ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ 	
‎‎ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ	
‎‎	
             ЎЗБЕКИСТОН ДАВЛАТ ЖАҲОН ТИЛЛАРИ УНИВЕРСИТЕТИ

‎‎Факультет: Халқаро журналистика	‎‎Магистратура талабаси: 
Ш. Мамадалиева 	
‎‎Кафедра: Аудиовизуал журналистика ва оммавий коммуникация	‎‎Илмий раҳбар: ф.ф.н. 
А.Каримов	
Ўқув йили: 2013-2014 йиллар	Мутахассислиги: халқаро журналистика	

ТЕЛЕВИДЕНИЕДА ТАҲЛИЛИЙ КЎРСАТУВЛАР: 
МАВЗУ ВА МАҲОРАТ МАСАЛАЛАРИ
	
‎‎МАГИСТРЛИК ДИССЕРТАЦИЯСИ АННОТАЦИЯСИ	
‎‎
Мавзунинг долзарблиги.  Миллий ТВда таҳлилий жанрларнинг тутган ўрни, ривожланиш қонуниятлари, ўзига хос хусусиятлари, ютуқ-камчиликларини ўрганиш, бунда журналист маҳоратининг ўрнини аниқлаш; бу борадаги миллий ва хорижий тажрибани қиёсий таҳлил этиш; жанр ривожининг назарий тамойилларини, илмий мезонларини белгилаш зарурати мавзунинг долзарб экани исботидир.
Ишнинг мақсади ва вазифалари. Телевидениеда таҳлилий кўрсатувлар, уларнинг мавзу кўлами ва маҳорат масалаларини назарий асослаш, 2013-2014 йиллар давомида мамлакатимиз миллий телеканалларида эфирга узатилган таҳлилий жанрларнинг ўзига хос хусусиятларини тайин этиш, жанрлар ривожининг назарий тамойилларини, илмий мезонларини белгилаш, таҳлилий жанрларни яхлит телепублицистик жараён сифатида таҳлилга тортиш, илмий умумлашмалар чиқаришдан иборат.
Тадқиқот обекти ва предмети. Мамлакатимиздаги миллий телеканалларда эфирга узатилувчи таҳлилий кўрсатувлар тадқиқот объектини ташкил этади. Ўрни келганда қиёс учун хориж телеканалларидан айрим мисоллар келтирилади.   
Тадқиқот услубияти ва услублари. Тадқиқот предмети тадқиқот ишини бажаришда, тадқиқот олиб бориш ва юқорида қўйилган мақсад ва вазифаларини бажаришда қўлланилган услублар ҳисобланади.
Тадқиқот натижаларининг илмий жиҳатдан янгилик даражаси. Ушбу  тадқиқот иши мавзуси кам ўрганилганлиги ва мавзунинг танланиши, қўйилиши, тадқиқот объектлари жиҳатидан ҳам магистрлик мавзулари орасида янгилик ҳисобланади.
Иш тузилиши ва таркиби. Магистрлик диссертацияси кириш, уч боб, ҳар бир боб икки фасл, хулоса ва фойдаланилган адабиётлар рўйхатидан иборат.
Хулоса ва таклифларнинг қисқача умумлаштирилган ифодаси. Умумий хулоса қилиб айтганда, миллий телеканалларда таҳлилий мавзуларни ёритишда турлича ёндашувларни кўриш мумкин. Таҳлилий кўрсатувларда жанрлар ва мавзулар хилма-хиллиги, таъсирчанлиги ва муаллифлар маҳоратини  ошириш борасида муайян таклифлар берилган.

Илмий раҳбар:                                                     ________________
                                                                                                                                 (имзо)

Магистратура талабаси:                                    ________________

                                                                                                                                (имзо)

	

КИРИШ

Мавзунинг долзарблиги. Инсоният яралибдики, унинг ҳаётида ахборот қандай тур ва мазмунда бўлишидан қатъий назар, бирламчи аҳамият касб этган  ва  айнан шу хусусият бугун ҳам ўз долзарблигини йўқотмаган. Даврлар ўзгариши билан тараққиёт ахборот узатувчи воситаларнинг турларини ўзгартирди. Зеро, авваллари оғзаки кўринишдаги ахборотлар кўпроқ тарқатилган бўлса, кейинроқ, бу ёзма шаклларга кўчди. Бора-бора китоб, газета, журнал, радио, телевидение ва интернет каби тадрижий кўринишда ривожланишни бошидан  кечирди. 
Журналистика халқ оммасига хабар-у янгиликлар тарқатиш, уларни шарҳлаш, тушунтириш, таҳлил қилиш, моҳиятини очиш, умумлаштириш орқали жамоатчилик фикрини шакллантирувчи, ривожлантирувчи кучли ғоявий восита  ва  ўткир мафкуравий қурол ҳисобланади. Ахборот соҳасини жадал ривожлантириш, оммавий ахборот воситалари – матбуот, радио, телевидение фаолиятини эркинлаштириш, фуқаролик жамияти асосларини барпо этиш жараёнини узвий таркибий қисмига айланиши зарур”. – деган эди мамлакат И.А.Каримов. Мамлакатимизда оммавий ахборот воситаларини ривожлантириш учун қатор ишлар амалга оширилмоқда. Аҳамият бериб қарайдиган бўлсак, кейинги йилларда аудиовизуал журналистика деган атама вужудга келди, тез-тез ишлатилмоқда. Бу тармоқ эфирга сўз ва тасвир шаклида узатиладиган журналистика материалларни қамраб олади. Радио, телевидение, интернет нашрлар – буларнинг барчаси аудиовизуал журналистика деб атала бошлади. Телевидение оммавий ахборот воситалари ичида ўзига хос ўрин ва нуфузга  эга  бўлган ахборот тарқатиш воситасидир.
Телевидение бошқа ОАВлар сингари ахборот етказиш, таҳлил қилиш ва жамотчилик фикрини шакллантириш каби вазифаларни бажариб келмоқда. Тележурналистика жанрлари мавзу кўлами жиҳатидан ижтимоий ҳаётдаги энг катта ва тарихан узун, абадий мавзулардан ташқари, энг долзазрб, катта-кичик муаммолардан тортиб, кундалик янгиликларларгача  - яъни бутун ҳаётни қамраб олади. Кейинги йилларда телевидение соҳасида қатор ўзгаришлар рўй берди. Тележурналистика назариясига киритилган, қўлланилаётган анъанавий жанрлар туркумига янги замонавий жанрлар сифатида телевидениега теледебат, телекўприк, ток-шоу каби жанрлар кириб кела бошлади. Жаҳон телевидениелари билан бир қаторда Ўзбекистон телевидениеси дастурларида ҳам мазкур жанрларда тайёрланган янгидан-янги лойиҳалар пайдо бўлди. Замонавий телевидениеда журналистлар қўллаётган асосий жанрларни тизимлаб, уларнинг маълум ютуқ, муаммо ва камчиликларини кўрсатиб бериш бугунги кун телевидениеси учун долзарб ҳисобланади. Тележурналист ўз қўллаётган  жанри орқали бевосита инсон онгига  чуқурроқ  ва тезликда таъсир кўрсатади. 
Телевидение жамоатчилик фикрига таъсир кўрсатишнинг фаол воситаларидан бири сифатида маънавий етук, баркамол авлодни шакллантириш, уларни она Ватанга муҳаббат, эл-юртга садоқат руҳида тарбиялаш, ёшлар қалбига инсонпарварлик ва одамийлик фазилатларини сингдириш сингари вазифаларни қамраб олади. Президент И.А.Каримовнинг қуйидаги сўзлари ҳам бу фикрни тасдиқлайди: “Халқимиз тафаккури ва сиёсий савияси, маданияти  тобора ўсиб, жамиятимизда соғлом қарашлар мустаҳкамланиб бораётган ҳозирги шароитда одамларимиз қанчадан-қанча машаққатли синовларни, суронли кунларни бошдан ўтказиб, оқни-оқ, қорани-қора деб ажратиш учун етарли тажрибага эга бўлган бир пайтда, ҳеч шубҳа йўқки, ҳаётимизда мавжуд бўлган бошқа фикр ва қарашларни ҳам матбуотимиз саҳифаларида, телевидение экранларида, эфир тўлқинларида акс эттириш ва улардан тегишли хулоса чиқариш вақти келди деб айтсам, айни муддао бўларди”. 
Замонавий коммуникатив технологияларнинг жадал ривожи телевидениенинг ижодий имкониятларини кенгайтирди, ифода воситалари таъсирчанлигини оширди. Телевизион дастурларнинг тематик-ғоявий йўналишида, кўрсатувларнинг мазмун ва мундарижасида янги даврга хос ўзгаришлар содир бўлди. Янги жанрлар юзага чиқди. Жаҳон журналистикасидаги ўзгаришлар, жумладан интерактив кўрсатувларнинг ривожланиши, жонли эфирнинг юзага келиши ўзбек журналистикасида ҳам кузатила бошлади. Телевидениенинг оммавий ахборот воситалари тизимидаги мавқеини, жамият ҳаёти ва ахборот маконидаги ўрнини қайта баҳолаш илмий заруратга айланди.
Бугунги кунда миллий телеканаллар аудитория талаб ва эҳтиёжларидан келиб чиққан ҳолда дастурлар тайёрлашга киришди. Ахборот оқими кўпайди, тезкор суръат инсон ҳаётининг кўп соҳаларига кириб келди, одамларда стресс ҳолатлардан тезроқ чиқишга бўлган хоҳиш-истак кучайди, ташқи ахборот оқимининг кишилар онгига таъсири кенгайди, аҳолига ахборотнинг шиддатли босими остида яшаш муайян қийинчилик туғдира бошлади. Натижада асабийлик, ёлғизликка мойиллик кучайиб, муаммолар гирдобидан беталофат чиқиш ҳаётий эҳтиёжга айланди. Табиийки, тараққиётнинг бундай шиддати ОАВ, хусусан, кучли таъсир ва кенг аудиторияга эга бўлган ТВ зиммасига масъулиятли вазифаларни қўймоқда. 
Бундан ташқари, миллий ТВда таҳлилий жанрларнинг тутган ўрни, ривожланиш қонуниятлари, ўзига хос хусусиятлари, ютуқ-камчиликларини ўрганиш, бунда журналист маҳоратининг ўрнини аниқлаш; бу борадаги миллий ва хорижий тажрибани қиёсий таҳлил этиш; жанр ривожининг назарий тамойилларини, илмий мезонларини белгилаш зарурати ҳам мавзунинг долзарб экани исботидир.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси. Таҳлилий телевизион жанрларнинг ўзига хос хусусиятлари Г.В.Кузнецов, В.Л.Цвик, А.Я.Юровский, Н.В.Вакурова, В.В.Ворошилов, Е.В.Поберезникова, Я.П.Засурский каби рус олимлари асарларида тадқиқ қилинган. Улар ишимизда назарий манба сифатида ўрганилди, турли мамлакатлар телевидениесида намойиш этиладиган ток-шоулар халқимиз менталитетига нечоғли хос ва мослиги, муштарак ва фарқли жиҳатлари эътиборга олинди. 
Ўзбекистонлик олим ва мутахассислар Ҳ.Акбаров, А.Каримов, С.Арифханова, Ў.Ўтаев, Ю.Ҳамдамов, И.Раҳматуллаева, П.Алламбергенова, Ю.Артиқова, И.Абдухолиқов, А.Каримов тадқиқотларида телевидение соҳасига оид турли муаммолар таҳлилга тортилган. Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Садо” газетасида, “Ўзбекистон матбуоти”, “Ижтимоий фикр” журналларида, “Ўзбекистон адабиёти ва санъати”, “Ҳуррият” ва бошқа айрим нашрларда мавзуга доир кичик мақолалар, тақризлар учрайди. Н.А.Абдуазизова, М.Худойқулов, Ф.А.Мўминов, К.Т.Ирназаров, Ф.И.Мўминова, Х.Дўстмуҳаммад, Ф.П.Нестеренко, Муҳаммад ал-Бухорий,  Б.А.Дўстқораев, Ш.Қудратхўжаев, Р.Муҳаммадиев, С.Умиров, Н.Тошпўлатова, К.Исмоилова, Ю.Ҳамдамов, Я.Маматова, М.Мирсоатова, О.Тошбоев, О.Ўсаров, Г.Тоғаева ва бошқаларнинг тадқиқотлари, китоблари, мақолаларида ҳам таҳлилий жанрларга оид айрим фикр-мулоҳазалар билдирилган. Шунинг ўзиёқ журналистика соҳасидаги мазкур илмий-назарий бўшлиқни тўлдириш заруратини кун тартибига қўяди.
Тадқиқотнинг мақсади: Телевидениеда таҳлилий кўрсатувлар, уларнинг мавзу кўлами ва маҳорат масалаларини назарий асослаш, 2013-2014 йиллар давомида мамлакатимиз миллий телеканалларида эфирга узатилган таҳлилий жанрларнинг ўзига хос хусусиятларини тайин этиш, жанрлар ривожининг назарий тамойилларини, илмий мезонларини белгилаш, таҳлилий жанрларни яхлит телепублицистик жараён сифатида таҳлилга тортиш, илмий умумлашмалар чиқаришдан иборат.
Тадқиқотнинг вазифалари. Тадқиқотда қуйидаги вазифалар  белгиланди:
- телевидение дастурларида таҳлилий кўрсатувларнинг вужудга келиши, ривожланиши тенденцияларини аниқлаш ва умумлаштириш; 
- миллий телеканалларда таҳлилий кўрсатувларнинг тутган ўрни, шаклланиши, тараққиёт тамойилларини ўрганиш;
- миллий телеканалларда таҳлилий кўрсатувларнинг ўзига хос хусусиятларини, ютуқ ва нуқсонларини аниқлаш;
- таҳлилий кўрсатувларини мавзу, муаммо, маҳорат нуқтаи назаридан ўрганиш;
- миллий ва хорижий ТВдаги таҳлилий кўрсатувлар билан қиёсий таҳлил этиш;
- таҳлилий кўрсатувлар бошловчиларига қўйиладиган асосий талабларни умумлаштириш; 
- амалиётдан келиб чиқиб таҳлилий кўрсатувларнинг кенгайиши ва ўзгаришларга учраши сабабларини тадқиқ этиш;
- тадқиқот натижаларидан илмий-назарий умумлашмалар чиқариш.
Тадқиқотнинг объекти ва предмети. Мамлакатимиздаги миллий телеканалларда эфирга узатилувчи таҳлилий кўрсатувлар тадқиқот объектини ташкил этади. Ўрни келганда қиёс учун хориж телеканалларидан айрим мисоллар келтирилади.   
Тадқиқот  предмети сифатида конкрет таҳлилий кўрсатувлар, уларнинг асосий хусусиятлари, мазмун-мундарижаси, проблематикаси, шакл-шамойиллари, бошловчилар маҳорати ўрганилди.
Тадқиқотнинг методологик ва услубий асослари. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, оммавий ахборот воситалари соҳасига доир Қонунлар, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримов  асарларида баён этилган йўл-йўриқлар, ахборот олиш, қайта ишлаш ва тарқатиш соҳасидаги халқаро декларация, пакт, шартнома, протоколлар, шунингдек, замонавий журналистика назарияси  ва амалиётига, шунингдек турдош соҳаларга доир асарлар ишнинг методологик ва назарий асосларини ташкил этади. Тадқиқот учун журналистика, филология, сиёсатшунослик, санъатшунослик каби ижтимоий-гуманитар соҳалар бўйича олиб борилган илмий изланишлар, чоп этилган адабиётлар ҳам муҳим назарий манба вазифасини ўтади.  
 Тадқиқот услублари. Ишни ёзишда ўзбек ва жаҳон журналистика илмида синовдан ўтган қиёсий-типологик услубдан фойдаланилди.
Ишнинг илмий янгилиги. Таҳлилий чиқишларнинг миллий телевидениедаги ўрни, кенгайиш омиллари, жанр хусусиятлари, шаклланиш қонуниятлари ва тараққиёт тамойиллари махсус тадқиқ этилгани ушбу диссертациянинг асосий илмий янгилигидир. Шу билан бирга, тадқиқотнинг илмий янгилиги яна қуйидагиларда намоён бўлади:
- таҳлилий кўрсатувларнинг ТВ фаолиятида тутган ўрни, шаклланиш ва ривожланиш тенденциялари илмий баҳолангани;
- таҳлилий кўрсатувларнинг бошқа жанрлар билан муштарак ва фарқли жиҳатлари аниқлангани; 
- таҳлилий жанрларнинг афзалликлари асосланиб, ахборот бозори хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда каналлар медиабизнесини юритишда таҳлилий кўрсатувларнинг аҳамияти далиллангани;     
- таҳлилий кўрсатувлар журналист ва аудитория ўртасидаги ўзаро жонли мулоқот имкониятлари ҳамда кўрсатувга таклиф этилганларнинг фикр-мулоҳазалари ва баҳс-мунозаралари масалалари таҳлил этилгани;
- таҳлилий жанрларнинг назарий асосларини ишлаб чиқиш, янги имкониятларини аниқлаш; кўрсатувлар сифатини яхшилаш, аудиторияни кўпроқ жалб этиш; муайян мавзу, муаммолар бўйича жамоатчилик фикрини шакллантириш юзасидан илмий-амалий тавсия ва таклифлар берилгани.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти. Миллий телеканалларда таҳлилий кўрсатувлар ўрни  ва аҳамияти тайин этилгани, жанрнинг хос хусусиятлари ўрганилиб, назарий умумлашмалар чиқарилгани тадқиқотнинг илмий аҳамиятини кўрсатади. Диссертациядаги назарий қарашлар, умумлашмалар, илмий хулосалар Ўзбекистон Миллий университети Журналистика факультети, Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети Халқаро журналистика факультети, Қорақалпоқ давлат университети журналистика, Ўзбекистон давлат санъат институти санъат журналистикаси бўлимларида таҳсил олаётган талабаларга телевизион журналистика фанини ўқитишда қўл келиши мумкин.
Илмий тадқиқотда чиқарилган умумлашма ва хулосалар бевосита журналистик амалиётдан олингани сабабли ундан тележурналистлар, мутахассислар касб маҳоратини оширишда, ёш журналистларда касбий кўникмаларни шакллантиришда фойдаланилиши мумкин.
Натижаларнинг эълон қилинганлиги. Ишда баён этилган илмий-назарий хулоса ва амалий тавсиялар муаллиф томонидан 2014 йил  1 май куни Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети  халқаро  журналистика  факультетида 3-май – Жаҳон матбуоти эркинлиги куни муносабати билан “Замонавий масс медианинг янги тенденциялари ва долзарб муаммолар” мавзусидаги талабаларнинг анъанавий илмий-амалий анжумани  материалларидаги “Телевизион суҳбат жанрининг ўзига хосликлари”, “Миллий телеканалларда таҳлилий чиқишлар” сарлавҳали икки илмий мақолада ҳамда ЎзДЖТУ ижтимоий фанлар кафедраси томонидан ўтказилган “Парламент назоратини кучайтиришда ОАВ институтлари: давлат сиёсатини амалга оширишнинг илмий-сиёсий негизлари” мавзуидаги республика илмий-амалий анжумани материалларида ўз аксини топган.
Диссертациянинг тузилиши ва ҳажми. Тадқиқот иши кириш, уч асосий боб, хулоса, фойдаланилган адабиётлар рўйхати ва иловадан иборат. Диссертациянинг умумий ҳажми ... бетни ташкил этади.  
Ишнинг биринчи боби “Замонавий телевидение кўрсатувларининг илмий-назарий тенденциялари” деб номланиб, унда замонавий телевидениеда ўзгариш ва янгиланиш тенденциялари, телевизион жанрларнинг шаклланиши, ривожланиши ва кўринишлари тадқиқ этилган.
Ишнинг иккинчи боби “Миллий телеканалларида таҳлилий кўрсатувларнинг тутган ўрни” деб аталган. Унда таҳлилий кўрсатувларда мавзулар кўлами ҳамда телекўрсатув муваффақиятида муаллиф маҳоратининг аҳамияти ўрганилган
Диссертациянинг “Таҳлилий кўрсатувларнинг ютуқлари, муаммолари ва истиқболлари” деб номланган учинчи бобида телевизион ток-шоу жанридаги ўзгаришлар ва таҳлилий жанр сифатида намоён бўлиши, таҳлилий кўрсатувларнинг муаммолари ва истиқболлари ёритилган.

1-БОБ. ЗАМОНАВИЙ ТЕЛЕВИДЕНИЕ КЎРСАТУВЛАРИНИНГ ИЛМИЙ-НАЗАРИЙ ТЕНДЕНЦИЯЛАРИ

1.1.	Замонавий телевидениеда ўзгариш ва янгиланиш Nенденциялари
Мутахассислар янги асрга “Ахборот  асри” деган нисбатни берганликлари бежиз эмас. Чунки, бугун катта-катта армиялар ёки кучли қуроллар бажариши мушкул бўлган ишни биргина йўналтирилган ахборотлар орқали амалга ошириш осонроқ ва қулайроқ бўлиб қолди. Шу боис, бугунги курашлар, Президент И.Каримов таъбири билан айтганда, мафкуравий  полигонларда  шиддатли  кечмоқда. 
Аксарият мутахассислар “Ким ахборотга эгалик қилса, ўша дунёни бошқаради”, деган фикрни ҳар сўзида такрорлайдиган бўлишди. Ҳатто, бу гап “мода” тусига кирмоқда. Ваҳоланки, ХV асрдаёқ буюк матаффакир, сўз мулкининг султони Алишер Навоий Ҳазратлари ўзининг “Агар огоҳ сен...” дея бошланувчи шоҳбайтларида ушбу жараённи бошдан-оёқ усталик  билан  тушунтириб берган эди. Йирик-йирик марказлашган кучларга “шоҳлик” мақомини тақдим қилишда эса оммавий ахборот воситалари  асосий  қаҳрамон ҳисобланади. 
Бугунги кунда телеканалларнинг энг катта ғоявий тарғибот ва ташвиқотга эга эканлиги туфайли оммавий ахборот воситалари ичида аудиториянинг ахборотга бўлган эҳтиёжини қондириши билан асосланади. Дунёдаги барча давлатларда аҳолининг деярли 70-80 фоизи ўзи учун керакли ахборотни айнан телевидениедан олади. Бу ҳам фикримизнинг далили. 21-асрда сунъий йўлдош орқали ахборот қабул қилиш ва узатиш жараёни бутунжаҳон телетармоқлари имкониятларини ниҳоятда ошириб юборди. 
Ахборот асрида ахборот билан унинг истеъмолчиси ўртасидаги муносабатлар ўзгаради. Илгари аудитория вакиллари мавжуд оммавий ахборотни эгаллаб олишга улгурарди. Аудиовизуал журналистика ва интернет ривожланиши билан умумий, яхлит аудитория деган тушунчалар бекор қилинди. Бугунги кунга келиб инсон ахборотни эмас, аксинча, ахборот ўз истеъмолчисини қидиришга киришди. Сабаби оддий: интернетда турли хилдаги ахборотлар ҳажми триллион-триллион байтлардан ошиб кетди. Интернетнинг ривожланиши ноанъанавий ахборот воситалари (онлайн газета, радио, телевидение)ни юзага келтирди. Интернет томошабин учун чексиз ахборот манбаи бўлиб хизмат қила бошлади. Аммо, бу бошқа оммавий ахборот воситалари фаолияти тугади дегани эмас. Интернет ҳамкор сифатида боммавий ахборот воситалари ривожига ўз таъсирини кўрсата бошлади. Шу нуқтаи назардан бугунги кун телевидениеларида қатор ўзгариш ва тенденциялар юзага келди. 
Биринчидан, телевидение соҳасига тижорийлашув кириб келди ва бу жараён давом этмоқда. Телевидение иқтисодиёти асосида оммавий аудиторияга қаратилган реклама бирламчи ўрин касб этади. Шундай бўлса-да, тармоқлар медиа бозорда дастурлар ишлаб чиқариш ва сотиш, аудио ва видеокассеталар ишлаб чиқиш, ўз кўрсатувлари учун муаллифлик ҳуқуқларини сотиш каби бошқа тижорий амаллар билан ҳам шуғулланиш орқасидан ҳам даромад кўради. Бутун жаҳон телеканалларида кузатилгани каби миллий теле каналларда ҳам бу ҳолат яққол кўзга ташланмоқда. Шу маънода қуйидагилар а) реклама роликлари телевидение дастурларини эгаллаб бўлди; б) рекламага ихтисослашган телевизион кўрсатувлар пайдо бўлди (“Тошкент” канали “Телекурьер маркет”); в) бирор-бир мавзу ва соҳага ихтисослашган ҳомийлик остидаги тижорий кўрсатувлари пайдо бўлди (мисол учун яқиндагина ўз фаолиятини бошлаган “Наво” телеканалининг “Тақдим” телевизион лойиҳаси, қўшиқлар намойиши, кино соунтрекллар ва бошқалар); г) пул тўлаб кўриладиган тижорат телеканалларининг ишга тушиши. Ўзбекистонда пул тўлаб кўриладиган каналлар мавжуд бўлмаса ҳам, хорижда бу тажриба кенг оммалашган. Мисол учун, “Спорт” телеканали хориждаги айрим кўпчилик қизиқадиган лига ўйинларини намойиш эта олмади. Чунки, каналда намойиш ҳуқуқи йўқ эди. Хориждан ўйинларни сотиб олиб, намойиш этиш учун шартнома тузиш, тўловларни амалга ошириш зарур. Каналда бундай имконият мавжуд эмас. Қачондир телеканал пул тўлаб кўриладиган каналга айланиши тайин. Жаҳондаги йирик ўйинларни олиб беролмаса бу телеканал ўзимизнинг футбол учрашувлари билан чекланиб қолса кўзланган мақсадга етолмайди. Томошабин уларни кўриши учун пул тўлашга ҳам тайёр. Бутун дунёда тижорийлашувнинг телевидение бизнесига тўла маънода айланганини айтиб ўтиш мумкин. 
Тижоратнинг телевидение соҳасига кириб келишига доир мутахассисларда турлича фикрлар мавжуд. Мисол учун, тижорий каналлар Россияда 1990-йилларда пайдо бўла бошлади. “Новая газета”да “Телевидениеда сиёсат тугади, алдаш давом этмоқда” номли мақола эълон қилинган. Шу даврда Россия каналларидаги ихтисослашув ва тижорийлашувга оид журналистлар фикри, қарашлари, танқидий фикр-мулоҳазалари келтирилади. Тижорийлашувнинг оммавий ахборот воситалари фаолиятига ҳам салбий, ҳам ижобий таъсири бор. Яъни, ахборот товарга айланади. Канал ва журналист бой бўлади. Салбий томони, ахборот аудиторияга қандай таъсир қилишидан қатъий назар  эфирга берилади. “Оммавий маданият” тушунчаси, у келтирган ва келтираётган мушкулотлар айнан тижорат билан боғлиқ бўлган ҳолат билан ҳам белгиланади.
Телевидениелар мустақиллигини таъминлаш, дастурлар сифатини ошириш ва томошабинларга энг яхши дастурларни  тақдим этиш телевидение ижодкорларининг бош ва асосий мақсадидир. Дунёга машҳур КВС телекомпаниясини кўпчилик яхши билади. Кореянинг мазкур компанияси энг катта даромадни  рекламадан топади. Яъни, 95 фоиз фойдаси шу орқали келади. Кўрсатув ва фильмлар сифати юқори даражада бўлмаса, бирор-бир хусусий компания ёки ташкилот телекомпанияга реклама бермайди. Демак, бунинг учун энг аввало кўрсатувларнинг мазмун ва сифатини яхшилаш талаб этилади.
Иккинчидан, телевидениеда ихтисослашув жараёни ҳисобланади. Каналларнинг ихтисослашуви ҳақида алоҳида тўхталиб ўтиш зарур. Уйда сунъий ликопча орқали инсониятда юзлаб каналларни томоша қилиш имкони мавжуд. Бундай йирик миқдордаги каналларни у каналдан бошқасига, бу каналдан яна бошқасига ўтказиш мантиқсиз. Томошабин қачон ва нимани қайси каналда кўриши кераклигини аниқлаб олиши керак. Ҳозирда ҳар бир шахс ўзи қизиқадиган канални кўриш имкониятига эга. “НТВ плюс” телекомпанияси Россияда энг катта кучга бўлган, замонавий рақамли технологияларга эга бўлган компания ҳисобланади. Компания тизимида фаолият олиб борувчи каналлар орқали томошабинлар ўзлари истаган ва қизиққан соҳа бўйича янгиликларни олиш имконига эгалар. Томошабин нимани истаса, телекомпания ана шу мавзуда ўз каналини томошабинга тақдим этади. Спорт, кино, информация, табиат, юлдузлар ҳаёти, мусиқа ва бошқа мавзуларда ҳам ўз дастурларини тақдим этиб келмоқда. Ҳар жиҳатдан сифатли кўрсатувлар тайёрлаш, тасвир тиниқлигига эришиш, рақамли технологияларнинг энг сўнгги янгиликларини жорий этиш борасида компания тизимида иш олиб борувчи каналлар дунё миқёсида машҳурликка интилиб келяпти. НТВ+ компаниясининг асосий мақсади – бутун оила учун юқори сифатли телекўрсатувлар тақдим этиш, мамлакатнинг барча нуқталарига кириб боришдир. Юздан ортиқ канал стереоовоз(стереозвук) орқали ва энг замонавий Dolby Digital 5.1  форматда абонентлар кўриши учун 10 дан ортиқ янгиликларга ихтисослашган каналлар, 20 дан ортиқ киноканаллар, 20 дан ортиқ спорт каналлари, шунингдек, маданий, мусиқий каналлар, болалар, аёллар ва бошқа соҳаларга ихтисослашган махсус каналлар фаолият юритмоқда. Ҳаттоки, ҳудудлар учун ҳам ўз дастурларини ҳавола қилмоқда. 
Мисол учун Америка телеканаллари орасидаги аёвсиз рақобат уларнинг ҳар бирида ўзига хос бирор жиҳат бўлишини тақозо этади. Янгилик ва тезкорлик бўйича биринчи ўринда турувчи АҚШ телевидениеси аудитория истеъмоли даражасидаги, унинг эҳтиёжини қондира оладиган маҳсулотлар – кўнгилочар дастурлар, сериаллар ишлаб чиқаришдан чарчамаяпти. Телеканаллар учун медиа бозорда ўз маҳсулотини қониқарли нархда сотиш ва омма муҳаббатини қозониш учун жуда қийин. Ягона йўл ихтисослашиш. Иложи борича рақобат кам бўлган аҳоли қатлами учун кўрсатув тайёрлашга киришган. Бугунги кунда деярли ҳамма канал аудиториянинг ёши, қизиқиши, келиб чиқиши, машғулотларига кўра кенг маънодаги ихтисослашувдан тортиб, ўсмирларнинг турли гуруҳлари, боғдорчилик, мода кабитор доирадаги ихтисослашувгача қамраб олмоқда. Америка журналистларининг турли минтақа ва ҳудудлардан сюжетлар тайёрлаш маҳорати ва мана шу жараён доирасидаги минтақавий ихтисослашув ҳақида гапирмаслик мумкин эмас. 
Ҳозирда мамлакатимиз телеканалларида ҳам ихтисослашув жараёни кўзга ташланмоқда. Шуни қайд этиб ўтиш керакки, маълум бир соҳага йўналтирилган, ихтисослашган кўрсатувлар вужудга келди (мисол учун, “НТТ спорт” спорт янгиликларига, “Айланай”(“Ёшлар”) замонавий модага, “Суғдиёна”(НТТ) аёлларга мўлжалланган дастур сифатида эфирга узатиларди). Каналлар ҳам маълум соҳага ихтисослаша бошлади.  Аудитория ёши ва қизиқишлари нуқтаи назаридан “Ёшлар” телеканали фақат ёшлар учун ўз эфирларини намойиш эта бошлади. Соҳага ихтисослашиш нуқтаи назаридан ёндашсак - спорт соҳасида “Спорт”, мусиқий-кўнгилочар йўналишда “ТВМ” каналлари фаолият кўрсата бошлади. НТТ – “оилавий канал” шиори остида бутун оила учун кўрсатув тайёрлашга киришди.
Кейинги йилларда эса ўзгаришлар янада кўпайди. Миллий телеканалларимиз сони ортди. Кейинги йилларда Миллий телерадиокомпания тизимидаги каналлар сони 12 тага етди. Мусиқий телеканал сифатида пайдо бўлган “Наво” телеканали “Ёшлар кўйлаганда”, “Мусиқий гулдаста”, “Жаҳон эстрадаси”, “Жаҳон классикаси намуналари”, “Тақдим”, “Топ-10”, “Ниҳол” мукофоти тақдирлаш маросимлари”, “Барҳаёт наволар”, “Ўзбекистон Республикаси байрам тадбирлари”, “Ҳинд оҳанглари”, “Олтин микрофон”, “Шарқ тароналари”, “Киноконцерт”, “Ватанимни кўйлайман”, “Бадиий фильмлардаги соунтреклар” ва шунингдек санъаткорларнинг саройларда берилган мусиқий дастурлари, болаларга бағишланган махсус чиқишлар эфирга узатилади.
Миллий маънавият, маданият, маърифат масалаларини тарғиб этувчи “Маданият ва маърифат”, Ўзбекистонни дунёга, дунёни Ўзбекистонга таништирадиган “Дунё бўйлаб”, ўзбек ва жаҳон киноси намойишига йўналтирилган “Кинотеатр”, ҳудудлар ҳаётини акс эттирувчи “Диёр”, бутун оилага мўлжалланган “Оилавий” телеканаллари ўз намойишини йўлга қўйди.
 Учинчидан, халқаро журналистикада рақамли технологияларнинг жорийланиши ижтимоий-ижодий фаолиятнинг жиддий ўзгаришига сабаб бўлди. Мазкур жараён турли мамлакатларда ҳар хил даврда амалга оширилди. Бу жараён ривожланган давлатларда XX асрнинг 90-йилларида содир бўлди. Рақамли технологияларнинг энг кўзга ташланадиган жиҳати журналистиканинг глобаллашувидир бўлиб, у XX аср журналистикаси ривожланишининг тамойилларидан бири сифатида намоён бўлди. Рақамли технологияларнинг жорий этилиши билан журналистика сифат жиҳатидан қайта ўзгарди. Дунё миқёсида рақамли технологиялар оммавий ахборот воситалари фаолиятида чинакам инқилобий ҳодисага айланди. Ушбу жараён журналистикада дигитализация (рақамлаштириш, рақамли технологияларга ўтиш) деб номланди. Замонавий нанотехнологиялар ахборот етказиш тезлигини мутлақ даражага етказиш имконини бермоқда. Оммавий ахборот мислсиз улкан ҳажмларда тарқалмоқда. Ахборот етказиш сифати аъло даражада мукаммаллашди. Бундан ташқари, энг асосийси сайёра аҳолисига ахборотни тарқатиш ва олиш жуда арзонга тушмоқда. Бунга рақамли технология туфайли эришилди.
Ўзбекистонда рақамлаштириш, рақамли телевидениега ўтиш жараёни, одатдаги телевизион кўрсатувлардан янги, янада сифатли даража – рақамли телекўрсатувларни ердан туриб эфирга узатишга ўтилгани бу соҳада улкан ўзгаришларга сабаб бўлди. Рақамли телевидениенинг одатдаги телевидениедан асосий фарқи шундаки, унда тасвир ва товуш ғоят тиниқ, ранглар ёрқин ва ҳар бир детал аниқ акс этади.
Ўзбекистон мустақил давлатлар ҳамдўстлиги мамлакатлари орасида биринчилардан бўлиб рақамли телевидениега ўтди. Республикамизда рақамли телевидениени жорий этиш 2007-йилдан бошланган эди. Тошкент ва Бухорода ердаги рақамли телевидение тажриба зонасининг ташкил этилиши янги турдаги кўрсатувларга босқичма-босқич ўтишни бошлаб берди. Президентимиз Ислом Каримовнинг 2012-йил 17-апрелда қабул қилинган Ўзбекистон Республикасида рақамли телевидениега техник ва технологик ўтишга доир Давлат дастури тўғрисидаги қарори бу борада муҳим дастурий ҳужжат бўлиб хизмат қилаётир. Унда техник ва технологик тараққиёт инобатга олинган ҳолда, рақамли телевидениени жорий этиш соҳасидаги меъёрий-ҳуқуқий базани такомиллаштириш, рақамли телевидениега икки босқичда, яъни 2012-2015 ва 2016-2017-йилларда ўтиш кўзда тутилган. 
Дастлаб республикада DVB-Т стандартида узатилаётган видеосигнални MPEG-4 форматида сиқиш усулида рақамли телевидение тармоғи ташкил этилган бўлиб, ҳозирда аҳолига бепул асосда биринчи ижтимоий тўплам теледастурлари (12 та, шу жумладан, тўртта давлат – “Ўзбекистон”, “Ёшлар”, “Тошкент” ва “Спорт”), учта нодавлат (НТТ, ТВМ ва СофТС) ва бешта хорижий теледастур тарқатилган.
Рақамли телеканалларни ташкил этиш жараёнида рақамли телекўрсатувлар ижтимоий пакетини шакллантириш ва янада бойитишга алоҳида эътибор қаратилди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2012-йил 30-июлда қабул қилинган Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг рақамли телеканаллари сонини кўпайтириш, улардан тўлиқ форматда фойдаланиш, сифатли тўлдириш ва хизмат кўрсатиш тўғрисидаги қарорига мувофиқ туну кун эфирга узатиладиган иккита янги рақамли канал – “Маданият ва маърифат” ҳамда “Дунё бўйлаб” телеканали ташкил этилди. 2013 йил июн ойидан бошлаб мамлакатимизда “Ёшлар” телерадиоканали” ёпиқ акциядорлик жамияти ҳузурида болалар учун мўлжалланган дастлабки “Болажон” рақамли телевизион канали фаолият кўрсатиб келмоқда.
Ўзбекистонда ердаги рақамли телевидениенинг Европа стандарти қабул қилинди. Сигнални барқарор қабул қилиш ва бошқа қайтадиган сигналларни қабул қилмаслиги унинг асосий афзалликларидан биридир. Бугунги кунда мамлакатимиз ҳудудининг 45 фоизи рақамли телевидение билан қамраб олинган бўлиб, Тошкент, Андижон, Бухоро, Гулистон, Қарши, Қўқон, Самарқанд, Навоий, Нукус ва Урганч шаҳарларида рақамли узатиш қурилмалари ўрнатилган. Қатор вилоят ва шаҳарларда жорий йил давомида теледастурларни рақамли форматда эфирга узатиш режалаштирилган. 2017-йил охиригача мамлакатимизнинг барча ҳудуди рақамли телевидениега тўлиқ ўтади.
Юқори технологияли ускуналар ва махсус телерадиотехникадан самарали фойдаланиш, уларни қўллаган ҳолда медиатехнологиялар асосида кенг турдаги сифатли телерадиомаҳсулотларни яратиш, шунингдек, телевизион муҳандис-техник ҳамда ижодий кадрларни тайёрлаш ва қайта тайёрлаш тизимини тубдан яхшилаш мақсадида Тошкент ахборот технологиялари университетида махсус муҳандисларни тайёрлайдиган “Телевидение технологиялари” факультети ташкил этилди. Пойтахтимизда Республика телевидение ва радио касб-хунар коллежининг очилиши соҳа мутахассисларини тайёрлашни такомиллаштиришга хизмат қилаётир.
Ўзининг қадимий ва бой тарихи билан ҳақли равишда фахрланадиган Ўзбекистон телевидение соҳаси давр билан ҳамқадам ривожланиб бормоқда. Зеро, тегишли Давлат дастурининг изчил амалга оширилиши туфайли яқин вақт ичида Ўзбекистондаги ҳар бир оила юқори сифатли телевидение хизматларидан баҳраманд бўлиш имконига эга бўлади. Телевидение соҳасига рақамли технологияларни жорий этиш баробарида, телевизион дастурларнинг мазмунан бойитиш масалалари ҳам эътибордан четда қолгани йўқ. 
Тўртинчидан, хусусий каналларнинг юзага келиши. Бутун дунёда давлатга қарашли бўлган каналлар эмас, айнан хусусий каналлар аудиториянинг асосий қисмини эгаллаб олган. Нодавлат телеканаллар аудитория талабидан келиб чиққан ҳолда дастур тайёрлайди ва шунинг учун ҳам омма орасида яхши мавқега эга.   Мамлакатимизда хусусий каналлар фаолиятига кенг аҳамият бериб келинмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримов ўз маърузасида бир неча марта бу масалага эътибор қаратган.  2005 йил 28 январда бўлиб ўтган Ўзбекистон Ренспубликаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенатининг қўшма мажлисида сўзлаган маърузасида телерадиоиндустрия бозорини ривожлантириш, тижорат ва ҳудудий нодавлат телерадиостудияларнинг фаолият юритиши учун зарур шарт-шароитлар яратиш, бу соҳада ғоялар ва дастурларнинг ижодий рақобат муҳитини вужудга келтириш бўйича аниқ чора-тадбирлар мажмуини ишлаб чиқиш ва амалга оширишга алоҳида тўхталиб ўтган эди. Ёки жорий йил бошидаги йиғилишда ҳам “Нодавлат оммавий ахборот воситаларининг тобора кенгайиб бораётган тармоғи фаолиятининг, муаллифлик ҳуқуқи ва интеллектуал мулк ҳимоясининг, шунингдек ахборот соҳасига бозор механизмларини жорий этишнинг норматив-ҳуқуқий базасини такомиллаштиришни таъминлаш муҳим аҳамиятга эга”Ўтган йиллар давомида бу борада қатор ишлар амалга оширилди. Янги тижорат теле ва радиостанциялар барпо этилди, мавжудлари қўллаб-қувватлаб келинмоқда. Ўзбекистонда электрон оммавий ахборот воситалари бозорини шакллантириш ва уни янада ривожлантиришда уларнинг миллий позициясини мувофиқлаштириш Ўзбекистон Электрон Оммавий Ахборот воситалари миллий ассоциациясининг асосий мақсади ҳисобланади. Айтиш жоизки, мамлакат журналистикаси тарихида илк бор журналистларининг фаол фуқаролик позицияси акс эттирилган Журналистларнинг Этика кодекси ва Телерадиоузатувчилар Хартияси қабул қилинди. Ҳозирда мамлакатимизда бир қанча нодавлат телеканаллар фаолият олиб бормоқда. Айниқса, вилоятларда уларнинг сони жуда кўп.  Пойтахтда фаолият юритаётган нодавлат каналлар айни пайтда мавжуд эмас. Номаълум сабабларга кўра - “ТВМ”, “СофТС”, “НТТ” фаолияти тўхтатилди.
Бешинчидан, замонавий телевидение ижодкордан юксак билим, кенг дунёқараш ва маҳорат талаб қилади. Телесценарийда акс этган ҳар бир жумла, экранда кўринаётган тасвир, ҳаттоки, кадр ортидан янграётган мусиқа ҳам кўрсатувнинг оммавийлиги ва томошабинбоплигини таъминлашга улуш қўшади. Бунинг учун “...тафаккуримизнинг узвий бир қисмига айланиши учун оммавий ахборот воситалари ходимларининг ўз билим ва малакасини муттасил ошириб бориши, муайян соҳага ихтисослашиши ҳам катта ахамиятга эга. Бугунги кунда сиёсат ҳақида гапирганда - сиёсатчи, иқтисодиёт ҳақида - иқтисодчи бўлиб фикр юритишни, маънавият ва маърифат ҳақида маърифатчи, ҳаётий-фалсафий муаммолар хусусида файласуф бўлиб баҳсга киришишни - мана шундай юксак қобилият ва маҳоратга эга бўлишни ҳаётнинг ўзи журналистларимиз олдига энг муҳим вазифа қилиб қўймокда. Ана шундай юксак марраларни эгаллаган тақдирдагина матбуотнинг ҳаққоний, ҳароратли сўзи ҳар бир юртдошимиз юрагида акс садо беради ва у халқимизнинг чинакам маънавий ҳамроҳига айланади. 
Профессионаллик бевосита соҳани яхши билиш билан белгиланар экан, жанрларни амалда қўллай олиш ҳам муҳим аҳамият касб эта бошлади. Кейинги йилларда телевидение соҳасида юзага келган қатор ўзгаришлар жанрларга ҳам тегишли. Оммавий ахборот воситаларида жанрларнинг аралашиб кетиши, қатор ўзгаришлар таъсири ўлароқ, янги жанрларнинг юзага келиши бошланди. Телевидение соҳасида жаҳонда кечаётган кейинги ўзгаришлар бевосита жанрлар билан боғлиқ экан, уларни кузатган ҳолда шуни таъкидлаш лозим-ки, ихтисослашув, тижорийлашув, хусусийлашув, рақамлашиш, жанрлардаги ўзгаришлар журналистлар фаолиятига, уларнинг ижодий маҳоратига ўз таъсирини кўрсатди. Жойларда рўй бераётган воқеа-ҳодисаларни тез етказиш мақсадида рақобатга асосланган ахборотлар медиабизнес учун “товар” вазифасини ўтаётгани, томошабиннинг янги ахборот ва дам олишга бўлган талаб ва эҳтиёжининг ошаётгани, телевидение жанрларининг аксарияти ана шу инқилоблар замирида шаклланиб, такомиллашаётгани сезилмоқда. 

1.2. Телевизион жанрларнинг шаклланиши, ривожланиши ва кўринишлари

“Санъатлар оиласи икки минг йилга яқин давр мобайнида ўзгармай келди. 20-асрга келиб эса кино ва ТВ унга қўшилиш даъвосини олди. Озгина фурсат ўтмай осонгина қўшилди ҳам. У санъатлар оиласигагина эмас, айрим субъектлардан ташкил топган оилаларга дадил кириб борди. Хонадонларга ахборот олиб кирди. Лекин шахсларнинг ўзаро фикр алмашиб, бир-бирларидан лирик-психологик, ижтимоий-сиёсий, эстетик ахборот олиш дақиқалари камайиб борди” – деб ёзади филология фанлари доктори, профессор Ҳ.Акбаров. Телевидениенинг ривожланиши, дастурлар мазмуни ва мундарижаси бўйича мунтазам равишда тадқиқотлар олиб бориш зарур эканлиги юқоридаги жумлалардан ҳам кўриниб турибди. Илмий тадқиқотларсиз ўз-ўзича ривожланган соҳа инқирозга учраши, халқнинг маънавиятига акс таъсир ўтказиши мумкин. Журналистикада жанр оммавий ахборот воситалари (ОАВ) матнларининг умумлаштирилган ва типиклаштирилган, воқеликни акс эттиришнинг бадиий ва публицистик шаклини тушунамиз. Бу тушунча воқеликни билиш усуллари, унинг акс этиши ва ижтимоий амалиётга таъсир ўтказишига кўра фарқланувчи асарларнинг мазмун ва шаклининг умумий хусусиятлари йиғиндисини англатади. Журналистиканинг ҳар бир жанри ўзининг аниқ вазифаси, кўриниши ва ёзилиш услубига эга десак хато бўлмайди. Лекин баъзи жанрлар бир-бирига шунчалар яқинки, уларни бир-биридан ажратиб олиш қийин бўлади.
	“Жанр” сўзи французча сўздан олинган бўлиб, тур, хил деган маъноларни англатади. Журналистикада материал тайёрлаётганда, умуман, жанрлар ҳақида билиш шарт эмас, деган хулосага келиш мумкин. Кўпчилик журналистлардан бирон-бир жанрни изоҳлаб бериш сўралганда, уларни аниқ ажратиб беришда қийналишади. Сабаб сифатида юқоридаги фикрларни, яъни уларнинг бир-бирига яқинлиги ва уларни бир-биридан фарқлай олиш осон эмаслигини таъкидлашади. Хўш, унда ушбу жанрлар нимага керак, умуман, улар ҳақидаги қоидаларни кимлар ишлаб чиққан?
	Ҳар бир жанр ҳаётий материалнинг маълум бир типи (кўриниши) да ишга тушади ва журналистнинг фаолиятини белгилаб беради. Жанрлар классификацияси бўйича турли ёндашувлар мавжуд. Масалан, тадқиқотчи Лев Кройчик бу борада маълум бир ўзига хос қарашига эга бўлган. 
•	Оператив-ахборий — бунга хабарнинг барча турлари киритилган;
•	Оператив-тадқиқий — ҳисобот, репортаж, интервью каби жанрлар ушбу гуруҳни ташкил этган;
•	Тадқиқий-ахборий — корреспонденция, шарҳ;
•	Тадқиқий — мақола, хат;
•	Тадқиқий-образли — бу гуруҳга эса фельетон, эссе жанрлари киритилган.
Лев Кройчикнинг ушбу қарашлари ўзбек журналистикасидаги жанрлар классификациясига жуда ўхшаш. Фақат бунда жанрларнинг ички хусусиятлари ҳам алоҳида-алоҳида ҳисобга олингани учун гуруҳлар сони кўпроқ.
 Семён Гуревич эса бунга бутунлай бошқача ёндашган: 
•	Ахборий жанрлар
•	Диалогик жанрлар
•	Ситуатив-таҳлилий жанрлар
•	Эпистоляр (мактубга хос бўлган) жанрлар
•	Бадиий публицистик жанрлар
•	Сатирик жанрлар.
Журналист ўзи белгилаган мақсадга қараб у ёки бу жанрни танлайди. Чунки бир воқеа-ҳодисани турли усул ва кўринишларда ифодалаш мумкин. Журналистнинг тўғри танлови натижасида керакли ва ўринли қўлланган жанр кўзланган мақсадга тезроқ ҳамда осонроқ етиб боришга кўмаклашади. 
Жанрлар турли-туман ва бир-биридан катта фарқ қилади. Умуман олганда, улар материал тайёрлашда журналист учун бир қанча қулайликлар туғдиради. Юқорида таъкидланганидек, ҳар қандай соҳада инсон ўз олдига мақсадни аниқ қўя олса, унинг кўзлаган ниятига эришиши осон кечади. Журналистикада ҳам материал тайёрлаётганда, унинг қайси жанрда ёзилиши аниқлаштирилса, журналистнинг мақсади янада ёрқинроқ намоён бўлади. Аммо шундай ҳолатлар ҳам бўладики, воқеа-ҳодиса содир бўлганлиги тўғрисида хабар тайёрлашни режалаштирган журналист уни янада кенгроқ ёритишга қарор қилиб, хабарни репортаж ёки ҳисобот шаклида ёзади. Ёки бирор жойга репортаж ёзиш учун бориб, уни интервью орқали аудиторияга маълум қилиш учун имкон кўпроқ бўлиб қолади. 
Шундай журналистлар ҳам бўладики, материалини қайси жанрда тайёрлаётганини билмайди, аммо воқеа-ҳодисани жуда яхши ёритиб беради. Жанрлар битта газета, журнал, теле ёки радиоканалдаги материаллар, кўрсатувлар, эшиттиришларнинг турли-туманлигини таъминлайди. 
Ҳар бир жанрнинг ўзига хос вазифаси, қўлланилиш доираси мавжуд. Хабар, репортаж, интервью, ҳисоботнинг моҳиятида жамоатчиликка тезкорлик билан ахборотларни етказиб бериш ётса, воқеа ва ҳодисаларнинг ичига кириб бориш, уларнинг ички қатламларини акс эттиришни корреспондеция, тақриз, шарҳ, мақолалар ўз бўйнига олади. Лавҳа, очерк, эссе жанрлари эса ҳаётни бадиий воситалар билан ёритиш ва таҳлил этишга хизмат қилади. 
Публицистиканинг ахборий, таҳлилий ва бадиий турлари бир-бири билан ўзаро муносабатда бўлиб, бир-бирини тўлдириб келади ҳамда ижтимоий ҳаётнинг барча қирраларини ўзида ҳар тарафлама, ранг-баранг акс эттирувчи ижтимоий-ижодий ҳодиса сифатида инсониятга хизмат қилади. Яъни улар ҳаёт ҳақида хабар бериш, уни таҳлил этиш билан чекланиб қолмасдан, уни ранг-баранг, турли жилоларда тасвирлайди. 
Умуман, журналистик ёки публицистик асарлар қайси жанр ёхуд ҳажмда бўлмасин, улар инсонлар, халқ, аҳоли манфаатларига хизмат қилиши керак. Ҳар бир материал бирор мақсадни кўзлаб, айтилмоқчи бўлган гапларни асослаб, тушунтириб бера оладиган даражада тайёрланиши лозим. Бунда, албатта, бўлиб ўтган воқеа-ҳодиса, узатилиши керак бўлган ахборотга айнан мос келадиган жанр танлаш ҳам катта аҳамият касб этади. Жанр тўғри танланса, мақсад янада ойдинроқ, янада равшанроқ намоён бўлади. Чунки ахборотни тўғри усулда узатиш уни тўғри қабул қилишнинг асосини ташкил этади ҳамда тушунишни осонлаштиради. Айни пайтга тележурналистикада жанрлари учга бўлиб ўрганиб келинган.
Ахборий жанрлари сирасига телехабар, телерепортаж, телеинтервью кабилар кирса, телешарҳ, телесуҳбат, телеҳисобот, ток-шоу сингари жанрлар таҳлилий гуруҳларда ўрганилади. Телеочерк, телелавҳа, эссе, телеэпистолярь, телеконцерт, телеспектакл, телефильм  кабилар бадиий-публицистик жанрлар гуруҳида ўрганилади. Ҳаммамизки маълумки, замонавий телевидение ижодкордан қайси жанрда фаолият олиб бормасини, катта масъулият талаб қилади. Замон билан ҳамнафас қадам ташланмаса, соҳада бўлаётган ўзгариш ва янгиликлардан хабардор бўлмаса, бундай журналист томонидан тайёрланган кўрсатувнинг умри қисқа, аудиторияси тор, савияси эса паст бўлади. Ҳеч кимга сир эмас, аксарият журналистлар ўз меҳнат фаолиятини телевидение олиб борса-да, телевизор кўришга вақт тополмайди. Шунинг учун ҳам аксарият кўрсатувлар бир қолипда, кўримсиз, аудиовизуал журналистика талабларига жавоб бермайди. Телевидение, радио шундай даргоҳки, мунтазам изланишни талаб қилади. Бошқалардан ниманидир ўрганиб, тажриба алмашиб уларни такомиллаштириб бориш зарур. Бунинг учун нафақат Ўзбекистон балки хориж телевидениеси кўрсатувларини ҳам кузатиб бормоқ керак. Аудиовизуал журналистика соҳасида қандайдир иш олиб бормоқчи бўлган ижодкор авваломбор телевидение, радио қозонида қайнамоғи, у ердаги шарт-шароитларни билмоғи ва илмий иши давомида назария ва амалиётга таянмоғи керак. 
	Бироқ, шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, ҳозирги куннинг замонавий журналистикасида жанрларнинг бир-бири билан аралашиб, уйғунлашиб кетаётганига гувоҳ бўляпмиз. Гоҳида бирор кўрсатувни кўратуриб, унинг қайси жанрга оид телематериал эканини билиб бўлмайди. Бунинг асосий сабаби журналистларнинг аксарияти жанрларнинг ўзига хос белгиларидан хабардор эмасликлари ва бошқа тарафдан ўзига хосликка эришиш, томошабинни зериктирмаслик   учун шу тарзда ижод қилишади. Бадиий йўналишдаги  жанрларда борлиқни акс эттиришда адабий-бадиий усуллардан, яъни образлилик, ўхшатиш, жонлантириш, бўрттириш, драматизмдан, сюжет ва композиция имкониятларидан  ўринли  ва  унумли  фойдаланилади. Буларга эса ҳақли равишда овоз ва тасвир мос келиши шарт. Мисол учун, “Оталар сўзи – ақлнинг кўзи” кўрсатуви йиллар давомида томошабинни ҳайратга солиб келган, телеэкранлардан тушмай, ўз томошабини йўқотмай келаётган кўрсатув ҳисобланади. Тўғри, ҳозирда бу кўрсатувни “Турмуш чорраҳаларида”, “Ҳаёт манзаралари” кўринишида номини ўзгартириб, томошабинга ҳавола қилгани билан ўша машҳур кўрсатувнинг эски сонлари такрор берилмоқда. Ёки, “Тошкент” каналининг “Шунақа гаплар” кўрсатуви ҳам айнан ана шундай воқеа-ҳодисалар замирига қурилган. “Ўзбекистон” каналининг “Денгиздан томчи” кўрсатувини мисол сифатида келтириш мумкин. Ҳозирда ток-шоуларда саҳнавий кўринишлар намойиш қилинмоқда. Сайёра Абдуллаеванинг “Мулоҳаза учун мавзу” (“Тошкент” канали) кўрсатувида бу элементлардан кенг фойдаланилади.  
Замонавий тележурналистикада энг кўп қўлланиладиган бадиий телевидение  жанрлари  сирасига – телемусобақа, телеўйин, телевикторина, телесериал, телеэпистолярь, очерк, телевизион лавҳа, ҳажвий кўрсатув ва бошқаларни киритиш мумкин.
Бадиий йўналишга мансуб бўлган телеэпистолярь  бу —  оддий тил билан айтганда, хатнинг телевизион вариантидир. Хат жанри Ўзбекистон телеканалларининг барчасида мавжуд. Чунки телевидениедаги ютуқларни кўрсатиш, камчиликларни етказиш учун хат мухлис ва ОАВ орасидаги кўприк  вазифасини бажаради.   
 “Мен хатни ҳамиша аллақандай титроқ, ғамгин, ҳатто, қўрқувга ўхшаш ҳадиксираш, асабий бир ҳузурбахш ҳаяжон билан қўлга оламан, — деб ёзган эди А. И. Герцен.—    Хат қиш бўйи қор тагида қолиб кетган сўлиган япроқлар сингари ўтган ёзни, унинг жазирама иссиғини, салқин кечаларини, эндиликда у маъсум узоқ ўтмиш бўлиб қолганини эслатади, бу япроқлар дуб дарахтидан шамолда синиб тушган шохча эканини англайсан аммо энди бу япроқлар бошинг узра шовулламайди  ва  китобларда ёзилганидай  вазмин салобат билан устингдан босиб турмайди”.   
ОАВ нинг барча кўринишларида томошабин эътиборини ўзига жалб этадиган хат жанри  ўзбек телевидениесида  “Аскар мактублари”,  “ТВ-шифокор”, “Сизнинг адвокатингиз” сингари номга эга бўлган дастурларда ёрдамчи  деталь  бўлиб  хизмат  қилади.  Айниқса,  баҳс-мунозарали, томошабинни исёнга, фикр юритишга чорлайдиган телеўйинларда дебат лойиҳаларга кўплаб хатлар жўнатилади. Викторина ва танловлар эълон қилинади. Хатларнинг сони кўплигининг сабабларидан бири сифатида ҳам шу омилни кўрсатиш мумкин. Мисол учун, “Ўзбекистон” телеканалининг “Заковат” интеллектуал ўйини хатлар асосида тайёрланади. Ҳар бир саволда томошабинлардан келган хатларга таянилади. Шунингдек, телеўйиннинг ўз электрон почтаси бор. Электрон почта орқали келган саволлар алоҳида “Интернет саволи” деб ўйналади.      
Телевизион журналистиканинг энг мураккаб жанрларидан бири бу  телеочерк ҳисобланади. Телеочерк чуқур таҳлилни тасвир  асосида кўрсатиб берадиган жанр бўлиб, унда тасвир манбаи сифатида одатда, фақат ўзига хос белгилар билан ажралиб турувчи, шу билан бирга характерида замондошларининг кўплаб хусусиятларини мужассамлаштирувчи инсон намоён бўлади. Баъзида телеочеркнинг асосий тасвир манбаи сифатида қандайдир муҳим воқеа ёки долзарб ҳаётий муаммо танланган бўлиши ҳам мумкин. Лекин  уларда ҳам пировардда гап ўша воқеанинг иштирокчиси ҳисобланган ёки муаммонинг ҳал қилинишига алоқадор бўлган инсонга бориб тақалади. Асосий  қаҳрамон, яъни инсон образи билан боғлиқ ҳолда телеочеркда  ҳаётнинг деярли барча қирралари, айниқса, муҳим ижтимоий ҳодисалар худди санъат асарларидагига яқин шаклда, яъни бадиий тўқима ҳисобига  бойитилган ҳолда акс эттиради. Шу хусусиятига кўра, телеочеркга  ҳикоя билан илмий-тадқиқот оралиғида турувчи ўзига хос жанр, деб қаралади. 
Очеркда асосий ғоявий мақсаднинг бадиий тарзда юзага чиқарилиши билан бир қаторда муаллифнинг ўй-мушоҳадалари, таъкидлари, қаҳрамонларнинг сўзлари, дил изҳорлари сингари публицистик унсурлар воситасида ифодаланишига ҳам йўл қўйилади ва у баёнчилик, декларативлик ёки риторика, деб қаралмайди. Телеочеркда қаҳрамонлар, уларнинг сўзлари олий даражадаги ҳаётий ҳужжат вазифасини ўтайди. Шунга кўра, қаҳрамон  томонидан  айтилган воқеаларнинг бориши тасвирга уйғун кадр ортида муаллиф томонидан ўқилиши, унинг таъсирчанлигини оширувчи энг муҳим воситалардан бири, деб қаралади. Шу билан бирга газета ёки журналларда босилган очеркларнинг ҳам телевариантини ишлаб чиқиш мумкин.  Фақат уларни телеэлементлар билан бойитиш зарур бўлади. Шу билан бирга овоз ва интонацияга кўп нарса боғлиқ бўлади.  Яъни ранг-баранг товушлар ва тасвир уйғунлиги ёрдамида телеочеркнинг таъсирчанлигини ошириш мумкин.  Бунда овоз ва тасвир уйғунлигига мос тарздаги мусиқа фонда янграб туриши ҳам  муваффақият калитидир. Демак, тележурналистикада  адабиёт ва матбуотдаги очерклар  бойитилган, гўзаллаштирилган ва таъсирчанлиги  оширилган шаклда  визуал тўлқинларда тарқатиш  лойиҳа тайёрловчиларининг  маҳоратига,  ижодий  фантазиясига  боғлиқдир. Ана шундай машҳур лойиҳалардан бири бир неча йил мобайнида “Ўзбекистон” телеканалида эфирга узатилган “Умр дафтари” лойиҳасидир. 
Яқиндагина “Маданият ва маърифат” телеканалида эфирга узатилган Илмира Раҳматуллаеванинг хотиралар асосидаги очерклари томошабин эътиборини жалб этиб келмоқда. Яқиндагина каналда эфирга узатилган икки қисмли Озод Шарафиддинов хотирасига бағишланган кўрсатувда таҳлилий ва бадиий-публицистик жанрларнинг қоришиқлари кўзга ташланади. 
Одатда, телевидениеда кўпроқ худди шу оммавий ахборот воситаси учун махсус ёзилган очерклар кўрсатилади.  Табиийки, уларда тележурналистиканинг тасвирий ва ифодавий воситаларидан имкон қадар кўпроқ фойдаланилиши  ТВ нинг олтин фондида  сақланадиган  асарлар бунёдга келишига йўл очади. Мисол учун, Озод Шарофитдиновнинг юбилейи муносабати, унинг хотирасига бағишланган Эшқобил Шукуров, Муҳаббат Ҳамроева, Илмира Раҳматуллаеванинг очерклари ҳозир ҳам бериб турилади ёки хотира кўрсатувларида улардан фойдаланилади. Афсуски, сўнгги йилларда Ўзбекистон давлат телеканаллари орқали бу жанр жуда кам кўрсатиладиган бўлди. Комилжон Шамсутдиновнинг “НТТ” каналида Обид Юнусов ҳаёти ҳақидаги телеочерки маълум талаблар доирасида тайёрланиб томошабин диққатини тортади. Телевидениеда кўрсатилаётган намуналарнинг аксарият мазкур талабларга мутлақо мос келмайди. Демак, телеочеркларни санъат ва журналистиканинг  нодир намуналарига айлантирмоқ, тенгсиз қудратидан халқ манфаатлари йўлида самарадорроқ фойдаланмоқ учун уларнинг ҳар жиҳатдан мукаммал чиқишига эришмоқ зарур бўлади.  Шу  нуқтаи назардан қараганда, очерк муайян муддао асосида мушоҳада қилинган фактлар, воқеа ва ҳодисаларнинг энг муҳим белгиларини, кишилар характерларидаги энг асосий хусусиятларни бадиий  акс эттиради ва томошабинда тугал, яхлит тасаввур ҳамда қисқа, ихчам, конкрет тушунча ҳосил қилади.  Бундай услуб катта маҳоратни талаб қилади. 
Таҳлилий журналистика жанрлари тизимида, шарҳ жанрининг пайдо бўлиш жараёнлари олис тарихга бориб тақалади. Шуни алоҳида қайд этиш лозимки, шарҳни, авваламбор, халқ оғзаки ижодиётида мавжуд бўлган ривоят, ҳикоят, қиссаларнинг, кейинчалик эса ҳозирги  тушунчадаги  адабий-бадиий асарлар: достон, ҳикоя, роман шаклида мумтоз  адабиётга кириб келганлигини алоҳида таъкидлаб ўтмоқчимиз. 
Аудиторияга дастлабки маълумотни хабар, ахборот каби журналистиканинг тезкор жанрлари етказиб беради. Шарҳда эса одатда, аудиторияга  илгари  маълум  бўлган воқеа-ҳодисанинг атрофлича тафсилотлари  билан янги, муҳим маълумот берилиб, улар таҳлил қилинади, газетхон, радиотингловчи, телетомошабиннинг билими, маълумот доираси тўлдирилади, тасаввури кенгайтирилади. Воқеа, ҳодисага шарҳловчининг муносабати билдирилади. Баҳолар берилади, хулосалар чиқарилади. Қисқа қилиб айтадиган бўлсак, шарҳ – муҳим воқеа, ҳодисани тушунтириш уни муҳокама, мунозара қилишдаги журналист, мутахассис билими, ижодкор ақли, нуқтаи назари, интеллектининг иштирокидир. 
ОАВ назариясида қалам тебратадиган таниқли Америка журналисти Дэвид Рэндалл  шарҳни қуйидаги уч турга бўлади:
–	очиқ (тўғри, холисона, юз-хотирсиз) шарҳ;
–	 пардали (ярим яширин, иболи) шарҳ;
–	ўзидан-ўзи ҳосил бўладиган, воқеа-ҳодисанинг таҳлили жараёнида кутилмаганда пайдо бўладиган (махсус уюштирилмаган) шарҳ. 
Шарҳ бир фактнинг, воқеанинг бошқа факт ва воқеа билан яширин, кўзга ташланмас боғлиқликларини очиб бериши керак. Кучли, жиддий, атрофлича, чуқур ёзилган шарҳ айрим пайтларда воқеа юзасидан илгари аҳоли онгида шаклланган ёки қотиб қолган фикр ёки нуқтаи назарларни  ўзгартириб ҳам юборади.
Телешарҳ оммавий ахборот воситаларида тарқатилган муҳим хабар, янгилик  кетидан  бериладиган  долзарб далилларга тўла бўлган хабарнинг кенгайтирма шаклидир. Унда долзарб янгилик ёки хабарни қўшимча маълумотлар билан тўлдириш, юзага келиш сабаблари-ю, истиқболига оид мушоҳадалар ҳисобига бойитиш ва моҳиятини яққол очиб берувчи изоҳлар ила таъминлаш мақсади кузатилади. 
Шарҳловчи сифатида журналистнинг ўзи ёки унинг томонидан таклиф этилган мутахасис, яъни долзарб воқеалару муаммоларга алоқадор соҳанинг билимдон вакиллари ҳам чиқиш қилишлари мумкин. Бироқ ТВ орқали кузатиш мумкин бўлган  ўта муҳим ва мураккаб ижтимоий ҳодисаларни таҳлил қилиб бериш учун уларни ипидан-игнасигача биладиган сиёсий шарҳловчилар чиқарилади. Бунинг сабаби ҳар бир касбни ёки соҳани ўз билимдони каби бошқалар билишмайди. Шарҳловчи сифатида мутахасисни танланиши томошабинларда воқеага нисбатан ишонч туйғусини оширади. Зарур ўринларда журналист мутахасис билан мунозарага киришиб, унинг айрим мулоҳазаларини шубҳа остига олиши ва шу йўл билан пировардда шарҳдан холис хулосалар чиқарилишига эришмоғи томошабинларнинг у ёки бу масала юзасидан тасаввурини шакллантиришда муҳим аҳамиятга эга бўлади. “Таҳлилнома” , “Талқин”, “Давр ҳафта ичида”  каби  теледастурлар ҳам шу жанр намуналаридандир. 
Шарҳнинг ишонарли чиқиши учун ундаги ҳар бир факт ва фикр-мулоҳаза қатъий асосланган, хулосалар етарлича исботланган бўлиши лозим. Уларнинг тили эса имкон борича жонли нутққа яқин бўлиши мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Агар санаб ўтилган фазилатларнинг барчасини ўзида мужассамлаштирса, телешарҳ чиндан ҳам томошабинлар билимини, онгини бойитувчи жанр мавқеига кўтарилиши шубҳасиз. Афсуски шарҳ Ўзбекистон телеканали дастурларида кам қўлланилади.            
Телевидение бошқа ОАВлар сингари ахборот етказиш, таҳлил қилиш ва жамотчилик фикрини шакллантириш каби вазифаларни бажариб келмоқда. Тележурналистика жанрлари мавзу кўлами жиҳатидан ижтимоий ҳаётдаги энг катта ва тарихан узун, абадий мавзулардан ташқари, энг долзарб, катта-кичик муаммолардан тортиб, кундалик янгиликларларгача —  яъни бутун ҳаётни қамраб олади. Кейинги йилларда телевидение соҳасида қатор ўзгаришлар рўй берди. Тележурналистика назариясига киритилган, қўлланилаётган анъанавий жанрлар туркумига янги замонавий жанрлар сифатида телевидениега теледебат, телекўприк, ток-шоу каби жанрлар кириб кела бошлади. Жаҳон телевидениелари билан бир қаторда Ўзбекистон телевидениеси дастурларида ҳам мазкур жанрларда тайёрланган янгидан-янги лойиҳалар пайдо бўлди. Замонавий телевидениеда журналистлар қўллаётган асосий жанрларни тизимлаб, уларнинг маълум ютуқ, муаммо ва камчиликларини кўрсатиб бериш бугунги кун телевидениеси учун долзарб ҳисобланади. Тележурналист ўз қўллаётган  жанри орқали бевосита инсон онгига  чуқурроқ  ва тезликда таъсир кўрсатади. 
Жанрлар тизимида суҳбат ва интервью муҳим ўрин тутади. Аммо, баъзида бу икки жанрнинг аралашиб кетганига гувоҳ бўламиз. Бу жанрларнинг бир-биридан фарқли ҳам жиҳатлари мавжуд. Суҳбатда кўпинча иккитадан ортиқ киши қатнашади. Агар ана шу талаб билан ёндашилса, “Маданият ва маърифат” телеканалида эфирга узатиладиган “Оқшом гурунглари”, “Кўнгил бекатлари” кўрсатувлари битта суҳбатдош қатнашгани боис интервью ҳисобланса, аммо том маънода бу кўрсатувларни суҳбат дейиш мумкин. Кўрсатув юки суҳбат талабларига тўла мос келади.
Мисол учун, Юлдуз Файзий муаллифлигидаги “Кўнгил бекатлари” кўрсатувини олайлик. “Жаҳон адабиёти” журнали бош муҳаррири, адабиётшунос олим Шуҳрат Ризаев билан бўлиб ўтган суҳбатда адабий жараён, маънавиятга дахлдор дадил фикр-мулоҳазалар билдирилди. Суҳбатдош фикрича, “Жаҳон адабиёти” журналига келгунга қадар китоб ўқийдиганлар камайиб кетгани ҳақида кўп гапирган. Аммо, у суҳбат мобайнида “Жаҳон адабиёти” журналига бўлаётган қўнғироқ ва мурожаатлар китобга, адабиётга эҳтиёж баландлигини айтиб ўтган.
Суҳбатда тилга олинган бошқа бир муаммо: хориж тилини билган ёшларнинг айримлари ўзбек адабий тилини билмаслигидир. Чет тилини билган таржимон, ўзбек тилининг бор жозибасини ҳис эта олмагани учун таржима асарлари бўш чиқишини қайд этган. Кўрсатув муаллифининг танқиднинг роли пасайиб кетаётгани ҳақидаги саволига суҳбатдош Беҳбудийнинг “Танқид – сараламоқдир” деган фикрини келтиради. Китоб жавонларида ёвузликка, ур-йиқит, зўравонликка ундайдиган китоблар билан бирга, маънавиятни бойитадиган китоблар ҳам бор. Ш.Ризаев “Танқид муҳаббатдан туғилиши керак” дейди. Ҳозирда айрим адибларнинг нисбатан бўш бўлган ижодий ишларини мутлақо ёмонлашдан кўра, асар ютуқларини мақтаган ҳолда, камчиликларини ҳам баён қилиш жоиз. Кўриниб турибдики, кўрсатувда таҳлил, мулоҳаза, томошабинни фикрлашга ундайдиган жиҳатлар талайгина.
Суҳбат жанрида яратилган лойиҳалар замонавий  телевидениеда оммалашиб кетган ва энг кўп қўлланилади. Унинг интервьюдан фарқли жиҳати шундаки, унда мавзу кўлами кенг бўлади ва журналист ўзи истаган бирор мавзу доирасида ўзини қизиқтирган саволлар билан суҳбатдошига мурожаат қилиши мумкин.
Суҳбатда иштирокчилар гўё тенг ҳуқуқли  фикр соҳиблари  каби эътиборларини долзарб муаммонинг муҳокамасига, таҳлилига қаратадилар. Ушбу  жанрнинг давра суҳбати, деб номланган кўриниши ҳам пайдо бўлди.  Бу ток-шоу деб номланади. Бунда бошловчи мулоқотни бошқарувчиси бўлади. У суҳбатдошларга навбат билан сўз бериб, фикр-мулоҳазаларни мантиқан бир-бирига боғлашга, ҳеч кимнинг  муҳокама қилинаётган мавзу доирасидан четга чиқиб кетмаслигига, муомала маданияти сақланишига, диалог ва монологларнинг жонли сўзлашув тилига яқин бўлишига ҳаракат қилади.  Суҳбат пайтида рақамлар ва махсус атамаларни имкон қадар камроқ ишлатган маъқул. Чунки, бу ҳолат томошабинни зериктириб қўйиши мумкин. Айрим вақтларда мураккаб атамалару рақамларни ишлатмасликнинг, эслатмасликнинг иложи бўлмаса, имкон қадар уларнинг маъносини соддалаштирилган ҳолда изоҳлаш, тушунтириб ўтиш зарур ҳисобланади. Суҳбатда эркин фикрлар билдиришга, бир-бирини инкор қилишга, қизғин баҳс-мунозараларга кенг ўрин берилади. Суҳбатдош фикрини йўналтириб, бир нуқтага қаратиб туриш учун журналист эътиборли бўлиши лозим ва у доим бошқарувчилик вазифасини эсида тутиши шарт. Тўғри, суҳбатнинг мавзу кўлами кенг, аммо бу суҳбатдошларнинг одоб доирасидан чиқиб кетишига имкон яратмайди, балки, аксинча, ҳар бир мавзунинг чегаралари  сақланган ҳолатда суҳбат уюштирилади. 
Хулоса  қилиб  айтганда, ҳуқуқий демократик ва фуқаролик жамиятини барпо этишда телевидение ўзининг такрорланмас ўрнига эга. Мустақиллик   йилларида Ўзбекистон  телевизион журналистикаси олдида принципиал янги ёндошув, янги талаб ва оригинал мавзулар пайдо бўлди. Умуман, телевидение мустақил давлатни ривожлантириш ва мустахкамлашга жамоатчилик таъсирини ортиб боришини таъминлаяпти. У турли ижтимоий табақалар, маданиятли жамият барпо этишнинг долзарб муаммоларини ошкора ва амалий муҳокама этишга жалб этмоқда. 
Томошабинларни умуминсоний, демократик қадриятлар ва миллий меросни ҳурмат қилиш, миллатлараро тотувлик ва дўстлик руҳида тарбиялаш, ёш авлодда юксак маънавий фазилатларни, ватанга меҳр-муҳаббат ва садоқатни шакллантириш телевидение ижодкорларининг ҳамиша диққат марказида бўлиб келмоқда. Халқимиз оммавий ахборот воситаларидан мамлакатимиз ва хорижда содир бўлаётган воқеалар тўғрисида холис ва тезкор ахборотлар олишни, шу билан бирга, ҳокимият органлари ва бошқарув тизимлари фаолияти ҳақидаги танқидий фикрлар, ислоҳотлар ва янгиланишлар йўлидан илгари боришимизга тўсиқ бўлиб турган нуқсонлар, ҳаётдаги долзарб муаммолар хусусида ошкора, профессионал таҳлилий материалларни кутади. Хулоса қилиб айтганда, журналистик чиқишларда жанрлар конвергенцияси, яъни аралашуви кечмоқда. Айниқса, таҳлилий журналистика жанрлари тизимида ҳам ўзгаришлар кўзга ташланмоқда.  

2-БОБ. МИЛЛИЙ ТЕЛЕКАНАЛЛАРИДА ТАҲЛИЛИЙ КЎРСАТУВЛАРНИНГ ТУТГАН ЎРНИ
2.1. Таҳлилий кўрсатувларда мавзулар кўлами

Телевидениенинг бугунги фаолияти  “... кишиларнинг кундалик хаётига сингиб кетган телевизион кўрсатувларнинг ғоявий мазмуни чуқур ва равшан бўлиши, уларнинг бадиий шакллари ранг-баранг бўлиши ҳақида хамиша қайғуриш лозим." Бу эса телевидение учун кўрсатувлар мазмунини катта талабчанлик билан таъминлаш, телевизион жанрлардаги факт ва маълумотлар билан пухта ишланиши, кўрсатувларни тузишда тасвир, овоз, нутқ уйғунлигининг таъминланиши билан узвий боғлиқ. Шу маънода, телекўрсатувларнинг қиёфасини шакллантиришдаги ўрнини бадиий-ғоявий маҳсулдорлигини ошириш замонамизнинг энг долзарб масалаларидан ҳисобланади. 
Оммавий ахборот воситалари бугун шундай бир таъсир кучига айландики, инсоният ҳаётини, маънавий дунёсини, онг тафаккурини у ёки бу даражада шаклланишида муҳим бир восита вазифасини бажаряпти. Айнан ТВ бошқа оммавий ахборот воситалари радио, матбуотдан фарқли ўлароқ тасвир, овоз ва кўплаб имкониятлари билан бу борада етакчилик қиляпти. Иқтисодий-сиёсий, ижтимоий-маънавий томондан телевидениеда янги давр бошланди. Унда кўрсатувлар мазмун, шакл ва мундарижа жиҳатидан ўз услубини яратди. Айни даврда юртимизда фаолият олиб бораётган давлат ва нодавлат ОАВлар жамият тараққиёти, халқни ахборот билан таъминлаш, жаҳон ҳамжамияти билан баробар қадам ташлаши ва маънан соғлом ҳаётни яратиш мақсадини ўз олдига вазифа қилиб қўйган. 
	Бирор кўрсатувни тайёрлаш ва томошабин эътиборига етказиш кўрсатув муаллифи, режиссёри ва кўплаб ижодкорлардан катта меҳнат талаб этади. Ана шу меҳнат маҳсули орқали унинг ижодкорларининг касбий савияси, ижод маҳорати ва билим даражасига баҳо бериш мумкин. Бугун бой тарихимиз, миллий анъаналаримиз, маънавиятимизга бағишланган халқимизнинг талаб истагидан келиб чиққан ҳолда кўплаб мавзудаги ижтимоий-сиёсий, маънавий-маърифий ва бадиий кўрсатувлар тайёрланиб томошабинлар эътиборига ҳавола этиляпти. 
	Кўплаб иқтидорли ёшларни ўз атрофига тўплаган “Заковат” интеллектуал ўйини жамиятни барча қатламлари, айниқса ёшлар ҳаётида ўрни катта. Ўйинда ўртага ташланаётган саволлар савия жиҳатдан анча мукаммал. Маълумки интеллектуал ўйинлар жаҳон телевидение дастурларидан кенг ўрин эгаллайди. “Телевидениенинг таъсир кучи – аудиториянинг иштироки билан белгиланади. Телевизион образнинг таъсир кучи, кино ёки драманинг таъсир кучи билан тенглашолмайди. Викторинада иштирок этаётган аудиториянинг таъсир кучи юқорилиги туфайли, ҳатто шоу режиссёрларини қалбакиликда айблашди. Шоу ташкилотчилари ўзларининг қўлида бўлган қуролнинг кучи-қудратини ҳали яхши англаб етишгани йўқ эди...” – деб ёзади Г.М.Маклюэн. 90-йилларда Россия телеканалларининг “Ким миллионер бўлишни истайди?”, “Нима? Қачон? Қаерда?”, “Мўъжизалар майдони” каби интеллектуал ўйинлар машҳур лойиҳалар қаторида номи тилга олинадиган бўлди. Россия телевидениесининг “Биринчи канал”и орқали бериладиган “Мўъжизалар  майдони” кўрсатувини ёши, жинси, келиб чиқишидан қатъий назар аудитория вакилларининг барчаси қизиқиш билан томоша қилади. Кўрсатув ҳар жума кечки дастурда намойиш  қилинади. Бошловчи Леонид Якубович энг машҳур телеюлдузлар орасида жой олган. Унинг номини интернетда 189358 марта учратиш мумкин.
Миллий телеканаллар орқали намойиш этилаётган турли мавзу ва йўналишдаги дастурлар ичида “Заковат”нинг алоҳида ўрни бор. Ўтган давр мобайнида бу рукн минглаб, миллионлаб мухлисларга эга бўлди. “Заковат” ўзбек ёшларининг билим ва тафаккури ҳеч кимдан кам эмаслигини амалда исботлай олди. Дастур йилдан-йил ривожланиб борди. Кўрсатув ҳақида филология фанлари номзоди А.Каримов шундай ёзади: “Бугунги томошабин ранг-барангликни ёқтиради. Бу эҳтиёждан келиб чиқиб, кўрсатувда фикрлар хилма-хиллиги, мавзулар ранг-баранглиги, кутилмаган савол ва жавоблар мухлисларни ўзига жалб қилади. Саволларни етказиш услуби ҳам турлича:
-	одатдаги саволларни ўқиб бериш услуби;
-	экран орқали саҳналаштирилган кўринишда савол бериш услуби;
-	“Заковат” сандиқчаси орқали савол бериш услуби;
-	Интернет саволи;
-	блиц (қисқа) саволлар каби”.     
Бундай савол бериш услублари бошқа дастурларда учрамайди. Халқимиз азал-азалдан илмга, маърифатга интилганларни, билимдонларни қадрлайди, уларнинг суҳбатидан баҳраманд бўлишни истайди. Шунинг учун ҳам кўрсатувнинг давраси кенгайиб кетди. “Заковат” ёшлар орасидаги топқирлик, билимдонликни тарғиб қилиб, иштирокчилар беллашувдан беллашувга ҳам интеллектуал жиҳатдан, ҳам эфирда ўзини тутиш, фаоллик, хуллас, ҳар жиҳатдан ўсиб боришга эришишди. Булар кўрсатувнинг муваффақиятини таъминлаган омиллардан. “Заковат” муваффақияти йўлида муаллиф, клуб аъзолари, аудитория вакиллари, экран қаршисидаги томошабинлар тенгма-тенг изланадилар. Қизиқарли, мураккаб, эсда қоладиган ва ибратли саволлар тузиб жўнатиш учун томошабин ҳам тинимсиз ўқиб ўрганади. Рукнда ток-шоуларга хос бўлган интерактивликни кузатиш мумкин. Бу жиҳатдан кўрсатув оммабоп ва халқчил дастурлардан бирига айланиб бормоқда. Кўрсатув томошабинни кўпроқ мушоҳада қилишга чорлайди, билим доирасини кенгайтиришга мажбур этади. Мисол учун, томошабин бир савол йўллаш учун кўп китобларни варақлайди, бош қотиради, изланади. Бу албатта, кўрсатувнинг мақсади ва ютуғидир. Кейинги йилларда урфга кирган бу кўринишдаги телевизион ўйинлардан яна бири “Ёшлар” телеканали маҳсули ҳисобланган “Имкон шоу” кўрсатувидир. Кўрсатувни Аҳрор Қўшматов ва бош ҳакам Анвар Салимовлар олиб боришади.
Кўрсатув драматургиясига назар ташланса, кўрсатувда икки жамоа ўзаро баҳс олиб боради. Ҳар бир жамоада 4 тадан вакил бор. Кўрсатувнинг дастлабки сонларида асосан халқимиз севган санъаткорлар – театр, кино ва эстрада юлдузлари иштирок этган бўлса, кўрсатув аудиторияси кенгайгач, бошқа касб эгалари ҳам иштирок эта бошлади. Кўрсатувда учта шарт мавжуд бўлиб, улар қуйидагилар:
1.	Тезкор савол-жавоблар шарти. Иштирокчилар 1 дақиқа мобайнида берилган саволлар тез ва аниқ жавоб беришлари жоиз;
2.	Пантомима шарти. Унда ҳар бир иштирокчига 4 соҳага оид мавзулар берилади. Иштирокчи мавзулардан бирини танлаб, оғзини қимирлатмасдан, мимика билан уни кўрсатиб бериши шарт. Ўз жамоаси уни топишга ҳаракат қилади
3.	Мураккаб савол шарти. 
4.	Мантиқий савол шарти.
Айтиш жоизки, ҳар бир савол учун жавоб берилар экан, уларнинг ҳар бирига алоҳида баллар ажратилган. Кўрсатувнинг ўзига хос хусусиятларига тўхталадиган бўлсак,
-	Кўрсатув томошабин қалбини ром этган иқтидорли санъаткорлар иштирокида бошлангани унинг аудиторияси кўпайишига сабаб бўлди;
-	Кўрсатувда телевидениенинг рекреатив хусусиятлари ўз аксини топиб бораётир ва бу томошабинни мароқли дам олишига, эҳтиёжларни қондиришга улуш қўшмоқда;
-	Кўрсатув ўсиб келаётган ёш авлоднинг билим ва дунёқарашини кенгайтиришга хизмат қиляпти;
-	Кўрсатув интеллектуал ўйинлар орқали аудиторияни фикрлашга даъват этаётгани эътиборли ҳолат саналади.
“Имкон шоу” қисқа муддат ичида ўз томошабинини топди. Кўрсатувнинг янги йил сонида машҳур санъаткорлар – Ўзбекистон халқ артисти Озодбек Назарбеков ва Замира Эгамбердиевалар иштирокида янги йил шоуси бўлиб ўтгани фикримизни тасдиқлайди. 
 Мазкур телевизион лойиҳа МузТВ телеканалидаги “Крокодил” кўрсатувини эсга солсада, у тез орада ҳақиқий томошабинларини топди. Кўрсатув ёш-у қари учун бирдек қизиқарли. Кўрсатувнинг “Болажон” телеканалида “Билағон болажон” деган махсус лойиҳаси бор. Кўрсатувнинг 1     июнь – Халқаро болаларни ҳимоя қилиш куни муносабати билан тайёрланган сонида кино, театр, эстрада юлдузлари ўз фарзандлари билан чиқиб, саволларга жавоб беришди. Бундан хулоса чиқаришимиз мумкинки кўрсатув аудиторияси ёш танламайди.
Шунинг учун ҳам “Имкон шоу”да турли хилдаги ёш эгалари ва соҳа вакилларини кузатишимиз мумкин. Кўрсатувнинг юқори даражада рейтингга эга бўлиши ва миллионлаб мухлислардан ташкил топган аудиторияни шакллантиришда ижодкорларнинг меҳнати катта. Хусусан, кўрсатув савия жиҳатидан “Крокодил” кўрсатувидан анча баланд ва қизиқарли. “Имкон шоу”нинг энг устун жихатларидан бири бу –  бошловчиларнинг маҳоратидир. Дарҳақиқат, Аҳрор Қўшматов ва Анвар Салимовлар кўрсатувни қувноқ ва қизиқарли бўлишида асосий устун ҳисобланишади. Айниқса Аҳрор Қўшматовнинг сўзлаш темпига эътибор бермасликнинг иложи йўқ. Айнан унинг нутқи кўрсатувга ўзгача руҳ бахш этади. 
Кўрсатув фақат томошабинларга эмас балки, иштирокчилар учун ҳам бирдек қизиқарли ва ҳаяжонли кечади. Кўрсатувнинг рекреативлик даражасини аниқлаш мақсадида мазкур кўрсатувда иштироқ этдик ва гувоҳи бўлдикки, кўрсатув телеэкранга нисбатан студияда анча қизиқарли кечади. Жумладан, тезкор саволларни Аҳрор Қўшматов шу даражада тезкорлик билан ўқийдики, баъзи саволларга тушунмай ҳам қоласиз. Пантомима кўрсатувнинг энг қизиқарли шартларидан бири бўлиб, баъзан Анвар Салимовнинг бошловчилиги эсидан чиқиб, иштирокчига айланиб кетади. Бу эса кўрсатувнинг янада қизиқарли бўлишига сабаб бўлади. “Имкон шоу” бугунги кунда томошабинбоплиги жиҳатидан кўрсатувлар рейтингида энг юқори ўринда турибди.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда фуқаролик жамиятининг таркибини ташкил қилувчи янги демократик институтлар вужудга келди. Улар жумласига давлат ва жамиятни бошқаришда фуқароларнинг фаол иштирокини таъминловчи кўппартиявий тизим, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, жамоат бирлашмалари, нодавлат нотижорат ташкилотлари ҳамда оммавий ахборот воситалари кабиларни киритиш мумкин. Ҳар қандай жамиятда оммавий ахборот воситалари жамоатчиликка фақат жойларда бўлиб ўтаётган воқеа-ҳодисаларнинг етказиш воситаси бўлибгина қолмай, ижтимоий-сиёсмий жараёнларга ўз муносабатини билдириш, жамоатчилик фикрини шакллантириш каби бир қатор долзарб вазифаларни бажариб келаётгани ҳеч кимга сир эмас. Кейинги йилларда аудитория талаб ва эҳтиёжларидан келиб чиққан ҳолда, кўнгилочар характердаги кўрсатувлар сони бирмунча ошган бўлса-да, аммо замон билан ҳамнафас қадам ташлаш асносида айрим муаммолар ҳам юзага келди. Ижтимоий-сиёсий жараёнларни ёритиш, уларга имкон доирасида айрим фикр-мулоҳазаларни билдириш аввало информацион дастурлар ижодкорлари зиммасига катта масъулият юклайди. Ижтимоий-сиёсий жараёнларни ёритишда таҳлилий кўрсатувлар муҳим ўрин эгаллайди. 
Давримизни кўпчиликни ташвишга солаётган шундай муаммолар борки, бу муаммолар мамлакатимизда яшаётган ҳеч бир одамни четлаб ўтаётгани йўқ. Жаҳон ҳамжамиятини жиддий ташвишга солаётган одам савдоси деб аталмиш иллат, инсоннинг эркинлиги, тенглиги ва шахсий дахлсизлигига путур етказиши, уни турли хўрлик ва камситишларга дучор этиши, бу жиноий фаолият ортида мажбурий меҳнат, қуллик, мажбурий донорлик, ҳарбий тўқнашувларда фойдаланиш, фоҳишабозлик билан шуғулланишга мажбурлаш каби қабиҳликлар ётишини кўпчилик яхши билади. Жамият томонидан эъзозланган юксак ҳурмат ва эҳтиромга эга бўлган, инсоният ҳаётининг давомийлигини таъминлайдиган, ёш авлодни тарбиялаб вояга етказадиган аёллар ҳамда ҳимояга муҳтож болаларнинг бу жиноятнинг қурбонига айланаётганлиги ачинарлидир. Ўзбекистон Республикаси Ички Ишлар Вазирлиги порталида берилган маълумот ва таҳлилларга қараганда одам савдосидан жабрланаётганларнинг кўпчилигини, аниқроқ қилиб айтганда саксон фоизини аёллар ва ёш болалар ташкил этмоқда. 
Оммавий ахборот воситаларида энг кўп акс этган муаммо одамларни жинсий эксплуатация қилиш бўлиб, оғир меҳнат учун одамлар сотилган ҳолатлар ҳам оз бўлса-да акс этган. Ҳукумат маълум мамлакатларга сафар қилаётган ҳамроҳсиз бўлган ёш аёлларни текширишни кучайтирган. Кўриниб турибдики, бу муаммо бутун дунёни ташвишга солиш билан бирга мамлакатни ҳам четлаб ўтгани йўқ. Оммавий ахборот воситалари ходимлари бу муаммо доирасида қатор кўрсатув, эшиттиришларда ва мақолалар билан матбуот саҳифаларида чиқишлар ташкил этдилар. Одам савдосига бағишланган махсус кўрсатувлар Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон” телерадиоканалининг ижтимоий-сиёсий ва социал-иқтисодий дастурлар бош муҳарририятининг ижодий гуруҳи томонидан тайёрланиб келмоқда.  Бунда журналистлар Мадамин Сафаров, Икром Чориев сингари иқтидорли ижодкорларнинг катта меҳнати ётибди. 
Мазкур гуруҳ раҳбари Мадамин Сафаров одам савдосига қарши курашиш ва ноқонуний меҳнат миграциясини олдини олиш масалаларига бағишланган “Адашганлар қисмати” туркумидаги кўрсатувлари учун “Олтин қалам” халқаро танловида Бош мукофотни қўлга киритди. Айнан мана шу студия Ўзбекистон Республикаси Миллий хавфсизлик хизмати билан ҳамкорликда диний экстремизм, терроризм ва миссионерликни жамият баркарорлигига тахдиди мавзуида доимий равишда кўрсатувлар тайёрлаб келмоқда. Бу кўрсатувлар фақат телеэкранда эмас, жойларда ҳам намойиш этилиб, муҳокама қилинмоқда. Бу кўрсатувларни кенг томошабинлар оммаси қизиқиш билан томоша қилмоқда. 
	“Ёшлар” телеканали ижодкорлари томонидан тайёрланган йўлларнинг умумий аҳволи ҳақидаги “Ўзимизнинг йўллар” кўрсатуви ҳам томошабин эътиборини тортадиган таҳлилий чиқиш саналади. Муаллиф Г.Жўраева пойтахтимиз кўчаларидаги ҳолатни таҳлилий мисоллар билан томошабин эътиборига ҳавола этган.
Биринчидан, кўрсатувда замонавий русумдаги автобуслар аҳоли учун кенг хизмат қилаётгани эътироф этилиб, аммо йўлларнинг ўнқир-чўнқирлари уловларнинг техник ҳолатининг ёмонлашувига сабаб бўлаёгани қайд этилди.
Иккинчидан, ёқилғи учун тўланаётган йўл солиғи қаерга кетаётганлиги далил, яъни рақамлар орқали кўрсатиб берилди. Мисол учун, муаллиф Гулҳида Жўраева “пойтахт йўлларида ўртача 5000 та автомобил юрса, ҳар бир автомобилдан олинадиган йўл солиғи уларни тузатишга бемалол етиши”ни таъкидлади. 
Учинчидан, йўллардаги камчиликларни маҳалла аҳли, шахсий автомобиллар эгалари, жамоат транспорти ҳайдовчиларининг фикр-мулоҳазалари ҳам кескин баён қилинган. Эътиборли томони, муаллиф ўзининг шахсий автомобилида ўша йўллардан юриб, ҳолатни кўрсатиб берди. Хулоса қилиб айтганда, телевизион журналистиканинг таҳлилий жанрлари томошабинни экран қаршисига қайтаришга хизмат қилади. Таҳлилий чиқишларда муаммоли масалаларга қанча кўп эътибор қаратилса, унинг томошабини ҳам шунча кўп бўлади.
Журналист Нозима Воҳидованинг “Қорачиқ” кўрсатувининг ҳам таъсир доираси кенг. Биринчидан, кўрсатув ижодкорлари тўғри ва долзарб мавзуни танлашган. Бу албатта, кўрсатувни ижобий муваффақият қозонишини белгилайди. Иккинчидан, кўрсатувни бадиий савияси, оҳанги, йўналиши ўзига хос услубга эга. Мазкур кўрсатув балоғат ёшдаги ёшлар ва ота-оналар учун айни муддао бўлиб, унда кўтарилаётган мавзу барча оилаларда учрайдиган ва учраши мумкин бўлган муаммолардир. Кўрсатув мана шу муаммоларни қайсидир даражада ҳал этилишига ўз хиссасини қўшаяпти деб айта оламиз. Бугун Ўзбекистон телеканалларида жамият тараққиёти йўлида хизмат қилаётган кўплаб кўрсатувларни мисол қилиб келтиришимиз мумкин. Бироқ, ютуқлар билан сезиларли камчиликлар ҳам кўзга ташланмоқда. 
Энг катта камчилик шундаки, ток-шоу жанридаги кўрсатувлар ва интеллектуал ўйинларни жуда камлиги, жонли мулоқотларни эса йўқлигидир. Айнан ток-шоу жанридаги кўрсатувлар томошабинга тез таъсир ўтказади, уни мавзу майдонига  тез олиб киради, эркин фикрлаш жараёнини тезлаштиради. Мавжуд ток-шоу кўрсатувлар эса талабга тўла жавоб бермайди. Мисол учун, “Тошкент” телеканалида эфирга узатилаётган “Мулоҳаза учун мавзу” кўрсатувини олсак, кўрсатувда мулоҳаза эмас кўпроқ оддий фикрлар берилади. Ўртага ташланаётган мавзулар ҳам қизиқ эмас. Бир хил мавзудаги бир хил фикрлар киши энсасини қотиради. Кўрсатув давомида томошабинга берадиган бир нимани кўриш амримаҳол. Жозиба, эркин фикр, мунозара, бахс, жонлилик етишмайди. Муаллиф ва иштирокчиларнинг барча сўзлари қолипга солинган гаплар, бу жараён томошабинни зериктиради. 
Таниқли тележурналист ва адабиётшунос Ў.Ўтаев телевидение ва томошабин, ёшларга бағишланган дастурлар ҳақида сўз юритиб: “Телевидениеда кўрсатувлар таъсирчанлиги – бош масала. Ёшларга бағишланган дастурларда ҳам камчиликлар бор. Бу кўрсатувларда ёшларга хос фантазия етишмайди. Зеро, бугунги ёшлар ҳаётининг ички қатламлари телевидениеда тўла ёритиляпти, деб бўлмайди. Ёшлик романтикаси, жўшқинлик, шунингдек, баъзида бўй кўрсатаётган мешчанлик психологияси жонли мисолларда очиб берилмаяпти”- дейди. Бу муаммо нафақат ёшларга бағишланган, балки жамоатчилик диққатига ҳавола қилинаётган бошқа кўрсатувларда ҳам кузатилади. Юзаки ёндашув, умумий сўзлар, эскича қарашлар билан ёзилган сценарий, ҳеч кимни эътиборини тортмайдиган тасвирлар томошабинга акс таъсир кўрсатади. “Қишлоқ ҳаёти” кўрсатуви эса бу тахлит кўрсатувлардан фарқ қилади.  
Кўрсатув томошабинбоплигининг яна бир эътиборли жиҳати режиссура ҳисобланади. Кўрсатувга “Шуҳрат” медали соҳиби Шерзод Мирпўлатов режиссёрлик қилади. Кўрсатувда кадр танлаш, қайси планда туриб тасвирга тушириш, томошабинни тортадиган жиҳатларга эътибор қаратиш – кучли режиссуранинг ҳосиласи саналади. Муаллиф ва режиссёр ҳамкорлиги кўрсатув режиссурасида кўзга ташланади ва қишлоқ мавзусидаги кўрсатувларда тасвир ўзига хос самимиятни ифода қила олиши керак. 
Ҳаётда оригинал чиқиш ҳар доим ҳам бўлавермайди. Айниқса, аёл бошловчилар билан. Тошкент вилоятининг Оҳангарон тумани атрофи тоғлар билан ўралган. Тоғликлар отни яхши кўради. Шу замин фарзанди, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артист Тошпўлат Маткаримовнинг қўшиқларида отга меҳр алоҳида мавзу бўлиб хизмат қилган. Ижодий гуруҳ ана шу тумандан кўрсатув тайёрлар экан, бошловчи от устида кўрсатувни бошлади. Бу ҳам бир услуб. 
	Журналист фаолияти ижтимоий-ғоявий, ҳуқуқий ва маърифий фаолиятнинг бир тури бўлиб, оммавий нутқий жараёндаги журналистик ижод маҳсулидир. Унинг мақсади ахборот бериш орқали онгни шакллантириш, жамият фикрини ўзгартириш ва йўналтиришдан муайян хатти-ҳаракатга даъват қилишдан иборат. Шу боис оммавий ахборот воситалари баркамол инсонни тарбиялаш қудратига эга ниҳоятда муҳим қурол ҳисобланади. Муаллиф М.Камолованинг ютуғи - у қишлоқ одамлари билан бирга бўлишга, унинг дардларини тинглашга ҳаракат қилади. 
Журналистнинг кўрсатув тайёрлаш жараёнида суҳбатдош билан муносабати томошабин қалбига яқинлик ва самимият кўринишида кириб боради. Қишлоқ одамлари ҳаёти, онгу тафаккуридаги ўзгаришлар, турмуш тарзи ва келажак ташвишлари ҳақида ҳикоя қилинадиган “Қишлоқ ҳаёти” кўрсатуви муаллифи ва бошловчиси Моҳинисо Камолованинг мавзу танлаш, мавзуни очиб бериш ва таҳлил қилиш маҳорати, қишлоқ одамлари билан ўтказган содда ва самимий суҳбатлари кўрсатувнинг янада қизиқарли чиқишига ёрдам берган. Ёки, Саодат Ўрмонованинг “Одамлардан бири…” кўрсатувида ҳам ана шу самимиятни сезиш мумкин. “Ёшлар” телеканалида эфирга узатилган “Қишлоқдаги тенгдошим” қишлоқдаги муаммоларга кўп эътибор берилмаса-да, инсон қалбига самимият бахш эта олгани учун кўпчилик кўрар, республиканинг барча бурчакларида обрўси баланд эди. Моҳиниса Камолова халқнинг одатларини ўзидан олиб, ўзига янада жозибали тарзда етказиб беради. 
Эфирга узатилаётган ҳар иккала кўрсатувнинг ўз томошабини бор. Аммо, бу услубдаги чиқишларни барча ҳам севиб томоша қилавермайди.  Ёш мутахассис Ўғилой  Болтабоева: “ТВда ранг-баранглик етишмайди. Кўп кўрсатувлар услуб, мавзуга ёндашиш ва оҳанг жиҳатдан бир-бирини такрорлайди. Журналист Саодат Ўрмонованинг “Одамлардан бири” ва журналист Моҳинисо Камолованинг “Қишлоқдаги ҳаёти” кўрсатувларини кўриб шундай фикрга келиш мумкин”. Бу ўринда маълум маънода ёш мутахассис фикрларига қўшилиш жоиз. 
Муаллифлар халқнинг неча юз йиллардан бери авлоддан-авлодга ўтиб келаётган қадриятларни яхши тушунади, талқин ва таҳлил қила олади. Уларнинг тажриба ва маҳорати  етарли. Муаллиф маҳорати, режиссура, кўрсатув дизайни, чироқ эффектлари, тасвирчи кучи ва имкониятлари тўла намоён бўлиши баробарида, жамият ҳаёти реал акс этиши асносида ён-атрофда учраб турадиган муаммолар ҳақида умуман гапирилмайди. Хўш, муаммоларни ёритишга нима тўсқинлик қиляпти. Қишлоқда муаммо камми. Бу борада Ў.Болтабеванинг фикрларига қўшилмасдан иложимиз йўқ.  
Бугунги кун томошабинига янги ғоя, янги услуб янги фикр керак. Халқнинг ижтимоий фаоллигини оширадиган, маънавий озуқа беришда нафақат ТВ балки бутун оммавий ахборот воситаларини ўрни ғоят каттадир.   Бу борада Юртбошимиз И.Каримов Олий Мажлиснинг Биринчи Чақириқ XIV сессиясидаги маърузасида айтганларидек, “Оммавий ахборот воситалари ҳамиша жамоатчилик фикрига кучли таъсир ўтказишга қодир бўлган фаол қурол бўлиб келганини унутмаслигимиз керак. Шу сабабли журналист кадрларнинг, қалами ўткир, демак, одамларнинг қалбига кириб борадиган кишиларнинг масъулияти каттадир. Биз журналистлар аҳли сиёсий етук, масъулиятли, ҳалол ва виждонли ўз ишини яхши биладиган, мамлакатимизнинг ватанпарвар кишиларидан иборат бўлишига эришмоғимиз даркор”.
Кўрсатувлар ҳозирги кун талабларига жавоб берса, ҳаётийликка таянган ҳолда тайёрланса, мавжуд кўрсатувларга ўзига хос ўзгартиришлар киритиб, доимий равишда бойитиб борилса, кўпроқ таҳлилий кўрсатувлар ташкил этилса мақсадга мувофиқ бўларди.  
2.2. Телекўрсатув муваффақиятида муаллиф маҳоратининг аҳамияти

“Кейинги ўн беш-йигирма йил ичида жамият, шунингдек, инсонлар ҳаёти, руҳиятидаги ўзгаришлар бевосита оммавий ахборот воситаларига ҳам ўз таъсирини ўтказмасдан қолмади.” Шу  боисдан  ҳам  телевидениенинг  ижодий  жамоаси зиммасига  оғирроқ  масъулият  юкланиб,  улардан  янада кўпроқ  изланиш, машаққатли меҳнат  талаб  қилинади. 
Ҳозирда айтишимиз мумкинки, Ўзбекистон Миллий Телерадиокомпанияси бу масъулиятни англаган ҳолда самарали меҳнат  қилмоқда. Буни эфирларни банд қилган  бир-биридан қизиқарли дастурлар, кўрсатувлар орқали англаб етиш  мумкин.  
Жумладан,  “O’zbekiston”  телеканали  орқали  доимий  эфирга бериб  бориладиган:  “Заковат”,  “Мен ва У”,  “Ойдин  ҳаёт”,  “Ўзингни англа”, “Yoshlar” телеканалидаги  “Нуқтаи  назар”, “Кўзмунчоқ”, “Имкон шоу”  каби  дастур  ва  кўрсатувларнинг  ўз  томошабини  бўлиб,  улар  маданий  ҳордиқ  чиқаришга  хизмат  қилиши  билан  бирга  иқтисодий,  тиббий,  ҳуқуқий  билимларининг  шаклланишига  ҳам  туртки  бўлади. 
Биргина  “Ассалом  Ўзбекистон” дастурини  олайлик,  ушбу  дастур  бир – биридан  мазмунли  ҳамда  фойдали саҳифалари  билан  томошабинни  экран  қаршисига  муҳрлай  олади.  Сабаби,  дастур  кенг  томошабинлар  аудиториясига  мўлжалланиб  тасвирга  туширилади  ва  тақдим  этилади.  Уни  жажжи  болажонлар  ҳам,  нуроний  онахон,  отахонлар  ҳам  бирдек  мароқ  билан  кўриб  боришади.  Дастур  ва  кўрсатувларнинг  миллий  маданиятимизга  мувофиқ  ҳолда  ёш-у  қарига  мос  бўлиши  телевизор  қаршисидаги  томошабин  учун  ғоят  аҳамиятли  экани  сир  эмас.  
Йил сайин оммавий ахборот воситалари сафи ва қамровининг кенгайиши халқимизнинг ахборот, давлат ва жамият ҳаётида рўй бераётган воқеа ва ходисалар, жаҳонда юз бераётган жараёнларга қизиқиши ортаётганидан далолат. Аммо бугунги кунда телеканалларимиз  ўз олдига қўйилган вазифаларини тўлақонли адо этяптими, томошабинларнинг телеканалларимиз ва телекўрсатувлардан кўнгли тўляптими, деган ҳақли савол туғилади. Миллий телеканалларимизда эфирга узатилаётган кўрсатувлар хусусида фикр юритсак.
“O’zbekiston” телерадиоканалининг журналист  Азиза Усмонованинг “Мен ва у” номли янги кўрсатуви эфирга чиқди. “Мен ва у” бугунги кундаги оилавий ришталарни мустаҳкамловчи, инсоннинг руҳий оламини озиқлантирувчи, савияли ажойиб дастур сифатида майдонга келди. Фақат Азиза Усмонова эксперт сифатида “Азизим”да чиққан мутахассис ва руҳшуносларни қайта чақираётгани ёқлаб бўлмайди. Айниқса, руҳшунос Мавлуда Тошпўлатованинг фикрлари кўпчиликка ёд бўлиб кетган бўлса керак. Кўрсатув асосан жиддий гап ва мулоҳазалар билан бойитилган. Кўрсатувдан кўзланган мақсад телетомошабинларга фойдали маълумотлар бериш. Тўғрисини айтадиган бўлсак, кўрсатувни аудиториясини 35-40 ёшдан ошганлар ташкил этади. Буни унчалик ёқлаб бўлмайди. Кўрсатув тайёрлаганда уни барча ёшдагилар учун бирдек қизиқарли қилиб тайёрлаш мақсадга мувофиқдир.  
Телевидение бошқа ОАВлар сингари ахборот етказиш, таҳлил қилиш ва жамотчилик фикрини шакллантириш каби вазифаларни бажариб келмоқда. Тележурналистика жанрлари мавзу кўлами жиҳатидан ижтимоий ҳаётдаги энг катта ва тарихан узун, абадий мавзулардан ташқари, энг долзарб, катта-кичик муаммолардан тортиб, кундалик янгиликларларгача —  яъни бутун ҳаётни қамраб олади. Кейинги йилларда телевидение соҳасида қатор ўзгаришлар рўй берди. Тележурналистика назариясига киритилган, қўлланилаётган анъанавий жанрлар туркумига янги замонавий жанрлар сифатида телевидениега теледебат, телекўприк, ток-шоу каби жанрлар кириб кела бошлади. Жаҳон телевидениелари билан бир қаторда Ўзбекистон телевидениеси дастурларида ҳам мазкур жанрларда тайёрланган янгидан-янги лойиҳалар пайдо бўлди. Замонавий телевидениеда журналистлар қўллаётган асосий жанрларни тизимлаб, уларнинг маълум ютуқ, муаммо ва камчиликларини кўрсатиб бериш бугунги кун телевидениеси учун долзарб ҳисобланади. Тележурналист ўз қўллаётган  жанри орқали бевосита инсон онгига  чуқурроқ  ва тезликда таъсир кўрсатади. Теледебат, телекўприк, ток-шоу жанрларига асос бўлиб суҳбат жанри хизмат қилади.
Жанрлар тизимида суҳбат ва интервью муҳим ўрин тутади. Аммо,баъзида бу икки жанрнинг аралашиб кетганига гувоҳ бўламиз. Бу жанрларнинг бир-биридан фарқли ҳам жиҳатлари мавжуд. Суҳбатда кўпинча иккитадан ортиқ киши қатнашади. Агар ана шу талаб билан ёндашилса, “Маданият ва маърифат” телеканалида эфирга узатиладиган “Оқшом гурунглари”, “Кўнгил бекатлари” кўрсатувлари битта суҳбатдош қатнашгани боис интервью ҳисобланса, аммо том маънода бу кўрсатувларни суҳбат дейиш мумкин. Кўрсатув юки суҳбат талабларига тўла мос келади.
Суҳбат жанрида яратилган лойиҳалар замонавий  ТВда оммалашиб кетган ва энг кўп қўлланилади. Унинг интервьюдан фарқли жиҳати шундаки, унда мавзу кўлами кенг бўлади ва журналист ўзи истаган бирор мавзу доирасида ўзини қизиқтирган саволлар билан суҳбатдошига мурожаат қилиши мумкин.
Телевидение назарияси ва амалиётига доир қарийб барча талабларни билганимиз ҳолда – телевизион лавҳадаги қаҳрамон, стенд-ап, синхрон-интервью, телематн тили, сўз билан тасвир уйғунлиги каби конкрет масалаларга келганда журналистларда билимсизлик билиниб қолади. Ҳар бир ижодкор, у тележурналист бўладими ёки тасвирчими биринчи бўлиб инсоннинг улуғлиги, унинг қайтарилмас хислатлари, ўзига хослигини кўра билиши, ҳикоя қилмоқчи бўлган асл қаҳрамонини эса кўпчилик орасидан қидириб топиши ва унинг обрў-эътибори, қиёфаси, ширали, образли, профессионал тил билан таърифини келтира билиши керак. Ер юзида 6 милларддан ортиқ инсон яшаётган бўлса уларнинг ҳар бири ўзининг юз тузилишига, овоз оҳангларига, қиёфасига, пировард натижада ўзининг қайтарилмас тақдирига эга. Айни бир пайтда уларнинг орасида буюк шахслар, алпқомат қаҳрамонлар, ноёб истеъдод эгалари, моҳир актёрлар, иқтидорли ёзувчи, журналист ва бошқа касб эгалари мавжуд. Ижодкор инсоннинг ноёб истеъдодини кўра билиш лозим. Уни аниқласангиз, топсангиз, ана шу истеъдод эгаси – асар қаҳрамони бўлиши мумкин. 
Ҳар  бир  эфир,  экран  асари  ўзининг  оригинал  қаҳрамони  билан, қизиқарли воқеаси, кутилмаган журналистик топилмалари билан тингловчи ва томошабинни эфир, экран олдида маҳкам ушлаб туради. Инсон шахси нима учун қизиқиш уйғотади, деган савол пайдо бўлади. Инсон инсонга нимаси билан қизиқ сабаби битта, инсон ҳар доим ҳаракатда, меҳнатда, курашда, ихтиро қилишда, яъни - яратувчилик меҳнати билан банд.
Ҳар бир асар асосида бўлгани каби, журналистик материал марказида ҳам бутун ютуқ ва камчиликлари, қувонч ва ташвишлари билан инсон туриши лозим. Кейинги пайтларда томошабинлар меҳрини қозонаётган “Madaniyat va ma’rifat”  телеканалининг “Кафтдаги чизиқлар”, “Қиёфа”, “Бир асар тарихи”, “Академик соат” сингари кўрсатувлари қисқа фурсат ичида ўз томошабинларини топишга улгурди. Кўрсатувлар қаҳрамонлари ўзларининг ижодий ва ҳаётий тажрибалари билан ёшларга ўрнак бўла олаяпти.
Хулоса сифатида шуни айтиш жоизки, таҳлилий кўрсатувларнинг томошабинбоп бўлиши муаллиф маҳоратига, унинг билим ва тажрибасига, соҳани қайдаражада билиши ва изланувчанлигига боғлиқ. “Бу ёруғ оламда энг буюк жасорат - бу маънавий жасорат, деб жавоб берсак, ўйлайманки янгилишмаган бўламиз” - дейди юртбошимиз ўзининг “Юксак маънавият – енгилмас куч” китобида. Яхши журналист ўз устида ишлаб, маҳоратини ошириб боради. 
Журналист фаолиятининг муваффақиятли бўлишини таъминловчи асосий шартлардан бири – журналистнинг дунёқараши борасида. Етуклик, яъни унинг ўз дунёқарашини кенгайтириш ва малака даражасини ошириш орқали  воқелик ва ўзини-ўзи қанчалик чуқур ўрганганлигидан иборат. У билим доирасини тинимсиз кенгайтирар экан, тележурналист шунчаки  бир-биридан узилган маълумотларни йиғмайди, балки ўз коммуникатив фондини узлуксиз равишда тўлдириб боради. Мулоқотнинг асосий воситаси тилдан иборат. Яъни нутқ асносида  сўзлар, иборалар ва уларни маъноли жумлаларга бирлаштириш тизимидан ташкил топади. Журналистнинг сўзи томошабиннинг ички позицияси, унинг қарашларига таъсир кўрсатади. Айни пайтда миллий телеканалларимизда таҳлилий кўрсатувлар сифатида эфирга узатилаётган чиқишларнинг ютуқ, камчилик ва муаммолари ўрганилар экан бу борада қилинадиган ишлар ҳали кўп.  

            3-БОБ. ТАҲЛИЛИЙ КЎРСАТУВЛАРНИНГ ЮТУҚЛАРИ, МУАММОЛАРИ ВА ИСТИҚБОЛЛАРИ
	
3.1. Телевизион ток-шоу жанридаги ўзгаришлар ва таҳлилий жанр сифатида намоён бўлиши

Телевидениенинг таҳлилий жанрлари орасида энг оммабопи ток-шоулар ҳисобланади. Телевидениенинг ахборот тарқатиш, ижтимоий-сиёсий, маънавий-маърифий, маданий ва яна бир қатор вазифалари мавжуд бўлиб, кейинги йилларда телевидениенинг дам олиш вазифаси ҳам муҳим ўрин эгаллаб бормоқда. Тележурналистикага оид илмий адабиётларда рекреатив вазифа деб қайд этилган. Рекреатив(лотин тилидан олинган бўлиб, rekreatio –  тиклаш) дам олиш, кўнгилочар, ҳар хил стрессларни йўқотиш деган маъноларни англатади”. Шунингдек, жаҳоннинг йирик телевидение соҳасида фаолият олиб борувчи мутахассисларлар “кўнгилочар журналистика” (развлекателная журналистика) деган атамани ҳам ишлатмоқдалар.
Дам олиш мазмунидаги кўрсатувлари аудитория тез қабул қилади. Улар жамоатчилик томонидан тез, енгил ва осон қабул қилинади. Яъни уларда маълум бир мавзу доирасида баҳс-мунозара олиб борилади. Биламизки, таҳлилий жанрлардан бири ҳисобланган баҳс- (дискуссия – discassio) лотин тилидан олинган бўлиб, тадқиқ қилиш, кўриб чиқиш, муҳокама қилиш деган маъноларни англатади. Баҳсда телетомошабин жонли фикрининг туғилиши, унинг ривожланиши, мақсадга қараб йўналишини яққол кўриб туради. Ток-шоуларда рекреатив характер анча устун. Ток-шоуларда баҳс-мунозарадан ташқари интерьвю, суҳбат, ўйин, савол-жавоб, студияда ўтирганлар билан жонли суҳбат олиб борилади. Телефон қўнғироқлари табиийликни янада кучайтиради. Ток-шоу бошловчиларига ўзига хос алоҳида талаб қўйилади. Ток-шоуларга телевизион журналистика жанрлари типологияси нуқтаи назаридан ёндашилса, таҳлилий жанрлар сирасига киради. Дам олиш, кўнгилочарлик хусусиятлари одатда бадиий-публицистик жанрларда кўпроқ учрайди. Ток-шоулар эса таҳлилий жанрларга мансуб. Бу ҳақда россиялик олим Цвик шундай ёзади: “Ток-шоулар одатдаги суҳбат  асосида пайдо бўлди ҳамда таҳлилий ва бадиий-публицистик жанрлар хусусиятларини ўзида мужассамлаштирган мустақил жанрга айланди”. Аксарият олимлар бу жанрни аралаш жанр сифатида ҳам баҳолашади. Бунга қайсидир маънода асос ҳам етарли. 
	Рекреатив вазифа бадиий публицистик жанрлар сирасига кирадиган фелетон, памфлет ва бошқа ҳажвий жанрларда яққолроқ намоён бўлади. Ток-шоуда ҳар иккала жанр хусусиятлари мавжуд. Унда маълум бир муаммо таҳлил этилиб, қўшиқлар ҳам ижро этилиши ёки ҳазил-мутойиба билан дастур олиб борилиши ҳам мумкин. Шунинг учун мутахассислар ток-шоулар бошқа жанрлардан ўзининг бир қанча жиҳатлари билан фарқ қилишини айтиб ўтганлар. Эътибор берадиган бўлсак, “50х50” ток-шоусининг охирги сонларида мусиқали чиқишларга кенг йўл берилган эди. Ёки, “Гап чиқди”, “Азизим” ток-шоуларида парда ортида туриб мулоқотнинг ташкил этилишида ҳам буни кўришимиз мумкин.
	Ўзбекистон телеканалларида кейинги йилларда қатор ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Кўрсатувларни мазмунан бойитиш, мавзулар хилма-хиллиги ва кўламини кенгайтириш, томошабинларнинг талаб ва эҳтиёжидан келиб чиқиб дастурлар тайёрлашга алоҳида аҳамият билан қаралмоқда. Янги, замонавий жанрдаги кўрсатувлар сони борган сари экранларимизни тобора кўпроқ эгаллаб бормоқда. Яқиндан бери “Ўзбекистон” телерадиоканали орқали “Одил суд” кўрсатуви тайёрланиб, эфирга узатилмоқда. Кўрсатув муаллифи Жўра Бобораҳмат. Кўрсатувни айнан шоу кўринишида дейиш мумкин. Чунки, кўрсатувда прокурорлар, оқловчи ва қораловчилар табиий бўлиб, жиноятчилар, айбланувчилар, жабрланувчилар сунъий уюштирилиб, томошабинга тақдим этилмоқда. Хориж телеканалларида буни суд шоулари деб аташади. Ҳар  қандай оммавий ахборот воситаси, унда берилаётган материал юриш-туришга, тарбияга, маънавиятга таъсир кўрсатади. Сериаллар  томошабиннинг яхши дам олишига кўмаклашувчи теледастурлар туркуми сифатида юзага келди. Шунинг учун ҳам Ғарб мутахассиси Д.Рашкофф “Донахьюга қадар шоулар суд телешоуси, полиция, суд, кўча телевидениеси каби – телесериаллар шаклидаги шоулар”деган фикрни илгари сурган. Бундай чиқишлар миллий телеканалларимизда жуда кам.  
	Ток-шоулар ҳали тўлиқ ишланмаган телевизион журналистиканинг ўзига хос янги жанри ҳисобланади. Ток-шоу ҳақида қарашлар пайдо бўлиб, ўзгариб борар экан, ёш олима И.Раҳматуллаева “Бадиий-публицистик кўрсатувларнинг яна бир шакли “ток-шоу”лардир” деб ёзади ва уларни бадиий-публицистик жанрлар нуқтаи назаридан ўрганиб, таҳлил этмоқда. Мавзу жиҳатидан уларни:
1.	Кўнгилочар ток-шоулар
2.	Маиший мавзудаги ток-шоулар
3.	Ижтимоий мавзудаги ток-шоуларга бўлган И.Раҳматуллаева.
Лекин, сайлов арафасида ўтказиладиган дебатлар ҳам шоуларнинг бир кўриниши ҳисобланади. Аммо, уларни кўнгилочар характердаги, бадиий-публицистик жанрдаги кўрсатув деб бўлмайди. Янги телевизион лойиҳаларда ана шу жиҳатлар тўла инобатга олиниши жоиз.  
Миллий телеканалларда муайян телевизион талабларга жавоб берувчи ток-шоулар пайдо бўлганига кўп бўлгани йўқ. Аммо, уларнинг сони қисқа вақт оралиғида мунтазам кўпайиб борди. Таниқли тележурналист Ўрол Ўтаев: “Ўсиб келаётган ёш авлоднинг қизиқишларини ўрганиш, томошабинлардан келаётган хатларни умумлаштириш “Ёшлик” редакциясининг “Баҳс” деб номланган кўрсатувининг туғилишига олиб келди. У ҳозирги кунимизнинг долзарб муаммоларини ўртага қўйиши, телетомошабинларга бевосита мурожаат қилиши билан ажралиб туради... “Баҳс”да  кундалик турмушимиздаги энг долзарб ҳаётий, ахлоқий масалалар хусусида сўз кетади. Конкрет мисоллар билан унинг ижтимоий томонларини очишга, сабаб ва оқибатларини чуқур таҳлил қилишга интилади. Айниқса, “Баҳс”нинг “Нон қадри”, “Вақт қадри” деган, лоқайдлик, ичкиликбозликни фош этган сонлари телеэкран қаршисида ўтирган ҳар бир томошабинни кўрсатувнинг бевосита иштирокчисига айлантирди” деган фикрларни билдиради. 
Бу кўрсатув қисқа муддат ичида жамоатчилик эътиборини тортди. Кўрсатувга таниқли ёзувчи Ўткир Ҳошимов бошловчилик қилган. Танланган мавзу бўйича томошабинларга мурожаат қилиниб, улар мавзу бўйича ўз фикр-мулоҳазаларини баён этишарди. Доцент Ю.Ҳамдамов кўрсатув инсон қадр-қиммати, урф-одатларимиз, қадриятларимиз, раҳбарнинг обрўси ва масъулияти, тўйларимизнинг қандай ўтаётганлиги каби муҳим, долзарб мавзуларга бағишланган бўлиб, халқ орасида анча обрў қозонганлигини таъкидлаб, “Баҳс” кўрсатуви ўша пайтлари ток-шоунинг яхши бир намунаси” эканлигини айтиб ўтади. “Баҳс”ни том маънодаги ток-шоу деб бўлмаса ҳам, шу йўлдаги муҳим қадам эди.
Ток-шоуларнинг илк намунаси эса ЎзТВда журналист Т.Полонскаянинг “Кўнгил кўнгилга пайванд” асари эди. 1997 йилдан тайёрлана бошланган кўрсатувда машҳур кишилар – санъаткорлар, ёзувчилар, шоирлар, шифокорларнинг тақдир йўллари, ижодий фаолиятлари акс этар, унда ток-шоунинг узвлари – мавзуга бефарқ бўлмаган аудитория, эркин суҳбат, моҳир бошловчи иштироки мавжуд, - деб кўрсатилади И.Раҳматуллаеванинг монографиясида. 
Ток-шоуларни муаллиф И.Раҳматуллаева бадиий-публицистик кўрсатувлар қаторига киритган бўлса, Ю.Ҳамдамов “Баҳс” кўрсатуви ҳақида сўз юритиб, уларни таҳлилий кўрсатувлар тизимида ўрганиш лозимлигини таъкидлаган. Филология фанлари номзоди А.Каримов ток-шоулар таҳлилий журналистика жанрларига мансуб деб ҳисоблайди ва миллий телеканалларда эфирга узатилувчи ток-шоуларни типологик жиҳатдан қуйидаги тўрт асосий гуруҳга ажратади:
-	умумаудиторияга бағишланган ток-шоулар;
-	интеллектуал салоҳиятни оширишга хизмат қилувчи ток-шоулар;
-	мусиқий-кўнгилочар ток-шоулар;
-	махсус аудиторияга мўлжалланган ток-шоулар.
Замонавий оммавий ахборот воситалари фаолиятини ёшларнинг иштирокисиз тасаввур этиб бўлмайди. Ҳозирги ахборот технологиялари мислсиз даражада ривожланаётган бир пайтда, айтиш мумкинки, ёшлар бу соҳада илғор ва ишончли куч саналади. ОАВнинг қайси бир турини олиб қарамайлик: радио, телевидение, газета, журнал ёки Интернет нашрлари бўладими, ҳаммасида ёшларнинг ўз ўрни ва мавқеи бор. Имиж бир хилликка ранг-баранглилик, анъанавийликка ноанъанавийлик, даврийликка замонавийликни олиб киради. ОАВ имижи ташаббускорлари ҳам айнан ёшлар эканини Назира Тошпўлатова ўз мақоласида таъкидлайди. Ўз имижига эга бўлган ўнлаб журналистлар қаторида “Ёшлар” бошқа каналларда фаолият олиб бораётган журналистлар номини келтиради. Канал имижини кўтаришда яхши бошловчи билан бирга, машҳур шахслар ҳам ҳисса қўшиши мумкин. Мисол учун, “Яхши кайфият” кўрсатувини Жамшид Зокиров билан Гавҳар Зокирова олиб боришарди. Ана шу икки санъаткорнинг суҳбати туфайли ҳам уларни томошабин севиб томоша қиларди. 
Санъаткорлардан бошловчилар танлаш тўғрисида тадқиқотчи А.Каримов  “Ўзбекистон матбуоти” журналида чоп этилган мақоласида ҳам айтиб ўтган. Мавлуда Асалхўжаева билан Жавоҳир Зокировларнинг “Сўнмас орзулар” лойиҳасига бошловчилик қилишини эслашни ўзи кифоя. Аслида бу тажриба бутун жаҳонда қўлланади. Бутун дунёга машҳур “Жди меня” лойиҳаси, “Ким миллионер бўлишни истайди?” кўрсатуви ва яна бир қатор телекўрсатувларга санъаткорлар бошловчилик қилишади. “Озод-шоу” кўрсатувининг машҳур бўлишига ҳам айнан Ўзбекистонда хизмат кўрсатган ортист Озодбек Назарбековнинг танланиши сабаб ҳисобланади. 
 “O’zbekiston”   телерадиоканалидаги  “Ойдин ҳаёт”, “Биз учун муҳим”, “Ўзингни англа” ток-шоулари хориж телеканалларидаги дастурлардан қолишмайди. Маълумотни янада аниқроқ қиладиган бўлсак, мисол учун “Ойдин ҳаёт” кўрсатуви Россиянинг ОРТ телеканали орқарли эфир юзини кўрадиган “Жить здорова” кўрсатуви андозаси асосида яратилган. Бироқ кўрсатув савия жиҳатидан “Жить здорова” кўрсатувидан қолишмайди. Хусусан, “Ойдин ҳаёт” кўрсатуви нафақат саломатлик балки, соғлигимиз билан боғлиқ бошқа соҳаларни ҳам қамраб олаётгани қувонарли ҳол, албатта. Кўрсатув бошловчидари ўзига юклатилган вазифани аъло даражада уддалашмоқда. Рихситилла Абдуллаев ва Райхон Уласеновалар томошабинни ҳар қандай вазиятда ҳам ўзига жалб қила олади. Кўрсатувни томоша қилган инсон хордиқ чиқариши билан биргаликда, кўплаб фойдали маълумотларга эга бўлади. Энг аввало кўрсатувни диққатни тортадиган жиҳати, оддий мавзу танланишидир. Ана шу мавзу атрофида фикрлар тингланади. Мутахассислар таҳлил этилаётган мавзу бўйича кераклиги маслаҳатлар берадилар. “Ўзбекистон” телеканалида пайдо бўлган “Ойдин ҳаёт” кўрсатувида ҳам бир қанча мавзулар кўтарилди. “Кун тартиби – мувааффақият гарови”, “Сиз тўғри овқатланишни биласизми?”, “Чиниқинг, дард кўрмайсиз”, “Тутнинг фойдаси”, “Наврўз таомлари” каби мавзуларда кўрсатувлар тайёрланди. 
Кўрсатувда жисмоний саломатлик билан бир қаторда замонамизнинг долзарб масалалари ҳам суҳбатлар асносида ўз аксини топиб боради. Мисол учун кўрсатувнинг Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари универсиети икки ўқитувчиси қатнашган сонида бугунги кунда тилнинг нақадар кераклиги, болаларга хориж тилларини неча ёшдан ўргатиш лозимлиги, боланинг саломатлигига унинг қандай таъсири борлиги хусусида ҳам фикр-мулоҳазалар билдирилди. Жумладан, бошловчи Р.Уласенова айрим инглиз тили ўқитувчилари болаларга уй вазифаси бермайди. Бунинг боиси нимадалиги сўралганда, бола сўзларни талаффузини ўзгартириб юбориши ва натижада сўзни айнан шундай айтишга ўрганиб қолиши таъкидланди. Кўрсатув ҳам дам олиш, ҳам таҳлилий характерига эга.      
“Биз учун муҳим” дастури эса бугунги кунда эфирга узатилаётган ток-шоулардан мавзунинг аниқлиги, далилларга бойлиги ва журналистнинг мутахассисларга боғланиб қолмай, аудиторияни ҳам эркин фикрлашга имкон яратаётгани билан ажралиб туради. Лекин бефарқлик мавзуси ёритилган дастурда кўп ҳолларда мавзудан четга чиқиб кетиш ҳолатлари кузатилди. 
Ток-шоу жанридаги яна бир кўрсатув “Тошкент” телеканалининг “Акс-садо” чиқишидир. Кўрсатув муаллифлари – Қизлархон Хўжаева, Севдо Ниёзова. Кўрсатув психологик ток-шоу деб номланиб, кўрсатув “Соғлом бола йили”га бағишланди. Болаларга топшириқ берилди. Улар ўзи севган қаҳрамон расмини чизди. 4 эксперт улар чизган расмларга баҳо бериб чиқди. Уларнинг аксарияти чет эл мультқаҳрамонлар расмини чизган бўлса, бошқаси “Зумрад ва Қиммат” эртагидаги Зумрад расмини чизди. Кўрсатувда болалар онги, дунёқараши психологик жиҳатдан ўрганилди.
“Тошкент” телеканалининг “Мулоҳаза учун мавзу” кўрсатуви ҳам ток-шоу жанрида бўлиб, Ўзбекистон Республикаси маънавий-тарғибот маркази билан ҳамкорликда тайёрланади. Кўрсатувнинг “Ёшлар бандлигини таъминлаш омиллари” мавзуидаги сони Тошкент вилояти меҳнат ва аҳолини муҳофаза қилиш бошқармаси кўмагида тайёрланган. Унда Тошкент вилояти меҳнат ва аҳолини муҳофаза қилиш бошқармаси, хотин-қизлар қўмитаси, “Камолот” ёшлар ижтимоий ҳаракати, “Маҳалла” жамоат фонди вакиллари эксперт сифатида иштирок этди. Шунингдек, бир гуруҳ ёшлар иштирокчи сифатида жалб қилинган. Аммо, мавзуларни олиб чиқиш саёз. Томошабин зерикади. Ёшлар масалага қизиқа олмади. Кўрсатув ток-шоу ёки баҳс жанри талабларига ҳам тўла жавоб бермайди. 

        3.2. Таҳлилий кўрсатувларнинг муаммолари ва истиқболлари

Телевидениенинг давлатлар, ижтимоий-сиёсий тузумлар, халқлар-миллатлар тақдирида тутган стратегик ўрни ҳам алоҳида диққатга сазовордир. Жумладан, кўпгина индустриал тараққий қилган, демократик анъаналари ривожланган  мамлакатлар, жумладан Америка Қўшма Штатлари ўз телевидениесига, барча телекоммуникациялар тизимига мамлакатнинг  стратегик ва миллий хавфсизлик соҳасидаги сиёсатининг ажралмас  бир қисми деб қарамоқда. Телекоммуникациялар соҳасидаги инқилоб даражасида содир бўлган воқелик сўнгги пайтда ахборот устидан кучли назорат ўрнатган айрим авторитар давлатларни ҳам анча шошириб қўйди. Айрим давлатлар, хукмдор доиралар ўз халқидан  яширмоқчи бўлган ахборотдан ҳам шу давлат аҳолиси тезда хабардор бўлмоқда. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, телекоммуникация воситалари ёрдамида тарқатилаётган ахборот бутун ер юзида тез ёйилмоқда. У сиёсий, жуғрофий, табиий чегараларни билмайди. Ижтимоий-сиёсий тузумни ҳам танламайди. 
Иккинчи муҳим томон. Бу инсоннинг руҳияти билан боғлиқ, унда ахборотга бўлган қизиқиш бу табиий эҳтиёж, у доимий ва абадийдир. Бу қизиқишни сўндириш асло мумкин эмас. Уни фақат эътиборга олиш ва қондириш керак. Инсоннинг бу хуқуқи халқаро шартномалар билан ҳам ҳимоя қилинади. Бу ҳақиқатни яхши англаб олгандан кейингина  ишлаб чиқилаётган тадбирлар ва сиёсат тўғри, ишимиз самарали бўлар эди.
ТВ нинг ахборот тарқатиш, маданий-маърифий, ташкилотчилик, кўнгил очар функцияларини тўғри тушуниб, чет эл, шу жумладан, АҚШ, Европа, Араб давлатлари, Туркия, Япония, Россия, дунёнинг бошқа давлатлари телекомпаниялари  амалиётидан унумли фойдаланиш, улар яратган тажрибани таҳлил қилиш, ўрганиш, тўпланган тажриба асосида ибратли назарий-амалий хулосалар чиқариш ва бизнинг миллий маънавиятимиз ва мафкурамизга тўғри келадиган ўзимизнинг янги, ёрқин,  оригинал телевизион кўрсатувларимизни яратиш бугунги куннинг муҳим масалаларидан бирига айланиб қолди.
          Бу йўналишда ТВнинг аҳолини турли воқеа-ҳодисалардан оператив воқиф қилиш, аҳоли маданиятини ошириш, маънавиятни бойитиш, дунёқарашини тўғри шаклантиришдаги аҳамияти жуда муҳимдир. Телевидение экрани орқали берилаётган айрим воқеаларнинг ҳақиқат эканлигига нима сабабдан шубҳа туғилади? Кўрсатувларнинг таъсирчанлигини ошириш учун нималар қилиш керак? Ва айни пайтда эфирга чиқаётган кўрсатувлар қандай қилиб чуқур ва атрофлича илмий – назарий таҳлил қилиниши лозим. 
	Телевидение оммавий ахборот воситалари орасида энг қудратлиси бўлганлиги сабабли жамоатчилик фикрини ўрганиш, унга таъсир қилиш масалалари ҳам алоҳида маъно касб этади. Бунда кўрсатув таъсирчанлигини ошириш ниҳоятда муҳим аҳамиятга эгадир. Бу масалаларда телевидение кўрсатувларининг маъно-мазмуни билан бир қаторда уларнинг шакли, мундарижаси масалалари бор.
Телеаудиторияни ўрганишдан асосий мақсад – кўрсатувлар самарадорлигини билиш ва уни ошириш, жамоатчилик фикрини мамлакатда ва дунёда содир бўлаётган воқеа ва ҳодисаларга нисбатан миуносабатни тўғри шакллантириш ҳамда телетомошабинларни нимани кўришни истаётганликларидан хабардор бўлишдир. Бу масалада авваломбор телеканал  аудиторияси тушунчасини телевидение ижодкорлари ўзлари учун аниқлаб олиши лозим. Жамоатчилик фикрини ўрганиш муаммоси қанчалик муҳим эканлигини биз шу иш билан жиддий шуғулланаётган ва бу масалага умуман эътиборсизлик билан қараётган мамлакатлардаги ижтимоий-сиёсий барқарорлик сатҳидан яққол билиб олишимиз мумкин. Таҳлил ва хулосаларини теледастурларни тузишда инобатга олиш телетомошабин кутаётган кўрсатувларни тайёрлашда муҳим аҳамиятга эга. Телетомошабинлар фикрини ўрганишда Ўзбекистон ҳамда Америка, Англия, Франция, Россия ва бошқа мамлакатларнинг социологик тадқиқотлар марказлари тажрибаси қўл келади.
        Телекўрсатув қанчалик таъсирчан бўлса унинг самараси шунча юқори бўлади ва тескариси, кўрсатув томошабин ҳиссиётига, юрагига, қалбига қанчалик кам таъсир қилса унинг самараси шунчалик паст бўлади. Жамоатчилик фикрини аниқлашда аудиторияни аниқлаб олишимиз керак. Уларнинг турар жойи, ёши, фаолият тури, мақсади, даромади, тили ва бошқа талабларга қараб гуруҳ-гуруҳларга бўлиш лозим. Телетомошабинлар фикрини аниқлашда аудитория  типологияси муаммолари мавжуд. Масалан, телеаудиториянинг раъйи, унинг қизиқиши, манфаати, мақсадлари нимада, буни аниқ билиш керак. 
	Шундай бир тушунча мавжудки, унга эътиборан, телевидениеси қандай бўлса жамият ҳам шундай бўлади. ТВга монанд жамият, жамиятга монанд ТВ мавжуд. Ким қандай жамиятда яшаса, у шундай ТВ га лойиқ. Ким қандай ТВга эга бўлса у шундай  савиядаги, сиёсий фаолликда бўлган жамиятда яшайди.  Жамиятда ёки жаҳонда содир бўлаётган реал воқеа-ходисаларни ўз вақтида кўрсатмаётган ТВ ўзининг асосий вазифасига, табиатига хилоф равишда иш кўраётган бўлади. Сабаби ТВ аҳоли учун бу авваломбор оператив ахборот манбаи. Маърифат, маънавият, намунали ахлоқ-одоб, умуминсоний қадриятлар тарғиботчисидир. “Энг аввало жамоатчилик онгига таъсир ўтказишнинг биринчи ва замонавий омили бу – телевидение. Унинг кўрсатувлари эса аудитория фикрини бошқариш функциясини ташкил қилади”. Дарҳақиқат телевидение пайдо бўлганидан буён жамоатчилик онгига таъсир этиб унинг фикрини шакллантириш ва бошқаришда ўзига хос ўрин тутиб келади. Шу боис унинг жамият хаётидаги юксак ўрнини чуқур англаган сиёсий етакчилар телевидение кучига таяниб келади. Америка Қўшма Штатларининг учинчи президенти Томас Жефферсоннинг қуйидаги сўзлари қисман бўлсада фикримизни тасдиқлаб турибди: “Агар менда ҳукумат бўлсину газета бўлмасин ёки газета бўлсину ҳукумат бўлмасин, бирини танланг, дейишса, мен ҳеч ўйламасдан газета бўлсин, деган бўлар эдим”. 
Ҳозирги пайтда телевидение омманинг вақтни самарали ўтказиш воситасига айланиб қолди. Мамлакатимиздаги 27 миллион аҳолининг деярли 45% ида иккитадан телевизор бор ва бу кўрсаткич кун сайин ортиб бормоқда. Шу билан бирга ёшлар онгига негатив таъсир хавфи юқорироқ. Ўрта хисобда 10-16 ёшгача бўлган ўспирин ёшлар умумий ҳисобда кунига 3.5 соат телевизор олдида ўз вақтларини ўтказар экан. Бу албатта яхши. Аммо, танганинг икки тарафи бўлгани каби телевидениенинг ҳам салбий тарафи мавжуд.
Ахборот асрининг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиқиб, телекоммуникацион технологиялар такомиллашиши  ҳар бир кишининг индивидуал хусусиятларини ривожлантиришини  таъкидлаш керак. Шуни алоҳида таъкидлаш мумкинки, ахборот асрида ОАВ роли журналистика билан чекланмай, ахборот тарқатиш ва ишлаб чиқаришда барча интеллектуал соҳалар билан уйғунлашган ҳолда тараққий этади. Ахборот асрида маълумотлар шунчалик тез эскирадики, тажрибали мутахассислар замондан орқада қолмаслик учун тинмай ўзлари устида ишлашларига, ахборот технологияларини ўрганишларига тўғри келади. Бу  -  ҳар қандай соҳа вакили ОАВ орқали ахборот олиш ва  танлаш жараёнининг бевосита иштирокчисига айланади демакдир. Яъни, ОАВда фаолият юритиш шу соҳа вакиллари билан бир қаторда барча зиёлилар ва оддий аҳолининг кундалик вазифаларидан бири бўлиб қолмоқда.  
Ғарб мутахассиси Р.Инглегартнинг таъкидлашича, “АҚШ, Канада ва Ғарбий Европадаги ишчиларнинг асосий қисми фабрикадан ташқарида фаолият кўрсатмоқда. Аксарият одамлар механик дунёда яшамай, бошқалар билан мулоқот қилиб хизмат қилишмоқда. Инсонларнинг асосий кучи ишлаб чиқаришга эмас, ахборот олиш ва тарқатишга йўналтирилган. Бунда янгиликка интилиш ва билимли бўлишнинг аҳамияти янада ошмоқда”. Шундай қилиб, инсоният фаолиятининг асосий воситаси сифатида жадаллашган ахборот алмашуви вужудга келмоқда. Жамиятда эркин айланаётган ахборот иқтисодий ривожланиш, миллий ва шахсий камолотга етишишнинг муҳим омили даражасига  кўтарилди. 
Ҳар қандай ахборий жамиятга ўтишнинг бирламчи талабларидан бири, аҳолининг барча қатламини ахборотга бўлган эҳтиёжини мумкин қадар кенг қондиришдан иборатдир. Юртимизда соғлиқни сақлаш, таълим, ахборот технологиялари, иқтисодиёт, илм-фан соҳалари озми-кўпми  мазкур жараёнда фаол иштирок этмоқда. Оддий аҳолига кўнгилочар, мусиқий, шунингдек, аёлларга, болаларга, ўсмирларга, автомобилга қизиқувчиларга мўлжалланган ОАВ турлари кундан- кунга ошиб бормоқда.  Мисол учун аҳолининг ҳуқуқий ва тиббий саводхонлигини оширишга қаратилган турли интерактив лойиҳалар деярли барча теле- ва радиоканалларда мавжуд. Бунга биз “Ўзбекистон” телерадиоканалида эфирга узатиладиган “ТВ адвокат” каби кўрсатув ва эшиттиришларни мисол қилиб келтиришимиз мумкин. Тиббиёт соҳасида аҳоли учун мўлжалланган интерактив усулда тайёрланаётган “Аптека слушает” кўрсатуви интерактив усулда тайёрланиб эфирга узатилмоқда. 
Юқоридагилардан кўринадики, аудиториянинг табақаланиши мазкур табақа вакиллари талабларининг кўпайишига,  пировардида, аҳолининг ахборотга бўлган  саводхонлигини ошишига олиб келади. Тингловчилар эфирга уланадилар, кўрсатувга хат йўллайдилар, лойиҳада иштирок этиш учун интернетга мурожаат қиладилар.   Шу ўринда, интерактивликнинг ўзи нима деган савол хусусида тўхталишга тўғри келади.
    	“Интеракционизм” сўзининг луғавий маъносида (инглиз тилида: “inter”- ўзаро, “action” -ҳаракат, фаолият) бу – ҳаракатланиш, ўзаро  таъсир қилиш, бизнинг мавзумизда ахборот алмашиш, кенг маънода эса ижтимоий таъсир кўрсатиш, яъни мулоқот жараёнида ахборот алмашинувининг икки тарафлама фаоллашувини билдиради, ўзаро ўрганмоқ маъноларини англатади.  
 Мутахассислар бунга шундай таъриф беришган: “Интерфаол журналистика - таҳририят жамоаси ва аудитория ўзаро муносабатларининг ўзгариш, матбуотни оммага бир томонли таъсирини ўзаро ҳамкорлик томонга йўналтириш, журналистлар монологидан аудитория билан диалогга, ўзаро ахборот алмашишга ўтишни англатади. Бундай муносабатлар иккаласини ҳам тенг ҳуқуқли ахборот ҳамкорига айлантиради. Бундай ҳол яққол равишда интернет нашрларда, теле- ва радиомулоқот чоғида намоён бўлади”. 
Èíòåðàêòèâ æóðíàëèñòèêà èêêè âà óíäàí îðòèқ êèøèíèíã ìóëîқîòèãà àñîñëàíãàíè ó÷óí óíè æóðíàëèñòèêàíèíã èíòåðâüþ æàíðè áèëàí ¢õøàø æèҳàòëàðè ҳàì áîð. Ôàðқè øóêè, èíòåðâüþäà ñàâîë áåðóâ÷è òàðàô á¢ëãàí æóðíàëèñò âà óíèíã ñàâîëèãà æàâîá áåðóâ÷è ðåñïîíäåíò қàòíàøàäè. Áóíäàé ìóëîқîòíèíã êå÷èøè æóðíàëèñòãà áîғëèқ á¢ëèá, óíäà èíòåðàêòèâ æóðíàëèñòèêàíèíã àñîñèãà àéëàíãàí òåíãëèêêà àñîñëàíãàí ҳàììóàëëèôëèê êóçàòèëìàéäè. Èíòåðàêòèâ ê¢ðñàòóâëàð àéíè ïàéòäà äóí¸äà æóäà ê¢ï. Àììî, ìàìëàêàòèìèçäà èíòåðàêòèâëèêêà ÿқèí á¢ëãàí äàñòóðëàð, áåâîñèòà îëèá áîðèëàäèãàí àéðèì ëîéèҳàëàðãèíà ìàâæóä. “Тошкент” телеканалининг “Бевосита мулоқот” коммунал соҳа ва ижтимоий ҳаётнинг бошқа соҳаларида олиб борилаётган ислоҳотлар ҳақида Тошкент шаҳри ва вилоятидаги туманлар ҳокимлари ва масъул ходимлари билан навбат билан тўғридан-тўғри мулоқот қилинади ва булар ҳам айнан интерактив чиқишлар саналади. Кўрсатувда  2013 йилнинг “Обод турмуш йилли” деб эълон қилиниши, 2014 йилнинг “Соғлом бола йили” деб эълон қилинишига доир ҳудудларда амалга оширилган ишлар ҳам мисол бўла олади. 
Интерактив журналистика кенг жамоатчилик эътиборига ҳавола қилинаётганда, аудиториянинг барча қатламларини қамраб олиш хусусиятига эга бўлди. “Оммавий коммуникация жамиятнинг демократлаштириш жараёни билан боғлиқ экан, унда шахсларнинг турли ижтимоий гуруҳлар билан фаол иштирок этиш имкониятлари кенгаяди”. Унинг негизини ижтимоий коммуникация жараёни ташкил этади. 
Интерактив журналистика аудиториянинг ички имкониятларини акс эттириши билан ҳам оддий эфирдан фарқланади. Одамлар эфир тўлқинидаги мулоқотга киришар эканлар, азал-азалдан ахборот олиш ва фикр билдиришга бўлган табиий эҳтиёжни қондиришади. Интерактив жараённинг ўзагида икки киши ўртасидаги суҳбат ётади. Бу суҳбатнинг ҳар бир иштирокчиси янги фикр айтиши, ўз нуқтаи назарини ўзгартириши, баҳслашиши, бошқанинг сўзини бўлиши мумкин. Бу ҳолат интерактив ОАВни анъанавийларидан фарқлаб туради. 
Интерактивлик – шунчаки техникавий имконият холос эмас, бу - ниҳоятда муҳим ижтимоий жараёндир. Бу жараённинг келиб чиқиш тарихи, унинг бугунги давр учун аҳамиятини англаш  зарур. Уларни англамай туриб, ҳозирги даврда  шиддат билан ривожланиб бораётган интерактив журналистика тараққиётини, истиқболини тасаввур қилиш қийин. “Оммавий ахборот воситалари муҳарририятларига мухлисларнинг хати ва телефон қўнғироқларининг келиши коммуникациянинг ўзаро йўналтирилган жараёнини аниқлаш имкониятини яратади. Шубҳасиз, бундай кўринишдаги акс алоқа ўзига хос хусусиятга эгадир. У оммавий коммуникацияни  такомиллаштиради, аммо ахборот узатиш  таъсирчанлигини оширмайди”.
Жаҳон тележурналистикаси амалиётида таҳлилий кўрсатувларнинг суҳбат жанри ҳам оммалашиб, икки томон интерактив мулоқотга киришяпти. Бу жанрда яратилган телелойиҳалар замонавий  ТВ да бу жанр жуда оммалашиб кетган ва энг кўп қўлланилади, десак муболағага йўл қўймаган бўламиз. Чунки, бизнинг телеканалларининг ҳар бирида бу жанрга оид дастурлар кўплаб топилади. 
“Известия” газетасининг мухбири Ирина Петровская: “Яқинда янги жанр пайдо бўлди, бу - президентнинг халқ билан мулоқоти ва шу билан боғлиқ ҳолда худди совет давридагидек президентга мурожаат қилган одамга нисбатан акс-садолар ҳам юзага келди. Шу нуқтада собиқ йирик медиамагнатнинг сўзлари ёдимга келади: Аввалги “овоз бер, йўқса ютқазасан” акцияси ҳозиргисидан нима билан фарқ қилади. Авваллари биз президентни товар қилиб халққа сингдирардик, энди эса халқни товарга айлантириб, президентга тақдим этишмоқда”. АҚШ, Россия сингари давлатлар Президентлари халқ билан тўғридан-тўғри мулоқотга чиқиб, гаплаша олдилар. Замонавий телевидениеда қўлланилаётган бундай жанрлар мамлакатимиз каналларида ҳам секинлик билан бўлса ҳам намоён бўлмоқда. 
Суҳбатда иштирокчилар гўё тенг ҳуқуқли  фикр соҳиблари  каби эътиборларини долзарб муаммонинг муҳокамасига, таҳлилига қаратадилар. Ушбу  жанрнинг давра суҳбати, деб номланган кўриниши ҳам пайдо бўлди.  Бу ток-шоу деб номланади. Бунда бошловчи мулоқотни бошқарувчиси бўлади. У суҳбатдошларга навбат билан сўз бериб, фикр-мулоҳазаларни мантиқан бир-бирига боғлашга, ҳеч кимнинг  муҳокама қилинаётган мавзу доирасидан четга чиқиб кетмаслигига, муомала маданияти сақланишига, диалог ва монологларнинг жонли сўзлашув тилига яқин бўлишига ҳаракат қилади.  Суҳбат пайтида рақамлар ва махсус атамаларни имкон қадар камроқ ишлатган маъқул. Чунки, бу ҳолат томошабинни зериктириб қўйиши мумкин. Айрим вақтларда мураккаб атамалару рақамларни ишлатмасликнинг, эслатмасликнинг иложи бўлмаса, имкон қадар уларнинг маъносини соддалаштирилган ҳолда изоҳлаш, тушунтириб ўтиш зарур ҳисобланади. Суҳбатда эркин фикрлар билдиришга, бир-бирини инкор қилишга, қизғин баҳс-мунозараларга кенг ўрин берилади. Суҳбатдош фикрини йўналтириб, бир нуқтага қаратиб туриш учун журналист эътиборли бўлиши лозим ва у доим бошқарувчилик вазифасини эсида тутиши шарт. Тўғри, суҳбатнинг мавзу кўлами кенг, аммо бу суҳбатдошларнинг одоб доирасидан чиқиб кетишига имкон яратмайди, балки, аксинча, ҳар бир мавзунинг чегаралари  сақланган ҳолатда суҳбат уюштирилади. 
Ҳозирги  кун  телевидениесида деярли барча кўрсатувлар ёзиб олиниб, кейин эфирга узатилади.  Бу  эса  кўрсатувлардаги  айрим  хатоликларни  монтаж  жараёнида кесиб ташлаш имконини беради. Натижада, телемаҳсулотларни қисман бўлса-да, хатоларсиз  эфирга кетиши  таъминланади.                               
Ток-шоулар барча мухлислар томонидан севиб томоша қилинади. Ҳозирда  урф бўлаётган ва кенг қўлланилаётган жанр назарияси тўлиқ таҳлил этилгани йўқ. Россиялик олима Н.В.Вакурова ток-шоуларни 4 турга бўлиб ўрганган. Йўлдошли алоқа техникалари ёрдамида икки ёки ундан ортиқ географик ҳудудда турган ҳолда ўзаро боғланиш – телекўприкларни, интервью, баҳс, репортаж жанрлари узвларини ўзида ифодалаган, номзодларнинг сайловолди тарғибот ишларида фойдаланиладиган теледебатларни, диалог ёки полилог (кўп одамлар) шаклидаги, баъзида кино ёки фотоҳужжатлар, қисқа лавҳалардан фойдаланиладиган суҳбатларни, кўпчилик иштирокидаги икки кишидан кам бўлмаган асосий қатнашчиларнинг нуқтаи назари, ижтимоий аҳамиятга эга муаммолар таҳлилига бағишланган баҳс (дискуссия)ларни ток-шоуларнинг турлари сифатида келтирган. 
Ҳозирда юқорида номи тилга олинган жанрларнинг барчаси жаҳон телеканалларида ишлатилади. Мисол учун, телемостлар бутун дунёда ташкил этилади. “Спорт” канали икки вилоятда спорт соҳасида бўладиган ўзгаришларни таҳлил қилганини мисол килиб кўрсатиш мумкин. Теледебатлар сайлов жараёнларида ишлатилади. Мисол учун кейинги йиллардаги сайловларда дебатлардан кам фойдаланилмоқда. Таҳлилий жанрлар  баъзи муаммоларнинг  инсонлар  сезмаган жиҳатларини очиб беради  ва томошабинларда янгича фикрлар уйғотади.
Хулоса қилиб айтганда, журналистлар вазифаси ёшлар маънавиятига дахлдор, ҳаётий мавзуларни телеэкранга олиб чиқиш, шу мақсадда телеканалга ёшлар аудиторияси талаб ва имкониятларини яхши биладиган, замонавий мавзуларда ижод қиладиган таниқли сценаристларни жалб қилиш, таҳлилий жанрлардаги дастурлар студияларини тузиш, уларнинг иқтисодий асосларини яратишдан иборат.
Интерактив телевидение сари қадам қўйиш замон талабидир. Айнан жонли телевидениеда телевидениега хос бўлган жуда кўп сифатлар юзага чиқади. Эскича услублардан тезроқ воз кечиш лозим. Муаллифлик студияларини ташкил қилиш вақти келди. Ҳаётнинг ўзи телевидениедан, тележурналистикадан, журналистлардан мутлақо янгича ишлашни тақозо этмоқда. Телевидение “... ўз ижтимоий вазифасини бажаришда жамият ҳаётини акс эттиришда сўз билан тасвир қўшилмасига эришади, публицистика билан бир қаторда оғзаки нутқ санъати, театр санъати, тасвир, кино санъати, мусиқа санъати, фотожурналистика кабилардан кенг фойдаланади, шу боисдан унинг жозибаси, кишиларни ўзига тортиш хусусияти матбуотнинг бошқа турларига қараганда ортиқроқдир. Шу боисдан телевидениенинг тасвир, таҳлил ва таъсир функциялари билан бир қаторда кишиларга эстетик завқ бериш, дам олдириш, маърифий вазифалари ҳам мавжуддир. У ижтимоий ҳаётни бевосита кўрсата олиш ҳамда қатор санъат турларидан фойдаланиш имкони билан оммавий ахборот воситалари ўртасида энг биринчи ўринга даъвогардир”. Миллий телеканалларимизда таҳлилий чиқишлар қанчалик кўпайса, улар жамоатчилик фикрини шакллантиришга ҳисса қўшади. Ўсиб келаётган ёш авлод ва аҳолининг дунёқараши, билим даражаси ошишига хизмат қилади. Бу жараёнда журналистга ўн карра кўпроқ масъулият юкланади. 

ХУЛОСА

Телевидение омма фикрини, қолаверса, маънавиятини шакллантиришга хизмати этувчи кучли восита сифатида намоён бўлиб келмоқда. Энг асосийси, телевидение кишиларнинг ахборот олиш, ижтимоий-сиёсий жараёнларни кенг оммага етказишга хизмат қилувчи оммавий ахборот воситаси саналади.
Жамоатчиликнинг телевидениега кундан-кунга қизиқиши ортиб бормоқда. Кўплаб ривожланган мамлакатларда давлат, кабелли, тижорат, жамоатчилик, ҳиссадорлик телевидениеларнинг янги типлари пайдо бўлиб сифат жиҳатидан ривожланмоқда. Телевизион чиқишларда журналистлар қўллаётган асосий жанрлар инсон руҳиятини поклайдиган, маънавий озуқа берадиган, эзгуликка ундайдиган, унинг қалбига яхшилик уруғларини эка оладиган, керак бўлса, фикр уйғота оладиган, яъни руҳан янгиланишга сабаб бўлиши билан ҳам аҳамиятлидир. Чунки, телевидениега олиб чиқилиши кўзланган ҳар бир жанр ва муаммо, янгилик инсон манфаатларини кўзда тутган ҳолда томошабинларга етказилади. Мазкур магистрлик диссертациясини тайёрлаш давомида кундалик телевизион чиқишлар, архив маълумотлари кўриб чиқилиб, мавзуга доир материаллар устида ишланди. Натижада, замонавий журналистикада қўлланилаётган асосий жанрларнинг роли борасидаги тасаввурлар кенгайиб, шу йўналишга доир материаллар илмий таҳлил қилинди.
Ҳозирда замонавий телевидениеда таҳлилий журналистика кўрсатувлар тайёрлаш кенг урф бўлмоқда:
Биринчидан, бугун миллий телеканалларимизда таҳлилий кўрсатувлар сони сезиларли даражада мавжуд. Суҳбат, баҳс, ток-шоу каби жанрлардаги кўрсатувлар миллий телеканаллар дастурларидан ўрин эгалламоқда.  
Иккинчидан, миллий телеканалларда замонавий журналистиканинг энг оммабоп, янги телевизион жанри – ток-шоулар сони кўпаймоқда. “Ойдин ҳаёт”, “Ўзингни англа”, “Акс-садо”, “Нуқтаи назар” сингари чиқишлар томошабинлар томонидан илиқ кутиб олиняпти.   
Учинчидан, замонавий коммуникация технологиялари ҳаётимизга кириб борар экан, таҳлилий жанрлар туркуми доирасида интерактив жанрдаги кўрсатувлар ҳам жорийланмоқда. Тўғридан-тўғри, жонли тарздаги кўрсатувлар ҳам мавжуд. Мисол учун, “Аптека слушает”, “Тошкент ва тошкентликлар” кўрсатувларини айтиб ўтиш жоиз. 
Тўртинчидан, таҳлилий кўрсатувлар тайёрлаш борасида ўз чиқишлари билан томошабин эътиборини тортган Умида Усмонова, Севдо Ниёзвова, Муҳаббат Ҳамроева, Лазиза Нозимхонова сингари муаллифлар, Рихситилла Абдуллаев, Райҳон Уласенова каби бошловчилар меҳнати туфайли юзага келган кўрсатувларда бугунги куннинг айрим масалалари ўз ифодасини топаётир.  
Бешинчидан, ижтимоий ҳаёт масалалари ёритилаётган “Акс-садо”, соғлом турмуш тарзи тарғиб қилинаётган “Ойдин ҳаёт”, айрим касалликларга бериладиган амалий маслаҳатларга қаратилган “Ўзингни англа” ва бошқа бир қатор чиқишларда турмушимизнинг айрим қирраларини очиб берилмоқда.
Мавзу чуқур таҳлил қилинар экан, айрим камчиликлар кўзга ташланади. 
Биринчидан, анъанавий тележурналистика назариясида қайд этилган жанрлар ўрнини янги, аралаш типдаги жанрлар эгалламоқда. Айрим кўрсатувларнинг на жанри аниқ, на муаллифнинг олдига қўйган мақсади. Жанрлар соҳасидаги уқувсизлик ва билимсизлик панд бераётганини таъкидлаш зарур.   
Иккинчидан, муаммо ҳаётда ҳамма вақт маълум камчиликлар билан боғлиқ бўлади.  Буни дадил кўтариб чиқиш учун катта инсоний  жасорат зарур, албатта. Шу боисданми,  айни чоғда ҳаётнинг пишиб етилган, қаламга олишга маҳтал бўлиб турган муаммоларини илғаб, дадил майдонга ташловчи, маҳорат билан ёритувчи, кенг қамровли, жиддий, теран мавзу ва жанрда тайёрланган таҳлилий чиқишлар йўқ.  
Учинчидан, айрим жанрларда эфирга узатилувчи кўрсатувлар жамоатчилик фикрини тўла ифода этолмаяпти. Ток-шоуларда кўтарилаётган мавзулар жуда ғариб ва ёндашувлар жуда юзаки. Жанр хусусиятларига ҳам тўла мос тушмайди. Хулоса қилиб айтганда, ТВ халқ фикр-қарашлари, кайфиятининг ҳаққоний ифодасидир. Журналистлар ҳам шу жиҳатларни инобатга олиб ижод қилсалар айни муддао.
Тўртинчидан, таҳлилий чиқишларда мавзулар хилма-хиллиги, қарашлар ранг-баранглиги, жамоатчилик иштироки сезилмайди. Интерактив телевизион лойиҳалар кам. Ижтимоий-сиёсий қарашлар акс этган кўрсатувлар йўқ. Каналлараро рақобат сезилмайди.
Бешинчидан, билими, салоҳияти етарли бўлмаган, телевидение тили ва техникасини яхши билмайдиган, эскича қараш ва ғоялар қуршовида қолган айрим ижодкорларнинг чиқишлари аудиторияни экрандан узоқлаштирмоқда. Шарҳ, таҳлил жанридаги чиқишлар деярли учрамаяпти. 
 Мавзуни ўрганиш асносида айрим таклиф ва тавсияларни бериб ўтмоқчимиз:
-	Телевидениеда берилаётган энг яхши таҳлилий лойиҳалар, фаол журналистлар ва бошловчилар рейтинги оммавий ахборот воситалари фаолиятига тегишли нашрларда бериб борилиши мақсад мувофиқ бўларди. Чунки, рейтинг журналистлар мавқеи ошишига хизмат қилади. 
-	Таҳлилий кўрсатувларда жанрлар хилма-хиллиги билан бир қаторда мавзулар ранг-баранглилигини ҳам ошириш жоиз. Берилган кўрсатувларда ҳаётимизда учраб турадиган муаммо ва камчиликлар  ҳақидаги фикр-мулоҳазаларни кўпайтириш жоиз;
-	Хориж телеканаллари тажрибасида амалиётда қўлланилаётган энг яхши таъсирчан усул ва воситалар жорий этилиши жоиз;
-	Кўрсатувлардаги тасвир ва матн уйғунлигига, режиссурасига кенг аҳамият қаратилиши керак.
Хулоса қилиб айтганда, телевидениеда таҳлилий кўрсатувлар намойиши талаб даражасида эмас. Кўрсатувларда кўтарилаётган мавзулар нисбатан саёз ва юзаки. Кўрсатувларда муаммони ўртага қўйиш, таҳлил этиш, жамоатчилик фикрини шакллантириш борасидаги хатти-ҳаракатлар янада оширилиши жоиз. Маҳоратли муаллифлар миллий телеканалларда кўп бўлса-да, янгича ғоя, янгича имиж, янгича қараш билан тайёрланган чиқишлар етишмаяпти. Томошабиннинг бундай кўрсатувларга эҳтиёжи юқори.  

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
  
                   I . НАЗАРИЙ ВА МЕТОДОЛОГИК АДАБИЁТЛАР

1.1. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. – Т.: Ўзбекистон, 2012. – 40 б.  
1.2. Ўзбекистон Республикасининг “Оммавий ахборот воситалари тўғрисида”ги (янги таҳрири) Қонуни // Оммавий ахборот воситалари фаолияти соҳасидаги меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар тўплами. – Т., 2009.
1.3. Ўзбекистон Республикасининг “Журналистик фаолиятини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонуни // Оммавий ахборот воситалари фаолияти соҳасидаги меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар тўплами. – Т., 2009.
1.4. Ўзбекистон Республикасининг “Муаллифлик ҳуқуқлари ва турдош ҳуқуқлар тўғрисида”ги Қонуни // Оммавий ахборот воситалари фаолияти соҳасидаги меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар тўплами. – Т., 2009.
1.5. Ўзбекистон Республикасининг “Ахборот эркинлиги принциплари ва кафолатлари тўғрисида”ги Қонуни // Оммавий ахборот воситалари фаолияти соҳасидаги меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар тўплами. – Т., 2009.
1.6. 	Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура. Ж. 1. – Т.: Ўзбекистон, 1996. – 364 б.
1.7.	Каримов И.А. Биздан озод ва обод Ватан қолсин. Ж. 2. – Т.: Ўзбекистон, 1996. – 382 б. 
1.8.	Каримов И.А. Ватан саждагоҳ каби муқаддасдир. Ж. 3. – Т.: Ўзбекистон, 1996. – 366 б.
1.9.	Каримов И.А. Бунёдкорлик йўлидан. Ж. 4. – Т.: Ўзбекистон, 1996. – 349 б. 
1.10.	Каримов И.А. Янгича фикрлаш ва ишлаш – давр талаби. Ж. 5. – Т.: Ўзбекистон, 1997. – 382 б.
1.11.	Каримов И.А. Хавфсизлик ва барқарор тараққиёт йўлида. Ж. 6. – Т.: Ўзбекистон, 1997. – 429 б.
1.12.	Каримов И.А. Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. Ж. 7. –Т.: Ўзбекистон, 1997. – 410 б.
1.13.	Каримов И.А. Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон ҳаёт – пировард мақсадимиз. Ж. 8. – Т.: Ўзбекистон, 2000. – 528 б. 
1.14.	Каримов И.А.Ватан равнақи учун ҳар биримиз масъулмиз. Ж. 9. – Т.: Ўзбекистон, 1997. – 432 б.
1.15.  Каримов И.А. Хавфсизлик ва тинчлик учун курашмоқ керак. Ж. 10. – Т.: Ўзбекистон, – 432 б.
1.16.  Каримов И.А. Биз танлаган йўл – демократик тараққиёт ва маърифий дунё билан ҳамкорлик йўли. Ж. 11. – Т.: Ўзбекистон, 2003. – 320 б.
1.17. Каримов И.А. Тинчлик ва хавфсизлигимиз ўз куч-қудратимизга, ҳамжиҳатлигимиз ва қатъий иродамизга боғлиқ. Ж. 12. – Т.: Ўзбекистон, 399 б. 
1.18.   Каримов И.А. Ўзбек халқи ҳеч қачон, ҳеч кимга қарам бўлмайди. Ж. 13. – Т.: Ўзбекистон, 2005. – 448 б.
1.19. 	Каримов И.А. Инсон, унинг ҳуқуқлари ва эркинликлари – олий қадрият. Ж. 14. – Т.: Ўзбекистон, 2006.  – 280 б.
1.20. 	Каримов И.А. Жамиятимизни эркинлаштириш, ислоҳотларни чуқурлаштириш, маънавиятимизни юксалтириш ва халқимизнинг ҳаёт даражасини ошириш – барча ишларимизнинг мезони ва мақсадидир. Ж. 15. – Т.: Ўзбекистон, 2007. – 320 б.
1.21. 	Каримов И.А. Мамлакатни модернизация қилиш ва иқтисодиётимизни барқарор ривожлантириш йўлида. Ж. 16. – Т.: Ўзбекистон, 2008.– 367б.
1.22. Каримов И.А. Ватанимизнинг босқичма-босқич ва барқарор ривожланишини таъминлаш – бизнинг олий мақсадимиз. Ж. 17. – Т.: Ўзбекистон, 2009. – 270 б.
1.23. Каримов И.А. Жаҳон инқирозининг оқибатларини енгиш, мамлакатимизни модернизация қилиш ва тараққий топган давлатлар даражасига кўтарилиши сари. Ж. 18.  – Т.: Ўзбекистон, 2010. – 280 б.
1.24. Каримов И.А. Демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини шакллантириш – мамлакатимиз тараққиётининг асосий мезонидир. Ж. 19. – Т.: Ўзбекистон, 2011. – 348 б.
1.25.	Каримов И.А. “Ўзбекистон Президенти И.А. Каримов оммавий ахборот воситалари ҳақида”: Тўплам. – Т.: Журналистларни қайта тайёрлаш халқаро жамоатчилик маркази, 1997. – 214 б.
1.26. 	Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т.: Маънавият, 2008. – 176 б.
1.27. 	Каримов И.А. Энг асосий мезон – ҳаёт ҳақиқатини акс эттириш. – Т.: Ўзбекистон, 2009. – 24 б.
1.28. Каримов И.А. Мамлакатимизда демократик ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва фуқаролик жамиятини ривожлантириш концепцияси. – Т.: Ўзбекистон, 2010. – 56 б.

II.  МОНОГРАФИЯ ВА ТЎПЛАМЛАР, МАХСУС АДАБИЁТЛАР

2.1.Абдуазизова Н. Туркистон матбуоти тарихи (1870–1917). – Т.: Академия,  2000. – 238 б. 
2.2.Абдуазизова Н. Ўзбекистон журналистикаси тарихи. – Т.: Академия,  2002. – 400 б. 
2.3.Абдуазизова Н. Ўзбекистон оммавий ахборот воситаларини эркинлаштириш: генезис ва амалиёт. – Т.: Академия, 2011. – 132б.
2.4. Абдуазизова Н. Матбуот ва сўз эркинлиги – олий қадрият. – Т.: Академия, 2006. – 136 б.
2.5. Абдуазизова Н. Мустақил Ўзбекистон журналистикаси тарихи (янгиланиш ва равнақ топиш жараёнлари). – Т.: Академия, 2007. – 400 б. 
2.6. Абдуазизова Н.А. Миллий журналистика тарихи (генезис ва эволюция). Икки жилдлик. Биринчи жилд / Масъул муҳаррир Нажмиддин Комилов. – Т.: Шарқ, 2008. – 400 б.
2.7. Абдуазизова Н.А. Миллий журналистика тарихи (миллий истиқлол даври): Икки жилдлик. Иккинчи жилд / Масъул муҳаррир Нажмиддин Комилов. – Т.: Шарқ, 2008. – 400 б. 
2.8. Авраамов Д.С. Профессиональная этика журналиста: Учеб. пособие. – М.: Изд-во МГУ. – 2003. – 272 б. 
2.9. Акбаров Ҳ. Кино-, теледраматургия: назария ва амалиёт. – Т.: Ilm ziyo, 2006. – 176 б. 
2.10. Акбаров Ҳ. Кино санъати тарихи, - Т .: Тоshkent islom universiteti, 2005. – 240 б.  
2.11. Арифханова С. Телевизионная журналистика. – Т., 2007. – 66 б.
2.12. Аҳмедова М. Журналистика ва психология.  – Т.: Шарқ, 2010. – 192 б.   
2.13. Болтабоева Ў. Жамият  ҳаётида  ОАВнинг  ўрни (давлат  ТВлари  мисолида)/  “Электрон оммавий ахборот  воситаларида маънавий-маърифий масалаларнинг  ёритилиши: назария ва амалиёт” мавзуидаги илмий-амалий анжуман материаллари, Т.: ЎзДЖТУ,2012. – Б.127. 
2.14. Вакурова Н.В., Московкин Л.И. Типология жанров современной экранной продукции. Ин-т современного искусство. – М., 1997. – 280 с.
2.15. Ворошилов В.В. Журналистика. Учебник. 4-е изд. – СПб.: Изд-во Михайлова В.А. – 2002. – 656 с.    
2.16. Гидденс Э. Социология. – Т.: Шарқ, 2002. – 848 б.  
2.17. Дўстмуҳаммад Х. Журналист бўлмоқчимисиз? – Т.: Янги аср авлоди,  2001. – 48 б 
2.18. Дўстмуҳаммад Х. Оммавий ахборот воситаларини ривожлантиришнинг демократик андозалари. – Т.: Ўзбекистон, 2005. – 56 б.
2.19. Дўстмуҳаммад Х. Журналистнинг касб одоби муаммолари: назарий-методологик таҳлил: Монография. –  Т.: Янги аср авлоди, 2007. – 212 б. 
2.20. Доценко Е.Л Психология манипуляции: феномены, механизм и зашита.- М.:1997.
2.21. Засурский Я.Н. Журналистика и мир на рубеже тысячелетий, // От книги до Интернета. Журналистика и литература на рубеже нового тысячелетия / Отв. ред. Я.Н. Засурский, Е.Л. Вартанова. М.: Изд-во МГУ. – 2000. 
2.22. Засурский Я.Н. Искушение свободой. Российская журналистика: 1991-2007. – М.: Изд-во МГУ, 2007. –  560 c.
2.23.   Журналистика ва адабиёт: кеча ва бугун. Илмий мақолалар тўплами. 1-қисм / Масъул муҳаррирлар Ю. Пахратдинов, Ф. Мўминов.  – Т.: Юрист-медиа маркази, 2008. – 128 б.
2.24.   Журналистика ва адабиёт: кеча ва бугун. Илмий мақолалар тўплами. 2-қисм / Масъул муҳаррирлар Ю. Пахратдинов, Ф. Мўминов.  – Т.: Юрист-медиа маркази, 2008. – 208 б.
2.25. Инглегарт Р. Культурный сдвиг в зрелом индустриальном обществе // Новая постиндустриальная волна на Западе. Антология / Под ред. В.Л. Иноземцева. – М., 1999. – С. 260-292.
2.26. Кара-Мурза С.Г. Манипуляция сознанием – М.:2000.
2.27. Конецкая В.П. Социология коммуникации. М.: 1997.-  С.203 
2.28. Каримов А. Аудиовизуал журналистика (тележурналистика). Журналистика факультетлари талабалари учун ўқув-услубий ва амалий қўлланма. – Т.: ЎзДЖТУ, 2012. – 80 б.  
2.29. Кузнецов Г.В., Цвик В.Л., Юровский А.Я. Телевизионная журналистика. 4-е изд. – М.: Изд-во МГУ, 2002. – 304 б.
2.30. Кузнецов Г.В. Так работают журналисты ТВ. 2-е изд. – М.: Изд-во МГУ, 2004. – 400 б. 
2.31. Луғат-маълумотнома. Журналистика, Реклама, Паблик Рилейшнз. 1700та атама. Муаллифлар ҳайъати. Ф.П.Нестеренко (раҳбар) Т.: Зар қалам, 2003. – 400 б.
2.32. Маклюэн Г.М. Понимание медиа: внешние расширения человека / Пер.с англ. В.Николаева. – 2-е изд. – М.: Гиперборея, Кучково поле, 2007. – 464 с.
2.33. Муҳамедов М., Файзиева Ф., Аблаева В. Телевидение асослари. – Т.: Voris-nashriyot, 2009. – 152 б. 
2.34. Лазутина Г.В. Основы творческой деятельности журналиста: Учебник для ВУЗов. – М.: Аспект пресс, 2000. – 400 c.
2. 35. Ларри Кинг Как разговаривать с кем угодно, когда угодно и где угодно (Переводчик Евгений Цыпин) Изд-во  Альпина Паблишер, 2008. – 204 с. 
2.36. Мелибоев А. и др. Труд журналиста: профессионализм, творчество  и мастерство: Учеб. пособие. Ч.2 / Мелибоев А., Нестеренко Ф.П., Эрназаров К.Т. и др. – Т.: ZAR QALAM, 2002. –  200 с.
2.37. Муминов Ф.А. Социология ва журналист фаолияти. – Т.: Университет, 1995. – 80 б. 
2.38. Муминов Ф.А. Паблик Рилейшнз: история и теория. – Т.: Ижод дунёси, 2004. – 120 б.
2.39. Муминова Ф.И. Современные зарубежные СМИ. – Т.: Университет, 2004. – 100 б.
2.40. Муминова Ф.И. История мировой журналистики. – Т.: Университет, 2004. – 112 б.
2.41. Муминова Ф.И. Международная журналистика: теория и практика. – Т.: УМЭД–PATENT-PRESS, 2006. – 192 б. 
2.42. Мухаммад аль-Бухари. Общественные отношения и международный информационный обмен. – Т.: ТГИВ, 2001. – 120 с.
2.43. Муҳаммадиев Р. Публицистика ва унинг жанрлари. – Т.: ТошДУ, 1981. – 124 б.
 2.44. Мўминова Ф.И. Журналистика стран Азии. – Т.: НУУз, 2003. – 87 б.
 2.45. Мўминов Ф.А. Журналистика ижтимоий институт сифатида. – Т.: Университет, 1998. – 175 б.
2.46. Мўминов Ф.А., Нурматов А. Жаҳон журналистикаси тарихи: Иккинчи, тузатилган нашр. Т.: Фан ва технология, 2008. – 327 б.
2.47. Нестеренко Ф.П., Эрназаров К.Т., Маматова Я.М. Труд журналиста: профессионализм, творчество, мастерство: Учеб. пособие. Часть 1. – Т.: ZAR QALAM, 2002. – 183 с.
2.48. Новейший социологический словарь. – Минск: Книжный дом, 2010. – 1312 с. 
2.49. Ортиқова Ю.  Интерактив журналистика. – Т.: Мумтоз сўз, 2011. – 90 б.
2.50. Поберезникова Е.В. Телевидение взаимодействия: интерактивное поле общения. – М.: Аспект Пресс, 2004. – 224 с.
2.51. Винтерхофф-Шпурк П. Медиапсихология. Основные принципы. Пер.с нем. Харьков: Изд-во Гуманитарный центр, 2007. – 288 с. 
2.52. Почепцов Г. Теория и практика коммуникации. – М.: Центр, 1998. – 352 с. 
2.53. Прохоров Е.П. Журналистика и демократия. – М.: Аспект Пресс, 2004. – 352 с.  
2.54. Прохоров Е.П. Введение в теорию журналистики: Учебник для студентов вузов / Е.П. Прохоров – 7-е изд., испр. и доп. − М.: Аспект Пресс, 2009. – 308 с.
2.55. Рашкофф Д. Медиавирус. Как поп-культура тайно воздействует на ваше сознание / Пер. с англ. Д.Борисов. – М.: Ультра. Культура, 2003. – 368 с.
2.56. Раҳматуллаева И. Телевидение ва ёшлар: кеча ва бугун. – Т.: Янги аср авлоди, 2005. – 136 б.
2.57. Репортёрлик фаолиятининг назарияси ва амалиёти. Ўқув қўлланма. (Қ.Т. Эрназаров умумий таҳрири остида). – Т.: ЎзМУ, 2002. – 208 б.
2.58. Рэндал Д. Универсальный журналист. Алматы: Центральноазиатская школа молодых журналистов, 1996. – 67 с. 
2.59. Саидов Ҳ. Тўхлиева Н. Репортёрлик маҳорати. – Т.: Ғ.Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2008. – 120 б. 
2.60. Система Средств Массовой Информации России. Под редакцией Я.Н.Засурского. – М.: Аспект Пресс, 2001. – 264 б. 
2.61. Смирнов С.В. Времена лжи с Владимиром Познером. – М.: Изд-во Алгоритм, 2005. – 512 с.  
2.62. Тоғаев О. , Публицистика жанрлари , “Ўқитувчи” , Т.: 1976 .
2.63. Телерадиоэфир: история и современность. Под ред. Я.Н.Засурского. – М.: Аспект Пресс, 2005. – 240 б.
2.64. Уэбстер Ф. Теории информационного общества. Пер с англ. М.В.Арапова, Н.В.Малыхиной. Под ред. Е.Л.Вартановой. – М.: Аспект Пресс, 2004. – 400 с.
2.65. Фихтелиус Э. Радио ва телевидение журналистикаси асослари. – Т.: Шарқ, 2002. – 160 б. 
2.66. Худойкулов М.Х. Оммавий ахборот воситалари типологияси. – Т.: ЎзМУ, 2000. – 54 б.
2.67. Худойқулов М. Журналистикага кириш. Ўқув қўлланма. –Т.: ЎзМУ, 2005. – 124 б.  
2.68. Худойқулов М. Журналистика ва публицистика. – Т.: Тафаккур, 2011. – 288 б.
2.69. Цвик В.Л. Телевизионная журналистика: история, теория, практика. – М.: Аспект Пресс, 2004. – 382 с.
2.70. Ўтаев Ў. Телевидение – давр кўзгуси. – Т.: Ўзбекистон, 2010. – 272 б.
2.71. Қозоқбоев Т. Журналистика асослари. – Т.: Мусиқа, 2007. – 128 б.  
2.72. Ҳамдамов Ю. Тараққиёт мезони.-T.: Ўзбекистон. 2013. – 200 б.

III. ДИССЕРТАЦИЯ ВА АВТОРЕФЕРАТЛАР

3.1. Абдуазизова Н.А. Общественно-политические и литературно художественные журналы в Узбекистане, проблемы их историко- эволюционной классификации. Автореф. дис. док. ист. наук. – Т.: ЎзМУ, 1997. – 52 с.
3.2. Алламбергенова П. Қ. Қорақалпоғистон телевидениесининг жанрлари: мавзулар, журналистик ёндашув ва ривожланиш тамойиллари (2000-2006 йиллар). Филология фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация автореферати. – Т.: ЎзМУ, 2007. – 24 б.
3.3. Артиқова Ю.А. Ўзбекистон радиосида интерактивлик: тамойиллар, усуллар, эфирда ишлаш воситалари. Филология фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация автореферати. – Т.: ЎзМУ, 2009. – 26 б.
3.4. Каримов А. Телевидениенинг рекреатив вазифаси, Ф.ф.н. илмий даражасини олиш учун ёзилган номзодлик диссертацияси автореферати, Т.: ЎзМУ, 2012. – 28 б.
3.5. Муминова Ф.И. Современная международная журналистика: тенденции, проблемы, перспективы (концептуально-функциональный анализ). Авторев. дисс.док.филол. наук. – Т.: АНРУ, 2002. – 42 с.
3.6 Раҳматуллаева И.Н. Ўзбекистон телевидениесида ёшлар кўрсатувлари (бадиий маҳорат муаммолари). Санъатшунослик фанлари номзоди илмий даражасини олиш учун тақдим этилган диссертация автореферати. – Т.: СИТИ, 2007. – 26 б.
3.7. Шерстобоева Е.А. Музыкальное телевидение: программные и структурно-функциональные особенности. Автороеферат   диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. – М.: 2009. – 23 с.

VI. ЧЕТ ТИЛИДАГИ МАНБАЛАР

4.1.	Мс.Neill Robert. The manipulative machine. New York. – 1968.
4.2.	James Wilson. Mass Media Mass Culture. McGraw-Hill. USA. – 1998. 
4.3.	Stanley J. Baran. Mass Communication. USA. – 1999.
4.4.	“Television Production”, “Brown &Bencnmark publishers”. Thomas D. Burrows. USA. – 1995.
4.5.	Harriss J. Leiter K. Johnson S. The complete reporter. Fundamentals of News Gathering, Writing, and Editing. New York. Macmillan Publishing company, 1992. – 562 p.
4.6.	Stovall J. G. Writing for the Mass Media. USA. Allyn and Bacon, 1998. – 410 p.     

V. ДАВРИЙ НАШРЛАР

5.1. Абдухолиқов И. Аҳолининг ижтимоий-сиёсий фаоллигини ошириш йўлида // Садо. – 2007. – 29 март. 
5.2. Абдухолиқов И. Телевидение режиссураси // Садо. – 2007. – 11 январь.
5.3. Абдухолиқов И. Тележурналист устахонасидан // Садо. – 2007. – 2 февраль. 
5.4. Каримов А. Ток-шоулар ва шоуменлар, “Ўзбекистон матбуоти” журнали, 2007 йил №4.
5.5. Мелибоев А. “Алия” биз учун ибратми? // ЎзАС. – 2008. – 9 май.
5.6. “Новая газета”. – 2002. – 15 июль.
5.7. Раҳматуллаев Т. Мўъжизасиз “Мўъжизалар майдони.” // Ҳуррият. – 2005. – 14 декабрь. 
5.8. Сафаров М. “Оммавий маданият” – маънавият кушандаси”, info.islom.uz (“Maърифат” газетаси).
5.9. Тошбоев О. Глобаллашув ва миллий маданият // Тафаккур. – 2006. –  №1. 
5.10. Тошпўлатова Н. Ёшлар ОАВ имиджи // Ўзбекистон матбуоти. – 2008. №1. – Б.28-29 
5.11. Умиров С. Жанр сенга боқмаса // Ўзбекистон матбуоти. – 2006. №6.
5.12. ЎзМТРК архиви ва видеотекаси материаллари
5.13. Ҳакимова Ш. “Оддий ҳақиқатлар”нинг оддий бўлмаган ҳақиқатлари // Туркистон. – 2008. – 16 январь.
5.14. Ҳамдамов Ю. Суҳбатли томошанинг сирлари (ёки ток-шоу ҳақида ўйлар) // Ижтимоий фикр. Инсон ҳуқуқлари. – 2009 №2(46). – Б.132-140.  
VI ИНТЕРНЕТ МАНБАЛАРИ
6.1.www.gov.uz
6.2.www.mtrk.uz   
6.3. www.ntv.ru    
6.4. www.wikipedia.ru 
6.5.www.mvd.uz 
6.6. uzbek.uzbekistan.usembassy.gov