Author: User
Company: RePack by SPecialiST

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
Гулистон давлат УНИВЕРСИТЕТИ

педагогика ФАКУЛЬТЕТИ

“ Ўзбек тили ва адабиёти” кафедраси
Намуротова Дилноза 
НАЗАР ЭШОНҚУЛ ҲИКОЯЛАРИДА ЖАҲОН АДАБИЁТИдаги етакчи тамойилларНИНГ НАМОЁН БЎЛИШИ

БИТИРУВ-МАЛАКАВИЙ ИШИ

Илмий раҳбар: Қозоқбой ЙЎЛДОШЕВ, педагогика фанлари доктори, профессор 

Гулистон – 2016

МУНДАРИЖА

КИРИШ
I БОБ. ЗАМОНАВИЙ ЎЗБЕК ҲИКОЯЧИЛИГИДА инсон руҳияти тасвиридаги янгиланишлар 

II БОБ. НАЗАР ЭШОНҚУЛ ҲИКОЯЛАРИДА ЖАҲОН АДАБИЁТИГА ХОС ИЛҒОР ЖИҲАТЛАРНИНГ НАМОЁН БЎЛИШИ

 III БОБ Назар Эшонқул ҳикоялари поэтикасида жаҳоний белгиларнинг кўриниши

ХУЛОСА

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати

КИРИШ
Мавзунинг долзарблиги. Юртимиз мустақилликка эришгач, адабиётда ҳам туб бурилиш даври бошланди. Инсоннинг қалби, ботини, руҳиятида бўлаётган эврилишлар ёритилган асарлар вижудга кела бошлади.
Инсон борки адабиёт бор. Ҳеч қачон иккисини айро тасаввур этиб бўлмайди. Инсон ҳаёти, кечинмалари, ўй-хаёли, руҳияти, қўйингки зоҳири-ю ботини адабиётнинг ўзаги. Вақт силсиласи инсон тафаккурига таъсир қилганидек, унинг маҳсули бўлмиш адабиётда ҳам улкан эврилишлар содир этади. Шўро даврида инсоннинг ташқи олами, “гўзал турмуш”и, қизиқарли дамларини ҳикояларда ёритиш кучли бўлган бўлса, шу даврнинг 80-йилларидан сўнг адабиётга бошқача назар билан қараш, инсоннинг ботинига кириб бориш, тафаккурида бўлаётган эврилишларни ёритиш анъанага айлана борди. Тасвир объекти, ифода усулларида жиддий янгиланишлар ҳам пайдо бўлди. Бу давр насрий асарлар, жумладан, ҳикояларда, асосан, инсон руҳиятидаги эврилишлар бадиий ифодасини кўрсатишга интилиш кучайди. Бадиий тафаккурнинг мана шу анъаналарини таҳлил қилиш ва унинг ўзига хос қонуниятларини белгилаш бугунги адабиётшуносликда ўз ечимини кутаётган масалалар сирасига киради.
Аввалги даврлардан фарқли ўлароқ 80-йиллардан бошлаб, инсон бетакрор руҳият, нозик кўнгил эгаси сифатида таҳлил қилиш бош мезон даражасига кўтарилди. Бу ҳодиса миллий адабиётда, хусусан, Назар Эшонқул ҳикояларида ҳам ўзига хос тарзда бадиий ифодасини топди. Биз битирув малакавий ишимизда адибнинг характер яратиш маҳорати, услуб борасидаги изланишлари ҳамда мавжуд натижаларни жаҳон ҳикоячилиги билан солиштириб, тадқиқ этиш ишимиз асосини белгилайди.
Тадқиқот мақсади. Назар Эшонқул ҳикоялари ва жаҳон ҳикоячилигини солиштириб, тадқиқ ва таҳлил қилишни ўз олдимизга мақсад қилиб қўйганмиз. 
Тадқиқот вазифалари:
– миллий адабиётимизга жаҳон бадиий тафаккури таъсирини ўрганиш;
– ҳикоянинг назарий тамойиллари ва тасвир йўсини, тараққиёт босқичларини аниқлаш;
– адиб ҳикояларидаги миллий ва умуминсоний қадриятлар ифодаси тадрижига оид янгиликларни кузатиш ва таҳлил қилиш;
– Назар Эшонқул ижоди ўзига хослигини аниқлашда унинг ҳикояларини жаҳон ҳикоячилиги билан қиёслаб ўрганиш.
Тадқиқот манбаи. Назар Эшонқул қаламига мансуб “Маймун етаклаган одам”, “Шамолни тутиб бўлмайди”, “Қултой”, “Баҳовуддиннинг ити” каби ҳикоялар, “Маймун етаклаган одам” (2004), “Ялпиз ҳиди” (2008) , “Шафтоли гули” (2011) сингари китоблар тадқиқот манбаи сифатида текширилди. 
Муаммонинг ўрганилиш даражаси. Бизгача Назар Эшонқул ижодига Қозоқбой Йўлдошев, Хуршид Дўстмуҳаммад, Шукур Холмирзаев, Дилмурод Холдоров, Ҳакимжон Каримов, Дилмурод Қуронов, Баҳром Рўзимуҳаммад, Фахриддин Низомов каби кўплаб адабиётшунослар ва адиблар муносабат билдирган.

Йўлдошев Қ. Ёниқ сўз. –Т.: Янги аср авлоди, 2006. 354-б.

Дўстмуҳаммад. Х. Ҳозирги ўзбек ҳикоячилигида бадиий тафаккурнинг янгиланиши”. Ф.ф.н. дисс... – Т., 1995.

Холмирзаев Ш. Кечирасиз, жаноб Корпентер, вақтим зиқроқ! Ўзбекистон адабиёти ва санъати, 2000 йил 28 июль.

Холдоров Д. Тавба-тазаррунинг бадиий талқини. ЎзМУ хабарлари, 2006й, 3- сон. Сергакликка ундовчи қўшиқ. Илм сарчашмалари. 2009 йил. 1- сон. 42-бет

Каримов К. Бугунги насрнинг хусусияти ва тамойиллари. Шарқ юлдузи. 2010 йил. 3-сон. 163-бет.

Тадқиқотнинг илмий янгилиги. Назар Эшонқул ижоди бўйича анча тадқиқотлар олиб борилганига қарамасдан, ёзувчининг ҳикоялари жаҳон ҳикоялари билан солиштирилиб, алоҳида тадқиқот объекти сифатида таҳлилга тортилмаган. Холбуки, ёзувчининг ҳикоялари жаҳон ҳикоячилигига яқинлиги билан ажралиб туриши малакавий битирув ишимиз илмий янгилини белгилайди.
Тадқиқот таркиби: битирув малакавий ишимиз кириш, уч боб, умумий хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан ташкил топган.

I БОБ. ЗАМОНАВИЙ ЎЗБЕК ҲИКОЯЧИЛИГИДА инсон руҳияти тасвиридаги янгиланишлар

Ҳикояда бир кишининг маълум вақтдаги ҳаёти орқали унинг характери, ўй-хаёли, руҳияти, кечинмалари ёритилиб, ўқирманга тарбиявий аҳамияти бўлса, ёзувчи мақсадига етган бўлади. Ҳикоя, умуман, барча ижод маҳсули насрдами, назмдами бўлишидан қатъий назар эзгуликка хизмат қилса, у ҳақиқий адабиёт ҳисобланади. Адабиётнинг асл мақсади ҳам кишиларни эзгуликка хизмат қилдириш экан, яратилаётган ҳар бир ижод маҳсули ҳам ижодкорнинг маҳоратига, кузатувчанлигига, ҳаётни кўп ўрганганлигига боғлиқ. Ижодкор асарига хомашёни ҳаётдан олади, фақат бадиий тўқима ёрдамида яхлит асар ҳолига келтиради. Унинг қандай таъсирга эгалиги, ижодкор маҳоратига ҳақиқий баҳони китобхон беради. Зеро, ёзувчи Ўткир Ҳошимов айтганидек: Иккита энг холис ҳакам — Китобхон ва вақт синовидан ўтган асар ҳақиқий асардир”. 

Ҳошимов Ў. Дафтар ҳошиясидаги битиклар. — Т. Шарқ нашриёт-матба аксиядорлик компанияси бош таҳририяти. 2008. 179-бет.

Маълумки, ҳикоянинг шакли нисбатан чекланган эса-да, катта мазмунни ифодалашга қодир. Шу маънода шаклан мухтасарлик, мазмунан лўндалик ва яхлитлик ҳикоя жанрининг специфик белгиси ҳисобланади. 
Шу кунгача мавжуд назарий анъаналар ва бадиий мезонларга кўра:
-ҳикоя биргина воқеа асосида қурилади;
-ҳикояда характер биргина эпизод орқали намоён бўлади;
-характерлар тайёр ҳолда берилади;
-характернинг биргина ҳолатигина кўрсатилади;
-характернинг ҳикояга киргунча бўлган ва ҳикоя тугагандан сўнгги ҳолати ўқувчига номаълум қолади;
-ҳикояда персонажлар сони чекланган бўлади;
-ҳажми кичкина бўлади
деб ҳисобланади. 
Бу жанр, ижодкорлар маҳорати ва ёзилган ҳикоялар ҳақида адабиётшуносликка оид илмий манбаларда кўплаб танқидчилар фикр билдиради: В. Белинский, Қ. Йўлдошев, У. Норматов, М. Қўшжонов А. Расулов, Т. Бобоев, У. Жўрақулов, Х. Дўстмуҳаммад, Д. Холдоров сингари адабиётшунослар шулар жумласидан. В. Г. Белинский ҳикоянинг хусусияти ҳақида шундай дейди: “...повест (У даврларда “ҳикоя” атамаси кам қўлланилар ва “повест деб аталарди” бу кишилик тақдирининг поёнсиз поэмасидан бир эпизод” деб жуда яхши айтилган эди. Бу жуда тўғри фикр; ҳа “повест”(ҳикоя) қисмларга, минглаб бўлакларга бўлинган романдир; романдан олинган боблардир...
Шундай воқеалар, шундай ҳодисалар борки, улар драма учун кифоя қилмайди, дейиши мумкин, бироқ улар ниҳоятда чуқур, асрлар давомида унутиш мумкин бўлмаган ҳаёт ҳақиқатини шундай ўзида мужассамлаштирган бўлади; ҳикоя ана шундай воқеа ва ҳодисани танлаб олади ва ўзининг тор рамкасида ифода этади...”.

Бобоев.Т. “Адабиётшунослик асослари”. Тошкент-2002 й. 470-471 бетлар.

 Ҳикояда ижтимоий ва маънавий ҳаётнинг турли-туман масалалари кўтарилиши мумкин, аммо роман ва қиссалардагидек кенг кўламда тасвир этилмайди. Лекин, баъзан ҳикоя учун манба қилиб олинган бирор ижтимоий ҳодиса тасвиридан катта умумлашмалар чиқариш, муайян давр ҳаёт тарзини кенг миқёсда гавдалантириш имконияти туғилади. Унда мазмун ва ҳажмига кўра асарни жанр жиҳатдан фарқлаш қийин бўлиб қолади (М. Ф. Достевскийнинг “Маъсума”си). 
 “Тарихий ва назарий поэтикага доир тадқиқотларда, монография, терминологик луғатлар, дарслик ҳамда ўқув қўлланмаларда ҳикоя жанри турли ракурсларда ўрганиб, илмий-адабий жиҳатдан талқин этиб келинади. Шунга кўра, ушбу жанрга хос поэтик канонлар (белги ва мезонлар) мукаммал даражада ишлаб чиқилган. Айтиш мумкинки, бугунги мактаб ўқувчиси ҳам ҳикоя жанрининг муайян белгиларидан хабардор. Лекин, шунга қарамасдан, назарий адабиётшунослик, ҳеч қачон, бу жанр хусусида сўнгги хулосани айта олмайдики, бу ҳам ҳикоянинг доимий ҳаракатдаги, мураккаб эстетик ҳодиса эканидан далолатдир...”.

Жўрақулов У. “Уммон соғинчи”. Сўз боши. //“XX аср жаҳон ҳикояси”. — Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2009. 5-б.

 Ҳикояда “лаконизм” деган тушунча бор. Лаконизм бу — тасвир мезони. Ҳикояда тасвирлаш мезони ҳудди ҳажм каби чегараланган бўлади. Роман ва қиссадагидек ҳикояда қисқартма эпизод ва чекинишлар бўлмайди, тасвир мезони етакчи ўринда туради. Айни пайтда ҳикоя нима, унинг бадиий мезонларини белгиловчи элементлар нимада кўринади? Ҳикояда муаллиф замон ва макон ва образлар тизими сюжет линияси қай тартибда келади? “Ҳикоя, — деб таъкидлайди Жек Лондон, — бу ҳаётнинг якунланган эпизоди: кайфият, вазият, ҳаракат бирлиги”. Хулио Кортасар эса Лотин Америкасининг забардаст ёзувчиси, уругвайлик Орасио Кирогадан олган сабоқларини ўзининг “Қисқа ҳикоя ва унинг ҳудудида” деб номланган мақоласида эътироф этади, ҳикоя концепциясини адабий жанр сифатида таҳлил қилиб, ўз ижодий услубини баён қиларкан, Кироганинг ҳикоя ёзиш санъати сирлари ҳақидаги ушбу маслаҳатларини самимият билан ёдга олади: “Шундай ҳикоя қилгинки, гўё бу ҳикоя ўзинг яратган адабий персонажларингнинг мўъжазгина давраси учун қизиқарли бўлсин. Бу персонажлардан бири ўзинг бўлишинг ҳам мумкин. Фақат шундагина ёзган ҳикоянг ҳаётий чиқади...”. “... Кортасарнинг кўпгина ҳикоялари биринчи шахсдан ёзилади, аммо ёзувчи ҳикояда пайдо бўлган вазиятга ҳукмфармолик қилмайди, уни изоҳлаб бермайди. “Мен ёзаётганимда, инстинктив тарзда яратувчи бўлишга ҳаракат қилмайман, — деб ёзади у. — Истайманки, ҳикоя ўзининг мустақил ҳаётига эга бўлсин, ўқувчи эса ўз-ўзидан туғилган, ўзининг ичидаги, ҳаттоки ўз-ўзидан пайдо бўлган нимадир, қандайдир туйғуни ҳис қила олсин...”, деган фикрларни илгари суради.

Бобоев.Т. “Адабиётшунослик асослари”. Тошкент-2002 й. 471бет.

J. Cortazar. El ultimo round. Mexiko. Siglo XXI, 1970.

Аҳмедова. М. Хулио Кортасар: ХХ аср маънавий ҳаётидан бир лавҳа. Жаҳон адабиёти. 2009 йил, октябрь.

Ҳикоя жанрида замон тушунчаси муҳим. ХХ аср бошидан то ҳозирги давргача қалам тебратган ва тебратаётган ёзувчилар (Абдулла Қодирий, Ғафур Ғулом, Ойбек, Абдулла Қаҳҳор, Саид Аҳмад, Шукур Холмирзаев, Ҳайриддин Султон, Эркин Аъзам, Назар Эшонқул, Саломат Вафо, Улуғбек Ҳамдам)да замон ва ҳикоя услуби умуман фарқ қилади. Айни шўро даври ҳикоячилигида инсон меҳнати улуғланган асарлар яратиш кучайган бўлса, шу даврнинг етмишинчи йилларидан инсоннинг ўзи асар бош ғоясини ташкил эта бошлади. Бугунги кун ҳикоячилигида фалсафа ва психология билан уйғун ҳолда, инсон руҳияти, ботинини таҳлил этиш авж олди: “...Менинг тасаввуримдаги ҳикоя наинки давр, ижтимоий муҳит, миллат, адабий доира, муаллифларнинг алмашинуви билан, балки муайян ижодкорда ёш, руҳият, кайфиятнинг ўзгариши билан ҳам тамомила бошқача шаклий-мазмуний моҳият касб этиши мумкин. Шу маънода биз ҳикоя жанри ҳақида сўз юритаётганда унинг оригиналлиги остида ўтмиш, тарихийлиги остида келажак намоён бўлиши мумкинлигини назарда тутишимиз лозим...”. 

Жўрақулов У. “Уммон соғинчи”. Сўз боши. “XX аср жаҳон ҳикояси”. — Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2009. 5-бет.

Авлодлар алмашган сайин ижтимоий муҳит ҳам ўзгариб боради. Бу, аввало, бадиий тафаккурда акс этади. Ҳар бир бадиият намунасида ўша давр руҳи сезилиши табиий: киши дарди, муаммолари, кайфияти, жамиятни қийнаётган абадий муаммолар... Битиктошлардан то ҳозирда яратилаётган ҳикояларда замон фарқи турли хил. Биргина Шўро даврида шу даврга ишониб, коммунизм қурамиз, деган ғоя сингдирилган ҳикоялар кўплаб бўлса, 80-йилларга бориб бу даврга ишонч сўна бошлаган кайфиятдаги асарлар (Назар Эшонқул: “Маймун етаклаган одам”лар каби) вижудга келди: “...Миямга Одам ўз умрининг рассоми, ҳар ким қандай яшаса, шундай сурат чизади, кунларни, умр ва унинг фаслларини чизади”, деган фикр келиб қолган. Кейин атрофимда қарашларнинг дувиллаб тўкилишини, таназзулга юз тутган ғоялар ва тушунчаларни кўрдим. Улар бирма-бир қадимги Бобил қўрғонларига ўхшаб кўз олдимизда қулай бошлади. Ҳа, 80-йилларда биз буларнинг ҳаммасини кўрдик. Ўша қулаган қарашлар, ғоялар, интилишлар миллионлаб умрларни ўзлари билан бирга олиб кетди. Шунда мен ўз умрини ўтаб бўлган зиёли одамнинг образи орқали ҳаётнинг ана шу силсиласини акс эттиришни истадим. Ҳикоя ана шу кайфиятда яратилган. Мен ҳикояда рассом ҳақида умуман ўйламаганман. Мен учун суратлар шунчаки метофора-ташбеҳ вазифасини ўтаган. Мен зиёли одамнинг ички дунёсини ифодалашни истаганман...”.

Каримов Б. Фикр — ботиний қиёфа. Фикрат журнали. 2007 йил 4-сон. 8-11-бетлар.

Ҳикоянинг ибтидо кўлами, умри башариятнинг ер юзини макон тутиши ва унда кечираётган улкан тарихи билан тенг, десак хато бўлмайди. Воқеан, илк ҳикоялар, биз сўз юритаётган бадиий жиҳатдан мукаммал жанр талабларига мос келмаса ҳам, инсониятнинг илк аждодлари руҳиятига хос ҳодиса эди ва бугунги цивилизациялашган одам руҳиятида ҳам бу борада катта фарқ, ўзгачалак кузатилмайди. Инсон бор жойда ҳикояга талаб ҳам, эҳтиёж ҳам бор. Ҳатто бу фикрни бир оз ривожлантириб, ҳар бир инсон ҳаётининг ўзи улкан ҳикоялардан иборат десак ҳам янглишмаймиз. 
Одам ва илоҳиёт, одам ва одам, одам ва табиат, одам ва ўтмиш, одам ва келажак аро маънавий, маърифий, психологик, маиший, ижтимоий, иқтисодий ва ҳ.к. муносабатлар умуман бадиий асарнинг, хусусан, ҳикоя жанрининг туғилиши учун асосий омиллардир. Инсондаги айтиш ва тинглаш эҳтиёжи мавжуд экан, ҳикоя ҳам яшайверади. Агар мана шу эҳтиёж бўлмаганида адабиётнинг ўзи ҳам ҳам бўлмас эди. Адабиётдан ҳам кенгроқ, аввалроқ, юксакроқ мезонлар билан ёндашадиган бўлсак, ҳикоя жанрининг пайдо бўлиши, спецификаси, маънавий-маърифий, бадиий-психологик функцияси энг қадимги замонларга, ҳатто инсоният ҳаётининг ибтидосига бориб тақалади. Шу маънода илк ҳикоя тушунчаси хронотопи (макон-замони) Одам ато замонидан ҳам олисроққа кетади.
Ҳикоя жанри барча адабий жанрларнинг синкретик шакли сифатида лирика, драма ҳамда эпосга хос элементларни синтез қилиши билан бирга, юзаки қараганда ноадабий, аммо моҳият эътибори билан умуминсоний, демакки, адабий, фалсафий, илоҳий элементларга бой эканлиги ҳам юқоридаги фикримизни қувватлайди.
Жаҳон романи структурасига хос ошиқ-маъшуқа-рақиб учлиги, муҳаббат, ҳижрон, висол мотивлари аро систематик муносабат бевосита илоҳий ибтидо режаси билан боғлиқ бўлиб, бунинг бевосита ёзувдаги ифодаси “Забур”, “Таврот”, “Инжил”, “Қуръони карим” сингари илоҳий китоблардан энерция олганидек, илк ҳикоянинг асосларини ҳам мана шундай хронотоп кенгликларидан излаш мақсадга мувофиқдир. Дарҳақиқат, илоҳий китобларда Яратган башарият орасидан танлаб юборган пайғамбарларига космик тизимдаги муайян воқеани юксак этика ва эстетик жиҳатдан баркамол шаклда (“Қуръони карим”да иъжоз мақомида), ибрат ўлароқ ҳикоя қилиб беради. Мана шу илоҳий ибрат негизида ҳикояга хос барча бадиий компонентлар, поэтик канонлар, умумэстетик концепциялар, ўтмиш ва келажакка доир илмлар мужассам эдики, табиатан “буюк тақлидчи” (Ницше) бўлган инсон ҳикоянинг мукаммал намунаси сифатида бу манбага таянмаслиги мумкин эмасди. 
Кейинчалик, тақрибан ҳар бир илоҳий китоб ёки пайғамбар орасида ўтган, башарий жоҳилият ҳукм сурган мавсумларда “ҳақиқатдан хабар берувчи ёлғон” (Аристотель) – мифлар пайдо бўлди. Бизгача етиб келган оғзаки ва ёзма шаклдаги мифологик манбаларни кузатганимизда уларнинг таркибида бир учи илоҳиётга, бошқа учи хурофий тасаввурлар ва реал ҳаётий унсурларга боғланган ҳикояларга қайта-қайта дуч келамиз. Жўн материалистик дунёқараш ҳукмрон бўлган даврларда мифларни инсон бадиий тафаккури ва илоҳий китобларнинг илк шакли сифатида тушунтирилганини бугун кўпчилик яхши эслайди. Бироқ ҳақиқатнинг ўлмаслиги шундаки, ақлий тараққиётнинг юксак чўққиларини эгаллаган XXI одами ҳам бугун мифологик ҳикоялар асосида кодланган сирларни кашф этароқ ҳайрат бармоғини тишлашдан бошқа чора топа олмаяпти. Машҳур мифшунос Ж.Ж.Фрэзернинг “Катта Аҳдда фольклор” (Джеймс Джорж Фрэзер. Фольклор в Ветхом завете.-М., 1990) номли асарида қайд этилишича, жаҳон мифологиясида илоҳий китоблар ҳақиқатини баён этган, замонавий фан реаллигини исботлаган Нуҳ (а.с.) тўфонига доир юзлаб ҳикоялар мавжуд. Шу далилнинг ўзи ҳам ўтган аср марксчи ва ленинчиларининг миф ҳақидаги ўринсиз даъволарини йўққа чиқаради.
“Шу тариқа, миф ва дин мотивлари таъсирида аввалига фольклор, кейинроқ эса ёзма адабиёт жанри сифатида шаклланган ҳикоя ўзининг профессионал ижодкорларига, хилма-хил мактабларига эга бўлди...”.

Жўрақулов У. “Уммон соғинчи”. Сўз боши. “XX аср жаҳон ҳикояси”. — Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2009. 5-6-7-бетлар.

Ҳар бир ҳикоя қайси замонни акс эттириши, қайси миллатга тааллуқли бўлишидан қатъий назар бутун башариятга хизмат қилса, у адабиётнинг ҳақиқий намунаси ҳисобланади. Бу йўлда жаҳон ҳикоячилигида ўз ўрнига эга бўлган адиблар талайгина. Биргина ХХ аср ҳикоячилигини олсак: “...Сомерсет Моэм, Жек Лондон, Эрнест Хемингуэй, Уильям Фолькнер, Нодар Думбадзе, Рюноске Акутагава, Умар Сайфиддин, Михаил Шолохов, Николай Гумилёв, Ҳерман Ҳессе ҳикоялари нафақат муайян давр ёҳуд миллат, балки умумбашарият мулки ҳисобланади. Айнан шундай асарларда юқорида қайд этилган поэтик кўлам, умумбашарий қамров, юксак ахлоққа доир муаммолар акс этади ва айнан шу каби асарлар ҳудудсиз макон ва замон кенгликларида XX аср жаҳон адабиёти қиёфасига муносиб чизги бўла олади. Айнан шу каби асарлар буюкликда соддаликни, ўтмишда келажакни, келажакда кечмишни, нафратда муҳаббатни, ўлимда ҳаётни, изтиробда лаззатни ифода этади...”

Жўрақулов У. “Уммон соғинчи”. Сўз боши. “XX аср жаҳон ҳикояси”. — Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2009. 8-бет.

 Миллий адабиётимизда истиқлол даврига келиб аксарият ҳикояларда фикрлаётган одамлар бош қаҳрамонга айланди. Зиёли, илмли кишилар образини Мурод Муҳаммад Дўст, Эркин Аъзам, Тоғай Мурод, Назар Эшонқул каби адабиётнинг забардаст вакиллари ижодида яққол кузатиш мумкин. Буни ижодкор шахсияти билан ҳам боғлаш мумкин. Ёзувчи одам албатта кўп ўқиган бўлади. Бу унинг ижодига ҳам таъсир этмай қолмайди. Қаҳрамон тилидан айтилган аксарият доно фикрлар ижодкорнинг меҳнати, истеъдоди, кўп ўқиганлиги маҳсули: “...Бошқаларни билмадим, мен ёзаётганда ўзимни турли тоифаларга, қаҳрамонларга, образларга, тушунча ва қарашларга бўлиб юбориб ёзаман. Аслида ҳаммаси бир одам. Ўйлаётган, ўйлашга уринаётган ёки суҳбат мавзусидан келиб чиқсак, фикрлашга интилаётган, фикрлашга ҳаракат қилаётган, ўзини излаётган одамлар. Улар ўзини қайси даражада оқлайди, буни адабий муҳит ва вақт ҳал қилади...”.

Каримов Б. Фикр — ботиний қиёфа. Фикрат журнали. 2007 йил 4-сон.

Собиқ шўро даврида яратилган асарлар ҳақида гап кетганда Назар Эшонқул шундай фикрларни илгари суради: “... шўро даврида ёзилган барча асарларни бу қолипга солиб бўлмайди. Бироқ шўро мафкураси қолипига сиғмай, бугунгача етиб келган ва ўқилаётган асарлар даврнинг эмас, ёзувчининг истеъдоди сабабли шўро мафкурасини четлаб ўтди. Бундай асарлар, агар насрни назарда тутсак, жудаям саноқли. Умуман, азалий бадиий дид ва савияга, инсоннинг азалий оғриқлари ва армонларига, Инсон кўнглига дахлдор асарлар, бундан минг йиллар олдин яратилган бўлса ҳам ўқилаверади. Чунки жаннатдан қувилгандан буён инсон қалби деярли бир хил оғриқ ва уқубатлар билан тўла. Бу уқубатларни жамлаб инсон ҳақидага изтироблар деб аташ мумкин. Биз шунинг учун ҳам «Шоҳ Эдип»ни ҳали ҳам ҳайрат билан, ҳаяжон билан ўқиймиз. Бундай уқубати бор асарлар эскирмайди. Шўро даврида чоп этилган худди узун ва адоғи йўқ эшелонлар каби ҳар йили изма-из босилиб чиқадиган асарларда инсондан кўра ўша давр мафкураси кучли эди. Қани ўша даврнинг ёстиқдай келадиган, расталарни ва кутубхоналарни тўлдириб турадиган роман-у, достонлари? Улар қаерга ғойиб бўлди? Бу асарларни ўқишга бугун ҳам эҳтиёж бормикин?..”. 

Умирова А. Қалбни адабиёт қутқаради. Маърифат газетаси. 2008 йил 48- сон.

В. Г. Белинский ўз замонасидаги повест (Ҳикоя) ва роман, улардаги замон тушунчаси ҳақида ҳам кўпгина фикрларни айтиб ўтади: “... Ҳозирги замондаги бизнинг ҳаётимиз, — деб ёзган эди танқидчи, — ўта ранг-баранг, кўп қиррали, тарқоқдир; лекин улар шу қадар чуқур бўладики, бир лаҳзанинг ўзида асрларга тенг ҳаётни мужассамлаштиради: повест уларни ўзининг тор доирасида бирлаштиради: Унинг шакли ўз ичига ҳамма нарсани... хулқ-атворлар очеркини ҳам, инсон ва жамият устидан аччиқ кулгуни ҳам, яширин қалб сирларини ҳам, эҳтиросларнинг шавқатсиз ўйинини ҳам қамраб олиши мумкин...”.

Худойбердиев. Э. Адабиётшуносликка кириш. Тошкент — 1995. 204-бет.

Ҳа, қайси замонда ёзилмасин бадиий савияси юқори бўлган асарларгина абадий яшаб қолади. 
ХХ аср бошидан то ҳозиргача яратилган ҳикояларни ўрганганимизда, сўнгги йиллардаги яратилганларида кўпроқ қаҳрамон руҳияти орқали унинг характерини очиб бериш кучайди. Шукур Холмирзаевда содда, самимий ўзбекни, Тоғай Муродда мардлик, орни, грузин адиби Нодар Думбадзе (“Ҳелладос” ҳикояси)да Вниция болаларининг, Ченгиз Айтматовда қирғиз халқининг характерини, Пушкинда аслзода рус табақа вакилларининг менталитетини учратамиз. Назар Эшонқулда эса ўзбек характерини ўзгача жилоларда кўрамиз. Кейинги йилларда яратилаётган бадиий асарларда инсон ички дунёсини ёритишга интилиш кучайиб бораётганини сезиш мумкин. Китобхон ўрганиб қолган анъанавий ёзиш услубидан бошқача асарларга “модернистик” сифатининг берилиши ҳам бунинг ёрқин исботидир. Инсон дунёқарашининг шаклланиши жамият ва сиёсатнинг маҳсули эмас, балки улардан ҳам устун турувчи ўзгача бир олам эканини тан олиш анъанага айланиб бормокда.
Дастлаб бу ҳол Ғарб адабиётида юз берди. Ф. Кафка мисолида кўрадиган бўлсак: “... унинг ижодини ўрганар эканмиз у яшаган давр ва мансуб оқим ҳақида тўла тасаввурга эга бўлишимиз шарт. Қийин оилавий шароит, жамиятдаги парокандалик, маънавий таназзул — булар барчаси ёзувчининг бадиий дунёсига таъсир этмаслиги мумкин эмас эди. Шунинг учун Кафка асарларида қолиш хавотири биринчи даражали аҳамият касб этади. Кафка ижодини ўрганишда икки жиҳатга эътибор қаратиш зарур: булар ёзувчининг кундаликлари ва афоризмлари. 
Кафка сўниб бораётган ишонч ва умидлар харобасидан чинакам эътиқод излайди. Ҳар қандай ёвузлик замирида эгоизм — манманлик туришини у ўз асарларида бадиий тасвирлаб берди...”.

Эшонқулов. Ж. Кавка ва биз. “Ёшлик” журнали. 2004 йил 2-сон. 8-бет.

Адабиётшунос олим, профессор Қозоқбой Йўлдошев Кафка ҳикоялари ҳақида, жумладан, “Эврилиш”даги кунларнинг бирида уйқудан ҳашаротга айланган ҳолда уйғонган Грегор Замза, унинг кейинги руҳий ҳолати ҳақида фикр юритар экан: “... ҳашаротга эврилган йигит ўйлари, изтироблари, умидлари, илтижолари ва ниҳоят ўлими тасвирини тушунган ўқувчи ларзага тушади. Кафка одамни ҳеч ҳам ақл бовар қилмайдиган ҳолатга солади-да, унинг асл моҳиятини кафтдагидай кўрсатади. Ҳатто айтиш мумкинки, ёзувчи қаҳрамонни эмас, ўз ҳолатини тасвирлаётгандай бўлади. Шунинг учун ҳам рўй бермаганлиги, ҳатто рўй бериши мумкин ҳам эмаслиги шундоққина кўриниб турган воқеалар тасвири кишини ўзига жалб қилади, ўйга толдиради, муносабат пайдо қилади...”, дейди. 

Йўлдошев Қ. Ёниқ сўз. –Т.: Янги аср авлоди, 2006. 391-бет.

Ўтган асрнинг 80-йилларидан бошлаб бу ҳол миллий адабиётимизда ҳам кўзга ташлана бошлади. Жумладан: “...Инсоният тарихидаги инсон эрки билан боғлиқ ўзгаришлар даставвал санъат асарларида намоён бўлади. Истиқлол шарофати билан бошланган Янгиланишлар ўзбек бадиий адабиётида ҳам юз оча бошлади. Бу ҳолат айниқса ноанъанавий услубда, воқеликни янгича бадиий талқин этишда, шу билан бирга шаклий ўзгаришларда ҳам кўзга ташланади.
Инсон руҳий оламига янгича қараб, ўзгача бадиий талқин этиш жараёнлари М.Муҳаммад Дўст, О.Отахонов, Х.Дўстмуҳаммад, Т.Мурод ижодида анча илгари бошланди. Назар Эшонқул, Шодиқул Ҳамро, Улуғбек Ҳамдам каби ёш носирлар ижодида бу тамойил давом этди ва етакчи услубга айланди.
Н.Эшонқулнинг «Маймун етаклаган одам» тўпламига кирган (Тошкент, «Янги аср авлоди», 2004) ҳикоя ва қиссалар биз юқорида эслаб ўтган йўналишнинг оригинал намуналари бўлди. Бу асарлар бадиий адабиётда янгича тафаккур юритиш, инсон фикрлаши билан характерланади...”. Жумладан, адибни оммага танитган, ўз даврида ҳам ҳозирда ҳам севиб ўқиладиган “Шамолни тутиб бўлмайди” ҳикоясида бу ҳол яққол кўзга ташланади:“...Байна момо ҳар кеча кўз ёшлари билан тўлган қайиқда йиллар қоялари орасидан қолиб кетган эри билан ўғлининг илма-тешик мурдаси ва Зомон отбоқар музаффар қамчиси ётган қонли ҳалқоб билан тўлган айвонга сузиб борар, эрталаблари ҳўл бўлиб кетган ёстиғини худди қадим аждодларнинг унут яйловидай уйининг олдидаги – орадан йиллар ўтгач, уйини бузаётганлар қўпориб ташлашга кучлари етмагач, ковлаб олишга мужбур бўлган – баланд толга осилиб, офтобда қуритади.

Холдоров Д. Тавба-тазаррунинг бадиий талқини (ЎзМУ хабарлари 2006й 3 сон).

Н. Эшонқул. Ялпиз ҳиди. -Т.: Шарқ нашриёт-матба аксиядорлик компанияси бош таҳририяти.  Шамолни тутиб бўлмайди, 2008. 255-б.

Ҳикояларда асосан қаҳрамонлар ёзувчининг ўзи бўлади. Ўзидан келиб ижод қилади. Яшаган даври, муҳит ҳам ҳикоя қаҳрамонлари ҳолатини белгилайди. Ижодкор ўз қарашини асарига сингдиришга харакат қилади. Ундан композицион (oбрaз, xaрaктeр, сюжeт — кульминaция, тугун, экспoзиция) маҳорат талаб этилади, холос: “Ҳaр бир вoқea вa пeрсoнaжгa aсaрдa фaқaт зaрурий жoйни бeриш, бaёндa эзмaликкa йўл қўймaслик, сюжeтнинг етaрли суръaтдa ривoжлaнишигa вa “турoқ” эпизoдлaрининг бўлмaслигигa ҳaрaкaт этиш композициoн мaҳoрaт нaмунaлaридaндир”. 

Иззат Султон. Aдaбиёт нaзaрияси –Т.: Ўқитувчи, 1986, 178-198 бeтлaр

Инсон руҳиятини очишда эса пейзаж (фр. paysage – жой, юрт – адабий асарда яратилувчи бадиий воқеликнинг муҳим компоненти, воқеалар кечуви очиқ макон (ёпиқ макон интеръер) тасвири”) муҳим роль ўйнайди. Лекин адабиётшуносликда пейзаж хусусида турли қарашлар мавжуд. Кўпчилигида, асосан, пейзаж табиат тасвири экани таъкидланади. Шунингдек, баъзи олимлар пейзажни сюжет элементи деб қараса, айрим гуруҳ олимлар эса композиция таркиби сифатида эътироф этишади. Баъзи қарашларда пейзажнинг таркибий қисми сифатида интерьер ҳам санаб кетилган. 

Қуронов Д. ва бошқалар. Адабиётшунослик луғати.— Т.: Академнашр, 220-бет.

Пейзаж қаҳрамоннинг руҳий ҳолатини ифодалашда фон вазифасини бажариши, параллеллизм ёки контрастга хизмат қилиши мумкин. Пейзаж бадиий асар композициясининг муҳим таркибий қисми сифатида жуда кўп функцияни бажаради. Бадиий асарда табиат тасвири пейзаж, деб аталади. Табиат тасвири сюжетнинг таркибий қисмларидан бўлиб, асарнинг ғоявий, эстетик қувватини оширади. Кўпгина асарларда пейзаж ғоятда муҳим ғоявий композицион роль ўйнайди. Ёзувчи табиат лавҳаларини чизиш билан ўзининг табиатга муносабатини ифодалайди. Бу таърифлардан кўринадики, бу борадаги фикрлар турлича. Умуман олганда, пейзаж гоҳ сюжет содир бўлган фаслни билдиради, гоҳ қаҳрамонлар психологиясини очишда унинг ички зиддиятини кўрсатишда муҳим ўринга эга. "Инсон табиатнинг бир узви сифатида ундан завқланади, баҳра олади. Инсоннинг табиатга муносабати чуқур ва кенг қамровли фалсафий-аҳлоқий, маънавий ҳодиса. Шунинг учун ҳам ушбу ҳодиса санъат ва адабиётнинг доимий тасвир обьекти саналади”. Назар Эшонқулда бу ҳолат қора рангларда тасвирланади: “...Суратда ҳали меъёрига етмаган хира бўёқлар фонида вайронага айланган шаҳар бурдаланган жасаддек бўрттириб тасвирланганди. Суратдаги бирдан-бир менга ёқадиган манзара ҳам аслида мана шу хароба эди: бу шаҳарни ким вайронага айлантирган, ким уни ёқиб кул қилган, мен буни ҳам билмасдим, эҳтимол, рассомнинг ўзи ҳам билмагандир. У бозорбоп ва одамларнинг эътиборини тортиш учун шунчаки хаёлига келган харобани чизиб ташлаган, таъсир ҳамда ваҳм бағишлаш учун манзарага қўнғир ва сариқ бўёқларни роса чаплагандир. Шаҳарнинг кўчалари ростдан ҳам шунчалик таҳликали тасвирлангандики, суратга қараб туриб, ҳозир мен турган хонага хам шаҳарни вайрон этган босқинчилар бостириб келса-чи, деган хавотирга тушиб қолардингиз: Суратга қараган сайин сизни бошингизга тушиб келаётган қиличдек бир ваҳима чулғар, худди қиш бўйи оч қолган саёқ итлар каби пала-партиш манзараларни кўтариб турган қўнғир бўёқлар тўсатдан юзингиздан қопиб оларди. Дуд буркаган кўчаларни вайрона бинолар босиб қолган, у ер, бу ерда ҳали ўчмаган аланганинг тутуни осмону фалакка ўрларди...”. 

Иззат Султон. Адабиёт Назарияси. - Т.: Ўқитувчи, 1986. 188-бет.

Салаев Ф. Қурбонниёзов Г. Адабиётшунослик атамаларининг изоҳли сўзлиги, -Т.: Янги аср авлоди, 130-бет.

Н. Эшонқул. Шафтоли гули.-Т.: Ўзбекистон нашриёти, 2011. Хароба шаҳар сурати, 107-108-бетлар.

Ранг қаҳрамон руҳиятини очишда муҳим роль ўйнайди. Баъзи ранглар хотиржамликни кўрсатса, баъзилари унинг аксини. Адиб рамзий образлар яратишда мифологик тасаввурларни ранглар орқали ёрқин ифодалашга эришган.
Назар Эшонқул ўзи яшаган даврдаги одамлар қалбига кириб боришга ҳаракат қилади. Маълум маънода бунга эришади ҳам. Бу ҳақда гап кетганда у “...болаликда ўқиган эртакларимга бир тақлид сифатида бугуннинг эртакларини ёзишга уриндим. Қаҳрамонларимнинг ҳаммаси биз яшаётган давр қаҳрамонлари бўлишади. Аслида ҳам ҳаёт қайси маънодадир эртакка ўхшайди”, дейди. Ҳикояда маълум вақтда бўлиб ўтган жараёнда қаҳрамоннинг руҳияти очилади. Ёзувчи ҳикояларида мукаммал бўлмаган инсон ва унинг амалга ошмаган ҳавасларини изтироб билан қаламга олади. Адабиётнинг ўзи Назар Эшонқул айтганидек келажак ва инсон ҳақидаги гўзал изтироблар, қайғулар, ҳиссиётлар акс этадиган ҳамда бу туйғулар, кечинмалар орқали инсоннинг тафаккурини бетиним халос бўлишга ундайдиган бир восита.

Н. Жонузоқ. Фрейдчиликдан нега қайтдим? Жаннатмакон журнали. 2012 йил 4-сон.

Юқоридаги мулоҳазалар юзасидан қуйидаги хулосаларга келиш мумкин:
- шаклан мухтасарлик, мазмунан лўндалик ва яхлитлик ҳикоя жанрининг специфик белгиси ҳисобланади;
- кўпгина асарларда пейзаж ғоятда муҳим ғоявий композицион роль ўйнайди;
- ҳикояларда ранг қаҳрамон руҳиятини очишда муҳим роль ўйнайди. Баъзи ранглар хотиржамликни кўрсатса, баъзилари унинг аксини;
- ҳикоялар қаҳрамони, аксар ҳолларда, ёзувчининг ўзи бўлади;
- ҳикоя қаҳрамонлари кайфияти ва ҳолатини ижодкор яшаган даври, муҳит ҳам ҳикоя қаҳрамонлари ҳолатини белгилайди;
- кейинги йилларда яратилаётган бадиий асарларда инсон ички дунёсини ёритишга интилиш кучайиб бораётганини сезилмоқда.
- ҳикояда характер биргина эпизод орқали намоён бўлади;
- ҳикояда тасвирлаш мезони ҳудди ҳажм каби чегараланган бўлади;
- ҳикояда ижтимоий ва маънавий ҳаётнинг турли-туман масалалари кўтарилса ҳам роман ва қиссалардагидек кенг кўламда тасвир этилмайди;
- миллий адабиётимизда истиқлол даврига келиб аксарият ҳикояларда фикрлаётган одамлар бош қаҳрамонга айланди;
- ҳикоя жанрида замон тушунчаси муҳим бўлиб, ХХ аср бошидан то ҳозирги давргача қалам тебратган ва тебратаётган ёзувчиларда замон ва ҳикоя услуби тубдан фарқ қилади.

II БОБ. НАЗАР ЭШОНҚУЛ ҲИКОЯЛАРИДА ЖАҲОН АДАБИЁТИГА ХОС  ЖИҲАТЛАРНИНГ НАМОЁН БЎЛИШИ

Ўзбек адабиётининг шаклланиш ва ривожланишда классик адабий меросимиз билан бирга халқ оғзаки ижодининг анъаналари катта роль ўйнайди. Абдулла Қаҳҳор ижоди учун фольклоризмнинг афористик жанрлари бўлмиш мақоллар, маталлар, халқ ҳикматлари ва ибораларига мурожат этиш ҳолатини кўпроқ учратамиз. Содда ва қисқа, аммо мазмун жиҳатдан катта салмоққа эга бўлган бу жанр маъно теранлиги ва хилма-хиллиги билан омманинг ҳаёт ҳодисаларига нисбатан реал дунёқарашни ифодалаган ва худди мана шу жиҳатлари билан унинг қаҳрамон характерини очиш воситасига айланган, дейиш мумкин. Умуман, фольклор ҳикоя қаҳрамонлари руҳидан ижодий озиқланиш натижасида бош ижобий образ характерини ёрқинроқ гавдалантиради. Буни айнан Гўрўғли, Алпомиш каби анъанавий халқ достонларида учратамиз. Назар Эшонқулнинг “Қултой” ҳикоясида ҳам бу жиҳат етакчи ўринга кўтарилган. Асар бош қаҳрамони Арзиҳол хўрлик ва ҳақоратлардан боши чиқмайдиган ҳамиша қўрқиб, кимдандир ҳуркиб, яшириниб юрадиган аёл. Унга туғилгани буён азоб-уқубат бериб, ўтирса ўпоқ, турса сўпоқ, доимо жеркиб чўрисига айлантириб олган Улжон эса ўқимаган, жиззаки, қайсар ва дашт-далада қўй боқиб, умрини ўтказган йигит. Ёзувчи ўз идеалига, ўз ғоявий ниятига мос мотивлар, айрим образлардан илҳомланган дейиш мумкин. Бундай воқелик ўзбек халқига таниш.
Маълумки, фольклорда халқнинг миллий анъаналари, урф-одатлари, хулқ-атвори, маросимлари, ҳаётдаги яхши ёмон ҳодисаларни баҳолаши, нафосатни тушуниш тарзи, ахлоқий маънавий фазилатлари ифодаланган бўлади. Ҳикоя воқеалари Арзиҳол ва Улжон ўртасидаги муносабат ва уни кузатиб турувчи кичик эпизодлар ўртасида кечади. Арзиҳол ким эди-ки, ўз ўғлининг бунчалар хўрлашига лойиқ бўлса, наҳотки «Мен сенинг онангман» дея олмаса?! Бу гапни Улжон Арзиҳол ўлгандан кейингина бобоси тилидан эшитади: “...Бобоси худди айбдордай бошини эгиб олганди. Кейин қариликданми ёки барибир маймоқ ва мажруҳ бўлса ҳам, фарзанди ўзидан олдин дунёдан ўтганидан эзилганиданми, кўзлари ёшга тўлиб, хириллоқ товушда деди:
-Онам деб йўқланг, болам. Онам денг. Улжоннинг ғаши келди. Энди шу етмай турувди деб ўйлади.
- Нега она деб чақираман? Онам ўлиб кетганига ўттиз йилдан ошди. 
 Бобоси чуқур хўрсинди. Кўзларини олиб қочди. Кейин пичирлади:
- Арзихол сизнинг туққан онангиз бўлади, болам. Салом чавондоз бадном қилиб кетгач сизни Роҳатга бердик. Аслида сизни Арзихолнинг ўзи эмизиб катта қилди, болам... У сизнинг ҳақиқий онангиз...
Чол бошқа ҳеч нарса демади. Куннинг аёзини жунлар ичига кириб олиб енгмоқчидай, пўстакни оёқларига ўраб, кўзларини юмиб олди ва шу билан ўзининг сўнгсиз дардларига ва маймоқ қизини исноддан қутқариш учун ўйлаб топган ўша олис хотирасига кўмилиб кетди...

Н. Эшонқул. Шафтоли гули.-Т.: Ўзбекистон нашриёти, 2011. Қултой, 17-бет.

Арзиҳол фарзанди калтаклари остида яшаса-да, ўзини унинг онаси эканлигини айтолмай ўлиб кетади. Бу ўзбек миллати хос бўлган, бир умр қилган гуноҳи учун азоб чекса-да, дардини ичига ютадиган инсон ҳолати тасвири. Бобоси гапидан сўнг бутун кечмиши кўз олдида гавдаланган Улжон: “...худди бу азали ҳовлининг безовта ҳилпираётган яловидай юзи пирпираб, атрофга илинж билан тикилар, кимдир бу гапларни ёлғон дейишини кутар, аммо ҳамма ўз иши билан банд ва бу гапни инкор қиладиган марднинг ўзи бу ҳовлида кўринмасди. Шунда аввал қайнилари калтаклашга келган кунда туйган кўкрак ҳидини димоғи тагида туйди, кейин бу ҳид унинг аллақачон зулмат қаърига сингиб кетган хотирасини — ўзининг тамшаниб эмаётганини ва ўзига ҳам гуноҳкорона, ҳам қўрқув билан боқиб турган ёш ва опасининг навбатдаги қарғишидан дилдираб турган Арзихолни лип этиб ёритиб юборди...”. Довдираганича оғир ҳолга тушиб, Арзиҳолни қабрга қўйгач: “... дастлаб Ражаб чўпоннинг, кейин эса қарийб ўттиз йил ўзининг қўли билан гоҳ ўчоқ бошида бутун ҳовлини тутунга тўлдириб юборгани, гоҳ куви пишаман деб ёғи билан қўшиб ағдариб қўйгани учун, гоҳ сигирни эмиб ётган бузоқ олдида, гоҳ хамири оқиб кетган тандир бошида Арзиҳолни таъқиб этган, қачон жаҳли чиқса, қачон қаҳри қўзиса, нуқул оёғи остида ўралашадиган, урган сари ургиси, хўрлаган сайин хўрлагиси келаверадиган, шунча хўрликларга индамай чидаб, яна мени ур дегандай қаршисида пайдо бўладиган, нимжон ва мажруҳ аёлни гоҳ турткилаб, гоҳ савалаб, ўзи ҳам энди савалаган сайин бир қучоқ қуриган ўтиндай кўтариб келишиб, манови дўмпайиб турган қабрга тиқишган аёлнинг устихонлари каби силлиқлашиб-ингичкалашиб қолган ва Улжон учун бу ҳаётда подасининг изидан эргашиб юрадиган итчалик ҳам қадри бўлмаган жимитдай жуссали аёлга берилган шунча йиллик хўрликларига “мана, мен гувоҳман” деётгандек қад кериб турган таёқ билан юзма-юз турарди... ҳолга тушади.

Н. Эшонқул. Шафтоли гули.-Т.: Ўзбекистон нашриёти, 2011. Қултой, 17-бет.

Н. Эшонқул. Шафтоли гули.-Т.: Ўзбекистон нашриёти, 2011. Қултой, 18-бет.

“Алпомиш” достонида Бойбўрининг Бодом чўридан туғилган ўғли Ултонтоз образи Улжон образи яратилишига туртки берган бўлса, ажабмас. Ҳар бир сюжет мана шу икки қаҳрамон ўртасидаги жараёнларда кечади. 
Биз ўз мулоҳазаларимизни фолклорист Л.И.Емельяновнинг қуйидаги сўзлари билан ифодаламоқчимиз: “...ёзувчининг фольклорга муносабатида худди энергиянинг айланиш қонунияти каби бир ҳол юз бергандай туюлади: фольклорни энергиянинг турларидан бири сифатида ўзлаштириб, уни шу энергиянинг қўллаш жиҳатдан фарқ қиладиган шундай шаклларга киритадики, буларда ўша “дастлабки” шаклларнинг специфик белгилари йўқолиб кетади, шунга қарамасдан улар ҳам келиб чиқиш нуқтаи назаридан ўша “дастлабки” шаклларга дахлдордир...”. 
	Маьлумки, Назар Эшонқулни ХХ асрнинг 80-йиллар охирида ўзининг ҳикоялари билан кўрина бошлаган ижодкордир. Шундан келиб чиқиб айтадиган бўлсак, бу вақтда фольклоризм асарларда ўз аксини топа бошлаган пайт эди. Адиб ҳам ўша муҳитнинг одами эканлигини ҳам бир бор ёдга олиб ўтиш жоиз. 
Назар Эшонқул китобхон аҳли орасида унинг ижодий тафаккурини Ғарб ижодкорларининг, умуман, жаҳон адабиётининг акс таъсир меваси, дея тушуниш аксиома бўлиб қолди. Айниқса, адибни Фрейд таъсирида ижод қилади, деган қарашларга ўзи шундай жавоб беради: “…Сал аввалги “Уруш одамлари” қиссамда таъсири яққол сезилган фрейдчиликдан дарров қайтдим. Мен инсонни коинот маҳсули деб тушунаман. Унинг яралишида коинотдаги барча оламлар иштирок этган. Инсон майллари илдизини ҳам шундан излаш керак. Фрейд эса ҳамма нарсани жинсий эҳтиёжга тақайверади. Тўғри, у буюк олим. Асарларини ҳамиша ўқийман, ҳозир ҳам. Фрейддан кўп нарса ўрганиш мумкин. Аммо унинг қарашларига қўшилмайман. Аёлга майл кўзи билан эмас, илоҳий бир гўзал хилқат деб қараш тарафдориман. Гулни кўрганда қанчалик завқланасиз, қанчалар мафтун бўласиз, аёл ҳам шундай, гулдай нозик, мафтункор ва жозибали...”. Албатта, Ғарбда оддий ҳолдек қараладиган эркак-аёл муносабати бизнинг менталитетимизга хос эмас. Лекин “Қултой” ни  жаҳон адабиёти таъсиридан йироқ, деб ҳам бўлмайди. Умуман олганда фольклор ва классик адабиётнинг ўлмас аньаналарисиз, жаҳон адабиётининг таъсирисиз ўз-ўзидан яралган ва ривожланиб борувчи адабиёт бўлиши мумкинми? Ёзма адабиёт таъсирисиз фольклор бўлиши мумкин, аммо фольклорсиз адабиёт бўлиши мумкин эмас. Шунингдек, жаҳон маданиятининг илғор аньаналарини мужассамлаштирган адабиёт бўлиши мумкин, лекин танҳо туғилган, танҳо яшайдиган ва танҳо ривожланадиган адабиётнинг бўлиши мумкин эмас. Юқорида келтирилган бу саволларга қуйидагича жавоб беришимиз мумкин: Бу ҳикояда икки адабиётнинг вобаста бўлиши гўзал мевалар берган ва бериши табиий. Ўхшаш ва фарқли жиҳатлари мавжуд оғзаки ва ёзма адабиёт синтезлашган чоғда ижодкор маҳорати муҳим роль ўйнаган. Унинг нутқини лўнда ва қисқа деб бўлмайди, албатта, бироқ рамзий бўёқдорлик, яширин маъно ёзувчининг фикр ва ғоясини ёрқин-тиниқроқ ифодалашга эришган деб айтишга ҳақлимиз. Назар Эшонқулнинг ҳикоя ва қиссаларида фольклор мотивлари ва ривоятлар, фольклоризмнинг ранг-баранг кўринишлари янгича жило топди. Халқ донолиги бўлган фольклор – асрлар ёзувчи учун битмас туганмас ижод чашмаси эканини намойиш этди. 

Н. Жонузоқ. Фрейдчиликдан нега қайтдим? Жаннатмакон журнали. 2012 йил 4-сон.

Адиб ҳикояларидаги миллий руҳ ҳақида кўпчилик адабиётшунослар фикр билдирганлар: “Назар Эшонқулнинг аксарият асарларида миллийликни сақлаш, миллатимизга хос бўлган ғурур ва инсонийлик тамойиллари қаламга олинади. Муаззам ҳам Байна момо («Шамолни тутиб бўлмайди»), Бийди момо («Уруш одамлари») каби ўз эътиқодига содиқ қолган образлар каби ўқувчини тўлқинлантириб юборади...”. 

Холдоров. Д. Сергакликка ундовчи қўшиқ. Илм сарчашмалари. 2009 йил. 1- сон. 42-бет.

Назар Эшонқул ҳикоялари таҳлили ва назарий мулоҳазалар мазкур фасл юзасидан қуйидаги хулосаларга келиш мумкин:
- ҳар бир миллат фольклорида халқнинг миллий анъаналари, урф-одатлари, хулқ-атвори, маросимлари, ҳаётдаги яхши ёмон ҳодисаларни баҳолаши, нафосатни тушуниш тарзи, ахлоқий маънавий фазилатлари ифодаланган бўлади;
- Назар Эшонқулнинг ҳикоя ва қиссаларида фольклор мотивлари ва ривоятлар, фольклоризмнинг ранг-баранг кўринишлари янгича жило топди;
- ёзувчи ижодида ўхшаш ва фарқли жиҳатлари мавжуд оғзаки ва ёзма адабиёт синтезлашиб кетган;
- ижодкорнинг нутқини лўнда ва қисқа, деб бўлмайди, албатта, бироқ рамзий бўёқдорлик, яширин маъно ёзувчининг фикр ва ғоясини ёрқин-тиниқроқ ифодалашга эришган;
- содда ва қисқа, аммо мазмун жиҳатдан катта салмоққа эга бўлган бу жанр маъно теранлиги ва хилма-хиллиги билан омманинг ҳаёт ҳодисаларига нисбатан реал дунёқарашни ифодалаган ва худди мана шу жиҳатлари билан унинг қаҳрамон характерини очиш воситасига айланган.

III БОБ Назар Эшонқул ҳикоялари поэтикасида жаҳоний белгиларнинг кўриниши

Нимани ёзиш эмас, қандай ёзиш муҳим, деганларидек сўнгги йилларда бошқа йўналишларда бўлгани каби ҳикоячиликда ҳам воқеани ўзгача услубда бериш кучайди. Реалистик ҳикояларда ижодкор нима демоқчи бўлгани яққол сезилиб турса, кейинги йиллардаги ижод намуналари кишини ўйлашга, фикрлашга ундайди. Бир сўз билан айтганда, асарга сўнгги нуқта қўйилгандан сўнггина унинг ҳаёти бошланади. Бу кўпчиликда жаҳон адабиёти таъсирида ёзилган, деган фикрни уйғотмоқда. Бу таъриф ҳам Назар Эшонқул ҳикоялари доирасидан ташқарида, деб бўлмайди. Бу ҳақда адибнинг ўзи шундай изоҳлайди: “...ёзганларимда Ғарб адабиёти таъсири сезилаётган бўлса, буни менданмас, адабиётшунослардан сўраш керак. Улар бундай қиёс ва таҳлилларга уста. Фақат бир нарсани айтиб қўйишим керак. Ёшлигимда ва ўқувчи сифатида шаклланишимда «Алпомиш» ва «Гўрўғли» достонлари катта туртки берган. «Уруш одамлари» номли қиссамда бу таъсир сезилади. Мазкур достонларни ўқиганимда, эҳтимол, бошқаларга аҳамиятсизроқ саволлар пайдо бўлган. У ҳам бўлса, Гўрўғли нега гўрда туғилди, бу гўрнинг тагида нима маъно бор, Алпомишнинг ёйи нима маънони беради, нега бир халқ иккига ажралди деган саволлар эди. Шу саволларга жавоб топиш учун кўплаб китоблар ўқидим. Тадқиқотлар ўқидим. Негадир менга бу тадқиқотларда янгилик йўқдай туюлди. Мен билган нарсаларни гапиришаётгандай эди улар. Шунда мен Ғарб олимларининг ўзларининг мифига, халқ достонларига оид тадқиқотларини ўқидим. Улар ҳар бир деталдан фалсафий маъно излаган. Бирининг фикрини иккинчиси рад қилган. Лекин яхлит олганда достонларни бизнинг миямиздан, руҳимиздан узоқда қолган ўтмиш деб эмас, биз ҳис қилаётган, англаётган онгу шууримизга боғлаб, фалсафий мантиқ излашган. Менга Ғарбмас, ана шу таҳлил усули ёқди. Шу тадқиқи билан саволларга жавоб излаб кўрганимда менга янги маъно кенглиги кўринди. Ўз достонларимиздаги воқеа, ҳодиса, деталлар, назаримда, ҳар бири фалсафий маъно зуҳр этилган рамз бўлиб туюлди. Мен бор-йўғи мана шу усулни ҳикояга олиб кирдим. Инкор этмайман, таъсир бор. Маълум ёзувчилар асарларининг таъсири, маълум мактаблар таъсири. Мен мазкур таъсирлар орқали кенгроқ имкониятга эга бўламан. Тасаввурим чегаралари бузилади. Инсонга муносабат, мантиққа муносабат ўзгаради, кенгаяди, ибтидо ва интиҳо орасидаги чексизлик, ёвузлик ва эзгулик ўртасидаги кураш бошқа тусга киради, одамнинг ботини зоҳирига сира ўхшамайди, зоҳир фақат кийим бўлиб қолади. Агар алдамчи шаклни, алдамчи зоҳирни четга суролсангиз, қаерда яшамасин, қайси динда бўлмасин, қай тилда гаплашмасин, одамнинг моҳияти бирлашади, бир хил тусга киради. Менга куч берадиган, ёзишга ундайдиган нарса ҳам шу. Ёзганларимда бунинг қанчалик уддасидан чиқдим, адашиб қайси шаклга тушиб қолдим, қанчалик таъсирга берилдим, кимнинг шаклини олдим, бу энди ўқувчига ҳавола...”.

Тўйманова Ҳ. Тасаввур чегаралари. Маърифат газетаси. 2004 йил 96-сон.

Бундан кўриниб турибдики, адиб ўз ижод намуналарида миллий адабиётимиз таъсири кучли эканлигини таъкидлаган ҳолда жаҳон адабиёт таъсирини ҳам рад этмайди. Ҳикоя услуби, асарларидаги баъзи жиҳатлар унинг сўзи тўғрилигини кўрсатади. Буни биргина қаҳрамонларига исм қўймаслигида ҳам кўришимиз мумкин: жаҳон адибларининг кўпчилиги қаҳрамонларига исм қўймай қандайдир маъно юклайди. Назар Эшонқул эса ўз қаҳрамонлари исмсизлиги сабабини шундай изоҳлайди: “...Фикри йўқ одам-мен учун қиёфаси йўқ ва исмсиз одамлар. Асарлардаги образлар ўз исмини топишга интилаётган кишилар. Улар ҳали исмини топганлари йўқ, лекин топиш учун интилаяпти. Ўзларининг кимликларини муҳокама қилаяпти. Муҳит деган салобатли ва залворли оқим йўқотиб юборган ўзларининг қалблари ва фикрларини излаб юрган кишилар. Тўғри, исмлар бор образлар ҳам бор. Лекин улар ўзлиги ва ўзларининг мустаҳкам қарашларига эга образлар. Уларни бу қарашлардан қайтариб бўлмайди. Шунинг учун исм қўйилган...”.

Каримов Б. Фикр — ботиний қиёфа. Фикрат журнали. 2007 йил 4-сон.

Жаҳон ҳикоячилиги ривожида, айниқса, Лотин Америкаси адибларининг ҳиссаси катта. Улар яратган бадиият хазиналари бутун дунёда севилиб ўқилган ва ўқиб келинмоқда. Бунда колумбиялик Габриэль Гарсиа Маркес, гватемалалик Мигель Анхел Астуриас, кубалик Алехо Карпентьер, мексикалик Карлос Фуэнтес ва аргентиналик Хулио Кортасарни мисол қилиб келтириш мумкин. Назар Эшонқул ҳикоялари қаҳрамонлари ҳам Хулио Кортасар ҳикояларидаги қаҳрамонлар каби руҳий азобга тушади. Буни Назар Эшонқулда “Эволюция”, “Шубҳа”, “Баҳовиддининг ити” ҳикояларида кўрамиз. Кортасарнинг: “Даҳшатли тушлар” ҳикояси қаҳрамони Меча гўёки ҳаммани воқеликдан “огоҳ этади” . 

Аҳмедова. М. Хулио Кортасар: ХХ аср маънавий ҳаётидан бир лавҳа. Жаҳон адабиёти. 2009 йил, октябрь.

Ёзувчи айтмоқчики, летаргик уйқуда ётган қиз сергак, бедор, уни қуршаб олган кишилар эса уйқудалар. Кортасар ҳикоя сўнгида қаҳрамонини уйқудан уйғотади ҳамда ўқувчисини бир залп билан тушларнинг эгри-бугри кўчаларидан чиқариб юборади ва уни ўз ҳаёти билан рўбарў қилиб қўяди. Биз ҳикояни ўқиб, бир ҳақиқатни уқмоғимиз даркор бўлади: мудҳиш воқелик – летаргик уйқудан даҳшатлироқдир. Воқелик кўр, тушнинг эса кўзи очиқ, барини равшан кўра олади. Назар Эшонқул қаҳрамонлари ҳам жамият тутумларидан норизо ҳолда, ичидагини ташига чиқара олмай руҳий азобга тушиб, иту қўзичоққа айланган характерлардир: “...Ҳали ҳеч нарсага исм ҳам, ном ҳам берилмаган ўша ерда мен итим билан яна юзма-юз келардик ва шундагина биз битта вужуд эканимизни сезиб қолардим. Энди боққа келган пайтларим ичимдан чиққан ва қайтиб кирган нарса итлигига сира шубҳа қилмасдим. Ўша дақиқаларда бўлакларга бўлиниб, бир қисмим итга айланиб кетганини билардим...”

Н. Эшонқул. Шафтоли гули.-Т: Ўзбекистон нашриёти, 2011. Баҳовуддиннинг ити, 36-бет.

Жаҳон ҳикоячилигида самарали ижод қилган бошқа бир талай адиблар ҳам бор. Улар қаторида Назар Эшонқул услубига бевосита яқин бўлган Кафкада инсон фожиаси биринчи ўринга кўтарилса, Камюда изтиробни англаш, уни таҳлил этиш кучли. Мюзелда озод одамнинг қиёфасизликка айланган қиёфаси очиб ташланган. Қиёфасиз одам — озод бўлгани билан маънан қул бўлиб қолаверади. Бу унда ҳаёт бемаъни деган инстиктни шакллантиради. Уларнинг яратган асарлари шуниси билан ҳам, услубдаги янгилиги билан ҳам модернистик руҳдаги асарлар деб талқин қилинса керак.
Адабиётшунос Ю.Борев фикрича, Модернизм алоҳида бир йўналиш эмас, балки бир қанча йўналишларнинг умумлаштирувчи атама, у: 
- Шакл ва мазмундаги янгилиги;
 -Анъанавий шаклда моҳиятдаги ноанъанавийлиги билан аҳамиятлидир. 
Ўзбек адабиётида, хусусан, Назар Эшонқул ижодида ҳам экзистенциализм таъсири бор. Камю 1930 йил сил билан касалланган. Ва унда экзистенциал дунёқараш шаклланган. Назар Эшонқул ижодида эса экзистенциал дунёқараш Ғарб адабиётини ўқиш орқали шаклланган. У урушларда қатнашмаган, урушлар унинг яшаш даврига тўғри келмаган. 80-йиллар охиридаги сиёсий ва ижтимоий воқеалар (Ўзбекистон ҳаётидаги) баъзи ҳикояларида ўз аксини топган. Жумладан, “Маймун етаклаган одам”, “Ажр”, “Лаҳад” ҳикоялари. 
Камю ва Сартр нацизмга қарши курашди, ҳаёт ва ўлим кураши гувоҳи бўлдилар, иқтисодий ва маънавий инқироз улар тафаккурида ҳаёт маънисиз деган фикр шаклланишига сабаб бўлди. Инсонларнинг уруш туфайли оқибатсизлиги, индивидуализмнинг кучайиши худосизликни келтириб чиқарди. Абсурднинг асосий белгилари: йўлсизлик, умидсизлик, тушкунлик. Лекин соф абсурд асар йўқ. 
ХХ асрда ишлаб чиқариш муносабатлари, капитализм ривожланди. Инсон ҳар томонлама моддий эҳтиёжини қондира оларди. Аммо бу билан ҳам инсоният бахтли бўлиб қолмади. Бу орада жаҳон урушлари юз берди. Бу адабиётда тушкунлик, йўлсизлик, умидсизлик оқими – модерннинг шаклланишига олиб келди. 
“Шамолни тутиб бўлмайди”, “Хаёл тузоғи”, “Бевақт чалинган бонг”, “Қултой”, “Ялпиз хиди” ҳикояларида яққол кўзга ташланадиган хусусият жумлаларнинг узундан узоқлиги. Бу айнан Марсель Прустни ёдга солади. Унинг “Завол топган вақтни излаб” туркум романларида жумлалар узунлиги уч-тўрт саҳифагача чўзилади.
Бунинг яққол исботини “Қултой” ҳикоясида кўрамиз: “У оёғим синди деб ўйлади ва шунинг учун энди нима қилиб бўлса ҳам моматалоқ бўлиб кетмасин деб, бир пайтлар Ражап чўпон билан Толли яйловида муз ёғаётган дўл остида қолиб, устига эшакнинг жабдуғини ёпиниб қутулиб қолишгандай, дўлдай ёғилаётган қамчилардан ҳимояланиш учун юзини қўллари билан тўсганча ҳар қандай ҳўкизни орқа оёғидан бир тортиб, қассобларга боғлаб берадиган чайир панжаларига агар биронтасининг ақалли балоғи илашиб қолса ҳам худди қутурган шердай тагига тортиб, тилка-пора қиладигандек, қайниларининг яқин келишини пешонасидан сизаётган қондан ачишиб турган кўзларини қисиб олганча пойлаб ётар, қайнилари ҳам ичидагини билиб туришгандай оёқларини унинг қўллари етмайдиган масофада сақлаб, худди пахта савалашаётгандай бири қўйиб, бир қамчилар, Улжон энди тақдирга тан берган кўйи, кўз олдига негадир ҳали қулоғи кесилмаган кучуги келган, кейин булар мени ўлдириб қўйса, изимдан еғлаб қоладиганим ҳам йўқ, анови эси кирди-чиқди маймоққа эса мен ўламанми, қоламанми, фарқи йўқ, у мендан кейин этаги тезак еғиб, ўтган-кетганга ишшайиб юраверади деган жосусона қикр лип этиб ўтганди-ю тамоғига аламли хўрсиниқ тиқилиб, ҳатто қаршилик қилиш ҳақида ўйлашга ҳам қурби келмай, бўшашганча, ўзи неча марта кўзига қараб туриб, бўғизлаб ташлаган наввосларнинг жонҳолатда пишқиргани каби ҳансираб ётаркан, бирдан аёлнинг чинқириғини эшитди-қайдандир мамоқланиб Арзихол пайдо бўлганди: у қайниларининг атайлаб учига қотирилган териўрнатилган қамчиларимоматалоқ қилаётган Улжонннинг бошига ўзини ташлади: энди қамчилар аёлнинг елкаси аралаш визиллар, Арзихол бор овози билан қишлоқдошларини ёрдамга чақирганча, худди ёш гўдагини бағрига олиб, бостириб келаётган бало-қазолардан асраётгандай Улжоннинг бошини тавон-у бармоқлари бирлашиб кетган майиб оёқлар билан туғулгани ва айни шу нуқсони учун соғлом ва нуқсонсиз одамлар дунёсида бир умр бўйнини қисиб, бошини эгиб юришга маҳкум этилгани бери бошидан аримаган ҳақорат ва хўрликдан йилма-йил кичрайиб бораётган миттигина жуссаси билан тўсиб олганди”.

Н. Эшонқул. Шафтоли гули.-Т: Ўзбекистон нашриёти, 2011. Қултой, 3- 4-бетлар.

Келтирилган гапнинг ўзини бир саҳифа, дейиш мумкин. Шу ўринда Назар Эшонқул ижоди ҳақида Ўзбекистон халқ ёзувчиси Шукур Холмирзаевнинг қуйидаги гапини келтирамиз: “Бошда бу йигитнинг машқлари менга ёқмаган эди: фикрини аниқ ифода қила олмасди. Яьни, фикри шундай, дейлик, тагдорки, унинг ифодаси бўлмиш жумлаларни икки қават-уч қават бўлиб кетар, охирига етганингда боши эсингдан чиқиб қоларди. Англадимки, шу мураккабликдан мамнун. Билмадим, у Лотин Америкаси прозасига жуда берилган эди. Шуниси ҳам борки, ул ёзувчиларни ижоди уч-тўрт қаватли жумлаларнида учратасиз. Абзац қайда! Диалог қани? Ҳаммаси омухта...”. 

Холмирзаев Ш. Кечирасиз, жаноб Корпентер, вақтим зиқроқ! Ўзбекистон адабиёти ва санъати, 2000 йил 28 июль.

 “Шамолни тутиб бўлмайди”да булдозер Байна момонинг уйини бузаётганда терсоталиклар жимгина кузатиб турадилар, асли улар ғурур ва қадриятлар бузилишини жимгина кузатиб турардилар. Ҳикояда Байна момо учун вақт ўша ҳолича қотиб қолган, янгиликлар унга таъсир қилмасди. Янгилик — студент қизлар. Замон отбоқар терсотарликларнинг орини отиб ташлаган. Кўпгина психологик ҳолатларни очишда эса ҳид асосий рол ўйнайди: қон ҳиди, чиркин ҳид, ёғоч ҳиди, мусибат ҳиди... Бу бошқа ҳикояларга ҳам хос. 
Замон отбоқар ўлдирилганда текширувга келган терговчилар Байна момонинг олдига боришганда “улоқлар ичра улоқдан ҳам кичрайиб қолган” кампирни кўришади. Маркес “Ёлғизликда юз йил” асарида қари кампир Урсула қариб, кичрайиб қолади, уни беланчакка чақалоқдек солиб шкафга солиб қўйишади. Байна момонинг ғам-андуҳ ва ёлғизликдан кичрайиб қолиши ўша Урсулани ёдга солади. “Ал қасосул минал ҳақ дейишади”. Динда сени бир тарсаки урганни худди шундай қилиб уриш мумкинлиги айтилади. (Уни тор ва кенг маънода тушуниш мумкин). Агар кечириб юборса, савоби ёзилади. Ундан орттириб қасосини олса гуноҳи... Балки, Байна момо Замон отбоқардан тенгма-тенг қасос олади. “Алпомиш” достонидаги қалмоқ алпларининг онасига  ҳам қиёслаш мумкин! Яъни Сухайл кампир олти алпнинг мағлубияти сабаб юртидан бош кетишига чидай олмайди. Ичидаги кин ва адоват кейинчалик Алпомишнинг зиндонга тушиб етти йил азоб уқубат чекишига сабаб бўлади. Бу ерда адиб ўзбекнинг нафақат эркаги, балки аёлининг қатъиятлилиги, ориятлилиги, бардошлилиги, шу билан бир қаторда, ўзининг мақсади йўлида ноҳақ йўл билан бўлса-да, қасд қилиши мумкинлигини ўзгача услуб билан очиб берган. 
Ҳикояни ўқиган киши унга қандай сингиб кетганини билмай қолади. Кульминацион жумбоққа асар якунида жавоб берилади.  
Адабиётшунос олим Умарали Норматов “Шамолни тутиб бўлмайди” ҳақида: “... ҳикоядаги энг жиддий тўқнашув – олишув – момонинг эри ва ўғлининг қотили Замон отбоқардан қасос олиши, уни чавақлаб, қонли бармоқларидан жудо этиш воқеаси саҳна ортида юз беради. Одамларнинг, аниқроғи, оломоннинг ожиз, ҳуркак, бефарқ, мутеъ ҳолга тушиб қолгани уни изтиробга солади: “Бу қишлоқнинг аёллари энди фақат хезалак туғади”, дея масхара ва нафрат билан оломондан бутунлай юз ўгиради. 50 йил давомида ёлғиз алам изтироблар ичида умр кечиради: “Ўз ёлғизлиги ва мусибатини ҳаётнинг бадбўй, забун, хор этилган ҳидлари анқиб ётган замонлар дахлизи”дан етаклаб ўтади. 
“Қиш пайтлари ғамлаб қўйган ўтини етмаган кунлари у кўрпага оёғини тиққанча хотирасига исиниб жон сақларди”. Яна: “... унинг шу туриши азоб-уқубатнинг бир тўплам уюмига ўхшарди ”.
Қаҳратонда “хотирага исиниб жон сақлаш”, мотамсаро аёлнинг ҳолатини “азоб-уқубатнинг бир тўплам уюми”га ўхшатиш сахифаларга чизилган драматик саҳналар, оҳу фарёдлардан кўра, қаҳрамон руҳий ҳолатини аниқроқ ва таъсирчанроқ ифодалайди. Шу хил изтироб, ғам аламларга қарамай, у ғурурини шаънини баланд тутади: “Байна момо қишлоқдошларига кўз-кўз қилмоқчидай ва бу уйнинг эркаги ва орияти ўлмаган, дея таъкидлаётгандай эри ва ўғлининг полвонлик яктакларини шусиз ҳам ҳамманинг кўзига ташланиб турадиган уйининг шапатгейига осиб қўяди”. 

У.Норматов “Бугунги насримиз тамойиллари”жаҳон адабиёти 1997 й. 3-сон.

 “Хаёл тузоғи”нинг сюжети Лу Синнинг “Телба хаёллар” ҳикояси билан деярли бир хил. Номи ҳам ўхшаш — “Хаёл тузоғи”. Лу Син ҳам сана орқали берган: сентябр-октябр... каби. 
Назар Эшонқул деярли ҳамма ҳикоясида бирор ўхшатиш, тасвирда кема қатнашади. Бунда ҳам К. хиёбони ҳақида айтилади. 
“Ҳаёт шу қадар чигалки, унинг ичига қанчалик кириб борсанг, шунчалик юзада эканини сезиб қоласан. Балки, шу туфайли ёш-ёш йигитлар мўйлари чиқмай туриб, ҳаётдан безиб қолишади (калит сўзлардан бири).
“... Юқори қаватда кимдир кечалари болта қайраб чиқаяпти. Қайралаётган болта эканини аниқ биламан – товуш ингичка ва қисқа-қисқа. Қўшниларимиз нимагадир зимдан тайёрланишяпти...” – Лу Син билан айнан ўхшаш. Бу билан Лу Синнинг таъсири ёки ундан фойдаланган дейишдан йироқмиз. Адибнинг ўзига хос услуби, характер яратишдаги маҳорати ўз “мен”ини кўрсатади. 
“Ҳамма қўйнига болта солиб юргандек туюлаверади, ҳаммадан хавфсираб туради, бўлим бошлиғи, қоравул, арбоблар, болта олиб юради. Газетада болта сурати чоп этилади, телевизорда болта устахонасини кўрсатишади”. Шу жойлар ҳам Лу Син таъсирида. Фақат ундан фарқли жиҳати – Лу Син ҳикоясини тугатмаган, ўз ҳолига ташлаб қўйган. Назар Эшонқулда эса тугалланма, хулоса бор. Лу Синда муаллиф ҳикояга аралашмайди. Н.Эшонқул кузатувчи сифатида кўп ҳолларда воқеларга аралашган... “25 октябр” санаси қўйилган қисмдаги қиёфасиз одам ҳақидаги қарашларда Роберт Музел таъсири бор. 
…“Оғриқ лаззати” — даҳшатли ҳикоя. Модерн, сюрреализмда ёзилган. Сюрреализм — ортиқча мазмундорлик ва кўп маъноликка асосланади. Сюжети Кафканинг “Жазо колонияси” асарига ўхшаб кетади. Одамларни қийнаш, жазога тортиш ва буни табиий, деб қабул қилиш, ўз навбатида, санъат дея улуғланиши инсон фожиаси ва дахшатлари акс эттирилган. 
Инсоннинг мутеликка кўникиб қолишдай мудҳиш ҳолатда хотиржам яшайвериши кўрсатилган.
“Ёзнинг ёлғиз ёдгори” (Х. Султонов)да бир гап бор: “Мен сенга тупроқдек хоксор бўл деган эдим. Тупроқдай хор бўл деганим йўқ. Мен сенга мўмин бўл деган эдим. Муте бўл деганим йўқ”. Маҳкумларга шуни айтгим келади.
Ғарб адабиётида модернизмнинг бир қанча йўналишлари бор. Шулардан бири натурализм. Унга кўра, бевосита образ мазмуни, унинг моҳиятига ортиқ эътибор бериш кўзга ташланади. “Ялпиз ҳиди” — натурализмга мансуб. Асосан ялпиз ҳиди гулга диққат қилинган. Боғ — Самандарнинг кўнги, қалби, ҳатто умри.
“Хазонрез” қисмида қизи намозшомгулни ҳидлаётганини кўриб, ҳатто ақли етмаган гўдак ҳам гўзалликка бунчалар шайдо бўлганидан ҳаяжонланиб кетади. Фолкнер “Шумь и ярост”ида жинни образи бор. Агар у хархаша қилаверса, қўлига гул тутқазишади ва у жим бўлади. Бу гўзалликнинг кучи. Гўзаллик ҳаммани ўзига махлиё қилади. Муҳими, ҳикоянинг ўзи гўзал. Ташбеҳлар ўринли қўлланган. Масалан, бинафша, осмондаги атиргул гулбаргидай ой. 
“Бевақт чалинган бонг”да чириган ёғоч ҳиди, тамаки ҳиди, терчил бадан ҳиди, шифтда сузиб юрадиган ҳидлар — бир абзацда келтирилган детал. Қаҳрамоннинг исми йўқ. Шарт ҳам эмас. Ўз қиёфасини йўқотган одамга исм керак бўлмайди. Кўп ўринларда Ғарб кишисининг тафаккур тарзи сезилади. Масалан, ташбеҳларда “... жуда яқин кишиси кетаётган кеманинг изидан маъюс термулиб, бандаргоҳда қолган алвон кийимли аёл...”. Бизда кема ҳам бандаргоҳ ҳам йўқ. Шундай экан, бундай тасвирнинг юракка етиб бориши ҳам қийинроқ. 
Мутолаа давомида хаёлимга Рюноски Акутагаванинг “Батат бўтқаси” ҳикояси келаверди. Унда ҳам хўрланган, ҳақоратланган, чеккага суриб чиқарилган қаҳрамонда бир воқеа билан ғурур бўй кўрсатади ва ўз ҳаётидаги кўп нарсаларга ойдинлик, аниқлик киритади. Ҳикоянинг ғояси — ғурурнинг уйғониши ҳақида эди. “Бевақт чалинган бонг” ҳам, менимча, айнан шу ҳақда. 
“Очилмаган эшик”да хаёл билан реал воқелик якка ҳолда психологик ҳолатларни очади. Масалан, “умрининг гулгун лаҳзаларини бегона ўтларга қўшиб, чопиб қайтарди”. Ёки “...учишга чоғланган хаёлларни пиёзга қўшиб қозонга ташлади ва қовура бошлади”. Жумлалардаги қайтариқ: “фикри учиб бораётганини... кўрди” — уч марта, “сингиб бораётганини...” — уч марта — ўзгача кайфият ҳосил қилган. Ҳикоя балки аччиқ реализмда ёзилгандир. Аммо модернга экспрессионизмга яқинроқ. Экспрессионизмда жўшқин ҳис туйғулар устуворлик қилади. Энг ширин нарса — ўз жонига қасд ҳис-туйғулари ёрдамида очиб берилади. 
 “Ажр” — мансаб кўйида “ёт унсур” ҳисобламиш отасини ўлдирган одамларни Сибирга, чўллаштиришга юборган бандининг отаси ва қизи олдидаги товони. Адиб ҳар бир иш учун жавоб бериш ҳам бор, демоқчидир балки, аммо атайлаб мавҳумлаштириш бордай. Ҳикоядан олинадиган таассурот яхлит ва ёқимли эмас. Балки ҳар бир банданинг ҳам у дунёдаги ажри ҳам ёқимли бўлмас. 
“Озод қушлар” — бир қадар маҳзун ҳикоя. Ўқиганда Олим Отахоннинг “Тўртинчи қаватдаги сарғиш дераза” ҳикояси ҳаёлга келади. Табиат тасвирланиши, “Сен”га мурожаат қилиб ёзилиши ўхшашдай. Назар Эшонқул ёзган ҳикояларини “Мен”, “Сен”, “У” шаклида китоб қилиш ниятида бўлган. “Сен” шаклида “Озод қушлар”, “Шарпа” ҳикоялари ёзилган. 
“Ялпиз ҳиди”да К. майдони ҳақида айтилади. Кафка асарларида шахс номлари қисқартириб берилади: К., Йозеф К. шаклида. Кафка фикрича, жамият шахсни қиёфасизлантиради. Назар Эшонқул эса баъзи ҳикояларида қаҳрамонларини номлашни жоиз ҳам топмаяпти. Балки муаллиф бу билан бирон-бир фикрни илгари сурмоқчидир?!. “Эволюция” ҳикояси шундай бошланади: ким дейиш мумкин, балки беш панжали махлуқ, балки одамдир? Шу ўринда ким деб номлашни ҳам билмай қоласиз. Ўша махлуқнинг неча кундан бери оч эканлиги, кимлардир, аниқроғи, уни “Ғанимлар” деб атайди, уни таьқиб қилаётгани, бу эса қочгани-қочган. Асарда руҳий кечинмаларни ипга маржонни бирма-бир санаб тергандай қаҳрамон руҳиятини муаллиф очиб беради. Ҳикоя сўнгида у ғанимлар қўлига тушди ва бирдан ювош қўзичоққа айланди-қолди. Қизиғи шундаки, ушбу ҳикояда қаҳрамон ҳам, бирон бир персонаж ҳам ўз исми ёки лақаби билан қатнашмайди. Фақат ўша ғанимлар, йиртқич махлуқ, анҳор бўйидаги аёлни тилга олади, холос. Ҳикоя кишини ҳайратлантиради. Балки тасвир обьектининг кенглигидир ёки муаллифнинг салбий сўзлардан ниҳоятда кўп фойланишидандир. Хуллас, ҳаммасидан кўра унинг ечими ажойиблигидадир: “қўзичоқ ўзаро суҳбатни тушунгандек, кўзларини тантиқлик билан юмиб олди; ҳар-ҳар дамда у кўзларини чўчиб очар, лекин ҳеч қандай хавф йўқлигини сезгач яна барвастанинг бармоғини очиқиб сўрар”. Бундан китобхон ҳам даҳшатга тушади, албатта. Муаллиф ҳикоясини образ ва символларга кўмиб ташлайди. “Нега қўзичоққа айланди? У ким эди ўзи? Бўримиди? Нега бўри? Нега тулки ёки айиқ эмас? Нега айланди...? Қандай ҳодиса? Нима бу?” каби саволлар табиий равишда қийнай бошлайди. Ҳўш, инсоннинг қўрқув олдидаги кўринишларини наҳотки номлаб бўлмаса? Энди моҳиятга сари қарасак, уларни ном бериб бўлмас экан, дейишимиз ҳам мумкин. Бу ёзувчининг ном топишга нўноқлиги эмас, унинг ўз услубининг мақсади деб қўйишимиз мумкин. “Шарпа” ҳикоясида ҳам бу ҳолатларни кўп учратамиз. Лекин асоссиз сўзларнинг бош ҳарфини қўйиб қўйгандай. 
Ўхшатишда, ташбеҳларда тарихий маънодаги иборалардан фойдаланилган: “...сирли қалъадаги қўшинни чамалаб кўраётган маккор лашкарбошидек синовчан оҳангда”. Ёки “...батамом тор-мол этилган қўшиндек ...”; “... Ғазовот ўтида ёниб, учиб келаётган кўчманчи мўғул аскарининг эгнидаги қора рўдаподек...” 
Адибнинг кўпчилик ҳикоялари — “Маймун етаклаган одам”, “Хароба шаҳар сурати”, “Санъат-1”да рассом образи келтирилади. 
“Санъат-1” — санъатнинг оломонга, жамиятга таъсири.
Санъкткор тирикчилик, қорин тўйиши учун ижод қилиши, бу орада халқ савиясини кўтариши, юксак дидини шакллантириши мумкин. Тирикчилик илинжида кишан, бойлик, қуллик, хиёнат, уруш тасвирини чизади. Аммо инсонлар бу билан бахтли бўлиб қолмаганликлари ёки бахтга интилмасликларидан афсус бордай. 
Хаёл қутқусига учраган қаҳрамонлар Назар Эшонқулнинг “Хаёл тузоғи”, “Қалб тўзони”, “Муолажа”, Баҳовуддиннинг ити” ҳикояларида учрайди. “Муолажа”да ақидалар қонун-қоидаларни тан олмайдиган минг йиллар давомида қотиб қолган анъаналарни вайрон қилувчи исёнкорлар. Бир қарашда шизофренияга чалинган одамлар ёзилганга ўхшайди. Масалан, Достоевский шизофренияга чалинган. Кўзига одамлар кўринган. Мавжуд анъаналарни кўпини қабул қила олмаган. 
Одамлардан қўрқиб болта сақлаши “Хаёл тузоғи”даги Воқифни эсга солади. Воқиф эса Луи Синни. Воқеалар “Оғриқ лаззати”даги ҳолатларни эслатади. Ўзгача фикрлайдиганларни мавжуд тартибни қабул қила олмайдиганларни савалаб, жазолаб, бинойидек қилиб қўювчи муолажа. Катта орзулар билан осмонда парвоз қилиб юрган одам муолажадан сўнг қорин қўяди. Илтифотли, хушомадгўй, тинмай қуллуқ қиладиган бўлиб қолади. Уларни дунёсидан озод қилиш. 
“Баҳовуддиннинг ити” ҳикоясини ўқиганимда хаёлимга Баҳром Рўзимуҳаммаднинг “Кубронинг ити” шеъри келди:
Ит муаллақ ҳавода
ўргимчак тўрида 
типирчилар ит

Тилла халқа 
ярқирайди бўйнида
одамнинг кўзидек
ит кўзи чақнайди

назар ташлар кимёназар пийр
вовуллаб ибодат қилар экан ит
овози айланар ҳумду санога
	
Оллоҳ деб ўсади чечаклар
қалдирғоч тумшуғида одам шажараси
зум ўтмай
беш дақиқа 
илонга айланиб туради халқа

Гоҳ тилла халқа у
гоҳ илон
гоҳ халқа
гоҳ

Ит одам қавмига қўшилди
узлатга чекинди
итнинг жисмию
одам қалби ва кўзи билан”.

Б. Рўзимуҳаммад. “Кундуз сарҳадлари”(Сайланма).-Т: Меҳнат нашриёти, 1999. Кубронинг ити (1994). 119-бет.

Иккисидаям жамиятдан маънан ажраб қолган, ҳақиқатга етиш учун итга айланган шахс қиёфаси ёритилган. Ҳикояда “Мантиқ ит-тайр”дан: “... Шайх ул гўзалнинг жамолини кўриш умидида ёр кўчасидаги итлар орасига қўшилди...” сўзлари бекорга эпиграф қилиб олинмаган. Ёр — Аллоҳ. Демак, шайх Аллоҳга етиш учун унинг кўчасидаги итлар каби ҳақир ҳолга тушишга ҳам рози. 

Н. Эшонқул. Шафтоли гули.-Т: Ўзбекистон нашриёти, 2011. Баҳовуддиннинг ити, 18-бет.

Ҳикояда ҳам, шеърда ҳам эзгулик, ҳалоллик излаб жамиятдан ажраб қолган, хор-зор бўлса-да, одамлар ташлаган сарқитга қарамайдиган, шунинг учун ит даражасига тушишгача бориб етган шахс образларда маҳорат билан ёритилади
 “Ўлик мавсум” ҳикояси ҳам яна ўша ҳиссиёт, жумлалалар узунлиги ҳамда одам ўлиши мумкин, ғоялар ўлмайди, деган фикр устида қурилган. Ғарбона тафаккур бу асарда ҳам сезилади. Домланинг уй номерини айтишганда, у қабристон рақами бўлиб чиқади: “... Устознинг уй рақамини излаб, кўчанинг охирига бориб қолдим. Уйлар тугаган жойдан бироз ваҳмли, эски, ҳар қандай ташриф бўлса, қабул қила оладиган улкан қабристон бошланар ва у кўз илғамас масофага чўзилиб кетган эди. Мен яна қайтадан кўчани бошидан охир ахтариб чиқдим. Ва ҳар сафар кўча мени қабристонга бошлаб чиқарди. Мен яна бир марта кўчани текшириб чиқмоқчи бўлдим, бироқ шунда қабристон тепасидаги рақамга бирдан кўзим тушиб қолди ва ичимни бир қўрқинчли туйғу куйдириб ўтди; Қабристон тепасидаги рақам устоз уйи кўрсатилган рақам эди...”. Бизда қабристонлар уй сифатида рақамланмайди. 

Н. Эшонқул. “Маймун етаклаган одам”. –Т.: «Янги аср авлоди», 2004. Ўлик мавсум. 150-бет.

Назар Эшонқулнинг ўзи Ғарб адабиёти таъсирини рад этмагани ҳолда тан ҳам олмайди. Унинг айтишича, “асар сал бошқачароқ ёзилса бўлди бу — Ғарбча адабиётга тақлид, деб баҳо берадиганлар ҳам бор. Бунақа баҳо беришларда менга кўпроқ “мана кўраяпсизларми, мен Ғарб адабиётидан ҳам хабардорман” деган иддао бордек туюлади”.

Тўйманова Ҳ. Тасаввур чегаралари. Маърифат газетаси. 2004 йил 96-сон.

Адиб воситаларни кўпроқ ўз эртак, достонларимиздан олишини айтади. 
“Биз ҳам Ғарбдаги интеллектуал салоҳиятли одамлардан қолишмайдиган, улар билан бир даврда яшаб, улар фойдаланаётган воситалардан фойдаланиб, улар каби фикрлай ва ўйлай бошлаганимизга анча бўлди. Бир даврда яшаб, бир замин ҳавосини олаётган инсонлармиз. Бир-биримизга ўхшаб ўйлашимиз, изтироб чекишимиз, севишимиз табиий”, дейди. У ўқийдиган адиблар: Кортасар, Мюзель, Кафка, Камю, Акутагава, Кавобота, Маркес, Сабота, Карпентьер, Онетте, Томас Вульф, Сартр, Дзюнитиро кабилар. Улардан-да таъсирланмасликнинг, уларга ҳам тақлид қилмасликнинг иложи йўқ. 
Назар Эшонқул фикрича, “Дунёнинг ривожланиши адабиётларнинг бир-бирига таъсирисиз кечмайди. Бир пайтлар Ғарбнинг ўзи Шарқдан жуда кўп таъсирланиб, кўп нарсаларни ўзлаштирган. Мисол учун, Лотин Америкаси ҳам Шарқ, ҳам Ғарб, ҳам Япон анъаналарини сингдириб олган. Адабиётларни бир-биридан узиб ривожлантириб бўлмайди. Ғарб таъсирида бўлса ҳам муҳими ўша асарларнинг ўқилаётгани^”.
Назар Эшонқул Ғарб таъсирини инкор этгани ҳолда воситаларни ўз достон эртакларимиздан олишини юқорида ҳам айтиб ўтгандик. Бу фикр билан баҳслашса бўлади. “Баҳовиддиннинг ити”да Аттордан, “Битик”да Ўрхун-Энасой (Култегин) битигидан, “Тун панжаралари”да Навоийдан, “Қултой”да “Алпомиш”дан фойдалангани билан бошқа воситалар Ғарбники. “Хаёл тузоғи”да “Ромео ва Желетта”, “Очилмаган эшик”да Достоевскийдан эпиграф учун фойдаланилган. “Ялпиз ҳиди” — япон ҳикояларини эсга солади. “Муолажа”, “Оғриқ лаззати”, “Хаёл тузоғи”, “Хароба шаҳар сурати”, “Қалб тўзони” тўлиғича Ғарб таъсири. Буларда ўзбек достон ва эртакларидан олинган воситалар йўқ.
Бу кузатишлардан қуйидаги хулосаларга келиш мумкин:
- жаҳон ҳикоячилиги ривожида, айниқса, Лотин Америкаси адибларининг ҳиссаси катта;
- ХХ асрда ишлаб чиқариш муносабатлари, капитализм ривожлангани, инсон ҳар томонлама моддий эҳтиёжини қондира олгани ҳолда инсоният бахтли бўлиб қолмаган. Юз берган жаҳон урушлари натижасида адабиётда тушкунлик, йўлсизлик, умидсизлик оқими – модерн шаклланган; 
- Назар Эшонқулнинг дастлабки  ҳикояларида ижодкор нима демоқчи бўлгани яққол сезилиб турса, кейинги йиллардаги ижод намуналари кишини ўйлашга, фикрлашга ундайди;
- адиб ўз ижод намуналарида миллий адабиётимиз таъсири кучли эканлигини таъкидлаган ҳолда жаҳон адабиёт таъсирини ҳам рад этмайди;
- бунинг тўғрилигини ҳикоя услуби, асарларидаги баъзи жиҳатлар кўрсатади (қаҳрамонларига исм қўймаслигида ҳам кўришимиз мумкин: жаҳон адибларининг кўпчилиги қаҳрамонларига исм қўймай қандайдир маъно юклайди);
- ёзувчи ҳикояларида психологик ҳолатларни очишда кўпинча ҳид асосий рол ўйнайди (қон ҳиди, чиркин ҳид, ёғоч ҳиди, мусибат ҳиди каби).

УМУМИЙ ХУЛОСАЛАР
Ушбу ишимизнинг асосий мақсади адиб Назар Эшонқулнинг ҳикояларини таҳлил қилиш ва адиб ижодига жаҳон бадиий тафаккур анъаналарининг таъсирини таҳлил қилиш эди. Шу маънода ишимизнинг биринчи бобида ҳикоячилик ва ҳикоячиликнинг назарий асосларини таҳлил қилишга уриндик. Ва шундай хулосаларга келдик.
- шаклан мухтасарлик, мазмунан лўндалик ва яхлитлик ҳикоя жанрининг специфик белгиси ҳисобланади;
- кўпгина асарларда пейзаж ғоятда муҳим ғоявий композицион роль ўйнайди;
- ҳикояларда ранг қаҳрамон руҳиятини очишда муҳим роль ўйнайди. Баъзи ранглар хотиржамликни кўрсатса, баъзилари унинг аксини;
- ҳикоялар қаҳрамони, аксар ҳолларда, ёзувчининг ўзи бўлади;
- ҳикоя қаҳрамонлари кайфияти ва ҳолатини ижодкор яшаган даври, муҳит ҳам ҳикоя қаҳрамонлари ҳолатини белгилайди;
- кейинги йилларда яратилаётган бадиий асарларда инсон ички дунёсини ёритишга интилиш кучайиб бораётгани сезилмоқда;
- ХХ аср бошидан то ҳозиргача яратилган ҳикояларни ўрганганимизда, сўнгги йиллардаги яратилганларида кўпроқ қаҳрамон руҳияти орқали унинг характерини очиб бериш кучайди. Шукур Холмирзаевда содда, самимий ўзбекни, Тоғай Муродда мардлик, орни, грузин адиби Нодар Думбадзе (“Ҳеллодос” ҳикояси)да Вниция болаларининг, Ченгиз Айтматовда қирғиз ҳалқининг характерини, Пушкинда кибор рус табақа вакилларининг менталитети; Назар Эшонқулда эса ўзбек характерини ўзгача жилолари кўринади;
- ҳар бир миллат фольклорида халқнинг миллий анъаналари, урф-одатлари, хулқ-атвори, маросимлари, ҳаётдаги яхши ёмон ҳодисаларни баҳолаши, нафосатни тушуниш тарзи, ахлоқий маънавий фазилатлари ифодаланган бўлади;
- Назар Эшонқулнинг ҳикоя ва қиссаларида фольклор мотивлари ва ривоятлар, фольклоризмнинг ранг-баранг кўринишлари янгича жило топди;
- ёзувчи ижодида ўхшаш ва фарқли жиҳатлари мавжуд оғзаки ва ёзма адабиёт синтезлашиб кетган;
- ижодкорнинг нутқини лўнда ва қисқа, деб бўлмайди, албатта, бироқ рамзий бўёқдорлик, яширин маъно ёзувчининг фикр ва ғоясини ёрқин-тиниқроқ ифодалашга эришган;
- содда ва қисқа, аммо мазмун жиҳатдан катта салмоққа эга бўлган бу жанр маъно теранлиги ва хилма-хиллиги билан омманинг ҳаёт ҳодисаларига нисбатан реал дунёқарашни ифодалаган ва худди мана шу жиҳатлари билан унинг қаҳрамон характерини очиш воситасига айланган
- жаҳон ҳикоячилиги ривожида, айниқса, Лотин Америкаси адибларининг ҳиссаси катта;
- ХХ асрда ишлаб чиқариш муносабатлари, капитализм ривожлангани, инсон ҳар томонлама моддий эҳтиёжини қондира олгани ҳолда инсоният бахтли бўлиб қолмаган. Юз берган жаҳон урушлари натижасида адабиётда тушкунлик, йўлсизлик, умидсизлик оқими – модерн шаклланган; 
- Назар Эшонқулнинг дастлабки  ҳикояларида ижодкор нима демоқчи бўлгани яққол сезилиб турса, кейинги йиллардаги ижод намуналари кишини ўйлашга, фикрлашга ундайди;
- адиб ўз ижод намуналарида миллий адабиётимиз таъсири кучли эканлигини таъкидлаган ҳолда жаҳон адабиёт таъсирини ҳам рад этмайди;
- бунинг тўғрилигини ҳикоя услуби, асарларидаги баъзи жиҳатлар кўрсатади (қаҳрамонларига исм қўймаслигида ҳам кўришимиз мумкин: жаҳон адибларининг кўпчилиги қаҳрамонларига исм қўймай қандайдир маъно юклайди);
- ёзувчи ҳикояларида психологик ҳолатларни очишда кўпинча ҳид асосий рол ўйнайди (қон ҳиди, чиркин ҳид, ёғоч ҳиди, мусибат ҳиди каби).

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
I. Ижтимоий-сиёсий адабиётлар
1.  Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. -Т.: Маънавият, 2008 йил.
2.  Каримов И.А. Адабиётга эътибор – маънавиятга, келажакка эътибор. -Т.: 2009 йил.
II. Илмий-адабий адабиётлар ва манбалар
1. Аҳмедова. М. Хулио Кортасар: ХХ аср маънавий ҳаётидан бир лавҳа. Жаҳон адабиёти. 2009 йил, октябрь.
2.  Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. – Т.: Ўзбекистон, 2002.
3. Б. Рўзимуҳаммад. “Кундуз сарҳадлари”(Сайланма). –Т.: Меҳнат нашриёти, 1999.
4. Жўрақулов У. “Уммон соғинчи”. Сўз боши. “XX аср жаҳон ҳикояси”. —Т.: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2009.
5. Дўстмуҳаммад Х. Ҳозирги ўзбек ҳикоячилигида бадиий тафаккурнинг янгиланиши. Ф.ф.н. дисс... – Т.: 1995.
6. Йўлдошев Қ. Ёниқ сўз. – Т.: Янги аср авлоди, 2006.
8. Йўлдошев Қ. «Алпомиш» талқинлари. –Т.: Маънавият, 2002.
9. Йўлдошев Қ. Роман ва бугунги ўзбек романчилиги. Шарқ юлдузи. 2011 й. 4-сон.
10. Каримов К. Бугунги насрнинг хусусияти ва тамойиллари. Шарқ юлдузи. 2010 йил. 3-сон.
11. Каримов Б. Фикр — ботиний қиёфа. Фикрат журнали. 2007 йил 4-сон.
12. Норматов У. “Бугунги насримиз тамойиллари”. Жаҳон адабиёти, 1997 й. 3-сон.
13. Н. Эшонқул. “Маймун етаклаган одам”. –Т:, «Янги аср авлоди», 2004. 
14. Н.Эшонқул. “Ялпиз ҳиди”. -Т.: Шарқ нашриёт-матба аксиядорлик компанияси бош таҳририяти, 2008. 
15. Н. Эшонқул. Шафтоли гули.-Т.: Ўзбекистон нашриёти, 2011. 
16. Н. Жонузоқ. Фрейдчиликдан нега қайтдим? Жаннатмакон журнали. 2012 йил 4-сон.
17. Султонов Иззат. Адабиёт назарияси -Т;, “Ўқитувчи” , 1986.
18. Салаев Ф. Қурбонниёзов Г. Адабиётшунослик атамаларининг изоҳли сўзлиги, -Т.: Янги аср авлоди, 130-бет.
19. Умуров Ҳ. Адабиёт назарияси. – Т.: Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, 2004.
20. Ҳатамов Н. Саримсоқов. Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати, -Т.*********
21. Холмирзаев Ш. Кечирасиз, жаноб Корпентер, вақтим зиқроқ! Ўзбекистон адабиёти ва санъати, 2000 йил 28 июль.
22. Худойбердиев. Э. Адабиётшуносликка кириш. Тошкент — 1995й. 204-бет.
23. Холмирзаев Ш. Ҳикоя ҳақида//Шарқ юлдузи, 1971й. 1-сон.
24. Хуршид Дўстмуҳаммад. Ҳозирги ўзбек ҳикоячилигида бадиий тафаккурнинг янгиланиши. Ф.ф.н. дисс... –Т:, 1995.
25. Холдоров Д. Тавба-тазаррунинг бадиий талқини. ЎзМУ хабарлари, 2006 й. 3-сон.
26. Холдоров. Д. Сергакликка ундовчи қўшиқ. Илм сарчашмалари. 2009й. 1- сон. 42-бет
27. Қосимов Б. Миллий уйғониш: жасорат, маърифат, фидойилик. – Т.: Маънавият, 2002.
28. Қуронов Д. ва бошқалар. Адабиётшунослик луғати, -Т.; “Академнашр”, 2010. 
29. Қуронов Д. Роман ҳақида айрим мулоҳазалар. Шарқ юлдузи. 2011 й. 5-сон.
30. Эшонқулов. Ж. Кавка ва биз. “Ёшлик” журнали. 2004 й. 2-сон. 8-бет.