиш //Умумтаълим мактаблари ва ҳунар билим юртларида фаол услублардан ва ноанъанавий усуллардан фойдаланиш асосида дарс сифатини кўтариш мавзусидаги семинар кенгашнинг тезислари.-Жиззах, 1995. – Б. 35-37.
29.Бойбобоев Б.Ғ. Жисмоний тарбия дарсларида 11-14 ёшли ўғил болалар учун нагрузкани меъёрлаш.: Дис.… пед.фан.ном. – Т.,. 1999. – 152 б.
 30. Бойбобоев Б.Ғ., Орипов Ю.Ю., Жисмоний тарбиядан муҳим восита //Ўзбекистонда оммавий спортни ривожлантириш муаммолари” мавзусидаги Республика илмий –амалий анжумани. Тезислар тўплами: - Наманган, 2000.- Б.37-39.
31.Болобан В.Н., Мистулова Т.Е. Дидактическая системы обучения спортивным упражнениям со сложной координационной структурой //Наука в олимпийском спорте. – 1995. – № 2. – С. 27-30.
32.Бондаревский Е.Я. Педагогические основы контроля за физической подготовленностью учащейся молодежи.: Автореф.дис. ... д-ра.пед.наук. – М., 1983. – 45 с.
33.Бондареевский Е.Я., Ханкельдыев Ш.Х.Физическая подготовленность учащейся молодежи. – Т: Медицина, 1986. – 208 с.
34.Бондарчук А.П. Легкоатлетические метания. – Киев: Здоровья, 1984.-168 с.
35.Вавилова Е.Н. Учите бегать, прыгать, лазать и метать. – М.: ФИС, 1983. – 132 с.
35.Верхошанский Ю.В. Основы специальной физической подготовки спортсменов. – М.: ФИС, 1988. – 332 с.
36.Вольфкат Л. Бег, прыжки, метания //Физкультура и спорт. – Москва, 1985. – С. 102-122.
37.Гужаловский А.А. Основы теории и методики физической культуры. М.: ФИС, 1986.-366 с.
38.Детские народные подвижные игры /Сост. А.В.Кенеман, Т.И.Осокина и др. – М., 1995.-78 с.
39.Жилкин и др. Легкая атлетика: Учеб. пособие для студентов высш. пед. учеб.заведений // А.И.Жилкин, В.С.Кузмин, Е.В. Сидорчук.– М.: центр “Академия”, 2003. – 464 с.
 40.Зациорский В.М.Физичесие качества спортсмена.-М.;ФИС, 1970-199с.
  41. Зинченко В.А. Уроки по разделу легкая атлетика //Физическая культура в школе. - Москва, 1983. №3.- С. 29-33.
42.Золотухин В.А. Подготовка юных гимнастов 11-12 лет с учетом особенностей силы их нервной системы и вестибулярной устойчисти. Автореф. ...канд.пед.наук.-Малаховка, 1985.-23с.
43.Качашкин В.М. Физическое воспитание в начальной школе. – М.: Просвещение, 1983. – 224 с.
44.Каюрова В.С., Кузнецова З.И. Физическая культура IV класс. – М.: ФИС, 1981. – 150 с.
45.Кривоносова М.П., Юшкевич Т.П. Методика обучения легкоатлетическим упражнениям: Учеб.пособие для ин-тов.физ. культуры и фак. физ. воспитания вузов. – М.: Высшая школа. 1986. – 312 с.
46.Кудратов Р.К., Орипов Ю.Ю. Сравнительный анализ техники метательных движений в младших класса  //Теория и методика физической культуры. – Алматы, 2001.- №2. – С. 77.
47.Курбонов Ш., Сейтхалилов Э. Национальная программа по подготовке кадров влияние на развитие общества. - Т.: 1999. – 103 с. 
48.Курбонов Ш., Сейтхалилов Э. Влияние Национальной программы по подготовке кадров – основа для достижения и результат независимости Узбекистана. Т.: Шарк, 2001. – С. 15-20. 
49.Ломан В. Бег, прыжки, метания. – М.: ФИС, 1985. – 159 с.
50.Лях. В.И. Взаимоотношение координационных способностей и двигательных навыков: Теоретический аспект //Теория и практика физ. культуры. - Москва, 1987. - № 7. – С. 61-62.
51.Лях. В.И. Важнейшие для различных видов спорта координационные способности и их значимость в техническом и технико-тактическом совершенствование // Теория и практика физ. культуры. - Москва, 1988. - № 2. – С. 57-59.
52.Лях. В.И. Координационные способности школьников. – Мн: Полымя, 1989. – 160 с.
53.Матвеев Л.П. Теория и методика физической культуры. – М.: ФИС, 1991. – 544 с.
54.Маҳкамжанов К.М. Бошланғич синфларда жисмоний тарбия.-Т., 1986. - 238 б
55.Махкамжанов К.М., Насриддинов Ф.Н. Мактабгача ва мактаб ёшдаги болаларнинг жисмоний ривожланиши ва тайёргарлигини такомиллаштириш. – Т., 1995. – 74 б.
56.Минаев В.Н., Шиян Б.М. Основы методики физического воспитания школьников. – М.: Просвещение, 1989. – 222 с.
57.Мирошниченко В.И. Методика формирования двигательных навыков у детей младшего школьного возраста: Автореф.дис... канд.пед.наук.- М., 1988. – 11 с.
58.Насриддинов Ф.Н., Махкамджанов К.М. Физическое развитие и физическая подготовленность детей дошкольного и школьного возраста. – Т., 1992. – 87 с
59.Насриддинов Ф.Н., Қосимов А.Ш. Ўзбек халқ ўйинлари. Т.: 1993. 17 б.
60.Норматов Т., Клинков В., Тиллаев Ш. Совершенствование методики обучения технике метания в системе подготовки к сдаче нормативов комплекса “Алпомиш” и “Барчиной” в вузе // “Баркамол авлодни тарбиялашда жисмоний тарбиянинг роли” мавзусидаги республика илмий-амалий анжумани: Тезислари тўплами: - Бухоро, 2002. – Б. 68-70.
61. Орипов Ю.Ю., Олимов М.С. Бошланғич синф ўқувчиларининг кичик коптокни улоқтиришда бажариладиган машқлар  // Жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришнинг долзарб муаммолари. Республика илмий-амалий анжумани материаллари 27 август. -, Самарқанд, 2004. – 44-46 б.
62.Папушка В.Г. Методика формирования умения самостоятельно заниматься физическими упражнениями младших школьников.: Автореф. дис. ... канд пед.наук.- М., 1987.- 20 с.
63.Попов Л.Ю. Методика формирования двигательных навыков метания у учащихся общеобразовательной школы // Теория и практика физической культуры. - Москва, 2000.- № 3.- С 14-15.
64.Працко Ю.Ф. Семикол А.Ф. Уроки по легкой атлетике в школе: Метод. пособие. – Мн.: Полымя, 1989. -144 с.
65. Программа по физическому воспитанию для учащихся I-XI классов общеобразовательных школ Республики Узбекистан /Насриддинов Ф.Н, Саиджонов И.С., Саломов Р.С. и др. – Т.: УзГИФК. 1994.-83 с.
66.Развивающие игры быстрее, выше, сильнее /Сост. М.И. Логинова. – Спб., 1998. – 45 с.
68.Рахимов М.М. Особенности методики проведения уроков физической культуры на открытом воздухе в условиях жаркого климата в младших классах общеобразовательной школы.: Автореф. дис. …канд.пед.наук.-М, 1989. – 22 с.
69. Физическое состояние школьников и спортивной молодежи. /Рихсиева А.А. Насриддинов Ф.Н., Рихсиев А.И. Т.: Ибн Сино, 1992, -  152 С.
70. Саломов Р.С. Исследование воспитания качества быстроты у учащихся IV класса с использованием игрового метода.: Автореф.дис. ... канд. пед. наук.- М. 1975. -24 с.
71.Саломов Р.С. Спорт машқларида қўлланиладиган усуллар. – Т.: Ўзавтотранстехника, 1991. – 31 б.
72.Сейтхалилов Э.А. Педагогические основы оздоровительной направленности учебно-воспитательного процесса в общеобразовательных школах Узбекистана: Автореф.дис…д-ра. пед.наук.-Т., 2000.- 31 с.
73.Семенов В.В. Легкая атлетика в начальных классах: I класс  // Физическая культура в школе. - Москва, 2004. - № 4. – С.13.
74.Семенов В.В. Легкая атлетика в начальних классах: II-III классы //Физическая культура в школе. - Москва, 2004. - № 5. – С. 8.
75.Семенов В.В. Легкая атлетика в начальных классах: Метания I-III классы  // Физическая культура в школе. - Москва, 2004 - № 6. – с. 35-37.
76.Содиков А.Т. I-IV синф ўқувчиларнинг жисмоний тарбия дарсларидаги машклар нагрузкасини меъёрлаш: Дис.… пед.фан.ном. – Т., 1997. –154 б.
77.Столж И.Н. Формирование основных двигательных навыков у учащихся шести лет на уроках физической культуры (на примере бега, прыжков, метаний). : Автореф. дис. … канд.пед.наук. -М., 1989. – 19 с.
78.Твое здоровье в твоих руках: Метод пособие. – Т., 2002 – 49 с.
79.Теория и методика физической культуры /Под ред. Б.А.Ашмарина. – М.: Просвещение, 1990. – 360 с.
80.Урустемов Д.И. I-IX синф ўқувчилари учун жисмоний тарбия боюнча компекстоуу программа. -Бишкек, 1996. – 30 б.
81.Усмонхужаев Т.С. Жисмоний тарбия дарс материаллари (I-III синф учун). – Т.: Ўқитувчи, 1995. – 175 б.
82.Усмонхужаев Т.С. Жисмоний тарбиядан умумий ўрта таълимнинг давлат таълим стандарти ва ўқув дастури (I-IX синфлар учун) – Т.: Шарк, 1999. – Б. 187-287.
83.Усмонхужаев Т.С. Жисмоний тарбиядан умумий ўрта таълимнинг давлат таълим стандарти ва ўқув дастури (I-IV синфлар учун) – Т.: Шарк, 1999. – Б. 319-372.
84.Усмонхужаев Т.С., Ғиёсов Г.Ш.,Қодиров Қ.И. Жисмоний тарбия фанидан мажбурий стандарт назорат ишларини ўтказиш юзасидан тавсиялар.( I-IV синф). – Т., 2006. 40 б.
85.Усмонходжаев Т.С. Научно-педагогические основы физического совершенствования в связи с их двигательном активностью.: Автореф. дис…д-ра.пед.наук. -Т, 1995. – 49 с. 
86.Усмонходжаев Т.С., Мелиев Х.А., Орипов Ю.Ю. Практическая реализация задач физического совершенствования у детей равных возрастных групп с учетом их двигательной активности //Актуальные проблемы теории и практики физической культуры: Тез.докл. Междун. научно-практическая конф. (13-14 апрел 2001г). – Алматы, 2001. С. 238-240.
87. Физической воспитание в школе учащихся 4-10-х классов. /Усмонходжаев Т.С., Арзуманов С.Г., Сергеев Г.М., Москалева Т.В. и др. – Т.: Медицина, 1987. – 543 с. 
88.Усмонхужаев Т.С. Харакатли ўйинлар жисмоний тарбия дарсларида  //Халк таълими. – Ташкент, 1995. - №1.- Б.39-40.
89. Ўзбекистон Республикаси умумтаълим мактабларининг I-IX синф ўқувчилари учун жисмоний тарбия дастури.- Т., 1997. - 46 б.
90.Фарфель В.С. Двигательные способности //Теория и практика физической культуры. – Москва, 1977. - №12. – С. 27-30.
91. Филин В.П. Проблема совершенствования двигательных физических качеств у детей школьного возраста в процессе спортивной тренировке: . Автореф.…д-ра. пед.наук.- М., -1970.- 22 с.
92.Фокин Г.Ю. Уроки легкой атлетики в начальной школе: II класс. Уроки 57-68  //Физическая культура в школе. – Москва, 2002. - №1.  4-11.
93.Фокин Г.Ю. Уроки легкой атлетики в начальной школе: III класс. Уроки 1-10 //Физическая культура в школе. – Москва, 2002. - №5. – С. 10-17.
94.Фокин Г.Ю. Уроки легкой атлетики в начальной школе: III класс  //Физическая культура в школе. – Москва, 2003. - № 1. –С.13-20.
95.Фокин Г.Ю. Уроки легкой атлетики в начальной школе: IV класс  //Физическая культура в школе. – Москва, 2003. - № 5. –С. 8-15.
96.Фокин Г.Ю. Уроки легкой атлетики в начальной школе  // Физическая культура в школе. – Москва, 2004. - №1. С. 20-25.
97.Халқ таълими вазирлиги тизимидаги умумий ўрта таълим мактаблари 1-3 синфлар учун мўлжалланган жисмоний тарбия фанидан янги тахрирдаги Давлат таълим стандарти, ўқув дастури ва мавзувий режалаштириш / А.М.Ачилов, Т.С.Усмонхўжаев ва бошқалар. – Т.; 2006. – 32 б.
98.Ханкелдиев Ш.Х. Педагогические особенности физического воспитания учащейся молодежи в регионах с жарким климатом.: Автореф. дис. … д-ра. пед. наук. - М., 1991. – 43 с.
99. Ханкелдиев Ш.Х. Физическая подготовленность учащейся молодежи. Т.: Медицина, 1996.- 205 с.
100. Хўжаев Ф., Усмонжўжаев Т. Бошланғич синфларда жисмоний тарбия дарслари.- Т.:Ўқитувчи , 1996.-184 б.
101. Шакиржанова К.Т. Найза улоқтиришнинг методик асослари: ЎзДЖТ инст ва малака ошириш факультети тингловчилари учун методик қўлланма.- Т, 1990. – 65 б.
102.Шакиров А. Особенности использования подвижных игр для формирования двигательных способностей школьников при занятиях легкой атлетикой: Дис.... канд. пед. наук.- Т., 1999. 152с.
103.Шарин Г. А. Исследование вестибулярной функции спортсменов  /Теория и практика Ф.К. – Москва, 1996. -№ 10. – с. 23-24.
104.Шарипова Д.Д. Школьник и его здоровье. – Т.: Медицина, 1987. – 39 с.
105.Якубова Н.Х. Стоечная подготовка и методика её совершенствования в сложнокоординационных видах спорта. – Дис.... канд. пед. наук – Т, 2000. 146 с.