ЎЗБЕКИСТОН  РЕСПУБЛИКАСИ
ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ
ЎЗБЕКИСТОН ДАВЛАТ ЖАҲОН ТИЛЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ

Қўлёзма ҳуқуқида
УДК
МИРЗАЁҚУБОВА ДИЛНОЗА ҒАЙРАТИЛЛА ҚИЗИНИНГ

 “ЖАҲОН МАТБУОТИДА ДИНИЙ БАҒРИКЕНГЛИК МАСАЛАЛАРИ:
 ТАЛҚИН, ТАҲЛИЛ ВА МУНОСАБАТ”

                       5А220102-  ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИСТИКА 
    БЎЙИЧА МАГИСТР АКАДЕМИК ДАРАЖАСИНИ ОЛИШ   
                    УЧУН МАГИСТРЛИК ДИССЕРТАЦИЯСИ

               
                 Илмий раҳбар:                               ф.ф.н. доцент Н.Тошпўлатова

ТОШКЕНТ-2014

Ҳимояга рухсат этилди:
Факультет декани:  ______________________ А.Нурматов
Кафедра мудири:    ______________________  Н.Тошпўлатова
Илмий раҳбар:        ______________________  Н.Тошпўлатова
Расмий тақризчи:   ______________________  М. Улуғова
Расмий тақризчи: ______________________  И. Дилмуродов

МАГИСТРЛИК ДИССЕРТАЦИЯСИ 

МАВЗУ: ЖАҲОН МАТБУОТИДА ДИНИЙ БАҒРИКЕНГЛИК МАСАЛАЛАРИ:
 ТАЛҚИН, ТАҲЛИЛ ВА МУНОСАБАТ
ДАК  қарори: ўзбек гуруҳи талабаси 
Мирзаёқубова Дилноза Ғайратилла Қизининг Магистрлик Диссертацияси
 «______» га баҳолансин.

	   «______» ________________ 2014 йил

          ДАК раиси:                                                                Б.Алимов
         ДАК котибаси:                                                          Ф.Раҳимова

Жаҳон  матбуотида диний  бағрикенглик масалалари: талқин, таҳлил ва муносабат
(“Нью-Йорк таймс”, “Аргументи и факти”, “Миллий тикланиш” газеталари мисолида )
1-боб.  Глобаллашув шароитида матбуотда диний мавзулар талқини 
1.1. Бағрикенглик - жаҳон динларининг умуминсоний тамойили сифатида
1.2. Матбуотда диний мавзуларга ёндашувнинг долзарблиги

2-боб. Матбуотдаги  диний мавзулар таҳлили: муштараклик ва зиддиятлар
2.1.  Матбуотдаги диний мавзудаги мақолалар таснифи.
2.2. ХХ1 асрда динлараро муносабатлардаги ўзгаришлар ва унинг матбуотда акс этиши.

3-боб. Диний мавзуларга ёндашувда журналист этикаси
3.1. Босма нашрларда диний мавзуларни ёритишда холислик тамойилининг ўрни
3.2.  Диний масалаларга муносабатда журналист позицияси 

                                                 КИРИШ 
Тадқиқот мавзусининг долзарблиги. Дин азалдан инсон маънавиятининг таркибий қисми сифатида одамзотнинг юксак идеаллари, ҳақ ва ҳақиқат, инсоф ва адолат тӳғрисидаги орзу армонларини ўзида мужассам этган, уларни барқарор қоидалар шаклида мустаҳкамлаб келаётган ғоя ва қарашларнинг яхлит бир тизимидир. 
        Инсоннинг маънавий сифатларини шакллантиришда аввало оила, сўнг жамият асосий рол ўйнайди. Оиладан бошланган бу жараён инсон шаклланган сари жамиятда, ижтимоий ҳаётга аралашув натижасида давом этади. Бола улғаяр экан, унинг руҳиятига таъсир этишда аввал мактаб, сўнг академик лицей ва касб-ҳунар коллежлари кейин олий ўқув юрти, маҳалла ва уни ўраб турган муҳитнинг аҳамияти кучайиб боради. Бунда оммавий ахборот воситаларининг ўрни ҳам алоҳида ажралиб туради. Чунки асосий ахборотни етказиб берадиган ОАВ ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айланган. ОАВ ахборот етказишдек асосий функцияси билан бирга,   тарғиботчилик, жамият онгини шакллантириш каби функциялари ҳам муҳим аҳамиятга эгадир. Президентимиз таъкидлаганидек: “Оммавий ахборот воситалари ҳаётимизга кун сайин чуқурроқ кириб бораётганини ҳозир ҳеч ким инкор этолмайди. Бу жараённи биз табиий ҳол деб қабул қилмоқдамиз. Бугунги кунда нашрлар сони кўпайибгина қолмасдан, жамиятни ривожлантириш ва давлат қурилишида уларнинг аҳамияти ва тутган ўрни ортиб бормоқда.”
        Матбуот нашрларининг деярли барчаси маънавий-маърифий соҳани ёритади. Буни биз газета-журналлар саҳифасида чоп этиладиган мазкур йўналишдаги материаллардан билишимиз мумкин. Бу ижтимоий-сиёсий газеталарда ҳам, ихтисослашган ва тармоқ нашрларда ҳам, кўнгилочар руҳдаги хусусий нашрларида ҳам бирдек кузатилади. Барча рўзномалар таҳририятларида маънавият бўлимлари мавжуд. Бу албатта қувонарли, аммо маънавият, эътиқод масалаларига ёндашиш ҳамма жойда бирдек эмас. 
        Бугунги глобаллашув тобора авж олаётган, интернет чегара билмаётган бир пайтда омма, айниқса ёшларнинг маънавиятини сақлаб қолиш, эътиқодини мустаҳкамлаш, уларни бузғунчи, ёт ғоялардан, ғарб мамлакатларида кундан-кунга янги кўриниш олаётган турли хил салбий ҳодисалардан ҳимоя қилиш жуда муҳим шу билан бирга мушкул ва долзарб вазифалардан бири.  
     Ана шундай мураккаб шароитда жаҳонда диний бағрикенглик масалари ва уларнинг замонавий матбуотда ёритилишини таҳлил қилиш муҳим.   Таъбир жоиз бўлса, давлатлараро турли диний низолар, келишмовчиликлар ОАВнинг ҳам асосий мавзуларидан бири. Айниқса, бу дунё динларининг асосийларидан бири бўлмиш ва кишилик жамияти пайдо бўлгандан бери кўпроқ эътибор марказида бўлиб, келаётган ислом дини ва унга Ғарб дунёсининг муносабати орқали намоён бўлмоқда. 
     Диний бағрикенглик ғояси – хилма ҳил динга эътиқодга эга бўлган кишиларнинг бир замин, бир ватанда олижаноб ғоя ва ниятлар йўлида ҳамкор ва ҳамжиҳат бўлиб яшашни англатади. Қадим – қадимдан дин аксарият миллий қадриятларни ўзида мужассам этиб келади. Миллий қадриятларнинг асрлар оша безавол яшаб келаётгани ҳам диннинг ана шу табиати билан боғлиқ. Чунки, дунёдаги динларнинг барчаси эзгулик ғояларига асосланади, яхшилик, тинчлик, дўстлик каби фазилатларга таянади. Одамларни ҳалоллик, поклик, меҳр – оқибат ва бағрикенгликка чорлайди.
   Давлатимиз раҳбари таъкидлаганидек, «Жамият ҳамма вақт миллий, маданий, диний мезонлар асосида фарқланувчи турли қатламлар ва гуруҳлар мажмуини ташкил этиб, улар ўртасидаги муносабатларнинг мазмуни жамиятнинг ҳақиқий ҳолатини кўрсатувчи омил сифатида намоён бўлган. Агар бу муносабатлар ўзаро тушуниш, қадриятларга ҳурмат билан ёндашиш ва диний багърикенглик асосига қурилган бўлса, у жамият тараққиёти учун йўл очган. Ўзаро муносабатлардаги ишончсизлик, тоқатсизлик эса ҳамиша ижтимоий беқарорлик ва турли кўринишдаги низоларга сабаб бўлган». Шу ма`нода, айтиш мумкинки, диний багърикенглик фақат маънавий заруратгина эмас, балки сиёсий ва ижтимоий эҳтиёж ҳамдир.
 Жаҳон матбуотида ислом дини таълимотининг кенг ва чуқур ўрганилиши, айниқса унинг муқаддас китоблари бўлган Қуръони Карим ва Ҳадиси Шарифларда илгари сурилган эзгу ғояларни одамлар орасида кенг тарғиб қилиш билан бирга, Исломга нотўғри баҳо бериш, умга зўравонлик дини сифатида қараш, таҳқирлаш, дин вакилларини, унинг ақийдаларини, сиймоларини камситиш ва баъзи ҳолларда масхара қилиш ҳолатлари бугунги қадар учраб турибди. Бундай муносабатларнинг пайдо бўлишига асосан 2000-йилда бошланган ва бугунга қадар давом этиб келаётган бир қатор воқеалар сабаб бўлди. Хусусан, АҚШнинг собиқ президенти Ж. Буш томонидан исломга қарши “салб юриши”нинг эълон қилиниши, ғарб мамлакатларининг Ироқ ва Афғонистонга кириб бориши, Пайғамбар Муҳаммад(с.а.в.)га тааллуқли карикатураларнинг чоп этилиши, филмларнинг суратга олиниши, Европада ҳижоб кийишга қарши кўтарилган намойишлар, бир қатор Европа давлатларида масжид ва минораларнинг қурилишига қўйилган таъқиқлар ислом ва Ғарб дунёси ўртасида низоларнинг юзага келишига туртки бўлди. Бу воқеалар ичида энг асосий ҳодиса 2001-йилнинг 11-сентябрида АҚШда содир бўлди. Ҳаракатлардан сўнг мамлакатда мусулмонларга нисбатан қараш кескин ўзгарди. Масжидлар ва мусулмон қиёфасига ўхшаш одамларга ҳужумлар бўлган. Оқибатда мусулмон бўлмаган ҳинд осиёликларга ўхшагани учун ўлдирилган. Яқин Шарқдан келган иммигрантлар қайта текширув, терговлардан ўтказилган. Мусулмон давлатлари вакиллари томонидан 2001-йил 11-сентябр куни АҚШда содир этилган террористик ҳаракатлар Ғарб оламида исломофобиянинг кучайишига асосий сабаб бўлди. 
  Сассекс университети профессори Гордон Конвей исломофобияни тадқиқ этиш лойиҳасига раҳбарлик қилиб, иборани   шундай ифодалайди: “ОАВ нинг барча босқичлари ва жамиятнинг барча қатламларида тарқалган  ислом ва мусулмонларга бўлган нафрат ва қўрқув акс этади”. Исломофобия исломни ортда қолиб кетган цивилизация сифатида, мусулмон маданиятини эса  ривожланмаган, қолган, ҳурфикрликка қарши, бошқа маданиятларга хавф солувчи оқим сифатида намоён қилади. 
   Сентябр воқеаларидан сўнг ҳам оммавий исломни террорчилик билан боғлаб кўрсатиш ҳолатлари кузатилди. Хусусан, уларнинг асосийларини келтирамиз: 2005 йил Лондон метросида содир этилган террор хуружлар (“BBC” ва бошқа ОАВлар террористик хуружни “Ал-Қоида” ҳисобига ёза бошлашди).  Норвегияда Андерс Брейвикнинг террористик ҳаракатлари  (Ғарб ОАВлари дарҳол: “Бу “Ал-Қоида”нинг Норвегиядан афғон амалиётларида иштироки учун қасоси”, деб ёзишди). Рус матбуотида ҳам шундай ҳолатларни учратишимиз мумкин: Буни бир нечта нашрларда эълон қилинган мақолаларнинг сарлавҳалари орқали ҳам кўришимиз мумкин. “Власть” журналининг 2003-йил сонида “Россия мусулмонлари жиход эълон қилади” сарлавҳали мақоласи,  “Коммерсант” газетасида “Калашников, Қуръоннинг қўшиғини куйла”, “Комсомольская правда” да “Табассум билан қириш” (“Зачистка с улыбкой”) мақолалари чоп этилди.  
 2001-йил 11-сентябр воқеаларидан сўнг мутахассис, тадқиқотчи, журналист ва сиёсатчиларнинг асосий қисми оммага улар олдинроқ Гарвард университети қошидаги стратегик тадқиқотлар институти директори- Самуел Хантингтон башорат қилган “Тамаддунлар тўқнашуви”- Ғарб ва ислом цивилизациялари ўртасидаги курашнинг гувоҳи бўлганларига ишонтиришга ҳаракат қилдилар. 11-сентябр воқеаларидан сўнг Ислом ва мусулмонларнинг қиёфасини намоён этилишига бағишланган тадқиқотларнинг кўпчилигида ОАВ маълум даражада Сейд назариясидаги “мўлжаллаш” (“ориентализм”), Хантингтоннинг “Тамаддунлар тўқнашуви”, “исломофобия”, “маданий зўравонлик (“культурный рацизм”) каби тушунчаларга таянмоқда. Террорчилик, ислом ва мусулмонлар оламига қарши ОАВ қарашларига қуйидагилар сабаб бўлмоқда: 
Содир этилган ҳаракатларнинг мусулмонлар томонидан амалга оширилмоқда деган гумон;
Исломга зулм, зўравонлик дини сифатида қараш ва унинг намоёндаларига бўлган нафрат; 
Исломни яхши билмаслик, унинг туб моҳиятини, ақидаларини англаб етмаслик; 
Журналистик материалларда кўпроқ таҳлилга эмас шахсий туйғуларга ёндашиш; 
Воқеани ўрганмай туриб хулоса чиқариш; 
Сенсацияга интилиш, воқеадан шов-шув сифатида фойдаланиш; 
Ўз миллий қараш ва манфаатларини барча нарсадан устун қўйиш. 1981-йилда Колумбия университетининг собиқ профессори, адабиётшунос олим Эдвард Сейд ўзининг  “Ислом ҳақида сўзлаб” (“Covering islam”) китобини нашр қилди. Китобда кўтарилган асосий муаммо- ОАВ мутахассисларининг жамиятнинг ислом ҳақидаги тушунчаларини бошқаришидир. Сейд назариясининг асосий ғояси ОАВ фаолиятида Исломнинг уруш, таҳдид ва ғарбга қарши кайфиятда кўрсатилишидир. Демак, исломга бӳлган бугунги кундаги муносабат 11-сентябр воқеаларидан аввал ҳам Ғарб ОАВ мавжуд бўлган. Террористик ҳаракатларнинг бу тарзда авж олиши уларни алангалатиб юборган. Бу борада рус тадқиқотчиси Курбацкий шундай фикр билдирган: Бугунги кунда терактлар ахборот технологияларининг элементи сифатида хизмат қилмоқда. Терактларнинг “сифати” ортиши кузатилмоқда (ОАВда) – айнан ахборий маҳсулот сифатида ( 9/11 воқеаларини бутун дунёга узатиш пайтида эфир сифати кўтарилган) Ғарб мамлакатларини биринчи манбалардан узоқлаштиришга ҳаракат бошланди. (“Ал-Жазира” етакчи ахборот агентлигига айланди. CNN 5-7 йилда қилолмаган ишни у 1-2 ой ичида уддалади) Биз ОАВ сиз яшолмаймиз, аммо терактлар ТВ да қайта-қайта намойиш этилганда саволлар туғилади: ОАВ одамлар орасида қўрқувни юзага келтиришда терроризмнинг ҳамкорига айланмаяптими? Терроризм – ОАВ учун қулай ахборий сабаб бўлганида, сенсация, “зрелище” яъни томошаларни тайёрлашга интилувчи ОАВ доим ҳам терроризмга қарши чиқадими? Бутун жамият “ҳақиқий шоу” иштирокчисига айланиб қолмаяптими?   
Мавзунинг илмий янгилиги. ОАВ турли соҳаларнинг ёритилиши ва унинг талқинига бағишланган тадқиқотлар талайгина. Шунга қарамай диний бағрикенглик масаласининг матбуотда ёритилиши нисбатан кам ўрганилган. Унда ҳам муайян давлат ОАВсида ёки муайян нашрлар мисолида қисман ўрганилган. Биз ушбу магистрлик диссертацияси диний бағринглик муаммоси, динлараро муносабат масалаларини жаҳон матбуотининг етакчи нашрлари АҚШнинг “Нью-Йорк таймс”, Россиянинг “Аргументы и факты” газеталари ҳамда “Миллий тикланиш” газеталари мисолида қиёсий таҳлил ўрганилганлиги унинг янгилигини ташкил қилади.
Ишнинг мақсади. Ана шундай шароитда диний бағрикенглик масаласига ёндашув турли ҳудудда, турли тилда ва турли мамлакат ОАВ, айниқса босма нашрларда акс этишини АҚШ, Россия ҳамда Ўзбекистон газеталари мисолида ўрганиш мазкур магистрлик диссертациясининг долзарблигини кўрсатади. Жаҳон матбуотида  диний бағрикенглик масалаларининг   ёритилиши, холислик тамойилларига жавоб бериши, муаллиф ёндашуви, диний масалаларга, айниқса, дин тушунчасининг моҳиятини англаш, динга бўлган муносабат,  мавзуларнинг кўлами, таснифи, ўзига хослигини, ўқувчига тақдим этилишини, диний-маърифий мавзуларга бўлган талаб ва уларнинг қондирилиш даражаси, йўл қўйилаётган хато ва камчиликларни обьект сифатида олинган нашрлар қиёсий таҳлили  орқали ўрганишдир.  Бундан ташқари дунё динлари юзасидан турли хил тушунчалар, илгари сурилаётган ғоялар, уларнинг ўзаро ўхшашлик ва фарқли жиҳатларини  ўрганиш ва уларнинг матбуотда қай даражада талқин қилинаётганини тадқиқ этишдан иборат. Зеро, дин одамзодни ҳеч қачон ёмон йўлга бошламайди. Дин  одам боласини ҳушёр бўлишга, ҳаром йўллардан узоқ юришга, яхши бўлишга, яхши из қолдиришга ундаб туради. 
   Ушбу мақсадга эришиш учун қуйидаги вазифаларни бажариш талаб этилади:
  - замонавий жаҳон матбуотида диний-маърифий мавзуларнинг ўрни ва аҳамиятини ўрганиш;
 -  диний бағрикенглик, динлараро  муносабатларнинг ёритилишини тадқиқ этиш;
 -  диний бағрикенглик мавзусига ёндашувни таҳлил қилиш;
 - бугунги кунда жаҳонда содир бўлаётган сиёсий, ижтимоий воқеа-ҳодисаларда дин омилларининг иштироки қай даражада эканини ўрганиш; 
 - ОАВда диний мавзуларнинг таснифини келтириш, тил, маҳорат масалалари, муаллиф ёндашуви каби мезонларини таҳлил қилиш;
      -  тадқиқот обекти сифатида олинган нашрларни мавжуд талабларга қай      
    даражада  жавоб  бера олишини қиёсий ўрганиш;
  -  мавзуга доир факт ва манбаларни тадқиқ этиш;
Ўрганилганлик даражаси. Дин масаласи, Ислом дини ва ОАВ муносабатлари мавзуси кўплаб Ғарб ва Шарқ олимлари томонидан ўрганилиб келинмоқда.
 Бу борада қатор тадқиқотлар, илмий изланишлар, халқаро миқёсда семинар ва конференциялар ўтказилиши фикримизга мисол бўла олади. Улардан баъзиларини мисол қилиб келтирамиз. 1981-йилда Колумбия университети профессори, адабиётшунос Эдвард Сейднинг “Ислом ҳақида сўзлаб” китоби чоп этилди.  2010-йилнинг феврал ойида АҚШнинг Колорадо университети қошидаги “ОАВ, дин ва маданият маркази” да “Ислом ва ОАВ” мавзуида халқаро конференция ўтказилган бўлиб, унда ривожланган мамлакатларнинг етакчи университетлар профессорлари, тадқиқотчилари қатнашдилар. Буюк Британиянинг Бристол университети социология кафедраси аспиранти бўлган Габриел Файмау 2010-йилда ўзининг “Британия насроний ОАВларида ислом ва мусулмонларни тан олишнинг ижтимоий-маданий конструкциялари ва дискурсив тақдим этилиши” (“Социокультурные конструкции признания и дискурсивная репрезентация ислама и мусульман британскими христианскими СМИ”) мавзуидаги номзодлик ишини ёқлади. 2004-йил Татаристоннинг Қозон шаҳрида Салахитдинова Л.Н. ва Кузнецово-Моренко И.Б. таҳрири остида “Ислом медиа оламида” номли тўплам нашр этилди. Исломий журналистика кодекси қабул қилинди. Ушбу кодекс Ислом аҳкомларига мувофиқ тарқатиладиган ахборотларга  нисбатан ўрнатилган ахлоқий қоидалар, ахборот тарқатиш ва маданият масалалари бўйича Доимий қўмита (СОМИА) томонидан ишлаб чиқилган бўлиб,  резолюция ўз касбий мажбуриятларини амалга ошираётган журналист ва ахборот тарқатиш хизматлари учун қўлланма ва маълумотнома сифатида қабул қилинди.  Бундан ташқари 2003-йил 21-май куни Россия мусулмон оммавий ахборот воситаларининг муҳаррирлари йиғилишида қабул қилинган “Мусулмон журналистининг ахлоқ кодекси”  бевосита Россияда фаолият юритувчи ОАВ, журналистлар фаолиятидан келиб чиқиб қабул қилинган ва Россия журналистларининг ахлоқий меъёрларини тартибга солиш учун хизмат қилади. Шундай бўлишига қарамай кодекс ўзида  барча миллат журналистлари учун тенг ва муҳим бўлган ахлоқий тамойилларни қамраб олганлиги  билан аҳамиятли. 
 Тадқиқот обекти ва предмети. Тадқиқот обектлари таҳлил учун олинган учта газета - АҚШнинг “Нью-Йорк таймс”, Россиянинг “Аргументы и факты” ва Ўзбекистоннинг “Миллий тикланиш” газеталари  ҳисобланади. Магистрлик диссертациясининг назарий ва  амалий қисмлари мазкур обектларнинг қиёсий таҳлили, улардан олинган мисоллар орқали олиб борилади.
    Тадқиқот предмети тадқиқот ишини бажаришда, тадқиқот олиб бориш ва юқорида қўйилган мақсад ва вазифаларини бажаришда қўлланилган услублар ҳисобланади. Мазкур тадқиқот ишида методологик услубларнинг қиёслаш, анализ, синтез каби турлари асос қилиб олинди.
Тадқиқотнинг методологик ва илмий-назарий асослари. Тадқиқот ишида бир неча манбалар методологик асос сифатида олинди. Жумладан И. Каримовнинг “Юксак маънавият- енгилмас куч” асари, “Инсон бахт учун туғилади”- ҳикматлар тўплами, “Аллоҳ қалбимизда, юрагимизда” рисоласи. Журналистика бўйича назарий ва илмий адабиётлар, Девид Рендалл “Универсал журналист”, Е. Прохоров “Журналистика назариясига кириш”, мавзуга доир адабиёт, илмий иш, тадқиқот ишлари ва илмий мақолалар;  Имом Исмоил ал-Бухорий “Ал-адаб ал-муфрад”, “Ислом медиа оламида”- материаллар тўплами, Ислом Конференцияси Ташкилоти томонидан “Инсон ҳуқуқлари ислом декларацияси”, Исломий журналистика ва мусулмон журналист одоб-ахлоқ кодексларини келтириш мумкин. Бундан ташқари мавзуга доир адабиётлар сирасига қуйидагиларни ҳам киритиш лозим:  Левин З. И. “Восток: идентичность и глобализация”, Яковлев А.И. “Страны Востока: синтез традиционного и современного”, Лаимулин М. Т. “Геополитические процессы в исламском мире”, “Cекуляризм и ислам в современном государстве: что их объединяет?” сингари илмий адабиётларна таянилган. 
Ишнинг назарий ва амалий аҳамияти. Магистрлик диссертацияси  бугунги жаҳон матбуотида диний бағрикенглик масалаларига ёндашув, уларнинг ёритилиш услублари, мавзулар кўлами, тили ва маҳорат масалалари таҳлилига бағишланганлиги билан ҳам назарий аҳамиятга эга. Ундан Ўзбекистон журналистикасининг мафкуравий асослари, ахборий жамият назарияси, ахборот жамияти, миллий менталитет ва медиа таълим асослари сингари фанлардан бакалавр ва магистр талабалари ўқув материали сифатида фойдаланишлари мумкин. Бевосита амалий ва назарий манбалар билан ишлаш,  жараённи кузатиш ишнинг амалий аҳамиятини ҳам кучайтиради.
Магистрлик диссертациясининг таркибий тузилиши
Магистрлик диссертатсияси кириш, уч боб, ҳар бир боб икки фасл, хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат. 1-боб “Глобаллашув шароитида матбуотда диний мавзулар талқини” деб номланиб, у қуйидаги параграфларни ўз ичига олади:
1.1. Бағрикенглик - жаҳон динларининг умуминсоний тамойили сифатида
1.2. Матбуотда диний мавзуларга ёндашувнинг долзарблиги. 
Бу бобда глобаллашув шароитида диний мавзуларнинг матбуотда ёритилишининг аҳамияти ва долзарблиги, жаҳоннинг етакчи динларининг мазмун-моҳияти, бағрикенглик тамойилининг уларнинг асоси сифатида намоён бўлиши ўз аксини топган.
   2-боб “Матбуотдаги  диний мавзулар таҳлили: муштараклик ва зиддиятлар” деб номланиб, матбуотдаги диний мавзудаги мақолалар таснифи ва  ХХ1 асрда динлараро муносабатлардаги ўзгаришлар ва унинг матбуотда акс этиши каби мавзуларнинг ёритилишига бағишланади.
   3-боб эса  “Диний мавзуларга ёндашувда журналист этикаси” деб номланади. Ушбу боб журналистикада холислик тамойили, ахлоқ-одоб меъёрлари, этика кодекслари ва уларга журналистларнинг амал қилиши, матбуотда диний мавзуларни ёритишда журналист позицияси каби мавзуларни ўз ичига олади.

I.БОБ.  ГЛОБАЛЛАШУВ ШАРОИТИДА МАТБУОТДА ДИНИЙ      
                              МАВЗУЛАР ТАЛҚИНИ 
1.1.	Бағрикенглик - жаҳон динларининг умуминсоний тамойили сифатида
      Глобаллашув атамаси бугун барчага таниш, энг кўп ишлатиладиган, оммавий сўзлардан бирига айланди. Глобаллашув ва унинг таъсирида оммавий маданият сингари турли салбий иллатларнинг пайдо бўлаётгани ва бундай шароитларда миллий ўзликни, маънавиятни сақлаб қолиш муҳим вазифалардан ҳисобланади. Бундай  вазиятда ОАВнинг, хусусан матбуотнинг зиммасига жиддий масъулият юкланади. Матбуот функцияларини ижтимоий, мафкуравий, маданий-маърифий, ташкилотчилик кабиларга ажратиш мумкин. Унинг бош вазифаси эса- ижтимоий ҳаётни акс эттиришдир, ижтимоий ахборот йиғиш ва уни оммага етказиб беришдан иборат. Тўғри матбуотнинг бош функцияси сифатида доимо биринчи ўринда ахборот бериш деб айтиб келинган. Аммо, бугунги глобаллашув шароитида инсонлар маънавиятини ошириш, уларни ёт ғоялардан, ғайриахборотлардан доим тўғри ва холис ахборот етказиш орқали ҳимоялаш вазифаси ҳам долзарб бўлиб қолди. Матбуотда ёритилаётган мавзулар орасида диний-маърифий мавзулар алоҳида ўрин эгаллашга улгурди. Бунга бугунги кунда дин омилининг жаҳонда содир бўлаётган турли ижтимоий-сиёсий, маданий ва бошқа турли жабҳаларда ўйнаётган роли сабаб бўлмоқда десак, муболаға бўлмайди. Жаҳон динлари орасида эътиқод қилувчилар сони ва бутун дунёнинг, хусусан ОАВнинг эътибори жиҳатидан етакчилик қилаётган ислом динини алоҳида таъкидламоқ зарур. Нима учун диний мавзулар бу қадар муҳим ва долзарб бўлиб бормоқда? Чунки бу бевосита инсоннинг эътиқоди, ишончи, яшаш тарзи, унинг руҳияти, ички дунёси билан боғлиқ бўлган тушунчаларни ўз ичига қамрайди. Дарҳақиқат, инсон эътиқоди билан тирик. Бирор нарсага ишонмаган инсон ўз умрини зое кетказган, ҳақиқий маънода бу ҳаётда яшамаган демакдир. Жохил, маънавиятсиз инсон жамият ривожини орқага тортиб, унинг залолатга юз тутишига сабаб бўлади. Президентимиз ўзининг 1995-йилнинг феврал ойида бўлиб ўтган Ўзбекистон Республикаси Олий мажлисининг биринчи сессиясидаги маърузасида шундай дейди: “Шарқда демократик жараёнларнинг қадимдан шаклланган ўзига хос ва ўзига мос хусусиятлари бор. Буни асло назардан қочириб бўлмайди. Яъни Шарқда демократик жараёнлар узвий равишда ва аста-секин тараққий топади. Бу соҳада инқилобий ўзгаришлар ясашга уринишлар ғоят нохуш, хатто фожиали натижаларга олиб келади”
  Глобаллашув шароитида матбуотда диний мавзулар ёритилишининг яна бир аҳамиятли жиҳати шундаки, жаҳонда содир бўлаётган диний можаро ва низоларни ёритишда, хусусан, террорчилик ҳаракатлари, диний ақидапарастлик, мутаассиблик каби иллатлар билан боғлиқ воқеаларни ёритилаётганда турли тушунмовчиликларнинг юзага келиши, динлараро бағрикенглик тамойилларининг бузилиши ҳолатларини кузатилиши ва ҳатто  матбуотда исломофобик мақолаларнинг пайдо бўлиши билан боғлиқ. Исломофобик мақолалар ҳақида биз қисман битирув малакавий ишда тўхталиб ўтган эдик. Шундай бўлсада унинг мазмунини эслатиб ўтамиз. 
 Бугунги кунга келиб бутун жаҳон матбуотида диний-маърифий мавзуларнинг яна бир йўналишдаги яъни- исломни қоралаб кўрсатувчи, исломни фақат инсон маънавиятига зид мафкура сифатида намоён этувчи мақолалар пайдо бўлди. Биз бундай мақолаларни “Исломофобия” руҳидаги  мақолалар деб атадик. Бундай мақолалар Ғарб матбуотида тез-тез чоп этилиши орқали ўқувчи онгига таъсир этиб, исломга бўлган қарашларни ўзгартирди десак муболаға бўлмайди. Бу атама орқали мусулмонлар томонидан тан олинган исломга қарши ҳаракатлар ва фикрлар тушунилади. Улар ўз ичига ҳар қандай низолар, миллий ва сиёсий тўқнашувлардан тортиб мусулмон ва ислом фаоллари томонига йўналтирилган ўзаро танқидгача қамраб олади. Бундай қарашларнинг пайдо бўлишига юқорида айтиб ўтилганидек, матбуотда ёритилган мақола ва фикрлар ҳам сабаб бўлди. 
 Исломофобия исломни ортда қолиб кетган цивилизация сифатида, мусулмон маданиятини эса  ривожланмаган, қотиб қолган, ҳурфикрликка қарши, бошқа маданиятларга хавф солувчи оқим сифатида намоён қилади. Мусулмон давлатлари вакиллари томонидан 2001-йил 11-сентябр куни АҚШда содир этилган террористик ҳаракатлар Ғарб оламида исломофобиянинг кучайишига асосий сабаб бўлди. Ундан кейин Испанияда (2004), Буюк Британияда (2005) содир этилган ҳаракатлар оммавий антиислом кайфиятини янада кучайтирди. Буни Ғарб матбуоти ўзида акс эттира бошлади. Матбуотда барча террористлар – мусулмонлар, барча террористик ҳаракат ва ҳужумлар мусулмон олами вакиллари томонидан уюштирилмоқда сингари ғоялар ҳам илгари сурила бошланди. Жаҳоннинг қайсидир давлатида содир этилган террорчилик ҳаракатидан сўнг Ғарб журналистлари аксар ҳолларда факт ва асосларсиз мусулмонларни айблай бошладилар. Бунинг натижаси ўлароқ ғарб исломга зўравонлик дини сифатида қарай бошлади. Ислом ҳақида озгина тушунчага эга бўлган инсон уни зулмнинг ҳар қандай кўринишини инкор этишини, унинг асосини бошқа дунё динлари сингари яхшилик, эзгулик ташкил этишини яхши тушунади. Исломда инсон ва унинг ҳуқуқларига алоҳида эътибор ва ҳурмат билан ёндашилади. Буни биз 1990-йилда Мисрнинг Қоҳира шаҳрида Ислом конференцияси Ташкилоти томонидан қабул қилинган “Инсон ҳуқуқлари ислом декларацияси” орқали ҳам кўришимиз мумкин. Ушбу ҳужжат ташкилот аъзолари бўлган давлатларга, умуман ислом динига эътиқод қилувчи инсонлар учун, уларнинг ўзга дин вакиллари билан муносабатларида асосий рол ўйновчи меъёрий ҳужжат ҳисобланади. Декларация ўз ичига қуйидаги бандларни олади:
1.	Яшаш ҳуқуқи
2.	Озодлик ҳуқуқи
3.	Тенгсизлик (дискриминация)ни таъқиқлаш ва тенглик ҳуқуқи
4.	Адолат ҳуқуқи
5.	Адолатли суд синовларига эга бўлиш ҳуқуқи
6.	Ҳокимият томонидан ўтказиладиган ҳар қандай тазйиқлардан ҳимояланиш ҳуқуқи
7.	Қийноқлардан ҳимояланиш ҳуқуқи
8.	Номус ва насабни ҳимоя қилиш ҳуқуқи
9.	Бошпана ҳуқуқи
10.	Жамоат ишларида қатнашиш ва бошқариш ҳуқуқи ва масъулияти
11.	Виждон, фикр а сўз эркинлиги ҳуқуқи
12.	Эътиқод эркинлиги ҳуқуқи
13.	Мустақил ассоциация ҳуқуқи
14.	Иқтисодий тартиб ва ундан келиб чиқувчи ҳуқуқлар
15.	Мулкни муҳофаза қилиш ҳуқуқи
16.	Ишчилар обрў ва қадр-қиммати
17.	Ижтимоий ҳимоя ҳуқуқи 
18.	Оила қуриш ва у билан боғлиқ масалалар
19.	Оилали аёллар ҳуқуқи
20.	Таълим олиш ҳуқуқи
21. Яшаш жойига эга бўлиш ва кўчиш ҳуқуқи
   Декларациянинг биринчи “яшаш ҳуқуқи” бўлимида жумладан шундай дейилади: “Барча инсонлар инсоний фазилатлар ва асосий бурч ва масъулиятлари жиҳатидан, этник, танасининг ранги, тили, жинси, эътиқоди, сиёсий қарашлари, ижтимоий мақоми ва бошқа белгиларидан қатъий назар тенгдирлар”, “Инсон ҳаёти Яратганнинг неъмати ҳисобланади ва  ҳар бир инсон учун яшаш ҳуқуқи кафолатланган”. Унинг  “Виждон, фикр ва сўз эркинлиги” бўлимида эса: “Ҳеч кимнинг камситилишига йўл қўйилмайди, бошқаларнинг диний эътиқодлари масхара қилиниши ва бунинг оқибатида ўзга дин вакилларига қарши уруш кайфияти пайдо қилиниши мумкин эмас; бошқаларнинг диний туйғуларига нисбатан ҳурмат бўлиши керак: - бу барча мусулмонлар учун мажбурий” дейилади. 
 Бағрикенглик, толерантлик тамойили, инсон ҳуқуқлари, айниқса, диний муносабатларда, дунё динлари вакилларининг ўзаро муносабатларида муҳим ўрин эгалловчи жиҳатдир. Буни биз ЮНЕСКО бош конференциясининг 1995 йил 16 ноябрда бўлиб  ўтган ХХVIII йиғилишида “Бағрикенглик бўлмаса, тинчлик бўлмайди, тинчликсиз  эса тараққиёт ва демократия бўлмайди” шиори остида қабул қилинган  “Бағрикенглик тамойиллари Декларацияси” дан ҳам билишимиз мумкин. 1997 йил БМТ нинг Бош Ассамблеясида эса жаҳондаги барча мамлакатларга мазкур Декларация қабул қилинган 16 ноябръ сана “Халқаро диний бағрикенглик куни” деб эълон қилинди. Ушбу санани нишонлаш дунёда тинчликни ўрнатиш муҳим аҳамият касб этишини БМТ Бош котиби 2005 йили барча мамлакатларга йўллаган мактубида ҳам алоҳида таъкидлаб ўтган эди.
Ҳақиқатдан ҳам бағрикенглик бўлмаса, тинчлик ўрнатиб бўлмайди. Биз буни бугунги кунда жаҳон ахборот майдонларида бўлаётган турли кўринишдаги урушлардан ҳам кўришимиз мумкин. Араб давлатларини қамраб олган ва тарихга “Араб баҳори” номи билан кирган давлат тўнтарилишлари, дунёнинг турли бурчакларида ўтказилаётган ички қўзғолон ва низолар, бугунги кунда дунё нигоҳини ўзига қаратаётган Украинада бўлиб ўтаётган тартибсизликлар – буларнинг барчаси бунга гувоҳлик беради. 
 Биламизки, дин инсон ҳаётининг ажралмас қисми ва у ҳеч қачон инсонни ёмонликка даъват этмайди. Аксинча унинг асосини, тамойилларини, яхшилик, эзгуликка чорлаш, инсон ҳаётини, унинг руҳияти, маънавий дунёсини яхшилаш, бойитишга қаратилган бўлади. Ҳеч бир дин асосини жоҳиллик, инсонларни зулм қилишга чорлаш, ўз мақсадига зўравонлик билан эришиш, ўзини ва эътиқодини бошқалардан устун қўйиш, ўзга дин вакилларини таҳқирлаш, камситиш ташкил этмайди. Агар бирор дин шу каби жиҳатларга йўл қўйса ёки унга эътиқод қилувчиларни мазкур ҳаракатларга ундаса, демак бу дин илоҳий эмас. Бу йиллар давомида инсонлар йўл қўйган хатолари туфайли, динларнинг асл мазмун-моҳиятини бузиш орқали юзага келган, одамларни нотўғри йўлга бошловчи оқим холос. 
  Дин – арабча сўз бўлиб, Аллоҳга эътиқод, ишонч, итоат деган маъноларни билдиради. Дин инсоннинг яккаю ягона муқаддас илоҳий куч – Худо борлигига асосланган онгли дунёқараши, ҳиссиёти, эътиқоди, ҳатти-ҳаракатлари ва Аллоҳ томонидан пайғамбарлар орқали башарият оламига юборилган ва жорий этилиши керак бўлган илоҳий қонунлар ва ҳақиқий ҳаёт йўлини кўрсатадиган ва ўргатадиган таълимотлар мажмуидир. Дунёда динлар кўп. Бугун бу динларнинг номи остида  турли оқимлар, секталар, гуруҳлар ҳам бирлашади. Дунё динларининг сони турли манбаларда турлича берадилади. Тадқиқотлар натижаларига кўра Ер аҳолисининг 94 фоизи турли динларга этиқод қилади. Мусулмонлар ва  Хиндуийлар энг ёш қатламни,  христианлар ўрта, буддийлар ва Яҳудийлар эса катта ёшдаги диндорларни ташкил қилади. Мусулмонларнинг ёши ўртача 23 ни, яҳудийларники эса 36 ёшни ташкил қилади. «Laborers together» - насронийлик сайтида берилган маълумотларга кўра, ер шари аҳолисининг динлар бўйича 2011-йилга тақсимланиши қуйидаги кўринишга эга:
·	Насронийлар  — 2,31 млрд (ер аҳолисининг 33 фоизи)
·	Мусулмонлар  — 1,58 млрд ( 23 фоизи)
·	Ҳиндуизм динига эътиқод қилувчилар  — 0,95 млрд (14 фоизи)
·	Буддистлар — 0,47 млрд  (6,7 фоизи)
·	Анъанавий хитой динларига эътиқод қилувчилар  — 0,46 млрд (6,6 фоизи)
·	Сикхийлар  — 24 млн (0,3 фоиз)
·	Яҳудийлар  — 15 млн (0,2 фоиз)
·	Маҳаллий эътиқодларга ишонувчилар  — 0,27 млрд (3,9 фоиз)
·	Динсизлар  — 0,66 млрд (9,4 фоиз)
·	Атеистлар  — 0,14 млрд (2 фоиз)
Дунёдаги энг йирик қадимий динлар милоддан аввалги уч минг йиллик охирларида вужудга кела бошлаган зардуштийлик (зароастризм), ундан кейин милоддан аввалги икки минг йиллик бошларида юзага келган яҳудийлик (иудаизм), милоддан аввалги Х асрда яратилган ведалар дини (ведаизм), брахманлар дини (брахманлик), милоддан аввалги V асрда тизимлашган ҳиндуийлар дини (ҳиндуизм), милоддан аввалги VI асрда шаклланган буддавийлар дини (буддизм), милодий I-II асрларда вужудга келган, яҳудийлик динидан ажралиб чиққан насронийлик (христианлик), ва ниҳоят, милодий 610-йили зуҳур этган бутун инсониятга юборилган охирги дин – Исломдир. Бугунги кунда (2003-йилга кўра) 254 мамлакатнинг 2 миллиард аҳолиси христиан динига, 172 мамлакатнинг 1,3 миллиард аҳолиси Ислом динига, 86 мамлакатнинг 700 миллион аҳолиси буддавийлик динига эътиқод қлади.
Мавзу давомида дунёнинг асосий динларининг мазмун-моҳияти, ғояси, бағрикенглик тамойилини – уларнинг асоси сифатида кўриб чиқишга ҳаракат қиламиз. 
Ислом бугунги кунда дунё динлари орасида энг кучли ва эътиқод қилувчиларни энг кўп ўзига жалб этаётган дин сифатида тан олинмоқда. Аввало, унинг маъноси, асосий ғоя ва тамойиллари, мазмун-моҳиятига назар солсак. 
Ислом сўзининг луғавий маъносини луғат илми олимлар, тафсирчилар ва бошқа тадқиқотчилар чуқур ўрганиб чиққанлар ва бу сўз қуйидаги маъноларни англатишини уқдириб ўтганлар:
1.	Ихлос 
2.	Турли офатлардан саломат бўлиш
3.	Сулҳ ва омонлик
4.	Итоат ва бўйсуниш
   Исломнинг шаръий маъноси – ислом “Аллоҳ ягона” деб эътиқод қилиб, унга бўйсунмоқлик ва бутун қалб билан унга ихлос қилмоқлик ва  Аллоҳ буюрган диний эътиқодга иймон келтирмоқликдир. 
   Бошқа манбаларда эса ислом қуйидагича таърифланади. Ислом (араб. — бўйсуниш, итоат этиш, ўзини Аллоҳ иродасига топшириш) — жаҳонда кенг тарқалган уч диндан ( буддизм ва христианлик билан бир қаторда) бири. Ислом динига эьтиқод қилувчилар арабча "муслим" ("садоқатли"; кўплиги "муслимун") деб аталади. "Муслим", "муслимун" сўзининг бошқа халқлар орасида ўзгача талаффуз этиш (мас, форсларда — мусалмон, ўзбекларда — мусулмон, қирғиз ва қозоқларда — мусурмон, Украина ва Россияда — басурман) натижасида бу динга эьтиқод қилувчилар турли ном б-н аталади. Лекин буларнинг ичида ҳозир мусулмон ибораси кенг тарқалган. Ислом сўзи, араб тилидаги Аслама сўзининг уч-ҳарфли с-л-м ўзагидан олинган бўлиб, ўзбек тилидаги луғавий маъноси "қабул қилиш, таслим бўлиш, итоат этиш ёки тобе бўлиш" дир. Шу ердан Исломнинг маъноси, Худога иймон келтириб унга итоат қилиш, иймон келтирганлар эса, буни унга ўзларининг ибодати, унинг буюрган амалларини бажариши ҳамда полиетизм (кўпхудолик)ни инкор этиш билан намойиш этишлари лозим. Бу сўз Қуръонда бир нечта маъноларда келган. Баъзи оятларда Исломнинг сифатларидан бир бу инсондаги ички пушаймонлик деб урғу берилади:"Кимни Аллоҳ ҳидоят қилмоқчи бўлса, унинг кўксини Исломга очиб қўядир."  Бошқа бир оятда Ислом ва дин атамалари ўзаро боғланади:" Яна шунингдек, бошқалар наздида, Ислом иймоннинг фақатгина тилдаги тасдиғи бўлибгина қолмай, балки бу Худога қайтиш фаолиятидир.
 Исломда инсон, унинг ҳуқуқлари ва бағрикенглик масалаларига алоҳида эътибор берилади. Яъни  асосий эътибор бошқа динларда бўлгани сингари,  инсон ва унинг ҳаётига қаратилади. 
“Ҳидоят” журналининг 2010-йил 10-сонда чоп этилган “Ислом бағрикенглиги” мақоласи айнан шу ҳақида. Муаллиф Алишер Турсунов ислом динининг бошқа динларга бўлган муносабатларининг бир неча асосларини келтириш билан бирга, ислом динининг бағрикенг дин эканлигини алоҳида таъкидлаб ўтади. Муаллиф мақолада ислом динининг бошқа динларга бўлган муносабатларининг қуйидаги асосларини келтириб ўтади: 
1. Барча самовий динлар асосда бирдир
2. Пайғамбарлар оға-инидирлар, мусулмонлар уларнинг ҳаммасига имон келтиришлари лозим. Яъни ислом бошқа дин ва уларнинг пайғамбарларини инкор этмайди ва уларга ишонишга даъват этади. (изоҳ бизники, М.Д.)
3. Эътиқодга мажбурлаш мумкин эмас, балки қаноат ва розилик билан қабул этилади.
4. Илоҳий диёнатларнинг ибодат маконлари муҳтарам жойлардир, мусулмонларнинг масжидлари  каби уларни ҳам ҳимоя қилиш, асраш лозим (шу аснода ислом дини ўзининг бағрикенглиги, ўзга динларга бўлган ҳурматини ифодалайди).
5. Инсонлар эзгу ишлар қилишда, ёвузликка қарши курашда ўзаро ҳамкор бўлишлари лозим. 
6. Турли динларга мансублик ўзаро яхшилик қилишдан, меҳр кўрсатишдан ва меҳмондорчиликдан тўсмайди. 
7. Бошқа-бошқа диндаги одамлар бир-бирлари билан гўзал шаклда, одоб доирасида, ҳужжат ва қаноатлантириш асосида муомала қилишлари керак.
8. Бошқаларни динларини тарк этишга мажбурлаш ва ақидалари сабаб уларни қувғин қилиш мумкин эмас. Улар ҳам юртни эътироф этишлари, унга содиқ яшашлари керак.
Исломда инсон Аллоҳ Ўз қўли билан яратган, Ўз руҳидан жон пуфлаган, ер юзида Ўзининг ўринбосари қилиб қўйган олийжаноб бир зотдир.
 Исломда инсон ҳуқуқлари халқаро ташкилотлар ва Ғарб жамияти бўйсунувчи ҳужжатлардан кўра кучлироқ асосларга эга. Гап шундаки, улар  инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишда инсонийлик ва қонунларни инсон шахси ва унинг қадр-қимматига асослантирадилар. Ислом эса бошқа динлар сингари нафақат инсон шахси, унинг қадр-қиммати сифатида қарайди, балки инсонга Худо яратган энг мукаммал мавжудот сифатида ҳам қарайди. Шунинг учун инсон ҳуқуқлари, унинг ҳимояси, инсонга ҳурмат кўрсатиш – исломнинг асосий вазифасилир. 
 Исломнинг сиёсий доктринаси (яъни Исломнинг сиёсат соҳасидаги қонунлари ва тамойиллари) фавқулодда тинчликсеварлик ва инсонпарварлик ғоялари асосига қурилган. Бу ҳақиқат мусулмон бўлмаган кўплаб тарихчилар ва илоҳиётчилар томонидан ҳам тан олинган. Дастлаб роҳиб бўлган англиялик тарихчи, Яқин Шарқ тарихи бўйича йирик мутахассис Карен Армстронг ҳам шулардан биридир. У ўзининг «Муқаддас уруш» («Holy War») китобида, дунёдаги уч илоҳий дин тарихини тадқиқ қилиб, қуйидаги изоҳни беради:
 «Араб тилида «ислом» сўзи «тинчлик» деган сўзнинг ўзагидан олинган. Қуръон урушни Худонинг иродасига зид ғайритабиий ҳолат сифатида қоралайди... Ислом мухолиф томонни йўқотишга қаратилган босқинчилик урушларини таъқиқлайди... Ислом фақат муқаррар бўлиб қолган ва ҳимояланиш учун бўладиган урушларнигина тан олади ва айрим ҳолларда уларни одамларга қилинаётган ҳақсизлик ва азоб - уқубатларни тугатишга қаратилган эзгу мажбурият сифатида баҳолайди. (Аммо) Қуръон таълим берадики, ҳатто адолатли уруш ҳам қатъий ҳад - чегаралар ҳисобга олинган ҳолда, иложи борича инсонпарварлик йўли билан олиб борилиши керак. Муҳаммад (с.а.в.) фақатгина Макка мушриклари билангина эмас, балки бир пайтнинг ўзида маҳаллий яҳудий қабилалари, шунингдек яҳудийлар билан тил бириктириб, унга хужум қилишни режалаштирган Суриядаги насроний қабилалар билан ҳам урушишга мажбур бўлганди. Аммо бу ҳолат унинг қалбида душманларига нисбатан нафрат туғдирмади, уни «Аҳли Китоблар»ни (насроний ва яҳудийларни) лаънатлашга олиб келмади. Унинг мусулмонлари ўз ҳаётларини жисмонан ҳимоя қилишга мажбур бўлишди, лекин улар ўз душманларининг динига қарши муқаддас урушга кирганлари йўқ. Муҳаммад мусулмон қўшинларига бошлиқ сифатида ўзининг озод қилган қули Зайдни насронийларга қарши урушга жўнатаётганда унга Аллоҳ йўлида мардона жанг қилишни, аммо инсонпарварликни унутмасликни буюрган. Улар диний хизматчиларни, роҳиб ва роҳибаларни безовта қилишмасди, урушда қатнашмаётган, бемажол одамлар, аёллар, ёш болалар, кексаларни нишонга олмас, уларга зарар етказмасди. Улар тинч фуқароларни, аҳолини ўлдиришмаган, бино ва уй-жойлардан ҳеч бирини вайрон қилишмаган...»
Юқоридаги маълумотлардан келиб чиқиб, ислом динини тинчлик, инсонпарварлик дини деб, бағрикенгликни эса, унинг асосий тамойили сифатида эътироф этиш мумкин. Бағрикенглик тамойили бевосита инсон, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари билан боғлиқ тушунча. Исломда инсон ҳуқуқлари ва уни муҳофаза қилиш бўйича айтилган маълумотларга қўшимча қилиб яна шуни айтиш жоиз. Фақат исломдагина
Ҳаёт ҳаққи
Ҳуррият ҳаққи
Эътиқод эркинлиги ҳаққи
Фикр ва сўз эркинлиги ҳаққи
Таълим олиш ҳаққи
Илмий баҳс ҳаққи
Мулкчилик ҳаққи
Ишлаш ва касб қилиш ҳаққи
Молу мулк дахлсизлиги ҳаққи
Ижтимоий таъминот ҳаққи
Шахс дахлсизлиги ҳаққи
Хоҳлаган жойда яшаш ва бошпана сўраш ҳаққи
Оила қуриш ва унга тегишли ҳуқуқлар ҳамда бошқа ҳақлар, умуман, инсонийлик қадр-қиммати тўла ва адолатли равишда таъминланган.
 Тарихда мусулмонлар ўзлари босиб олган ерлардаги аҳолини исломга киришга мажбурлаганлар, уларга тазйиқ ўтказганлар деган қарашлар бугунги кунга қадар мавжуд. Аммо. Бу ўз-ўзидан маълумки, биз сўз юритаётган бағрикенглик тамойилларига зид. Бағрикенглик – ўзга дин вакилларига, уларнинг эътиқодларига  ҳурмат билан қарашни тақозо этади. Шу ўринда ислом тўғрисидаги бу каби фикрлар қатор олим ва мутахассислар томонидан рад этиб келинаётгани ҳам ҳақиқат. Мисол учун бу тўғрида дин тарихчиси Л. Браун шундай дейди:
“Насронийларнинг мусулмонлар ўз давлатларига қўшиб олган халқларни қилич билан исломни қабул қилишга мажбурлаган, деган даъволари ғирт тўқима эканини исбот талаб қилмайдиган далиллар тасдиқлаб турибди... Уларнинг янги ерларни қўшиб олишга руҳлантирган динамик омиллар  одамларни даъват қилган мусулмон биродарлиги ва иймони эди... Бу биродарликнинг миқёси худди сел каби кенгайиб, Исломни қабул қилган янги одамлар билан тўлиб-тошиб боради”.
Биз юқорида ҳар бир диннинг асосини яхшилик, эзгулик, инсоний фазилатлар, инсонлар ва халқлар ўртасидаги муносабатда ўзаро ҳурмат ва бағрикенглик ва сабр-тоқат тамойиллари ташкил этишини кўп бор таъкидлаб ўтдик. Бу хусусиятлар нафақат ислом динига, балки дунёнинг етакчи динларига ҳам тааллуқлидир. Албатта, зулм, адолатсизлик, ҳурматсизлик каби иллатларни бугун ўзида акс эттираётган, динларнинг асл моҳиятига мутлақо зид бўлган ва шу билан бирга ўзини дин вакили деб атаётган турли оқим ва гуруҳлар бундан мустасно. Хусусан, жаҳоннинг етакчи динлари – христианлик ва буддавийлик динлари ҳам ўзида бағрикенглик тамойилларини бирлаштиради. 
Христианлик  дини буддавийлик ва ислом динлари қаторида жаҳон дини ҳисобланади. Бу дин ўзига эътиқод қилувчиларнинг сони жиҳатидан жаҳон динлари орасида энг йириги ҳисобланади. Манбаларда қайд этилишича, христианлик яҳудий муҳитида юзага келган. Бу эса христианликнинг яҳудийликдан кўп жиҳатдан таъсирланишига сабаб бўлди. Христианликнинг асосий ғояси - Исонинг одамзоднинг халоскори «мессия» эканлиги яҳудийликда мавжуд бўлиб, охиратга яқин келиши кутилаётган халоскор ҳақидаги таълимотдан келиб чиққандир.
   Христианликнинг тез ёйилишига сабаб, барча аламдийдалар, жафокашларга мурожаат қилиб, уларнинг кўнглига самовий кучлар ёрдами билан тез вақт ичида золимлар устидан ғалаба қозониш ишончининг, яқин фурсатда Ер юзида “илоҳий салтанат” ўрнатилишидан умидвор бўлиш ҳиссининг жо этилганлигида ҳамдир. Христианлик шаклланишида яҳудийликнинг кўп ғоялари, қадимги Шарқ динларига хос тасаввурлари, хусусан, садақа бериб гуноҳдан халос бўлиш, илоҳий халоскорлар ҳақидаги тасаввурлар ҳам асос бўлган. Бу динда дастлаб юксак инсонпарварлик ғоялари билан тўлиб-тошган ахлоқий меъёрлар илгари сурилган ҳамда саҳоват, раҳмдиллик, ўз яқин кишиларини севиш, ҳамдардлик, ҳамма нарсани кечириш ва булар асосида жамиятнинг ахлоқий ва маданий камолоти христианлик қоидаларига асосланиши лозимлиги талаб этилган. 
  ХVI аср бошларида Европада католицизмдан бир неча черковлари ажралиб чиқиши натижасида христианликда протестантлик ҳаракатлари вужудга келди. Бунинг доирасида лютеранлик, баптизм, англиканлик ва калвинизм черковлари шаклланди. Булар бир черковнинг асосий маросимлари жиҳатидан ўзларига хос бўлган томонларга эга бўлиш билан бир қаторда,  ўз навбатида бир неча йўналишлар, мазҳаблар ва оқимларга бўлинди. 
    Асосини инсонпарварлик тамойиллари – инсон шахсига бўлган ҳурмат, озодлик, тенглик, барча инсонларнинг ораларида ҳар қандай фарқларнинг бўлишидан қатъий назар бир-бирига биродарлиги – каби хусусиятлар ташкил этувчи инсон ҳуқуқлари – христианликнинг асосий ғояларидан бири. 1948-йилда қабул қилинган Инсон ҳуқуқлари Умумжаҳон декларациясининг биринчи бандида шундай дейилади: « Барча инсонлар ўзларининг қадр-қимматлари ва ҳуқуқларида эркин ва тенг бўлиб туғиладилар. Улар онг ва виждонга эгадирлар ва бир-бирларига биродарлик руҳида муносабат билдиришлари лозим» Христианлик дини ҳам юқорида тилга олинган қонун-қоидаларга ва инсон ҳуқуқларини таъминлашда бағрикенглик тамойилларига бўйсунади.
 Буддизм (Будда номидан олинган), буддавийлик — жаҳонда кенг тарқалган динлардан бири (христианлик ва ислом дини билан бирга). Унга эьтиқод қилувчилар тахминан 500 млн.дан ортиқ. Бу дин милоддан аввалги VI—V асрларда Ҳиндистонда пайдо бўлган. Бошқа динлардан фарқли равишда буддавийликда ҳеч бир ўзгармас нарса йўқ, ҳатто худо ҳам ўзгарувчан, деб уқтирилади. Фақат он ёки лаҳзалар силсиласи мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар бири йўқолиб, кейингисига ўрин беради. Буддавийлик таьлимотига кўра, инсон доимо азоб-уқубатга маҳкум ва бунга унинг ўзи сабаб бўлади. Зеро у, гарчанд бефойда бўлсада, ўз ҳаёти ва фаровон турмушини сақлаб қолишга ҳаракат қилади. Азоб-уқубатдан қутулиш учун кўнгли хуш кўрган барча нарсалардан ўзини тийиш даркор. Мунтазам равишда ёлғондан, ўғриликдан, бошқага зарар етказишдан, зинодан ўзини тийиш ҳамда медитация (онгни олий ҳақиқатга етишишга қаратиш), "бодхи", яъни "хотиржамлик"ка ва охир оқибатда нирванага (азоб-уқубатнинг тугашига) олиб келади.
  Буддавийликнинг “сангха” жамоасига қабул қилинган шахслар ҳеч кимни ва ҳеч нарсани ҳаётдан жудо қилмаслик, ёлғон сўзламаслик, ўғрилик қилмаслик каби муҳим фарзларни адо этишга ваъда беришлари керак эди.  Буддавийлик таълимоти моҳиятан барча жонли нарсаларга муҳаббат билан қарашни, ақл фармонига бўйсунишни тарғиб қилади. Ҳозирги буддавийлар ҳам, уларнинг кўз олдида бирон-бир киши бирор-бир жониворни ўлдирса ёки биронта катта дарахтни кесиб ташласа, қаттиқ ғазабланишади.  Жамиятнинг табақаларга бўлиниши ҳақидаги брахманлик таълимотига қарши ўлароқ Будда барча кишилар тенгҳуқуқли, баробар деб, эътироф этади. Бироқ кишилар азоб-уқубат чекишда ва бундан халос бўлишда ҳам баробардирлар дейди. Будданинг ажойиб ўгитларини ўрганиш, фалсафий фикрлаш, чуқур ўйлаш, ҳаёт фалсафасини яратишда катта аҳамиятга эга.
 Юқорида айтиб ўтилган фикрлардан келиб чиқиб, буддавийлик динининг ҳам асосини инсон, унга, унинг ҳуқуқларига, ҳаётига бўлган эътибор, борлиқдаги жамики мавжудотларга бағрикенглик, инсонпарварлик билан ёндашиш ташкил этишини таъкидлаш мумкин.
      
 1.2. Матбуотда диний мавзуларга ёндашувнинг долзарблиги
  Матбуотда диний мавзуларнинг кенг  ёритилиши, уларга холисона қараш, баҳо беришнинг бугунги кундаги долзарблиги нимада? Биз бу саволга бир неча мақолалар ва фикрлар таҳлили орқали жавоб беришга ҳаракат қиламиз. Аввало, диний мавзуларнинг долзарблиги, инсонларнинг маънавияти билан боғлиқ масала. Инсонларнинг, умуман жамиятнинг маънавияти, маърифий ҳаёти ҳақида сўз кетганда аввало эътиқод, ахлоқ масалалари биринчи галда ўртага чиқади. Чунки маънавий-ахлоқий сифат ва хусусиятлар, анъана ва удумларнинг илдизи, барчаси эътиқодга бориб тақалади. Диний мавзуларни таснифлаганда ҳам биринчи навбатда маънавий-маърифий мақолалар ҳақида сўз боради. Маънавий-маърифий мақолаларга маънавият масалаларига бағишланган, фуқароларни маънавий руҳда тарбиялашга, уларнинг маънавий-маърифий онгини юксалтиришга, турли хил ёт ғоялардан ҳимоя қилиб, ғоявий иммунитет ҳосил қилишга  йўналтирилган мақолалар киради. Маънавий-маърифий мақолаларга  муаллиф муносабати, изланишлари, ўй-фикрлари асос бўлиб хизмат қилади.  Бунга мисол қилиб “Тафаккур” журналида “Миллат ва маънавият” рукни остида тез-тез чоп этиладиган мақолаларни олишимиз мумкин. Жумладан журналнинг 2003-йил 2-сонида  психология фанлари доктори, профессор, ўша пайтда республика “Оила” илмий-амалий маркази раҳбари Васила Каримованинг “Эътиқод ва маърифат- ижтимоий юксалиш асоси” мақоласи шу мазмунда. “Маърифатли инсонгина демократ бўлиши мумкин”- Ўзбекистон Республикаси Президенти И. Каримовнинг ушбу фикрлари эпиграф қилиб олинган ушбу мақола фазилатларнинг энг яхшиси эътиқод, фазилатларга эришмоқ учун инсон аввало мустаҳкам эътиқодли ва собит иймонли бўлиши зарур каби ғояларни илгари суради. Яна бир мисол журналнинг 1997-йил 3-сонида нашр этилган Ҳафиза Насруллаеванинг “Мувозанат мезони” сарлавҳали мақоласи ҳам айнан жамиятимиздаги долзарб муаммолардан бири бўлган – аёл ва эркак жинсларининг вазифалари ўртасидаги мувозанат ва унинг ечимларига бағишланган бўлиб, бу бевосита келажак авлод маънавияти, тарбияси билан ҳам боғлиқ. Муаллиф мақолада аёлларни ишлаб чиқариш соҳаларига жалб этишнинг оқибатларини жонли мисоллар орқали ифодалаб беради. Шу билан бирга муаллиф  бугун бутун дунё тилга олаётган исломда аёлга муносабат ва ислом динида тенглик муаммоларини кўтаради.  Фарзанд, баркамол авлод тарбияси каби муҳим масалаларга бағишланган мақолалар ҳам маънавий- маърифий мақолаларга мисол бўла олади.  Биргина мисол “Ҳидоят” журналининг 2010-йил 1-сонда Фотима Ҳақбердиеванинг “Яхши  тарбия ҳам ибодат”, Қутлибека Раҳимбоеванинг “Болам деб яшайди халқимиз” номли мақолалари шулар жумласидандир. 
  Яна бир муҳим жиҳат жаҳон майдонларида содир бўлаётган, бугунги кунда тобора авж олаётган, бевосита диний омиллар билан боғлиқ бўлган жараёнларнинг матбуотда ёритилиши долзарб масала. Сиёсий аҳамиятга молик бўлган ва шу билан бирга дин омили иштирок этаётган жараёнларни ёритиш, хусусан дин билан боғлаб кўрсатиладиган террорчилик ҳаракатлари, асосий ғояси диний таълимотга асосланувчи турли ташкилотларнинг фаолияти, мусулмон давлатларда содир бўлаётган воқеа-ҳодисаларни таҳлил қилиш, ёритиш муҳим аҳамиятга эга. Бу каби мақолаларга мисол қилиб “Миллий тикланиш” газетасида чоп этиладиган бир неча халқаро шарҳларни олишимиз мумкин: 2010-йил 20-октябр сонида чоп этилагн Азимжон Пўлатовнинг “Хавфсизлик кучлари аҳолини хушёрликка чорламоқда” мақоласи – терроризм, хусусан “Ал-қоида” ташкилотининг АҚШ ва Ғарбий Европадаги  фаолияти ҳақида. Ш.Тўлагановнинг 2010-йил 27-январда “Афғонистон: тинчлик ва хавфсизлик йўлида” мақоласи ҳам Афғонистон ҳукумати ва мухолифат кучлари ўртасидаги, “Ал-қоида” ва “Толибон” радикал ҳаракати ўртасидаги муносабатлар ва улар ортидан келиб чиқаётган муаммолар, террорристик таҳдидларга бағишланган. Мақола  2010-йилда Лондонда ўтқазилган Афғонистонга бағишланган анжуманда кўтарилган муаммолар асосида ёзилган. АⱩШнинг “The New York Times” газетасида ҳам ижтимоий-сиёсий мавзудаги мақолалар чоп этилади. Улардан баъзиларини мисол қилиб келтирамиз: Газетанинг 2013-йил 14-май сонида Эллен Баррининг “Бостон марафонидаги портлашда айбдор деб гумон қилинаётган шахс Россияда туриб жиҳод ҳақида гапирмоқда”, 2012-йил 12-август сонида Род Нордленднинг “Исломчилар қўлида икки ҳафта асирликдан сўнг икки журналист суриялик қўзғолончилар томонидан озод этилди” ва 2011-йил 8-май сонидаги Девид Д. Киркпатрикнинг “Ливия исломчилар билан ҳамкорликка киришмоқда, - дейди Каддафийнинг ўғли” сарлавҳали мақолалари шулар жумласидан. 
  Диний мавзуларнинг ёритилиши долзарблиги кейинги навбатда диний билимлар билан боғлиқ. Маълумки, матбуотнинг, умуман ОАВнинг ахборот бериш вазифаси билан бир қаторда жамият маънавиятини юксалтириш, онгини шакллантириш ва ёт ғоялардан ҳимоя қилиш ҳам киради. Бугун жаҳонда тобора урчиб бораётган терроризм балоси, диний экстремизм, ақидапарастлик, турли оқимларга муте бўлиб қолиш каби салбий иллатлар, афсуски, диний билимсизлик оқибатида юзага келаётгани ҳақиқат. Бу ҳолатларнинг олдини олиш йўлларидан бири – матбуот орқали тўғри диний таълимот ҳақида маълумот бериш, ахборотлар оқимидан боши айланиб қолаётган оммага тўғри йўл кўрсатишдир. Бу назаримизда энг самарали усуллардан бири. Бундай мақолалар сирасига биз диний-таҳлилий мақолаларни киритишимиз мумкин. Диний-таҳлилий мақолаларга ўқувчиларни қизиқтирган турли диний мавзуларнинг моҳиятини очиб беришга, диний ҳукм ва масалаларнинг таҳлилига бағишланган мақолалар киради. 
“Тафаккур” журналининг 2006-йил 2-сонида чоп этилган Раҳматуллоҳ қори Обидов муаллифлигидаги “Аёл шайтоннинг қуроли эмас” мақоласи диний-таҳлилий мақолага мисол бўла олади. У- “жуфтимиз ҳақидаги асл ҳақиқат”, “неча аёлга уйланиш мумкин?”, “ислом аёлнинг меҳнат қилишига қаршими?”, “исломда аёлнинг бурчи” - бўлимларига ажратилган бўлиб, уларнинг ҳар бирига бўлимларда қўйилган саволларга ислом дини нуқтаи назаридан жавоб берилган. Ислом динининг аёлларга салбий муносабати ҳақидаги- ислом дини аёллар ҳуқуқларини поймол қилади деган қарашнинг нотўғрилиги  мақолада диний томондан исботлаб берилган. Жумладан мақолада Қуръони Каримдан мавзуга алоқадор оятлар, ҳадислардан намуналар келтирилади. Шу ўринда муаллиф Муҳаммад (с.а.в.) ўз сўзлари ва хутбаларида эркаклар аёлларга нисбатан хушмуомала, меҳрибон бўлиши лозимлиги билан бирга, уларнинг ҳомийлари эканини ҳам уқтирганларини, ислом ҳеч қачон аёлларни ҳимоясиз қолдирмаслигини таъкидлайди. Ўзга дин вакилларининг ислом аёлнинг ишлашини таъқиқлайди деган қарашини муаллиф Қуръони Каримнинг Нисо сурасидаги 32-оятда келтирилган: 
“Эркаклар ҳам ўз касбларидан улуш олурлар, аёллар ҳам ўз касбларидан улуш олурлар”- сўзлари билан рад этиш билан бирга бу қарашнинг нотўғрилигини ҳам исботлаб ҳам беради. Диний-таҳлилий мақолалар айнан шундай кўринишда бўлади. Диний-таҳлилий мақолалар орқали ўқувчи ўз саволларига далилланган, тўлиқ жавоб олиши мумкин. 
Ва ниҳоят, матбуотда диний мавзуларнинг ёритилиш долзарблигининг яна бир асосий сабабларидан бири – динлараро ва бу дин вакиллари орасида юзага келаётган турли тушунмовчиликлар ва низоларнинг келиб чиқаётганлиги билан ҳам изоҳланади. Бу асосан ислом олами вакиллари ва Ғарб дунёси ўртасида юзага келаётган тушунмовчиликларда кўринмоқда.        Ғарб оламида ислом дини билан боғлаб кўрсатилувчи нотўғри тушунчалардан асосийларини келтириб ўтамиз. Уларнинг биринчиси, табиийки, исломнинг террор билан боғлаб кўрсатилиши. 
 Ислом таълимотлари, қонун-қоидалари ва амалларидан бешта бош мақсад кўзда тутилгандир:
1.	Инсон ҳаётини муҳофаза қилиш мақсади;
2.	Инсон ақлини муҳофаза қилиш мақсади;
3.	Инсон динини муҳофаза қилиш мақсади;
4.	Инсон наслини муҳофаза қилиш мақсади;
5.	Инсон мол-мулкини муҳофаза қилиш мақсади;
Террор эса, айнан ушбу мақсадларга қарши фаолиятдан иборатдир. Террорнинг бош зарари – бегуноҳ инсонларнинг ўлдирилишига ислом қанчалар қарши эканини билишнинг ўзи бу илоҳий диннинг террорга нечоғли қарши эканини очиқ ойдин кўрсатиб беради.
 Исломда жиҳод масаласи. Бугунги кунда бу сўз  тез-тез қулоққа чалиниб туради. Бу сўзни эшитган инсоннинг кўз олдида фақат уруш ёки салбий иллатлар гавдаланади. Аслида бу сўзнинг маъноси қандай? Бугун у асл маъносида қўлланяптими? Бу жуда долзарб масала. Аксарият ҳолларда сўзнинг асл маъноси унинг мақсади нотўғри талқин қилиниши натижасида ислом уруш, зўравонлик дини сифатида бутун жаҳон оммасига тақдим этилмоқда. “Ислом.уз” сайтининг “Ақийда” рукнида ислом танқидчиларига сарлавҳали бўлим мавжуд бўлиб, у ўз ичига ислом билан боғлиқ бўлган ва бугунги кунда кенг тарқалиб бораётган нотўғри тушунчаларни изоҳлаш  билан бирга ислом динини танқид остига олаётган инсонларнинг саволларига жавоб беради.  
Жиҳод сўзининг ўзаги “жаҳада” феълидан олинган бўлиб, у куч сарфлаш, қаттиқ тиришиш маъноларини билдиради. Диний маънода Аллоҳ хоҳишини бажаришда бор кучини сарфлаш, ҳаракат қилиш. “Мужоҳид” – Аллоҳнинг ҳукмларини амалга оширишда бор имкониятдан фойдаланиб кучини сарфлайдиган киши. 
Жиҳоднинг турли кўринишлари бор: 
Қўл жиҳоди – қонунбузарликни тўхтатишга қаратилган ҳаракат; 
Қалб жиҳоди – ўз нафси билан курашиш;
Тил жиҳоди – амри маъруф. Яхшиликка чақириш, ёмонликдан қайтариш; 
Сўз ёки қалам жиҳоди – диний тарғибот ва маърифат тарқатиш ҳаракати, динни турли ҳужумлардан сақлаш в.ҳ. 
Бу маънода жиҳод - Мусулмоннинг барчага мумкин бўлган ва аҳдларга вафо қилган ўзи яшаб турган мамлакатни қонунларига риоя қилган ҳолда бажариши лозим бўлган шахсий иши ва диний мажбуриятидир. Қилич жиҳоди нима? Босқинчилик ва бировга ҳужум қилиш исломда ман этилган, ташқаридан ҳужум бўлганда ўзини ҳимоя қилиш ва мудофаа уруши – жиҳод, қилич жиҳоди. Қуръони Каримда келган жиҳодга доир оятлар: “Ҳужумга учраётган зотларга мазлум бўлганликлари сабабли (жанг қилиш) изни берилди. Албатта, Аллоҳ уларни ғолиб қилишга қодирдир. Улар ўз диёрларида ноҳақ, фақатгина Парвардигоримиз Ягона Аллоҳ деганлари учун қувилган зотлардир. Агар Аллоҳ одамларни баъзиларини баъзилари билан даф қилиб турмас экан, шубҳасиз, Аллоҳ номи зикр қилинадиган (роҳибларнинг) узлатгоҳлари, (насронийларнинг) черковларида, ва (мусулмонларнинг) масжидлари вайрон бўлга бўлур эди. ” (22:39-40) Қуръони Каримда келган жиҳодга доир оятлар: 
“Бас,  ким сизларга тажовуз қилса, сизлар ҳам уларга тажовузлари муқобилида тажовуз қилинг” (2:194) Мусулмон кишига ошкора ҳужум бўлган пайтда у ўзи, оиласини ҳимоя қилиши фарздир. Бунда у махсус жиҳод эълон қилиш, бутун дунёга ислом номидан кураш эълон қилиш мумкин эмас. Агар ҳимоя қилувчининг нияти холис бўлса, у – мужоҳид, агар ҳалок бўлса – шаҳиддир. Мусулмонлар яшайдиган давлатга  ҳужум қилингандаги жиҳод ҳам фарздир.
Муҳаммад (с.а.в.) Мадинага келгач жиҳодга оид қаттиқ интизомни жорий этдилар: 
Мусулмон давлатининг раҳбари рухсатисиз жиҳод эълон қилиганлар қаттиқ жазоланган. Фақатгина мусулмонларга қаршилик кўрсатаётган, қурол ушлаган душман билангина жанг қилиш мумкин. Тинч аҳолини, диний хизматчиларни ўлдириш ман қилинган. Ҳайвонларга, атроф-муҳитга зарар етказиш ман қилинган эди.
Тарихчи, шарқшунос, сиёсатчи, Россиянинг Жаҳон иқтисодиёти ва халқаро муносабатлар институти бош илмий ходими Георгий Мирский ўзининг “Москва Миллатлари” (“Москва наций”) порталига берган интервъюсида қуйидаги фикрларни билдиради: Бугунги кунда ислом – дунёдаги энг кучли дин. Мусулмонлар сони тобора ортмоқда. Улар қарийб бир ярим миллиардга етди. Ислом яқин кунларда яҳудийликни сиқиб чиқариб АҚШда иккинчи эътиқодга айланади. Ғарбда сизнинг ҳаётингизда Худо  рол ўйнайдими, - деган саволни бериб сўровнома ўтказилди. Ғарбий Европа давлатлари – 30-40фоиз, АҚШ – 70 фоиздан кўпроқ ижобий жавобга эга бўлган. Мусулмонларда натижа 90 фоиздан ортиқроқ бўлар эди. Соф диний фаолият бугун радикал, экстремистик тус олмоқда. Ёлғон кўпаймоқда, одамлар экстремизмга даъват этилмоқда. Толибларникидек жоҳил, золим шариат мавжуд. Шунга қарамай, Қуръонда ҳеч қаерда одамни ўлар ҳолатга қадар тошбўрон қилиш ёзилмаган. Қуръонда фақат 40 дарра эркакка ҳам, аёлга ҳам жазо берилиши мумкин. Аёл юзини ёпиш керак ҳам дейилмаган. Бошни ёпиш керак, лекин ҳеч қаерда ҳижоб, бизнингча паранжи ёпиниш керак дейилмаган. Лекин ҳозир буларнинг бари рўй бермоқда. Экстремистларнинг фикрича, уларнинг бахтсизлиги, шунингдек камбағаллигининг (ислом цивилизациясини “бечоралар тамаддуни” деб атайдилар) асосий сабаби – ислом асосининг унутилиши, шунинг учун, асосий вазифа барча ҳақиқатни тиклаш. “Ислом – мана ечим” шиори остида фаолият юритувчи ва аллақачон сиёсий ташкилотга айланиб улгурган “Мусулмон биродарлари”нинг машҳурлиги ҳам шундан. Исломчиларнинг радикал кайфиятдаги қисми дунёни коррупция, зўравонлик, ахлоқсизликни олиб келаётганлар бошқармоқда ва тамаддунлараро низодан қочиб бўлмайди, деган мантиққа асосланиб фаолият юритадилар. Ислом дунёси ўзини еяётган “саратон шиши”дан халос бўлиши, ислом моҳиятини бузиб, террорга чорлаётган ва шу билан бирга динга динамизм ва ривож бераётган экстремистлар билан курашиши керак.  

II.БОБ. МАТБУОТДАГИ  ДИНИЙ МАВЗУЛАР ТАҲЛИЛИ:      
                МУШТАРАКЛИК ВА ЗИДДИЯТЛАР
2.1.  Матбуотдаги диний мавзудаги мақолалар таснифи.
Матбуотдаги диний мавзудаги мақолаларни таснифлашдан аввал ўзбек матбуотида диний-маърифий йўналишдаги нашрлардаги  мавзуларни таснифлашга ҳаракат қилиб, уларни  қуйидагиларга ажратдик:
     1.сиёсий-ижтимоий;
2.маънавий-маърифий мақолалар;
3.диний-таҳлилий мақолалар;
4.адабий-таҳлилий мақолалар;
5.илмий мақолалар;
6.тафсир;
7.ислом меросига бағишланган мақолалар;
8.тарбиявий мақолалар;
1.Сиёсий-ижтимоий мақолаларга диний-маърифий йўналишдаги нашрларда ёритилаётган, мамлакатда  содир бўлаётган   сиёсий-ижтимоий соҳадаги муҳим воқеа- ҳодисалар, ислом дини ва жамият билан боғлиқ  жараёнлар,  муаммо ва амалга оширилаётган ишлар ҳақидаги мақолалар киради.  Бунга мисол қилиб “Ҳидоят”   журналида Даврон Абдулқодир ва Аброр Мухтор Алилар ҳаммуаллифлигида чоп этилган “Мазҳабсизлик хатарлари” cарлавҳали мақола, 2012-йил 5-сонда чоп этилган Акмал Тошевнинг “Бузғунчининг биттаси ҳам кўп” мақолалари бугунги куннинг энг долзарб муаммолари бўлмиш диний ақидапарастлик, миссионерлик ҳаракатларига бағишланган. Биринчи мақолада:  мазҳабларни инкор этувчи бузғунчи оқимларда кузатилаётган фожеалардан, эътироф этилган фиқҳий мазҳабларда ҳамда ақидавий таълимотларни тан олмаслик оқибатида келиб чиқадиган хатарлардан оммани огоҳ этиб туриш бурчимиздир дейилади. Ана шундай оқимлардан келаётган мусулмонни кофир дейиш, мусулмон раҳбарларига қарши чиқиш, ноҳақ қон тўкиш каби хатарлар мақолада ўз ифодасини топган. Келтирилган иккинчи мақола эса миссионерлик ҳаракатларига бағишланган бўлиб, уларнинг бугунги кундаги энг катта жамоаларидан бири бўлган “Иеҳово шоҳидлари” оқими ҳақида маълумот бериб ўтиш билан бирга муаллиф ўқувчиларни огоҳликка чақиради. Яна бир мисол.
 2010-йил 3-сонда бош мақола сифатида Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг раиси, муфтий Усмонхон Алимовнинг “Исломда оиланинг ўрни” сарлавҳали мақоласи эълон қилинган. 2010-йил 22-25-феврал кунлари Қоҳира шаҳрида ўтказилган  “Ислом шариатининг мақсадлари ва ҳозирги замон муаммолари” мавзуидаги халқаро Ислом анжуманида сўзланган маърузадан олинган ушбу мақола  исломда оиланинг ўрни, унга бўлган эътибор, қолаверса жамиятимизда оилага қаратилаётган эътибор, соғлом оила муҳитини яратиш, она ва бола саломатлигини ҳимоя қилиш, баркамол авлодни шакллантириш борасида олиб борилаётган ҳайрли  ишларга бағишланган.
2.Маънавий-маърифий мақолаларга маънавият масалаларига бағишланган, жамиятни маънавий руҳда тарбиялашга, унинг маънавий-маърифий онгини юксалтиришга, ёт ғоялардан ҳимоя қилиб, ғоявий иммунитет ҳосил қилишга  йўналтирилган мақолалар киради. Маънавий-маърифий мақолаларга  муаллиф муносабати, изланишлари, ўй-фикрлари асос бўлиб хизмат қилади. 
3. Диний-таҳлилий мақолаларга ўқувчиларни қизиқтирган турли диний мавзуларнинг моҳиятини очиб беришга, диний ҳукм ва масалаларнинг таҳлилига бағишланган мақолалар киради. “Тафаккур”нинг 2006-йил 2-сонида чоп этилган Раҳматуллоҳ қори Обидов муаллифлигидаги “Аёл шайтоннинг қуроли эмас” мақоласи диний-таҳлилий мақолага мисол бўла олади. У- “жуфтимиз ҳақидаги асл ҳақиқат”, “неча аёлга уйланиш мумкин?”, “ислом аёлнинг меҳнат қилишига қаршими?”, “исломда аёлнинг бурчи” - бўлимларига ажратилган бўлиб, уларнинг ҳар бирига бўлимларда қўйилган саволларга ислом дини нуқтаи назаридан жавоб берилган. Ислом динининг аёлларга салбий муносабати ҳақидаги- ислом дини аёллар ҳуқуқларини поймол қилади деган қарашнинг нотўғрилиги  мақолада диний томондан исботлаб берилган. Жумладан мақолада Қуръони Каримдан мавзуга алоқадор оятлар, ҳадислардан намуналар келтирилади. Шу ўринда муаллиф Муҳаммад (с.а.в.) ўз сўзлари ва хутбаларида эркаклар аёлларга нисбатан хушмуомала, меҳрибонбўлиши лозимлиги билан бирга, уларнинг ҳомийлари эканини ҳам уқтирганларини, ислом ҳеч қачон аёлларни ҳимоясиз қолдирмаслигини таъкидлайди. 
4. Адабий- таҳлилий мақолалар ўз ичида бирор диний асар, ҳикоя ёки ривоятнинг бадиий таҳлилини акс эттирган бўлади. Бундай мақолалар сирасига асосан буюк мумтоз ёзувчи ва шоирлар, тасаввуф илми, ислом дунёсининг йирик намоёндаларининг ижод намуналаридан олинган парчаларининг адабий таҳлилига бағишланган мақолалар киради.  “Ҳидоят” журналида “Адабий таҳлил” рукни ҳам мавжуд бўлиб, унда мунтазам равишда мақолалар чоп этилиб борилади. 
6. Тафсир  мақолалар- “Қуръони Карим”	 сура ва оятлари, ҳадислар тафсирига бағишланган мақолалар ҳисобланиб, улар диний-маърифий мавзулар таснифида алоҳида ўрин тутади. Тафсир мақолаларга кўплаб мисоллар келтириш мумкин.  “Ҳидоят” нинг 2010-йил 3-сонида  “Аллоҳ Таоло адолат ва яхшиликка буюради” сарлавҳали тафсир мақола чоп этилган бўлиб, у Қуръони Каримнинг “Наҳл” сурасининг 90- “Албатта, Аллоҳ адолат ва яхшиликка буюради…” деб бошланувчи оятининг тафсирига бағишланган. Тафсир орқали оят ва ҳадисларнинг туб моҳияти, улардан англашилган маъно  кенг очиб берилади. 
7. Ислом  меросига бағишланган мақолалар. Бундай мақолалар сирасига ислом дини уламолари, тасаввуф илми намоёндалари қолдирган ноёб ижод намуналари, асарларга, қолаверса, ижодкорлар ҳақидаги маълумот ва манбаларни ўз ичига қамраб олган мақолар киради. Бу йўналишдаги мақолалар ислом меросининг мусулмон олами вакилларига етказиш, уларга ислом дини ва буюк уламолар қолдирган ноёб мерос намуналари билан таништиришда хизмат қилиши билан муҳим аҳамиятга эгадир. Зеро Ислом динимизнинг муқаддас мероси- фалсафа илмини, хусусан, Шарқ фалсафасини теран ўрганиш, шу асосда улуғ маданиятимиз ва қадриятларимиз илдизларини жонлантириш, яқин ўтмишимиздан қолган мафкурадан халос бўлиш, ўзимизнинг ўтмиш синовидан ўтган, улуғ аждодларимиз бизга қолдирган миллий мафкура ва тафаккуримизни тиклаш, уни замонавий умумбашарий руҳ билан бойитиш ҳаммамизнинг долзарб вазифамиздир.  
8 .Тарбиявий мақолалар диний-маърифий йўналишдаги нашрларда ўзига хос ўрин тутади. Чунки ислом динида ҳам тарбия масалаларига алоҳида эътибор берилади. Инсон, руҳ, фарзанд, жамият тарбияси тушунчалари- тарбиявий руҳдаги мақолаларнинг асосини ташкил этади. Инсонни комилликка етакловчи, унинг келажагини, эртанги ҳаётини белгилаб берувчи, жамиятдаги ўрнини белгилаб берувчи омил бу- тарбиядир. Таълим-тарбия- онг маҳсули, лекин айни вақтда онг даражаси ва унинг ривожини ҳам белгилайдиган, яъни, халқ маънавиятини шакллантирадиган ва бойитадиган энг муҳим омилдир.  
   Юқоридаги таснифдан келиб чиқиб, матбуотда диний мавзудаги мақолаларда эътиқодга қуйидаги ёндашувларни кўришимиз мумкин:
- диннинг соф таълимот сифатида ёритилиши;
- қадрият сифатида ёритилиши;
- илм сифатида ёритилиши;
- жаҳон цивилизациясига қўшган ҳиссаси сифатида ёритилиши;
- тарбия сифатида ёритилиши.
   Шарқ халқларида эътиқод тушунчаси  инсоннинг турмуш тарзи, анъана ва удумлари, қадриятлари, ахлоқ-одоби,  маънавияти ва миллий менталитети, ўзлиги билан чамбарчас боғлиқ. Шунинг учун ҳам шарқ матбуотида, хусусан ўзбек матбуотида ахлоқий мавзудаги мақолаларга алоҳида эътибор қаратилади. Уларда ўз навбатида миллий менталитет масалаларига урғу берилади. Ахлоқий мавзудаги мақолаларнинг матбуотдаги ўрнини билишга  ўзбек халқи учун менталитет, ўзликни англаш, таълим-тарбия, одоб-ахлоқ масалаларининг нақадар муҳим эканлигини англашнинг ўзи кифоя. Хуршид Дўстмуҳаммад ўзининг  “Миллий қадриятлар, миллий менталитет ва миллий одоб журналист касб одобининг негизи сифатида” номли мақоласида миллий менталитет ҳақида шундай дейди: “Халқимизнинг миллий ўзига хос феъл-атвори, энг оддий қадриятлардан тортиб то миллий ахлоқ-одоб меъёрлари, ундан муайян менталитетнинг шаклланиши узоқ асрлар, замон ва даврлар мобайнида сайқал топган. Ўтмишда бўлиб ўтган турли-туман воқеа-ҳодисалар, тарихий шарт-шароитлар ҳам изсиз кетмаган, албатта. Лекин миллий менталитетнинг, жумладан миллий ахлоқнинг ўзак-ўзагига исломий қадриятлар шу қадар сингиб кетганки, диний ва миллий қадриятлар орасига қатъий чизиқ тортиб ажратиб тушунтириш ёки тасаввур этиш жуда қийин”. 
  Биз матбуотда ахлоқий мавзулардаги мақолаларда миллий менталитетнинг акс этишини “Миллий тикланиш” газетасининг 2013-йилги сонларида чоп этилган мақолалар орқали кўриб чиқишга ҳаракат қиламиз. Газетанинг ҳар сонида “Маънавият” рукнида мақолалар чоп этиб борилади. “Бугуннинг гапи” кичик рукни остида маърифий-ахлоқий мавзулардаги муаммоли мақолаларни кўриш мумкин.
 Газетанинг 2013-йил 25-декабр сонида чоп этилган Замира Рўзиеванинг “Эгнимиздаги ўзлигимиз” номли мақоласи миллий либосларимиз , уларнинг ўзбек халқининг миллий менталитетида тутган ўрни ва бугунги кунда уларга бўлган муносабатни ўз ичига олади. Бир қарашда мақолада миллий либосларга бўлган бугунги кунда ёшларнинг салбий муносабатлари муаммосига бағишлангандек кўринади. Аммо мақола фактлар ва фикрлардан ҳам кўра ҳис-туйғуларга йўғрилган сўз ва иборалар, ўзбекона лутфларга бой. Жумладан мақолада шундай дейилади: “Келинларимиз, қизларимизнинг кўрган кўзларни яшнатиб киядиган атласу адрас кўйлакларини, хипча бел нимчаларини, қирқ ўрим сочларига чирой берган оқпар дўппиларини, момоларимизнинг кўкрак Бурма, ёпиқ бўйин кўйлакларини, бахмалдан белёпар камзулларини, йигитларимизнинг тўррта тепа гули қалампирнусха, ўн олтита ярим ой шаклидаги кизак гулли дўппиларию, оқ яктак, беқасам тўнларини, кийик қош, гунгура, печак чокли қилиб тикилган, чеваройимнинг дил изҳоридай турувчи шоҳи чорсиларини, оёғидаги табиий чарм, хром этикларини кўрганлар кўнглидан беихтиёр “булар ўзбеклар,” деган фикр ўтади”.  Шу жиҳатдан ҳам мақола муаммони илгари суришдан ҳам аввал, миллий либосларни тарғиб қилади. Мақола шу мавзудаги бошқа мақолалардан ёшларнинг кийиниш маданияти, хусусан Европа услубига тақлид ҳақидаги фикрларнинг йўқлиги билан фарқ қилади. Муаллиф шу ўринда йигитларнинг “исломий либос” деб кийиб юрган думалоқ оқ дўппи, узун оқ чолворларини танқид остига олади ва бу ўзга халқнинг миллий либоси эканини таъкидлайди. Мақолада фақатгина муаллифнинг фикр ва мулоҳазалари берилади. Мақола давомида миллий ўзликка хос одатлар, одоб-ахлоқ масалаларига ҳам тўхталиб ўтилади. Бир сўз билан айтганда, муаллиф бу мавзуни муаммони кўтариш билан эмас, балки миллий либослар, урф-одатларнинг афзалликлари, гўзал жиҳатларини очиб бериш орқали миллийликни тарғиб қилади. 
2013-йил 43-сонда нашр этилган газета мухбири Мухтарама Комилованинг “Қиз узатиб ҳам тинчимадим” сарлавҳали мақоласи ҳам оила институтининг долзарб муаммоларидан бирига бағишланган. Мақола ҳаётий ҳикоя асосида ёзилган. Унда  бугунги кунда халқ орасида кўп учраётган маънавий дунёси қашшоқ, ёшларнинг бахтидан мол-дунёни устун қўядиган айрим кимсаларнингқилаётган номаъқул хатти-ҳаракатлари тилга олинади. Жамиятда оила институтининг мустаҳкамлаш йўлида олиб борилаётган ишлар, уларнинг ҳуқуқий асослари, фактлар, меъёрий ҳужжатлар, “Оила” илмий-амалий маркази ва унинг фаолияти ҳам тилга олинади. Мақоланинг яна бир ижобий жиҳати соҳа мутахассисининг бу борадаги фикрларини берилишида. Фитратнинг “Оила ва оила бошқариш тартиблари” асаридан олинган ибратли фикрлар ҳам оиланинг миллат тараққиётидаги ролининг нақадар муҳимлигини очиб бериш билан бирга мақола долзарблигини оширади. Жумладан Республика “Оила” илмий-амалий маркази илмий ходими Дилором Муродова шундай дейди: “Оила интизоми деган тушунча борки, бу ҳақда Фитрат ўзининг “Оила ва оила бошқариш тартиблари” асарида қуйидагиларни ёзган: Ҳар бир миллатнинг саодати ва иззати, албатта, шу халқнинг ички интизоми ва тотувлигига боғлиқ. Тинчлик ва тотувлик эса шу миллат оилаларининг интизомига таянади. Қаерда оила муносабати кучли интизомга таянса, мамлакат ва миллат ҳам шунча кучли ва мунтазам бўлади”.
Қадим-қадимдан шарқона миллийликнинг ўзаги бўлган оиладан таълим-тарбия масаласи, бола тарбиясига ташқи таъсирларнинг салбий жиҳатлари ҳақидаги яна бир мақола газетанинг 2013-йил 45-сонида чоп этилган. Газета мухбири Шоҳида Даманованинг “Рекламалар болалар хулқига таъсир қилмасин” номли мақоласи рекламаларнинг фарзанд тарбиясида тутган ўрни ҳақида. Инсонни комилликка етакловчи, унинг келажагини, эртанги ҳаётини белгилаб берувчи, жамиятдаги ўрнини белгилаб берувчи омил бу- тарбиядир. Таълим-тарбия- онг маҳсули, лекин айни вақтда онг даражаси ва унинг ривожини ҳам белгилайдиган, яъни, халқ маънавиятини шакллантирадиган ва бойитадиган энг муҳим омилдир.  Мақола аввалида муаллиф ўзи кўтармоқчи бўлган мавзунинг оддийдек туюлиши, аммо унинг фарзандлар маънавиятига таъсири нақадар муҳим эканлигини таъкидлайди: “Глобаллашув жараёнлари ҳеч бир оилани четлаб ўтаётгани йўқ. масалан, ҳар куни телевидение ва радио орқали эфирга узатиладиган бир лаҳзалик рекламаларни олайлик. Уларнинг ёш авлод тарбияси ва маънавиятига таъсири қандай? Сиз билан муҳокама қилишга чоғланган мавзу бир қарашда оддий туюлиши мумкин. Аммо унинг фарзандларимиз маънавиятига таъсири ҳақида ўйлаганимизда мавзунинг нечоғли муҳим экани намоён бўлади”. Мақола давомида тв ва радио орқали намойиш этиладиган турли маҳсулот ва хизматларнинг рекламалари уларнинг мазмун-моҳияти, сифати, матн таъсирчанлиги, талабга қай даражада жавоб бериши, ҳуқуқий асосларига кўра рекламанинг вазифалари ва ниҳоят миллий анъана ва қадриятларимизга зид бўлган тасвир ва хатти-ҳаракатларни ўз ичига олаётган рекламалар ва уларнинг фарзандларимиз учун “намуна” бўлаётгани ҳақида сўз боради. Мақолада ҳеч кимни бефарқ қолдирмайдиган ўзга тиллардаги рекламаларнинг таржималаридаги хатоликлар ҳам тилга олинади. Муаллиф қуруқ фикр-мулоҳазалар, ҳуқуқий меъёрий ҳужжатлардан мисол келтириш билан бирга мақолада фикрлар хилма-хиллигини таъминлаш мақсадида филология фанлари доктори Файзулла Мўминов ва ЎзДЖТУ магистранти Санобар Джуманованинг бу борадаги фикрларини бериб ўтади. Зеро: “Муайян ахборотни тарқатишда, хусусан, танқидий ва таҳлилий мулоҳаза билдирилаётганда ҳар қандай ҳақиқат ҳақида камида икки хил фикр мавжуд бўлишини унутмаслик керак. Битта манбадан олинган маълумот билан чекланиш, фақат шунгагина асосланиб хабар тарқатиш юзакичиликка, бирёқламаликка, ҳатто чала ва чалкаш ахборот тарқалишига олиб келиши мумкин. Икки ва ундан ортиқ фикрдан мумкин қадар тўла фойдаланиш тажрибаси журналист меҳнатини тўкисроқ кўрсатади, бу ақидани унутмаган журналист омма олдида ҳам, ахборот манбаи, таҳририят ва жамоатчилик олдида ҳам панд емайди”. Масаланинг фарзандларимиз онгини миллийликка йўғрилган омиллар билан бойитиш жиҳати билан бирга истеъмолчиларга сифатли маҳсулот ва хизматларни тақдим этиш “Истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонунда белгилаб қўйилгани ҳам таъкидланади. Шу билан бирга муаллиф  кўпроқ ҳаётий мисоллар, фактлар қўшиш орқали масалани янада кенгроқ ёритиши ҳам мумкин эди. 
Яна бир бугунги кундаги долзарб масалалардан бири ёшларнинг глобаллашув таъсирида ўзгариб бораётган маънавий-ахлоқий тарбиялари, дунёқарашлари ҳақидаги Дилфуза Рўзиеванинг “Боланинг бегонаси бўлмайди” мақоласи ҳам ахлоқий мавзудаги муаммога бағишланган. Муаллиф кириш қисмида узундан-узоқ гаплардан қочади. Мақоланинг нима ҳақида эканини кириш қисмиданоқ билиб олиш мумкин. Мақола ўсмир ёшларнинг кийиниш услублари, ўзларини тутишлари тасвири билан бошланади. Ўқувчи мақола давомида “оммавий маданият”нинг салбий оқибатларидан бўлган “гот”, “эмо” каби оқим вакиллари ҳақида гап кетаётганини англайди. Муаллиф бу хатарли оқим ҳақида маълумот бериш билан бирга уларнинг услуби бизнинг ёшларда ҳам пайдо бўла бошлаганини таъкидлайди: “Бизда айнан шу оқимга кириб қолганлар бор деёлмаймиз. Бироқ уларнинг юриш-туриши, соч турмагига қараб айрим ёшларимиз уларга таассуб қилаётганини англаш қийин эмас”.  Муаммонинг сабаблари ва уни олдини олиш йўллари ҳақида фикр юритиб муаллиф шундай дейди: “Ана шундай пайтда ёшлар ўзларини йўқотиб қўймасликлари, ёт ғоялар домига тушмасликлари учун чуқур таълим-тарбия бериш, милл қадриятларимизни улар онгига сингдиришдан бир зум четланмаслигимиз лозим. Шу боис, уларга сен ундай бўл, бундай қил, дейиш шарт эмас. Қуруқ панд-насиҳат фойда бермайди. Халқимиз ибораси билан айтсак, “Яхши нарса қоғозга ўраб берилади”. Модомики, шундай экан, фарзандларимизга фақат ва фақат яхшиликни, яхши нарсаларни раво кўрайлик”.. Муаммонинг сабабларини ва унинг олдини олиш йўллари ҳақида фикр юритилади. Мутахассис психологларнинг фикрлари берилади. Юртимизда олиб борилаётган ёшлар сиёсати, унинг иқтисодий, ҳуқуқий асослари ҳақида гапирилиб, президентимизнинг бу борада айтиб ўтган фикрлари келтирилади. Хулоса қисқа, одатдагидек барчани огоҳ бўлишга чақиради. Мақола мавзу жиҳатидан янги ва қизиқарли. Аммо, оқимлар ҳақида тўлиқроқ маълумот, фактлар, жумладан уларнинг пайдо бўлиш тарихи, тарқалиш ҳудудлари, асосий ғояси ва шу бугунга қадар келтирган салбий оқибат ёки фожеали якунлари ҳақида мисол ва фактлар берилганда мақола янада жонлироқ бўлар эди. Қуйида келтирилган мисоллардан мавзуларнинг турфа хиллигини кўриш мумкин. Аммо, уларда мавзунинг тўғри қўйилиши, муаллиф ёндашуви, факт ва мисоллардан фойдаланиш, хулоса чиқариш турлича. 
Жаҳон матбуотига назар соладиган бўлсак, унда диний мавзуларнинг таснифланиши ўзгачароқ эканлигини кўришимиз мумкин. Уларда диний мавзулар маънавий қадрият сифатида эмас, кӳпроқ ахборий жанр сифатида, маълумот бериш мақсадида еритилади. Шу билан бирга жаҳон сиёсий-ижтимоий майдонида, халқаро миқёсда содир бўлаётган воқеаларда дин омилининг иштироки, террористик ҳаракатлар каби ҳодисалар шарҳида уларга турли ёндашувни кўриш мумкин. Араб давлатларида содир бўлган сиёсий жараёнларнинг халқаро матбуотда ёритилишини дин омили иштирок этган сиёсий-ижтимоий йўналишдаги мақолалар сирасига киритиш мумкин. Масалан “Тhe New York times” газетасида чоп этилган Д. Девид Киркпатрикнинг “Ливия исломчилар билан ҳамкорликка киришмоқда, - дейди Каддафининг ўғли” (03.2011), Хелен Купер, Эрик Шмидтт, Майкл С. Шмидтларнинг “Ливиядаги қонли ҳужум Марказий Разведка бошқарувининг ҳаракатларига кўра кучли зарбага айланди” (23.09.2012), Род Нордленднинг “Икки журналист исломий экстремистлар қўлида бир ҳафта асирликдан сўнг суриялик қўзғолончилар томонидан озод этилди” (27.07.2012), Скотт Саяренинг  “Чегарасиз шифокорлар суриялик қўзғолончилар ва тинч аҳолини даъволамоқдалар” (21.08.2012) каби мақолаларни шулар жумласига киритиш мумкин. “The New York Times” газетасида Морин Дауднинг “Линкларим учун менга шафқат қил худойим…” ("Forgive Ме, Fether, for i have linked")  мақоласи католик черкови оламидаги янгиликка бағишланган. Мақоланинг ўзига хос жиҳати шундаки, унда диний мавзу замонавий технологиялар билан боғлиқ ҳолда ёритилади. Киришда шеърнинг келиши ҳам муаллиф ёндашувини кўрсатади. Аммо мақолада турли сўзларнинг қўлланилиши, журналист этикаси бошқа масала. Мақола 31 ёшли интернет дастурловчиси Патрик Леинен, унинг акаси шифохона тизим администратори Чип ва Нотр-Дам университети аспирант Раян Кригерлар томонидан ишлаб чиқилган “Тавба қилиш: рим-католик дастури”, унинг вазифалари, мақсади, ижобий ва салбий жиҳатлари асосида ёзилган. Аммо сўзларнинг қўлланилишида ғализликларни кузатиш мумкин. Тўғри бу АҚШ, хусусан ғарб матбуотига хос хусусият ҳисобланади. Оҳангдаги кескинлик, қатъийлик, кесатиқларнинг мавжудлигини кузатиш мумкин. Яратилган мобил дастурни тасвирлар экан, муаллифнинг худди энсаси қотаётгандек тасаввур ўқувчида уйғониши табиий. Технологияларнинг шу даражада ривожланиб, хатто диний соҳагача кириб келгани муаллифни ажаблантиради. Кириш қисмида муаллиф диний атамалар ва бугунги кунда кенг фойдаланиладиган компютер ва интернетнинг оммавий атамаларини қўллаган ҳолдатузилган шеърни келтиради. Бир томондан бу ўқувчига кулгили туюлиши мумкин. 
Инсоннинг эътиқоди, шахсий туйғулари билан боғлиқ тушунчаларнинг бу қадар оммалаштирилиши муаллифда норозилик кайфиятини уйғотади: “Дафн қилиш маросимларини ўтказувчи бюроларнинг жонли эфирда дафн қилишлари бошланганда бу ўзгартириб, қочиб бўлмас ҳодисага айланган эди. Аммо энди фақатгина  тавба, эътиқод  инсоннинг ички туйғуларида, қалбинининг тубида эмас балки экранларда ҳам пайдо бўлди”, - дейди Дауд. Энг қизиғи ушбу дастур орқали фойдаланувчилар ўз гуноҳларидан халос бўлишлари мумкин, яъни у инсонларнинг қилган хато ишларини кечирилишини таъминлайди. Дастурга эга бўлиш черковга боориш заруратини қолдирмайди. Дастур ўз ичига турли гуноҳ ишлар билан боғлиқ саволларни олган бўлиб, у фойдаланувчиларга ўзлари қилган нотўғри ишларини эслатиб, огоҳлантириб туришини мутахассислар таъкидламоқдалар. Мақола давомида муаллифнинг сўзларни қўллашда ғализликларга йўл қўйганини кузатиш мумкин. Хусусан, мақола сўнггида у шундай дейди: “нима бўлганда ҳам энди биз Ницшенинг ноҳақ эканлигини биламиз. Худо ўлмаган. Балки унинг сервер ўчган бўлиши мумкин.”
 Яна диний мавзудаги мақолалар таснифига диний таълимот, унинг тарихий ва бугунги кундаги сиймоларининг ҳаёти, фаолиятига бағишланган мақолаларни ҳам киритиш мумкин. Масалан “Аргументы и факты” газетасининг 2013-йил 50-сонида чоп этилган Николай Шабуровнинг “Исо Масиҳ аслида ким бўлган?” мақоласи. Яна бир эътиборли жиҳати, газета рус проваслав черкови бош роҳиби, Москва ва бутун Русия патриархи Кирилл отанинг шахсий ҳаётига доир маълумотлар ва унинг шахсий суратларини эксклюзив тарзда чоп эта бошлади. Газетанинг электрон версиясининг жамият рукни-дин бўлимида ҳам диний таълимот ва шахсларга бағишланган мақолалар мунтазам чоп этилиб борилади. Мақолалар таснифига диний соҳа мутахассислари билан бўлган суҳбат ва интервюларни ҳам киритиш мумкин. Улар ўз навбатида суҳбат мавзуси, қамрови, қўйилаётган муаммо жиҳатидан турли йўналишда бўлиши мумкин. Мисол қилиб “Аргументы и факты” нинг 2013-йил 44-сонида Екатерина Бычкованинг Қуръоннинг рус тилидаги таржимони, 2000-йилдан буён “Конфессиялараро келишув ва барқарорлик” фонди президенти Валерия Прохорова билан “Аёл ҳеч қаерда исломдагидек кўп ҳуқуққа эга эмас” сарлавҳали суҳбатини олиш мумкин. Муаллиф суҳбат орқали долзарб муаммони ўртага ташлаб, ўз саволларига ва бугунги кунда ислом дини ва терроризм ўртасида юзага келаётган тушунмовчиликларга ойдинлик киритишга ҳаракат қилади. У Россиянинг бир қатор шаҳарларида амалга оширилаётган террористик ҳаракатлар, уларда мусулмонларнинг иштироки, умуман ислом ва терроризм, ўз жонига қасд қилиш каби иллатларнинг ўзаро боғлиқлик жиҳатлари, ислом ҳақидаги қотиб қолган нотўғри тушунчаларга  ойдинлик киритишга ҳаракат қилади.  

2.2. ХХI асрда динлараро муносабатлардаги ўзгаришлар ва унинг матбуотда акс этиши.
   ХХI асрда содир бўлган қатор ўзгаришлар динлараро муносабатларда ҳам кузатилди. Бунга табиийки, бир неча омиллар сабаб бўлди. Аввалги бобларда таъкидланганимиздек, дунё динлари ўзида фақат эзгулик ва бағрикенгликни тарғиб қилади. Бу эса динларнинг бир-бири билан муроса қилишни, ўзга дин вакиллари билан ўзаро ҳурмат асосида муносабатида бўлишини тақазо этади. Аммо айнан ана шу талабларга амал қилмаслик билан боғлиқ айрим воқеа-ҳодисалар, омиллар динлараро муносабатларнинг кескинлашувига сабаб бўлди. Диннинг асосини, моҳиятини билмаслик, уларни нотўғри талқин қилиш, айниқса, дин ниқоби остида турли гуруҳ ва секталарнинг ташкил этилишига олиб келмоқда. Бу ҳаракатлар туфайли инсонларни разолат ва жаҳолат ботқоғига ботириш, бунинг ортидан мўмай даромад орттириш, мол-дунё тўплаш, ҳокимиятга эга бўлиш каби сиёсий мақсадлар кўзланади. Бу мақсадларни амалга ошириш учун қўпорувчилик, террорчилик ҳаракатларини содир этиш, бегуноҳ одамларнинг жаҳолат қурбонларига айланишларига сабаб бўлиши, диний-ақидапарастлик каби иллатларнинг юзага келиши ва дунё бўйлаб ривожланиши туфайлидир. Ана шундай воқеалар сирасига АҚШнинг собиқ президенти Ж. Буш томонидан исломга қарши “салб юриши”нинг эълон қилиниши, Ғарб мамлакатларининг Ироқ ва Афғонистонга қарaтилган ҳарбий старатегияси, Пайғамбар Муҳаммадга (с.а.в.) тааллуқли карикатураларнинг матбуот саҳифаларида чоп этилиши, динга қарши ғояларни тарғиб қилувчи фильмларнинг суратга олиниши ва намойиш этилиши, Европада ҳижоб кийишга қарши кўтарилган намойишлар, бир қатор Европа давлатларида масжид ва минораларнинг қурилишига қўйилган таъқиқлар сингариларни киритиш мумкин. 
Шу жиҳатдан юртимизда диний соҳада олиб борилаётган ишлар, динлараро бағрикенглик ва тенглик тамойилларини ривожлантириш борасидаги саъй-ҳаракатлар ҳақида гапирадиган бўлсак, кенг кўламли ишларнинг бажарилаётганига гувоҳ бўламиз. Аввало таъкидлаш жоизки, диний бағрикенгликнинг ҳуқуқий кафолати бош қонунимизда белгиланди. Ўзбекистон Республикаси Конститутсиясининг 31-моддасида барча учун виждон эркинлиги кафолатлаб қўйилди. Бундан ташқари Ўзбекистон Республикасининг“Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида” ги қонуни, Ўзбекистон Президентининг ,,Имом Бухорий халқаро марказини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида” ги қарори, “Тошкент Ислом университетини ташкил этиш тўғрисида”ги фармонлари эълон қилинди. 1999-йили Юртбошимизнинг ,,Аллоҳ қалбимизда, юрагимизда” рисолалари чоп этилди. “Ҳидоят”, “Имом ал-Бухорий сабоқлари” журналлари, “Ислом нури” газетаси, “Мовароуннаҳр”, “,Мерос”, ,,Маънавият” нашриётлари, Тошкент Ислом университети нашриёт матбаа бирлашмаси, Тошкент Ислом университетининг ,,Зиё” студияси ташкил этилди. Ўзбек тилидага бир неча диний-маърифий йўналишдаги интернет сайт, форум ва порталлар ишга тушди. Президентимизнинг дин соҳасидаги 16 та фармони, Вазирлар маҳкамасининг 50 дан ортиқ қарори қабул қилинди. Ўзбекистон ҳудудида яшовчи 130 дан ортиқ миллат ва элатлар 16 та диний конфессия ва ташкилотларга бирлаштирилди. Бу каби саъй-ҳаракатларнинг барчаси ҳукуматнинг мазкур соҳа эътибори юқори даражада ортганлигидан далолат беради. 
“Маҳалла” газетасида журналист Юлдуз Ҳожиева чоп этилган ўзининг “Диний бағрикенглик ва виждон эркинлигининг амалдаги ифодаси” сарлавҳали мақоласида мазкур соҳада олиб борилаётган ишлар, чора-тадбирлар, қабул қилинаётган қонун ва қарорлар хусусида сўзлаб, шундай дейди: “Ўзбекистон Республикасининг “Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида”ги қонуни дин муносабатларини тартибга солувчи асосий ҳужжатдир. Унинг 3-моддаси виждон эркинлиги ҳуқуқига бағишланиб, “Виждон эркинлиги фуқароларнинг ҳар қандай динга эътиқод қилиш ёки ҳеч қандай динга эътиқод қилмасликдан иборат кафолатланган конститутсиявий ҳуқуқдир. Фуқаро ўзининг динга, динга эътиқод қилишга ёки эътиқод этмасликка, ибодат қилишда, диний расм-русумлар ва маросимларда қатнашиш ёки қатнашмасликка, диний таълим олишга ўз муносабатини белгилаётган пайтда уни у ёки бу тарзда мажбур этишга ёъл қўйилмайди. Вояга етмаган болаларни диний ташкилотларга жалб этиш, шунингдек, уларнинг ихтиёрига, ота-оналари ёки уларнинг ўрнини босувчи шахслар ихтиёрига зид тарзда динга ўқитишга ёъл қўйилмайди”, дея қатъий мустаҳкамлаб қўйилган”.
Юқорида қайд этилган, динлараро муносабатларнинг кескинлашувига сабаб бўлган асосий воқеалардан бири 2001-йил 11-сентябрда АҚШда бўлиб ўтган террористик ҳаракатларнинг ислом дини вакиллари томонидан содир этилгани бўлди. Воқеа ҳақида қисқача маълумот бериб ўтсак. 2001-йилнинг 11-сентябрида АҚШнинг Нью-Йорк, Арлингтон, Шенксвилл ҳудудларига 4 та ўғирланган самолётларда ҳужум уюштирилган. 1-2-самолётлар – Бутунжаҳон Савдо Марказининг шимолий ва жанубий биноларига, 3 – Пентагон биносига, 4 – эса,  Пенсилваниядаги Шенксвилл шаҳри яқинига қулаган. Ҳаракатда “Ал-Қоида” ташкилотининг 19 аъзоси иштирок этган. Натижада  БСМ нинг 3 та биноси қулаган. Қурбонлар сони 2977 тани, яраланганлар сони эса 6300 нафарни ташкил этган Вазият Ақш ҳудудида кенг қамровли ахборий тартибсизликка сабаб бўлади. Шундан сўнг жаҳон ОАВда оммавий тарзда ушбу воқеага нисбатан муносабатларда берила бошланди. ОАВ билан боғлиқ баъзи муҳим воқеаларни келтирамиз: 
•	Воқеадан бир кун олдин яъни 10-сентябрда Қатарнинг “Ал-жазира” телеканали Усома Бин Ладеннинг чиқишини эфирга узатди. У ўзининг “Ал-қоида” ташкилотининг ҳаракатларига алоқаси йўқлигини таъкидлади 
•	28-сентябрда Покистоннинг “Уммат” газетаси Усома Бин Ладен билан бўлган интервьюни чоп этди; 
•	13-декабрда унинг уйидан топилган видеолавҳа бутун дунёга эфирга берилди; 
•	2002-йилда ҳаракат бошқарувчиларидан бири – Холид Шайх Муҳаммад билан  интервью “Ал-жазира” орқали эфирга узатилди 
•	2004-йил 30-октабрда эса Бин Ладеннинг айбдорлигини тан олган видеомурожаати эфирга узатилади 
   Жаҳон оммавий ахборот воситаларида воқеалар кетма-кетлиги акс эта бошлайди. Улар ушбу воқеага нисбатан турлича муносабат билдирдилар. Мисол учун оладиган бўлсак, Франциянинг “Монд” газетаси биринчилардан бўлиб “Биз ҳаммамиз америкаликмиз” сарлавҳаси остида ҳамдардлик мазмунидаги мақола чоп этилди. Пекинда террористик ҳаракатларни қўллаб-қувватловчи намойишлар ўтказилди. Ироқ ҳукумати эса америкаликлар бугун ўзларининг инсонийликка қарши қилган жиноятларининг мевасини кўраётганликларини расман таъкидлади. Воқеадан сўнг 17 мамлакатда айбдор кимлиги ҳақида сўровнома ўтказилди. Унинг натижаларига кўра бу воқеада аҳолининг 46фоизи - “Ал-қоида” ташкилоти, 15фоизи – АҚШ ҳукуматининг ўзи, 7фоизи – Исроил яна 7 фоизи эса бошқа давлатларни айбдор деб топишган.
Ҳаракатлардан сўнг мамлакатда мусулмонларга нисбатан муносабат кескин ўзгарди. Масжидлар ва мусулмон қиёфасига ўхшаш одамларга нисбатан ҳужумлар уюштирила бошлади. Бунинг натижасида, айтайлик мусулмон бўлмаган ҳинд миллатига мансуб фуқаро осиёликларга ўхшагани учун ўлдирилди Яқин Шарқдан келган иммигрантлар қайта текширув, терговлардан ўтказила бошланди. 
Содир бўлган ушбу воқеа журналистика мазмунига ҳам таъсир этмасдан қолмади. Рус тадқиқотчи С.А. Михайлов ўзининг “Америка Қўшма Штатлари журналистикаси” китобида 2001-йил 11-сентябр воқеалари АҚШ журналистикасини ўзгартириб юборганини таъкидлайди. Ғарб журналистикаси бошқа бир тадқиқотчиси Рикованов эса бу ҳақда шундай ёзади: “2001-йил 11-сентябрда Нью-Йорк ва Вашингтонда бўлган фожеалар оқибатида АҚШ журналистикаси терактлар содир этилган дақиқадан бошлаб воқеаларни қўрқув, ваҳима тарқатиш воситасига айлантирди. Албатта, бунда етакчи ролни бутун дунёга жонли репортажни эфирга узатган телевидение ўз қўлига олди. Бунда телевидение илк маротаба янгиликни эпизодик ва тематик узатиш тамойилидан воз кечди, реал ҳолат тамойилини қўллаган ҳолда телевизор экранидан фактлар оқимининг – турли миш-миш, гап-сўзлар, хуллас, текширилмаган, ишончсиз ахборотларнинг шубҳали манбалардан узатилишига йўл қўйди. Воқеадан сўнг тўрт кун давомида репортаж Америка барча телеканаллари орқали, реклама роликлари намойишини бузган ҳолда берилди. Америкаликлар илк маротаба ўзларининг экранлари орқали зўравонлик томошасининг гувоҳи бўлдилар. Мамлакат карахт ҳолатида келди. Воқеадан бир неча дақиқа ўтгач журналистик шарҳлардан “жиноят” сўзи йўқолди. “Уруш” деган сўз бир зумда уни сиқиб чиқарди. Террорчилик ҳаракатларининг эҳтимолий сабаблари ҳақида эса – ҳеч қандай сўз йўқ”
2001-йил 13-14-сентябрда “Нью-Йорк Таймс”газетаси томонидан ўтказилган сўровнома натижаларига кўра 67 фоиз америкаликлар “АҚШ ҳаракат ташкилотчиларига нисбатан ҳарбий чора қўллаши керакми, гарчи бунинг оқибатида минглаб бегуноҳ тинч фуқаролар қурбон бўлиши мумкин бўлса-да?” деган саволга ижобий жавоб берганлар. Сўровда қатнашганларнинг кўпчилиги “уруш”га нисбатан “ҳа” деб жавоб бердилар. Телевидение бир зумда ҳамдардлик кайфияти қасоскор, агрессив муносабатга ўзгартирди. Бир сўз билан айтганда оммавий ахборот воситалари ана шу агрессив кайфиятни оммага ҳам улаша бошлади. 
Info-islom.uz интернет сайтида чоп этилган “Нега ОАВлари учун салбий мусулмонлар қиёфаси қизиқарли?” сарлавҳали мақола айнан шу мавзуда бўлиб, унда livescience.cоm сайтидан олинган маълумотлар келтирилган. Нью-Йоркдаги террорчилик хуружларидан сўнг, ОАВларда мусулмонлар ҳақидаги салбий маълумотлар ижобий хабарларга қараганда кўпроқ берила бошланди, деб хабар қилади Livescience. Шунингдек, “Америка социологик шарҳи” (Аmerican sotsiological review) нашри қилган тадқиқот натижалари ҳам айнан шу масалага қаратилган.  “ОАВларида босилган бу турдаги хабарлар ила ҳеч бир қадри йўқ ташкилотлар жамоатчилик фикрини шакллантириш имконига эга бўлишди”, - дейди Шимолий Каролина университетининг жамиятшуноси Кристофер Бейл. 2001 йил 11 сентябрь террорчилик хуружларидан сўнг олим Ислом ва мусулмонлар ҳақида жамоатчилик фикри билан қизиқа бошлаган. У аксилисломий ва исломий бўлган ноҳукумат ташкилотларининг ОАВга таъсирини ўрганиб чиқишни ўзига мақсад қилиб олади.
       У 120 та ташкилотнинг 1084 та пресс-релизини йиғади. Бу ташкилотлар орасида мусулмон, насроний ва мустақил тадқиқот институтлари ҳам бор. Улардан олинган пресс-релизларни 2001 йилдан 2008 йилгача газета ва журналларда чоп этилган 50 407 та мақола, хабарлар матни билан муқояса қилиб, қандай ташкилотлар матбуот ҳамда телевидениени кўпроқ маълумотлар билан тўлдирганини ўрганиб чиқди.
Бейл “The New York Times”, “USA Today”, “Washington Post” сингари Американинг энг етакчи газеталари чоп этилган мақолалар ҳамда  BBC, CNN ва Fox телеканалларининг хабарларини ўрганиб чиқади. Жамиятшунос, пресс-релизларда авваламбор қўрқинч ва нафрат каби ҳиссиётларга мурожаат қилиниши ОАВнинг эътиборига тезроқ тушишини аниқлаган.
-	Ислом ташкилотлари ҳам давомли равишда терроризмни қораловчи баёнотларни чоп этиб бордилар. Бироқ, уларнинг пресс-релизларида ҳиссиётлар ғариб ёки улар ҳаддан зиёд мотамли бўлгани учун ОАВнинг назаридан четда қолишига сабаб бўлмоқда,- дейди Бейл.
Агар Ислом ташкилотлари мусулмонларнинг камситилаётгани ҳақидаги турли масалаларга эътироз билдира бошлашса, ОАВ бунга ўхшаш мақолаларга ўч бўлади. Бу эса, ўқувчи ва телетомошабинларда Ислом ташкилотлари терроризмни истар-истамас қоралайди, деган тасаввур ҳосил бўлиш имконини беради. Бироқ, турли хил исламофобик (Ислом билан қўрқитиш) кўринишдаги маълумотлар ўта таъсирчан ҳисобланади. Ўз навбатида мусулмонларга қарши бўлган ташкилотларнинг ўзларини тўғри эканига ва  мусулмонларнинг ҳақиқатдан ҳам сиёсий муамола одоби баҳонаси билан “шариатни жорий” қилаётганига янада ишонтиради.   
Шу сайтда эълон қилинган яна бир мақолада шундай тадқиқотларнинг яна бири ҳақида сўз боради. Американинг Шимолий Каролина ва Дюк университети олиб борган тадқиқотларга кўра, “радикаллашган америкалик мусулмонлар хавфи роса ошириб юборилган экан. Шунга қарамай, аксар америкаликлар ултра (ашаддий) ўнгчи исломофоблар тарафидан жон-жаҳдлари билан тарғиб қилинаётган “радикал Ислом”дан қўрқиб яшашда давом этмоқда. Агар кабел телеканалларини томоша қилсангиз, барча террорчилар мусулмон экан деб ўйлай бошлайсиз. Баъзи доираларда “барча мусулмонлар террорчи эмас, лекин барча террорчилар мусулмонлар” деган ғоя ҳақиқатга айланган. Лекин статистик маълумотлар бунинг аксини кўрсатади.
 Федерал қидирув бюросининг (ФҚБ) расмий сайтида 1980 йилдан 2005 йилгача бўлган террорчилик ҳаракатларининг хронологик рўйхати бор. Ушбу маълумотларга кўра, АҚШда содир этилган террорчилик ҳуружларини ташкил қилган “исломийчи”лардан кўра “яҳудий”ларнинг сони бир неча баробар ортиқ бўлиб чиқди. Яъни, радикал яҳудийлар ўз динлари номи билан қилган террорчилик ҳаракатлари бошқа динларга қараганда кўп эканлигини кўрсатган. Булар оддий, яҳудийлар тасодифан аралашиб қолган террорчилик ҳужумлари эмас, балки айнан яҳудий экстремистларининг ўз диний қарашларидан келиб чиқиб содир этган террор ҳуружларидир. Ҳудди “Ал-Қоида” сингари ва шунга ўхшаганларнинг ҳаракатлари каби.
      Исломофобларнинг таъкидлашича, Ислом – аслини олганда, террорчилик дини. Агар “буни исботлаш учун далил-ҳужжатлар борми?”, деб сўрасангиз, - Ҳамма террорчилик амалиётларини ислом динига мансубларр амалга оширяптилар-ку, деб таъкилдашади. Афсуски, бундай қарашлар, улар учун  ҳақиқатга айланиб  қолди.
Сайтда шу каби мақолалар билан бир қаторда Американинг яна бир етакчи газеталаридан бўлмиш “Вашингтон Пост” нашрининг бу мавзуда билдираётган фикрлари ҳам бериб ўтилади. Хусусан, “Вашингтон пост” газетаси: “Ғарб олами Ислом динига нисбатан янгича муносабатда бўлиши лозим”, эканлигини таъкидлаб ўтади. Газетада айтилишича, аслида муаммо Ислом динида эмас, балки, диндан ўзининг турли мақсадлари ва ғаразлари йўлида фойдаланувчиларда, ваҳоланки дин уларнинг даъволаридан ҳоли. Барча мулулмонларни радикалликда айблаш нотўғри. Хусусан, Бостон воқеаларидан келиб чиқиб, мусулмонлар оммаси зулм, террорчилик, куч ишлатиш сингари ғоялар билан боғлиқ дейиш хато ва мақсадга мувофиқ эмас. Газета муайян якка шаклдаги воқеа- ҳодисалардан хулоса қилиб, оммани Ислом дини ва мусулмонлар ҳақида қарор қабул қилмасликка чақирди. Чунки, баъзи мазҳаб, йўналишлар ва фикрлар бир жиҳатдан Исломнинг асосий қоидаларида ҳамфикр бўлсаларда, лекин бошқа жиҳатдан унинг татбиқи, талқини масаласида турлича қарашга эгадирлар.
  Шунингдек, газетанинг ҳозирги кунда сонларига эътибор берилса, бир ярим миллиарддан ошадиган мусулмонлар ўртасида фикрлар хилма- хиллиги борлиги, бу хилма хилликни инкор қилиб ёки уни бир четга суриб, хулоса қилишга шошмасликка чақиради. “Вашингтон пост” муайян воқеа- ҳодисалар ортида кимлар ва нима мақсадлар ётганини билмай туриб, Ислом динига қарши ҳужум қилаётган ва уни ёмон кўрсатишга уринаётган қатор Ғарб ОАВ ни танқид қилди. 
 Қатор террорчилик ҳаракатлардан сўнг “радикал ислом”, “исломийчилар” каби атамалар оммалаша бошлади. Бу ҳолат айниқса, ОАВ да чоп этилаётган мақолаларда кўп учрамоқда, десак муболаға бўлмайди. Масалан, Россиянинг “Аргументы и факты” газетаси сайтида эълон қилинган “Уелс суди Қуръон ёдламагани учун ўғлини ўлдирган аёлга умрбод қамоқ жазосини берди” (“Суд Уэльса дал пожизненный срок женщине, убившей сына за невыученный Коран”) сарлавҳали мақоласида шундай дейилади: “текширув жараёнида мусулмон аёл ўғлини Қуръонни ёдлашга мажбур қилганини тан олди (исломийчилар орасида бу обрўли ҳисобланади)” (Во время следствия мусульманка призналась, что хотела заставить сына выучить наизусть Коран (в среде исламистов это считается очень почетным). Шу ўринда “исломийчи” атамаси тўғри қўлланганми, умуман олганда бу атама қандай маънони билдиради, у қандай пайдо бўлган ва у қандай ҳолатларда қўлланади, деган савол туғилади. Дамашқ университети профессори Содиқ Ал-Азм исламизм атамаси ўзида “Йигирманчи юзйилликда мусулмон жамиятларининг институтцион, ижтиомий-иқтисодий, маданий ҳаётидаги исломнинг асосий аҳамияти, бош роли, ўрнининг узоқ муддатли емирилишига қарши ҳимоя реаксияси”ни акс эттиради. Унинг фикрича исламизм – исломийчилик амалиётга “ислом жиҳоди” тушунчасининг пайдо бўлиши (муқаддас уруш) энг кучли шаклларида киритилмоқда.
Ал-Азм исломийчиликнинг қуйидаги ажралмас қисмларини санаб ўтади:
-	Фундаментализм – исломнинг асосига қайтиш (салафизм), эътиқод ва анъаналарнинг қайта фаоллашуви;
-	Интегрализм – жамият ва давлатнинг барча соҳаларининг шариат қонунлари остида бирлашиши;
-	Теократизм – Аллоҳнинг бош ҳоким сифатида қайта тикланиши;
-	Теономизм – нисбий маънода “Худо қонунларининг бошқаруви”, тўғридан-тўғри маънода шариат меъёрларининг амалда қўлланилиши;
-	Терроризм – ҳар қандай оқибатларни ҳисобга олмаган ҳолда душманга максимал даражада зарар етказиш.    
Америкалик машҳур тарихчи, публицист, ёзувчи, сиёсий шарҳловчи, ислом ва яқин шарқдаги низолар бўйича мутахассис Дениел Пайпс исломийчиликка эса шундай таъриф беради:
“Исламизм – учинчи тоталитар мафкура (фашизм ва коммунизмдан сўнг), у замонавий муаммоларга ўрта асрлардаги каби ёндашади. Агрессив бўлиб, мусулмон бўлмаганларни ажратади, аёлларга зулм қилади ва исломнинг куч билан тарқатилишини оқлайди.”
 Таърифлардан келиб чиқиб шуни айтиш мумкинки, исломийчилик, бугунги кунда кенг қўлланилувчи фундаменталисм, террорчилик каби атамаларнинг мазмун-моҳияти исломнинг асл моҳиятига мутлақо зид ва бу атамаларнинг исломга ва мусулмон олами вакилларига нисбатан салбий маънода қўлланилаётгани нотўғри. Яъни, исломийчи атамасини ислом динининг барча вакилларига қўллаш ўринсиз ва диний бағрикенглик, инсонпарварлик тамойилларига тўғри келмайдиган хато ҳисобланади. 
Динлар ўртасида ўзаро келишмовчиликка сабаб бўлган яна бир воқеа бу 2011-йил Норвегияда амалга оширилган террорчилик ҳаракат бўлиб, унинг фожиаси бугунги кунга қадар дахшат билан ёдга олинади. Андерс Брейвик исмли шахс томонидан амалга оширилган бу фожиа оқибатида 77 инсон ҳаётдан кўз юмган, 151 нафари эса жароҳатланган. Кейинчалик маълум бўлишича Брейвик ўзини миллатчи сифатида билиб, мусулмонларга, ислом динига нафрат билан қараган. Унинг фикрича мусулмонлар Европа паспортлари ниқоби остида Норвегия жамиятини барбод қилиб, яширинча Ал-Қоида ташкилотини қўллаб-қувватлаб келганлар. Фожиа содир бўлгандан сўнг, воқеа сабабчилари ҳали аниқ бўлмаган бир пайтда жаҳон оммавий ахборот воситалари буни ҳам мусулмонлар ҳисобига ёза бошлашди. Британиянинг “Тне Гуардиан” газетаси журналисти Чарли Брукер жаҳон ОАВ вакиллари воқеа содир бўлгандан сўнг унинг сабабчилари ҳақида турли тахминлар ва башоратларни ёза бошлаганларини таъкидлайди. У ўз мақоласида АҚШлик блоггер Памела Геллерни мисол қилиб келтиради. 
Маълумки, замонавий масс-медиада блог журналистикаси тушунчаси пайдо бўлиб, унга интернет журналистикасининг мустақил фаолият юритувчи тизими сифатида қаралмоқда. Геллер ўзининг ислом дини ва унинг вакилларига бўлган нафрати билан ўқувчилари орасида машҳур. У ҳар қандай террорчилик ҳаракатлар юз берганда уларда мусулмонларни билиб-билмай, кўр-кўрона айблаш имкониятини қўлдан бой бермайди. Шунга қарамай унинг ўқувчилар талайгина. Энг қизиғи Андерс Брейвик ҳам ушбу интернет сайтнинг доимий ва ашаддий ўқувчи, мухлисларидан бири саналади. У қарашлари узлуксиз равишда Геллернинг ғоялари билан суғорилиб келган деса ҳам бўлади. Памела Геллер ўз фикр-ғоя ва қарашлари билан халқлар, маданиятлар, динлараро низоларнинг янада авж олишига қайсидир маънода сабабчи бўлиб, ўз ҳиссасини қўшиб келган. Чунки унинг ёзувларини ўқиган ҳар қандай киши ўзидан келиб чиқиш, дин, ирқ томонидан фарқ қилувчиларга нисбатан ўзгача, нафрат туйғуси билан қарай бошлайди. Африкаликми, араб ёки бошқа менга ўхшамайдиган инсон, ўзга миллат вакили ўлимга лойиқ деган фикр уйғониши табиий.
АҚШнинг “Slate” журналида чоп этилган Уилиям Салетаннинг мақоласи ҳам айнан шу муаммога бағишланади. Мақола аввалида муаллиф шундай саволни ўртага ташлайди: “агар мусулмонлар исломий терроризмда айбдор бўлсалар, Норвегиядаги хунрезликларга ҳам мусулмонлар сабабчими?”. Мақола давомида Салетан шу саволга жавоб топишга уринади. Норвегияда содир бўлган фожиадан сўнг Геллер интернетдаги саҳифасида қуйидаги “Норвегияда жиҳод?”, “Сиз жиҳод оқибатларидан қочиб кетолмайсиз”, “Норвегия: ўтган беш йил ичида амалга оширилган барча зўравонликлар мусулмонлар томонидан амалга оширилмоқда”қабилидаги фикрларни ёзиб қолдиради. Барчаси нотўғри кетаётган эди, дейди муаллиф. Террорчи мусулмон эмасди. Шунга қарамай у барча мусулмонлардан нафратланарди ва Памела Геллернинг мухлиси эди. У Геллер ва унинг ҳамкорлари бўлмиш — Роберт Спенер, Jihad watch, Islam watch ва  Front page magazine — каби интернет саҳифаларини  250 мартадан ортиқ ўз ёзувларида кўрсатиб ўтган. У жиҳодчи ват инч мусулмонлар, оддий эътиқод қилувчи инсонлар ўртасида ҳеч қандай фарқ йўқ деб ҳисоблаган. Геллер АҚШда 11-сентябр воқеаларидан кейин  исломий бирлашма ташкилотини барпо этмоқчи бўлган   имом  Фаисал Абдул Рауфга доимий равишда қарши чиқи келган. Гарчи у Ал-қоидани исломий бўлмаган ташкилот деб эълон қилган, "мен террорчилик ҳаракатларида иштирок этган ҳар қандай инсонни қоралайман", деган бўлса-да, доимий равишда Геллернинг тазйиқларига учраб келган. АҚШ кучлари Покистонда Усома Бин Ладенни қўлга олганларида эса, имом шундай деган:  “Мен президент Обаманинг терроризмга қарши кураши ва Бин Ладенни адолатга олиб келганини олқишлайман”. "Норвегиядаги воқеалар ҳақида CНН ва ББC телеканалларини томоша қилаётиб бир неча бор “Христиан” сўзини эшитдим. Жиҳод бўлганда уларнинг ҳеч қачон динни қўшишга ҳақлари йўқ ва бу фожеанинг Христианлик дини билан ҳеч қандай алоқаси йўқ”, - дейди Геллер. Шу ўринда муаллиф қуйдаги мазмунда савол беради: “Мана энди террорчи христианлик динига мансуб шахс бўлганда қандай бўлишини сиз ҳам ҳис этдингиз Геллер хоним”. 
Мақоладан хулоса чиқарадига бўлсак, бир инсон содир этган қўпорувчилик ҳаракати учун бутун бошли дин вакилларини, тамаддун ёки маданиятни айблаш мутлақо нотўғри эканлиги маълум бўлмоқда. Бир инсоннинг нотўғри ҳатти-ҳаракати учун бошқалар жавоб бермасликлари керак. 
Демак, юқоридаги таҳлиллар орқали бугунги кунда юзага келган динлараро муносабатлардаги ўзгаришларда ОАВнинг ҳам роли борлигининг гувоҳи бўлдик. Шунинг учун ҳар қандай вазиятда ҳам ОАВ вакиллари шахсий қарашлари, ҳис туйғуларига таяниб эмас, балки журналистиканинг энг биринчи қоидаси – холислик тамойилига асосланган ҳолда иш тутишлари мақсадга мувофиқ бўлади.

III.БОБ. ДИНИЙ МАВЗУЛАРГА ЁНДАШУВДА ЖУРНАЛИСТ            ЭТИКАСИ
3.1. Босма нашрларда диний мавзуларни ёритишда холислик   тамойилининг ўрни
Юқорида кўп бор таъкидланганидек, нафақат босма нашрларда, балки ОАВнинг бошқа тармоқларда ҳар қандай мавзуни ёритишда холис ёндашув талаб этилади. Бу асосий қоидалардан биридир. Холислик тамойили бевосита этика, ахлоқ меъёрлари билан чамбарчас боғлиқ тушунча. Аввало унинг ҳуқуқий меъёрий асосларига эътибор берадиган бўлсак, ОАВ фаолиятига тааллуқли бўлган қонунларга мурожаат қиламиз. Бош Қомусимиз бўлмиш Ўзбекистон Республикасининг Конституциясининг 29-моддасида шундай дейилган: “Ҳар ким фикрлаш, сўз ва эътиқод эркинлиги ҳуқуқига эга. Ҳар ким ўзи истаган ахборотни излаш, олиш ва уни тарқатиш ҳуқуқига эга, амалдаги конституциявий тузумга қарши қаратилган ахборот ва қонун билан белгиланган бошқа чеклашлар бундан мустаснодир”. Ўзбекистон Республикасининг “Ахборот олиш кафолатлари ва эркинлиги тўғрисида”ги қонунда ахборотнинг холис бўлиши лозимлиги таъкидлаб қўйилган. Хусусан унинг 11-моддасида: “Оммавий ахборот воситалари эълон қилинаётган ахборотнинг тўғрилигини текшириб кўришлари шарт ва улар ахборот берувчи билан биргаликда унинг тўғрилиги учун қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгар бўладилар”. Бундан ташқари  “Журналистлик фаолиятини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонуннинг 6- журналистнинг мажбуриятлари моддасида шундай дейилади: “Ўз касбига доир фаолиятни амалга ошириш чоғида журналист:
-	Қонун ҳужжатлари ҳамда Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномалари талабларига риоя этиши;
-	ўзи тайёрлаётган материалларнинг тўғри ёки нотўғри эканлигини текшириши ва холис ахборот тақдим этиши;
-	айбсизлик презумцияси принципига амал қилиши;
-	шахснинг ҳуқуқлари ва эркинликларини, шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилиши шарт.
Журналист ўз касбига доир ахборотдан шахсий мақсадларда фойдаланиши, ахборот манбаи ёки муаллиф розилигисиз жисмоний шахснинг шахсий ҳаётига тааллуқли маълумотларни эълон қилиши, шунингдек,  аудио ва видео ёзиш воситаларидан фойдаланиши мумкин эмас.
Журналист қонун ҳужжатларида назарда тутилган бошқа мажбуриятларни ҳам бажариши шарт”.
Журналистикада холислик тамойили ҳақида сўз кетганда, журналист этикаси, касб одоби, ахлоқий-ҳуқуқий меъёрлар ҳам назарда тутилади. Нафақат диний мавзуларни ёритишда, балки журналистикада долзарб бўлган ҳар қандай мавзу, йўналишни ёритишда журналист касб одоби доирасида ёндашиши керак. Диний мавзуларнинг матбуотда ёритилиши ҳақида гапирилганда Исломий журналистика кодекси ҳақида таъкидлаш жоиз. Чунки мазкур ҳуқуқий-меъёрий ҳужжат бу йўналишда асос бўлиб хизмат қилади. Ушбу кодекс Ислом аҳкомларига мувофиқ тарқатиладиган ахборотларга  нисбатан ўрнатилган ахлоқий қоидалар Ахборот тарқатиш ва маданият масалалари бўйича Доимий қўмита (СОМИА) томонидан ишлаб чиқилган бўлиб, ушбу резолюция ўз касбий мажбуриятларини амалга ошираётган журналист ва ахборот хизматлари учун қўлланма ва маълумотнома сифатида қабул қилинди. Ислом аҳкомларига мувофиқ тарқатиладиган ахборотларга нисбатан ўрнатилган ахлоқий қоидаларнинг кириш қисми шундай жумла билан бошланади: “ Ислом Қуръон, Суннат ва Ислом меросидан олинган қатъий ахборот олиш услубига эга.” Кириш қисмида шунингдек ислом диний эътиқод ва дунёвий ҳаётни алоҳида ажратмаслиги шу сабабли Ислом давлатларида ахборот тарқатишни амалга оширишда, уларга баҳо беришда исломга таяниши лозимлиги таъкидланади. Шу ўринда кодексда келтирилган ислом аҳкомларига мувофиқ тарқатиладиган ахборотларга нисбатан ўрнатилган ахлоқий қоидалар тамойилларини келтириб ўтамиз: 
Ислом аҳкомларига мувофиқ тарқатиладиган ахборотларга нисбатан ўрнатилган ахлоқий қоидалар тамойиллари юқорида белгиланган мақсадлардан келиб чиқиб, Ислом давлатларидаги оммавий ахборот воситалари қуйидаги тамойилларга риоя этиши лозим:
1. Ислом ташвиқоти. Унда асосан, Ислом таълимотининг уч устуни: иймон, шариат ва маънавият масалалари акс этиши лозим. Бунда алоҳида эътибор иймоннинг жамият негизини ташкил этувчи шахслар ривожини таъминлашдаги ўрнига, шариатнинг ҳар қандай замон ва маконда ҳаётнинг барча жабҳаларига мисол сифатида қўллаш мумкинлигига ҳамда маънавиятнинг Расул (с.а.в.) ҳаёт тарзи мисолида инсон фаолиятининг барча жиҳатини тўғрилашдаги аҳаммиятига қаратилиши лозим.
2. Ўзлик ва замонавийлик. Бизни Исломий томирлар, манбалар, қадриятлар ва мерос билан боғлаб турган ўзликка содиқлик; инсон цивилизациясига эшикни  “очиқ” тутиш, ҳамда изоляциядан воз кечиш учун замонавий ҳаётнинг ҳақиқатларига изчил эътибор; барча миллатлар ўртасида яхши ниятли аълоқаларни мустаҳкамлаш; Ислом Уммати барча халқларни ҳамкорликка ҳамда Ислом қадриятлари моҳиятига мувофиқ энг олий мавжудот ҳисобланган инсон эркинлиги ва ҳурматини эъзозлашга чақиришини таъкидлаш;
3. Ҳаққонийлик ва холисликка содиқлик. Янги ахборотларнинг омма эътиборига ҳавола қилишдан олдин ҳақиқатга мувофиқлигини ва уларнинг манбаларини текшириш; ғаразли ва шубҳали маълумотлар ва ёлғон миш-мишлар тарқалишига монеълик қилиш;
4. Сўзлашув тили. Диний бағрикенглик ва босиқлик анъаналарига мувофиқ суҳбатларни олийжаноб ёндашув асосида беғараз маслаҳат ва ишончли далиллар воситасида қуриш. Нолойиқ сўз ва иборалар, ирқчилик, маҳаллийчилик ва шу каби ғояларни тарғиб қилувчи фикрларга йўл қўймаслик. Заҳарханда, туҳмат, хақоратомуз лақаблар, шахсий таъналар, қоралаш, койиш ва ҳақоратлардан йироқда бўлиш зарур; 
5. Исломий якдиллик. Ислом давлатлари орасида ўзаро тушуниш ва ҳамкорлик, ҳамда Ислом Умматида биродарлик ҳиссини мустаҳкамлаш, шунингдек Умматнинг замон чақириқларига ягона шаклда жавоб бериши йўлида пайдо бўлган ижобий жиҳатларни инобатга олган ҳолда ахборот тарқариш фаолияти ички ва ташқи йўналишларда амалга оширилиши лозим; 
6. Илмга интилиш. Исломнинг саводсизликка қаршилигини тасдиқлаш ва Ислом дунёсида саводсизликни йўқотишда оммавий ахборот воситалар фаоллигини ошириш; Исломнинг илм олишга алоҳида эътибор биришини, халқни илм олиш ва унинг тарқатишга чақиришини, Ислом ҳар замон ва маконда илм ва ибрат қидиришга даъват қилишини таъкидлаш; замонавий воситалар ва ахборот тизимлари асосида илмий изланишлар натижаларидан фойдаланиш;
7. Афсона ва хомхаёллар билан курашиш. Ислом таълимотига зид бўлган афсона ва хомхаёллар билан курашиш, оптимизмни ёйиш, ҳаётга меҳр ҳамда тушкунлик, умидсизлик ва таслим бўлиш ҳисларига қарши чиқиш;
8. Меҳнатга рағбат. Меҳнатни қадрлашга чақириш, сохта ишончдан, салбий ҳиссиётлар ва боқимандаликдан воз кечиш, меҳнатни Ислом жамиятининг айрилмас қисми, ривожланиш воситаси сифатида қабул қилиш;
9. Ижод. Ислом Умматининг адабиёт, бошқа фанлар ва илмлардаги салоҳиятли ижодкор ўғлонларини рағбатлантириш, қобилиятли кишиларни излаб топиш ва уларни ва уларнинг интелектуал ҳаётни бойитишдаги ҳиссасини қўллаб-қувватлаш;
10. Араб тили. Араб давлатларида ахборот тарқатишда адабий араб тилини фаол қўллаш билан Қуръон тили, Китоб ва Суннатнинг муҳим унсури ҳисобланган араб тилига алоҳида эътибор бериш лозим. Бошқа тилларда сўзлашувчиларни араб тилини ўрганишга рағбатлантириш, ва бу хусусда оммавий ахборот воситалари ўрнини ошириш;
11. Оилага ҳурмат. Ижтимоий тизимнинг асосий бирлиги ҳисобланган оилани мустаҳкамлашга қаратилган фаолият олиб бориш. Исломда уларнинг ўрнига мувофиқ алоҳида эътибор фарзандарга, аёлларга ва ёшларга қаратилиши; 
12. Ижтимоий аҳамиятга молик масалаларни ёритиш. Ҳар томонлама ривожланиш дастурлари, ҳамда уларнинг ижтимоий, иқтисодий ва маданий унсурлари оммавий ахборот воситаларида кенг ёритилиши лозим. Улар доимий эътиборда бўлиши, оддий фуқаролар улар ҳақида маълумотга эга бўлиши лозим. Бу ўз навбатида дастурларни амалга оширишда ҳар бир фуқаро ҳиссаси қўшилишини таъминлайди. Жамият эътибори у юзлашаётган асосий масала ва умумий муаммоларга, ҳамда уларни Ислом ахкомларига мувофиқ бартараф этишда ижтимоий маъсулият ва ўзаро ҳамкорлик руҳида иштирок этиш воситаларига қаратилиши лозим;
13. Ислом ва мусулмонлар қиёфаси. Бутун дунёга Ислом ва мусулмонларнинг асл қиёфасини кўрсатиш. Ислом уммати учун долзарб бўлган масалаларга эътибор қаратиш, унинг ғам-ташвишларига ҳамдардликка чақириш. Ислом озчиликлари муаммоларини, уларнинг ҳаётини ёритиш. Ислом цивилизациясини, унинг умуминсоний цивилизацияси ривожига қўшган ҳиссасини тарғиб қилиш ҳамда Умматнинг ҳуқуқ, эркинлик, қадр-қиммат, тенглик ва адолат каби Ислом тамойиллар негизида башариятга маънавий ва юксак қадриятлар таклиф қилишдаги чексиз салоҳитини кенг оммага билдириш;
14. Ёлғон интеллектуал майлларга муносабат. Мусулмон жамоатларини Исломий ўзликка қарши қаратилган ички ва ташқи ёлғон “интелектуал” майллардан ҳимоя қилиш бўйича фаолият олиб бориш; Ислом қиёфаси ёки мусулмонлар бирдамлиги ва жипслигини сусайтиришга қаратилган ҳар қандай майлларга қаршилик кўрсатиш, фуқаролар хушёрлигини оширишга кўмаклашиш ҳамда уларнинг салбий жараёнларга мойиллигини барҳам топтириш; бошқалар фикрини ўзгартириш ва уларга таъсир ўтказишда илмий услублардан фойдаланиш.
15. Реклама назорати. Рекламанинг замонавий ҳаёт ва иқтисодда маҳсулот ва савдо белгиларини тарғиб қилишдаги ўрнига қарамасдан рекламанинг салбий жиҳатларига эътибор бериш лозим. Рекламанинг Ислом маънавияти ва қадриятларига зид бўлмаслигини таъминлаш лозим. Реклама ҳам бошқа ахборотлар жавоб бериши талаб қилинадиган қоида ва меъёрларга мувофиқ бўлиши лозим.
16. Малака ошириш. Соҳада эришилган ютуқларни ўзлаштириш мақсадида турли ҳил ахборот тарқатиш соҳаларида доимий изланиш ва малакани ошириш, ҳамда ўз зиммасига Ислом аҳкомларига мувофиқ ахборотларни тарқатиш маъсулиятини қабул қила оладиган ёш мутахассисларни тарбиялаш
Юқоридаги қоидалар Ислом Конференцияси Ташкилоти (ИКТ) доирасида қабул қилинган. 
Ахлоқий масалалар ҳақида газеталар мисолида гапирадиган бўлсак, шуни таъкидлаш жоизки, “Нъю-Йорк таймс” газетаси АҚШнинг энг обрўли газеталаридан бири ҳисобланади. Репортёр ва журналистларнинг кўп сонли гуруҳи, газетага ахборот агентликларининг хизматларисиз фаолият юритишга имконият беради, халқаро мавзуларда ҳам нашр ўзининг хорижий мухбирларига эгалиги билан ажралиб туради. Унинг шиори “Барча янгиликлар – нашрга лойиқ”, - деб ёзади Михайлов ўзининг китобида. Газетанинг ўқувчилари одатда бу газетага ишончли манбага мурожаат қилгандек муносабатда бўлишади. Газетада фаолият юритувчи журналистлар фавқулодда аниқ, ахборот танлаш ва уни саралашда холис бўлишлари шарт. 
-	Тил ва услуб ҳақида гапирилганда, газетанинг барча ходимлари столида устида таҳририятнинг луғавий ва стилистик сўровномалар туради. Бу сўровномаларда репортёрларга нисбатан барча таъқиқлар ёзилган. Масалан,  ҳеч қандай қўполлик, тезлик, шартакилик, ножўя, айтайлик ҳатто “жин урсин” каби сўзларни қўллаш мумкин эмас.  Барча материалларда персонажнинг фамилияси олдидан жаноб ёки хоним сўзи ишлатилиши шарт, хатто бу инсон жиноятчи бўлса ҳам, - дейди Ю.В. Маркина.
Охирги ўн йилликда газета услубида ўзгаришлар кузатилди: фотосуратларнинг кўпайгани уни янада бойитиб, ранг-баранглик бағишлади. Аммо, газетада илк рангли сурат фақатгина 1997-йилда пайдо бўлди. Ўзгаришлар нафақат газетанинг ташқи кўринишига, балки унинг ички тузилишига ҳам ўз таъсирини ўтказди. Бизнинг назаримизда, журналистика доим жамият ҳаётининг акси бўлиб келган. Агар бир инсоний қадриятлар вақти келиб ўзгарса, газета нашрларида ҳам мақолалар мавзусида ўзгаришлар кузатилади. Шундай қилиб, «Нью-Йорк таймс» да 1990 йилларга келиб аввалги қаттиққўл «Таймс» ахлоқ меъёрларига тўғри келмайдиган материаллар ҳам пайдо бўла бошлади. Аммо, бу  1990–1992-йиллардаги иқтисодий инқироз, яъни реклама эълонларининг берилиши камайиши оқибатида рўй берди. Мавзулар кўламининг ўзгаришига яна бир фактор, яъни ўқувчиларда жиддий нашрларни ўқишга нисбатан қизиқишнинг сўниши ҳам сабаб бўлди. Йирик газеталар ноширлари ўқувчиларнинг янги авлоди, унинг қизиқишлари ва кайфиятига мослашишига тўғри келди. 
2003-йилнинг январида газета ўзининг этика кодексини қабул қилди. Унинг ўқувчилар олдидаги мажбуриятлар бўлимида қуйидагилар қайд этилган:
“Газета мақсади – янгиликларни ҳиссиётларсиз ёритиш. Ҳеч нарсага қарамасдан бизнинг асосий мажбуриятларимиз – бу янгиликларни ёритишда аниқликка риоая қилиш. “Таймс” ўқувчилар олдида очиқ ва ҳаққонийдир. Биз газетанинг нашр қилинган ва электрон кўриниши орқали ўқувчиларга фақат ҳақиқатни гапирамиз. Бизнинг мажбуриятимиз хатоларимизни билган заҳоти, уларни тузатишга ҳаракат қиламиз. “Таймс” ахборотларни фақатгина ўз ўқувчилари ва уларнинг фойдаси учун йиғади. Газета ходимлари ўзларининг ҳолатларини бошқа мақсадларда эмас, фақат ўз фаолиятлари доирасида қўллайдилар. Улар ўқувчилар учун номаълум бўлган ахборотлардан ўзларининг мақсадлари йўлида фойдалана олмайдилар. Таҳририят ўқувчилар ишончини суистеъмол қилиб, ёлғон ахборотларни қўллаганларга тоқат қилмайди”.

3.2.  Диний масалаларга муносабатда журналист позицияси
Ушбу фаслда диний мавзуларни ёритишда журналист этикаси, унинг позицияси ва холислик тамойилларига риоя этиши масалалари жаҳон матбуотининг етакчи нашрларида чоп этилган мақолаларни таҳлил этиш орқали очиб беришга ҳаракат қилинади. Биз юқорида журналист диний масалаларни ёритишда ҳаққоний бўлиши кераклиги, манбалар билан ишлашда эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлиши ва ўзгалар эътиқоди, уларнинг шахсий қарашларига ҳурмат билан ёндашиш зарурлигини айтиб ўтган эдик. Аммо гарчанд ахлоқ кодекслари мавжуд бўлса-да, бу тамойилга унга тўлиқ амал қилмайдиган нашрлар ҳам йўқ эмас. Айнан уларда баъзи ахборотларни узатишда нохолисликка айрим журналистик матералларда мақола муаллифининг субъектив ёндашуви туфайли ўқувчиларнинг нотўғри хулосалар чиқараётган ҳолатлар ҳам учрамоқда. Масалан, Россиянинг “АиФ”нинг электрон саҳифасида “Мисрда аёлларни таҳқирлашга рухсат берувчи фатво эълон қилинди” (“В Египте выпустили фетву, разрешающую насиловать женщин”27/04/2014) сарлавҳали  мақола чоп этилган. Ушбу мақола Мисрнинг “Салафист калл” ташкилоти президенти Ясир Бурхами томонидан эълон қилинган фатво ва унинг мазмун-моҳиятига бағишланган. Мақола аввалида ўқувчи исломнинг аёлларга ёмон муносабатда бўлиши, уларни камситиши, таҳқирлаши ҳақидаги қарашларга ишониб, уларнинг ростлигига шубҳа қилмайди. Яъни Бурхами томонидан эълон қилинган фатвода агар оилада эрга ўлим хавф туғдираётган бўлса, унинг аёлини таҳқирлаш (зўрлаш) ҳуқуқини беради. Бундай ҳолатда эр тўсқинлик қилмаслиги, яъни биринчи навбатда аёлининг номусини эмас, балки ўзининг ҳаётини ўйлаши зарур. Албатта, бундай маълумотни ўқиган ҳар қандай ўқувчи исломга нисбатан кескин эътирозга, норозиликка сабаб бўлади. Аммо, мақола давомида бу фатвонинг умуман исломга, шариат қонунларига тўғри келмаслиги маълум бўлади. Ва ҳатто мақола сўнггида  бу фатво давлат ва шариатнинг етакчи раҳнамолари томонидан нотўғри, ислом ва шариатга  мутлақо зид  деб топилиб, унинг амалда қўлланилиши бекор қилинганлиги ҳақидаги маълумотга урғу берилади. “Ҳар бир мусулмон киши ўз номусини ҳимоя қилиши керак, хатто бу уни қамоққа ёки ўлимга олиб келса ҳам. Аёлининг номусини ҳимоя қилиш – бу диний мажбурият”,  —  дейди етакчи уламолардан бири Саид Муҳаммад  Али. Машҳур “Ал-Азҳар” ислом академиясининг фатволар бўлими ҳам бу фатвони нотўғри ва кучсиз деб топди ва Ясир Бурхамининг мадраса ва масжидларда талабаларга дарс беришини таъқиқлади. Ушбу маълумотларнинг мақола сўнггида қўйилгани ўқувчини бироз чалкаштириши мумкин. 
 Яна шу газетада чоп этилган интервью муаллиф орқали ислом дини тўғрисидаги тушунмовчиликларга ойдинлик киритишга ҳаракат қилади. Мақолада журналист  Екатерина Бычкова 2000-йилдан «Конфессиялараро барқарорлик ва келишув» халқаро фондининг президенти, Қуръоннинг рус тилидаги таржимони Валерия Порохова билан бўлган суҳбати чоп этилган. Унинг сарлавҳаси қуйидагича: Қуръоннинг таржимони: “аёл киши ҳеч қаерда исломдагидек кўп ҳуқуққа эга эмас” («Нигде женщина не имеет столько прав, сколько в исламе»)
Журналист суҳбатни ислом ва ўз жонига қасд қилиш ўртасида қандай муносабат борлиги, нега ислом олами вакиллари ўз ҳаётларига осон зомин бўлишлари билан боғлиқ саволлар билан мурожаат этади ва ушбу саволларни Россиянинг турли бурчакларида содир этилган террористик ҳаракатлар билан далиллашга ҳаракат қилади. Интервью Валерия Прохорованинг қуйидаги фикрлари билан бошланади: 
“Бирор бегуноҳ инсонни ўлдирган ҳар қандай киши, хатто биттагина ўлса ҳам, ҳеч қачон жаннатнинг ҳидини ҳидламайди. “Яратган ато этган инсоннинг жонига қасд қилма”. Қуръонда шундай ёзилган””. Суҳбат бир неча қисмларга, яъни масалан, “Ўзингдаги эгрини йўқ қил”, “Ислом терроризми” сингари кичик сарлавҳаларга,ажратилган бўлиб, улар ислом атамасига изоҳ киритилган. Мутахассис Валерия Прохорова ислом сўзининг тинчлик маъносида қўлланилиши, агар шундай бўлса бу атаманинг тўғридан-тўғри таржимаси “тинчлик, хавфсизлик террорчилиги” бўлиши ва бу ҳеч қандай мантиққа тўғри келмаслиги, бу атаманинг қўлланилишининг ўзи нотўғри эканини алоҳида таъкидлайди. Пайғамбар Муҳаммад (с.а.в.) шундай деган: “мусулмон бир бегуноҳни ўлдирган заҳоти у мусулмон бўлмай қолади ва ҳеч қачон жаннатнинг исини сезмайди”. Шу ерда мутахассис ўз фикрини ҳам қўшиб ўтади: шу билан бирга қотил яҳудий ёки христиан ҳам бўлмайди. Шу билан бирга радикал исломийчилар ва соф ислом таълимоти ўртасидаги муносабат, боғлиқлик жиҳатлари тўғрисида, исломнинг жиҳодга, ўз-ўзини ўлдиришга муносабати, исломда шаҳидлик тушунчаси ҳақида ҳам тўхтаб ўтилади. Исломнинг бошқа дин вакиллари билан ўзаро алоқаси, бошқа дин вакилларига Қуръонда ҳурмат билан мурожаат қилингани, диний бағрикенглик масалалари ҳам ўз аксини топган. Мақоланинг иккинчи қисми “Кимда ҳуқуқ кўпроқ?” деб номланиб, ислом ҳақида яна бир кенг тарқалган тушунча, яъни унинг аёлларга нисбатан тенгсизлик муносабатда бўлиши ҳақида сўз боради. Журналист мутахассисга қуйидагича савол беради:
— Ислом динида аёллар ҳеч қандай ҳуқуққа эга эмас деб қараш одатга айланган. У тўртинчи хотин бўлиб турмушга чиқишга ҳам кўнаверади, агар ажрашишни истаса ҳеч нарсага эга бўлмайди, хатто аёл масжидларда ҳам эркаклар билан бир қаторда тура олмайди… 
Мутахассис буларнинг барчаси шунчаки, қотиб қолган (стериотиплар) тушунчалар экани ва  аксинча, бошқа ҳеч қайси динда аёл киши исломдагидек кўп ҳуқуққа эга эмаслигини таъкидлайди. Шу билан бирга мутахассис  ҳижоб масаласига ҳам алоҳида тўхталиб ўтади ва қуйидаги фикрларни айтади . “Агар аёл бошдан оёқ қора рангдаги либосга ўраниб олса, билингки, бунинг Қуръонга ҳеч қандай дахли йўқ. Яратган шундай дейди: «Мен сизларга турфа ранглар жилосини фойдаланишингиз учун бердим ».  Ёки «Тақинчоқлар билан безанинг ва энг гўзал кийимларни кийинг”. Суҳбат давомида Прохорова ўзининг исломга бўлган муносабати ва қандай қилиб шу даражага эришгани, Қуръонни биринчи марта ўқигани ва уни ўрганишдан мақсади ҳақида гапириб, ислом ва илмнинг ўзаро боғлиқлигини мисоллар орқали гапириб ўтади. 
Прохорова ислом таълимоти, айниқса, Қурони Каримнинг моҳиятидан ҳайратлаганини эътироф этар экан, буюк ёзувчи Лев Толстой, тиббиёт соҳаси бўйича Нобел мукофоти совриндори Кейт Мор, океанолог Жак Ив Кусто каби олимларнинг ўз изланишлари жавобини Қуръондан топганларини мисол қилиб келтириб ўтади. Ушбу мақолада журналист исломга бўлган кескин қараши унинг саволларни қатъий равишда қўйишида ўз аксини топади. Суҳбатдошининг жавобларига нисбатан ўзининг қарши фикрларини билдиради. Масалан, уруш ва ислом ўртасидаги муносабат ҳақида сўз кетганда у суҳбатдошидан барибир “жиҳод” ва “муқаддас уруш” тушунчаларининг Қуръонда мавжудлигини рад этолмаслигини қатъий таъкидлайди. Аёлларнинг ҳуқуқлари ҳақида эса, нега ҳижоб мажбурий бўлмаса, мусулмон аёллари барибир ҳижоб кийиб юрадилар, деган саволни ўртага ташлайди. Шундай провакацион саволларнинг бўлишига қарамай, ушбу суҳбат кўпгина нотўғри қарашларга ойдинлик киритгани билан ҳам аҳамиятли.
Нафақат мусулмон журналисти, балки ҳар қандай журналист диний йўналишдаги мавзуни ёритаётганда ўта эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлиши, диний одоб меъёрлари ва тамойилларга қатъий риоя қилмоғи зарур. Шу нуқтаи назардан, бу борада журналистларга мазкур йўналишдаги ахлоқ кодекслари муҳим ҳужжат бўлиб хизмат қилади. Умумжаҳон мусулмон журналистларининг ахлоқ қодексидан ташқари, муайян давлатлар журналистлари учун ҳам диний мавзуларни яраттиш бўйича ахлоқ кодекслари мавжуд.  Ана шундай ахлоқ кодексларидан бири 2003-йил 21-майда Россия оммавий ахборот воситаларининг муҳаррирлари йиғилишида қабул қилинган “Мусулмон журналистининг ахлоқ кодекси” ҳисобланади. Мазкур кодекс бевосита Россияда фаолият юритувчи ОАВлар, хусусан ислом дини мавзусида ёзадиган мусулмон журналистлар фаолиятидан келиб чиқиб қабул қилинган. Ушбу кодекс умуман олганда Россия журналистларининг ахлоқий меъёрларини тартибга солиш учун ҳам хизмат қилади. Гарчанд кодекс мусулмон журналистлари учун деб номлаган бўлса ҳам ўзида барча миллат журналистлари учун тенг ва муҳим бўлган ахлоқий тамойилларни қамраб олганлиги  билан аҳамиятли. Шу жиҳатларни ҳисобга олган ҳолда ва Ўзбекистонда бундай кодекснинг мавжуд эмаслигини эътиборга олиб, ушбу кодексда белгиланган қонун-қоидаларни келтириб ўтишни жоиз деб билдик:
- мусулмон журналист доимо “Мусулмон журналистикаси Гилдияси” аъзолари риоя қилиши, кодексда белгиланган ахлоқ тамойилларидан келиб чиқиб ҳаракат қилмоғи лозим;
- мусулмон журналисти ўз қарашларини доим фактлар: статистик маълумотлар, гувоҳлар, воқеа қатнашчилари, муҳим манбаларга иловалар билан далиллаши лозим; 
- мусулмон журналист ҳеч қачон тасдиқланмаган фактлардан фойдаланмайди. Фақат ишончлилигига ўзи амин бўлган ахборотни тарқатади. У ноаниқ, нотўғри ёки тўлиқ бўлмаган ахборотларнинг  кимгадир зарар етказишидан қочишга ҳаракат қилади;
- мусулмон журналист фақат ва фақат ҳақиқатни ёзади. Холис ахборот етказиш журналист учун тўғридан-тўғри профессионал мажбурият ҳисобланади. Нотўғри маълумот тарқатиш, ҳақиқий ахборотни яшириш, туҳмат, шу билан бирга фактларнинг ёмон мақсадларда ишлатилиши бутун жамиятга қарши содир этилган оғир жиноят ҳисобланади;
- мусулмон журналист ўзи чоп этган материалнинг ёлғон, ишончли эмаслигига амин бўлса, ўз хатосини тўғрилаши ёки бу хато учун узр сўраши керак;
- мусулмон журналист илмий, объектив таҳлилни қўллаган ҳолда, Ислом динини ёлғон, бўрттирилган шаклларда кўрсатаётган турли афсоналар, муаллифларнинг нохолис қарашларини рад этади;
- Исломга эътиқод қилмайдиган журналист ўзининг профессионал иш фаолиятида жамиятнинг фаол аъзоси бўлиши керак. У жамиятда Ислом идеалларини, унинг асосини ташкил қилувчи тамойилларини тарғиб қилади;
- Ўз касбий фаолияти давомида мусулмон журналисти ўз рақобатчиларига нисбатан нохолис, ҳис-ҳаяжонга йўғрилган  танқидларий фикрлар, шахсий қарашлари, қарши кайфияти асос қилиб олмаслиги зарур;
- Мусулмон журналисти ўзига қаратилаган танқидни ақл ва фазилат билан баҳолайди. Ўзи чоп этган материалнинг нотўғрилигига амин бўлгач, ўз қараш ва хулосаларининг нотўғрилигини, танқиднинг тўғри ва адолатли эканлигини тан олади.
- Мусулмон журналисти бошқа одамларнинг фазилатлари, уларнинг миллий ва диний туйғуларини ҳурмат қилади;
- Мусулмон журналист ўзининг ва ҳамкасбларининг касбий ҳуқуқларини ҳурмат қилади ва уларга риоя қилади. У ҳамкасбига, унинг шахсий ва касбий қарашлари моддий ёки маънавий зарар етказиши мумкин бўлган ҳолатлардан қочади;
- Мусулмон журналисти кучли, принципиал, қатъий, жасур инсон, яхши дўст ва самимий ҳамкасб бўлиши керак;
- Мусулмон журналисти касбий фаолиятига аралашув ва босимнинг ҳар қандай кўринишини рад этади.
 Юқорида берилган ахлоқ меъёрлари нафақат диний-маърифий йўналишда ижод қилувчи журналистларнинг фаолиятида, балки журналистиканинг турли йўналишларида ёзадиган журналистлар учун ҳам аҳлоқий нуқтаи назардан муҳим аҳамиятга эга.
Биз юқорида дин-эътиқод, маърифат масалалари бу қайси дин бўлишидан қатъий назар, ёритилаётганда журналистдан ҳурмат билан ёндашиш, этика қонун-қоидаларига, ахлоқий меъёрларга риоя қилиш қонуниятларини таҳлил этдик. Бу ўз навбатида журнлаистикада холислик, ҳаққонийлик тамойилларини амалда қўлланилишини таъминлайди ва динлараро низо ва тушунмовчиликларнинг келиб чиқишининг олдини олиб, бағрикенглик, тенглик, ўзаро ҳурмат тушунчаларини янада мустаҳкамланишига хизмат қилади. 

                                                ХУЛОСА 
    Жаҳон матбуотида диний бағрикенглик масаласининг ёритилишини ўрганиш асносида амин бўлдикки, ушбу мавзу энг кўп ёритиладиган, энг кўп баҳс-мунозараларга, турли муносабатлар сабаб бўладиган мавзулардан биридир. Айниқса ХХаснинг охири, ХХ! асрда глаболал офатлардан бирига айланган террористик ҳаракатларнинг кучайиши , унинг айбдорларини қидиришни дин билан хусусан, ислом дини билан боғлаш ҳолатлари кучайганлиги билан белгиланди. Бунинг объектив ва субъектив сабаблари бор эдики, улар уларни ёритишда ОАВ миҳим роль ўйнаганини дисскртация ишида олиб борган таҳлилларда кўриб чиқдик. 
  Ушбу магистрлик иши мавзуси юзасидан олиб борган тадқиқотларимиз натижасида қуйидаги умумий хулосаларга келдик:
Биринчидан, бугунги глобаллашув шароитида  диний-маърифий мавзуларнинг ОАВда, хусусан матботда ёритилиши долзарб масалалардан бирига айланди.  Бунга бугунги кунда дин омилининг жаҳонда содир бўлаётган турли ижтимоий-сиёсий, маданий ва бошқа турли жабҳаларда ўйнаётган роли сабаб бўлмоқда десак, муболаға бўлмайди. Жаҳон динлари орасида эътиқод қилувчилар сони ва бутун дунёнинг, хусусан ОАВнинг эътибори жиҳатидан етакчилик қилаётган ислом динини алоҳида таъкидламоқ зарур. Бевосита инсоннинг эътиқоди, ишончи, яшаш тарзи, унинг руҳияти, ички дунёси билан боғлиқ бўлган тушунчаларни ўз ичига қамраши билан ҳам диний мавзулар  муҳим ва долзарб бўлиб бормоқда. Глобаллашув шароитида матбуотда диний мавзулар ёритилишининг яна бир аҳамиятли жиҳати шундаки, жаҳонда содир бўлаётган диний можаро ва низоларни ёритишда, хусусан, террорчилик ҳаракатлари, диний ақидапарастлик, мутаассиблик каби иллатлар билан боғлиқ воқеаларни ёритилаётганда турли тушунмовчиликларнинг юзага келиши, динлараро бағрикенглик тамойилларининг бузилиши ҳолатларини кузатилиши билан боғлиқ.
Иккинчидан, барча жаҳон динлари асосини эзгулик, багърикенглик, ўзга дин, ниллат вакилларига бўлган ҳурмат каби тамойиллар ташкил этади. Багърикенглик тамойилининг жаҳон динлари асоси сифатида таргъиб қилиниши, ёритилиши, ОАВнинг асосий вазифаларидан бири.
Учинчидан, матбуотда диний мавзуларга ёндашувнинг долзарблиги қуйидаги мезонларда намоён бўлмоқда:
1.	Инсонларнинг  маънавий-ахлоқий сифат ва хусусиятлари, анъана ва удумларнинг илдизи, барчасининг  эътиқодга бориб тақалиши;
2.	 Жаҳон майдонларида содир бўлаётган, бугунги кунда тобора авж олаётган, бевосита диний омиллар билан боғлиқ бўлган жараёнларнинг матбуотда ёритилишининг долзарблиги;
3.	Аудиториянинг диний билимларини ошириш;
4.	Матбуотда диний мавзуларнинг ёритиш орқали динлараро ва турли дин вакиллари орасида юзага келаётган  тушунмовчиликлар ва низоларнинг олдини олиш.
Тўртинчидан, ўзбек матбуотида диний-маърифий йўналишдаги нашрлардаги  мавзуларни таснифлашга ҳаракат қилиб, уларни  қуйидагиларга ажратдик:
1.сиёсий-ижтимоий;
2.маънавий-маърифий мақолалар;
3.диний-таҳлилий мақолалар;
4.адабий-таҳлилий мақолалар;
5.илмий мақолалар;
6.тафсир;
7.ислом меросига бағишланган мақолалар;
8.тарбиявий мақолалар
Юқоридаги таснифдан келиб чиқиб, матбуотда диний мавзудаги мақолаларда эътиқодга қуйидаги ёндашувларни кўришимиз мумкин:
- диннинг соф таълимот сифатида ёритилиши;
- қадрият сифатида ёритилиши;
- илм сифатида ёритилиши;
- жаҳон цивилизациясига қўшган ҳиссаси сифатида ёритилиши;
- тарбия сифатида ёритилиши.
Жаҳон матбуотига назар соладиган бўлсак, унда диний мавзуларнинг таснифланиши ўзгачароқ эканлигини кўришимиз мумкин. Уларда диний мавзулар маънавий қадрият сифатида эмас, кӳпроқ ахборий жанр сифатида, маълумот бериш мақсадида еритилади. Шу билан бирга жаҳон сиёсий-ижтимоий майдонида, халқаро миқёсда содир бўлаётган воқеаларда дин омилининг иштироки, террористик ҳаракатлар каби ҳодисалар шарҳида уларга турли ёндашувни кўриш мумкин.
Бешинчидан, ХХI асрда содир бўлган қатор ўзгаришлар динлараро муносабатларда ҳам кузатилди. Бунга  бир неча омиллар сабаб бўлди:
1.	диннинг асосини, моҳиятини билмаслик, уларни нотўғри талқин қилиш;
2.	дин ниқоби остида турли гуруҳ ва секталарнинг ташкил этилиши;
3.	диний-ақидапарастлик каби иллатларнинг юзага келиши ва уларнинг ортидан турли қўпорувчилик ҳаракатлари, хусусан террорчилик ҳаракатларининг амалга оширилаётгани;
4.	“исломийчилик” ва унинг ортидан фундаментализм, интегрализм, теократизм, теономизм, терроризм каби тушунчаларнинг пайдо бўлиши.
Олтинчидан, нафақат босма нашрларда, балки ОАВнинг бошқа тармоқларда ҳар қандай мавзуни ёритишда холис ёндашув талаб этилади. Бу асосий қоидалардан биридир. Холислик тамойили бевосита этика, ахлоқ меъёрлари билан чамбарчас боғлиқ тушунча.
Умумий хулоса қилиб айтганда, жаҳон матбуотида диний мавзуларни ёритишда турли ёндашувни кўриш мумкин. Ўзбек матбуотида диний мавзуларнинг маънавий-ахлоқий жиҳатларига виждон эркинлиги, диний бағрикенглик масалаларига  кўпроқ эътибор қаратилса, жаҳон ва рус матбуотида диний омил билан боғлиқ сиёсий-ижтимоий мавзулар кўпроқ ёритилади. 
Шу ўринда ўз таклиф ва тавсияларимизни билдириб ўтмоқчимиз. Аввало. Диний мавзуларни ёритишда мутахассисларнинг иштироки, яъни ихтисослашув масаласининг долзарблиги. Диний билимга эга бўлиш каби масалалар журналистлар учун долзарб масала. Бирор мавзуни ёритаётганда унинг асл моҳиятига етиб бориш, уни нотўғри талқин қилишдан қочиш керак. Айниқса, бугунги кунда биз юқорида тилга олган исломийчилик ва унинг оқибатида вужудга келга фундаментализм, терроризм каби иллатларнинг асл моҳияти, мазмуни, мақсади ҳақида ёритиб, ўқувчига етказиш керак. 

Фойдаланилган  адабиётлар
1.  Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар
1.1.	Инсон ҳуқуқлари Умумжаҳон Декларацияси. – Т.: Адолат, 1992.
1.2.	Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. – Т.: Ўзбекистон, 2003. 
1.3.	Ўзбекистон Республикаси “Оммавий ахборот воситалари тўғрисида”ги Қонуни. Оммавий ахборот воситалари фаолияти соҳасидаги меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар тўплами. – Тошкент. 2009. 
1.4.	Ўзбекистон Республикаси “Журналистик фаолиятни ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонуни. Оммавий ахборот воситалари фаолияти соҳасидаги меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар тўплами. – Тошкент. 2009. 
1.5.	Ўзбекистон Республикаси “Ахборот олиш кафолатлари ва эркинлиги тўғрисида”ги Қонуни. Оммавий ахборот воситалари фаолияти соҳасидаги меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар тўплами. – Тошкент. 2009. 
1.6.	Ўзбекистон Республикаси “Оммавий ахборот воситалари тўғрисида”ги Қонуни. Оммавий ахборот воситалари фаолияти соҳасидаги меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар тўплами. – Тошкент. 2009.

2.	Ўзбекистон Республикаси Президентининг асарлари
2.1.	Каримов И.А. Аллоҳ қалбимизда, юрагимизда. - Тошкент: Ўзбекистон, 1999. 
2.2.	Каримов И.А. Инсон бахт учун туғилади. - Т.: Шарқ, 2001.
2.3.	Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008
3. Монография, дарслик ва ўқув қўлланмалари
3.1.  Абдураҳмонов А.Саодатга элтувчи билим. – T.: Movarounnahr. 2003.
3.2. Дўстмуҳаммадов Х. Журналистнинг касб одоби муаммолари. – Тошкент.: Янги аср авлоди. 2007.
3.3. Лаимулин М. Геополитические процессы в исламском мире. –Алматы, 2011.
3.4. Левин З. И. Восток: идентичность и глобализацияю. – М.: ИвРАН, 2007.
3.5.	Лазутина Г.В. Профессиональная этика журналиста. – Москва. 1999.
3.6.	Lasswell H.D. The Structure and Function Communication in Society / / The Communication of ideas N.Y.? 1948. P. 36.)
3.7. Яковлев А.И. “Страны Востока: синтез традиционного и  современного. – М.: ИвРАН, 2007.
3.8. Султанов Б. К. Зайферт А. К. Cекуляризм и ислам в современном государстве: что их  объединяет?. – Алматы: КИСИ, 2008. 
3.9. Михайлов С.А. Журналистика Соединенных Штатов Америки -                 СПб.: Изд-во Михайлова В.А., 2004.
3.10.  Прохоров Е.П. Введение в теорию журналистики: Учебное пособие. –М.: Изд-во МГУ, 1995.
3.11.	Прохоров Е.П. Журналистика и демократия. Учебное пособие.2-е изд., перераб. и доп. – М.: Аспект Пресс, 2004. 
3.12.	Публицистика и информация в современном обществе / Под ред. Г.Я. Солганика. –М., 2000.
3.13.Фромм Э. Духовная сущность человека. Способность к добру и злу. –Москва. 1988. 
3.14.Худойқулов М. Журналистика ва публицистика – Тошкент.: Тафаккур. 2011.  
3.15.Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. Иймон.- T.: Sharq, 2008.
3.16. “Миллий тикланиш” газетасининг 2013-2014 йиллар тўплами.
3.17. “The New York Times” газетасининг  2010-2013 йиллар тўплами.
3.18.  “Аргументы и факты” газетасининг 2013-2014 йиллар тўплами.

4.	Интернет сайтлари
4.1.	http://www.lex.uz (Ўзбекистон Республикаси Қонунлари)
4.2.	http://www.aif.ru (“Аргументы и факты” газетаси)
4.3.	http://fikr.uz
4.4.	http://islamdaily.net
4.5.	http://rudovs.exdat.com
4.6.	http://info-islom.uz
4.7.	http://islom.uz
4.8.	http://islam.com
4.9.	http://revolution.allbest.ru
4.10.	http://religions.uz
4.11.	http://wikisourse.org
4.12.	http://worldislam law.ru
4.13.	http://customs.uz
4.14.	http://muloqot.uz
4.15.	http://wikipedia.org
4.16.	http://ziyouz.com
4.17.	http://uzvip.uz
4.18.	http://preobrazhenskaya.wordpress.com
4.19.	http://perevodika.ru
4.20.	http://slate.com