Қобил МИРЗО

ТУҒИЛМАГАН ОДАМ
ҚИССАСИ

Роман

«Андижон нашриёт-матбаа” ОАЖ
2008

Ушбу китобни чоп этилишида беминнат ёрдам кўрсатган Ўзбекистон кўзи ожизлар жамияти Марказий бошқаруви раиси Ёқубжон Жавлоновга ҳамда жамиятнинг Андижон вилоят бошқаруви раиси Тоҳиржон Юсуповга чуқур миннатдорчилик билдираман.
Муаллиф.

Қобил Мирзо. ТУҒИЛМАГАН ОДАМ ҚИССАСИ. Роман. «Andijon nashriyot-matbaa» ОАЖ, 2008.

Сюжети, ёзилиш услуби ызига хос былган мазкур китобда ту\илмаган одам рущининг щаётий дунёга саёщати ва заминда юз бераётган бир-биридан \аройиб, бир-биридан аянчли, =изи=арли во=еа-щодисаларнинг гувощи былиши тасвирланади. Ана шу во=еа-щодисалар ор=али жамиятдаги худбинлик, порахырлик, маънавий-ахло=ий бузу=лик иллатлари кырсатиб берилади. Асар яхшилик ва ёмонлик, эзгулик ва =абищлик ыртасидаги кураш ор=али одамларни ты\ри йылни танлашга, щаётда яхши инсон былиб яшашга даъват этади.

ISBN 978-9943-331-22-8	 +обил Мирзо, 2008.
 «Andijon nashriyot-matbaa»   
    ОАЖ, 2008.	

Қобил МИРЗО - Қобилжон Комилжон ўғли Мирзааҳмедов кўп йиллардан буён бадиий ижод билан шуғулланиб келади. “Муҳаббат баҳори”, “Севги офтоби”, “Зулфи суманбар”, “Саодат тонги”, “Қаро зулфинг” сингари шеърий тўпламлари чоп этилган. У ҳозирда “Чўлпон” ҳайрия жамғармаси раиси бўлиб хизмат қилади. Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходимидир.

“Сизларни тўғри йўлга ҳидоят қилиш Оллоҳнинг ихтиёридадур, лекин йўлларнинг эгрилари ҳам бор. 
Агар Оллоҳ хоҳлаганида сизларни ҳаммангизни тўғри йўлга ҳидоят қилур эди.
Аммо Оллоҳ сизларга қайси йўл тўғри ва қайси йўл эгри эканини кўрсатиб, қай бир йўлни танлаш ихтиёрини ўзларингизга қўйиб берди”.
 (“Қуръони Карим”дан. “Наҳл”, яъни “Асалари” сураси 9-оят). 

Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм
Қўл очиб айлай дуо Одам Атога бахш этиб,
Сарвари олам Муҳаммад мустафога бахш этиб.
Кимки Оллоҳ йўлида заҳмат чекиб қилган вафо,
Барча ўтган авлиё ҳам анбиёга бахш этиб.
Қанча одам келди-кетди дунёга бўлди ниҳон,
Во ажабо! Умрини кайфу сафога бахш этиб.
Ёру дўстига хиёнат қилди мансаб-мол учун,
Зарга тенг, ҳар лаҳза онини низога бахш этиб.
Дилраболар ишқида ёнган юракдан қолди кул,
Ўзни парвона каби шам - бевафога бахш этиб.
Бандасин хўб ҳам азиз ҳамда мукаррам қилдику,
Бу улуғлик шаънини нетгай хатога бахш этиб.
Кел, ҳидоят нурида Мирзо қалам тебрат мудом,
Ёз асар дорилфано, дорилбақога бахш этиб.

Сўзбоши

Андижонлик ижодкор Қобил Мирзо яхши шоир-ғазалнавис. Унинг аруздай мураккаб турдаги ижод намуналари бир неча китоб бўлиб чоп этилди ва улар китобхонлар томонидан эътирофга сазовор бўлди. Сўнг Заҳириддин Муҳаммад Бобур ғазалларига 40 мухаммас боғлади ва бу борада ҳам улоқни олиб кетди. Кейин у драматургияда қаламини синаб кўрди. Кейинги йилларда  йирик асар - романга қўл урди ва мазкур асар дунёга келди. Аввало, мени асарнинг сарлавҳаси ўзига тортди, кейин қўлёзманинг  дастлабки саҳифаларини ўқир эканман, муал-лифнинг асар сюжети, композициясини режалаштиришда муваффақиятли усул қўллаганлиги диққатимни тортди. Туғилмаган одам ва у туғилгач, ҳаётий оламда, замин юзида кўражак, гувоҳ бўлажак бир-биридан ғаройиб, бир-биридан аянчли воқеа-ҳодисалар... Воқеалар асосан жонли, ишонарли, таъсирли, яъни муаллифнинг тасвир, ифода услуби ҳам ўзига хос, тили содда, шу боис жумлалар равон. Асарнинг энг асосий ютуғи жамиятдаги маънавий муҳитни бузаётган, одамлар юрагида анча илдиз отган худбинлик, олчоқлик, порахўрлик, маиший-ахлоқий бузуқлик каби иллатларининг рўй-рост ва дадил очиб ташланишидир.
Асарда ижобий қаҳрамонлар, яъни соф, ҳалол инсонлар образлари ҳам бор ва уларнинг яшаш тарзлари, иш фаолиятлари ибратли тарзда кўрсатилади, шу билан бирга асар охирида чин инсоний эътиқод нуқтаи назаридан хулосалар чиқарилади.
Албатта, асарда жузъий камчиликлар ҳам йўқ эмас. Боблараро боғланишлар айрим ўринларда заифроқдек, баъзи жойларда публицистик руҳ бўртиб кетгандек, гоҳо тасвирда бир оз жимжимадорликка йўл қўйилгандек туюлади. Лекин бир сўз билан айтганда ўзига хос тарзда битилган ушбу асар назаримда муваффақиятли чиққан. Шундай бўлса-да асарнинг ҳақиқий баҳосини китобхон бериши шубҳасиз.

Қамчибек КЕНЖА,
Ўзбекистонда хизмат кўрсатган 
маданият ходими, ёзувчи.

I БОБ

Барча бандалар учун буюк неъмат ҳамда мўъжиза бўлмиш “Қуръони Карим”да Оллоҳ таборака таоло то қиёматгача яшаб ўтгувчи инсонларнинг руҳларини аввалдан бирданига яратиб қўйганлиги ҳақида хабар беради.

Илоҳий қудрат ёрдами билан бир неча йиллар  кейин туғилиб дунёга келадиган бир инсон руҳи жонлана бошлади. Руҳ аста кўзини очди. Ним қоронғилик. Атроф ҳадсиз ҳудудсиз бўшлиқдан иборат эди. Руҳ муаллақ, худди сув юзасида юргандек чайқалиб турарди. У қўрқа-писа атрофни кузата бошлади. Шу пайт ўзидан бир мунча баланд масофада турган бир шаклга кўзи тушди. Ғира-ширада шаклнинг гавда, қўл-оёқ ҳамда боши борга ўхшар, унинг қўлларида жозибали бир гул бор эди. Гул ўзидан шундай жилвагар нур сочардики, у ҳар қандай жонзотни ўзига мафтун қилмай қўймас эди. Рeҳнинг кўзи беихтиёр гулда тўхтади ва унга қадалиб жилолмай қолди. Гулдан таралаётган нурнинг ҳар заррасида минглаб хил ранглар жилва қилар, ҳар рангнинг бағрида эса роҳатбахш гўзаллик барқ уриб турарди. Олтин саватчадаги бу гулнинг мафтункорлиги одамни ўзига тамоман ром қилди. Унинг бутун вужудига ором югурди. Қўрқув ёдидан кўтарилиб, фароғат уммонига ғарқ бўла бошлади ва роҳат алласи оғушида мудрамоққа кетди.

Б а й т :
Бир гулки даҳр боғини пинҳона қилур,
Юз очса беҳишт бағрини сўзона қилур.
Булбулми, малак, шоҳми, гадоларга баробар
Меҳрини сочиб ўзига парвона қилур.
Бир вақт Руҳнинг қулоғига най навосидек ширин бир овоз эшитилди.
-Эй, башар фарзанди, кўзингни оч!
Руҳ бир сесканиб кўзларини очди. Овоз ўша шакл турган томондан келар эди. Яна ўша шакл томондан:
- Сенинг инсон қилиб яратилганлигинг муборак бўлсин. Сен Оллоҳнинг энг суюкли расули Муҳаммад умматидан бўлганлигинг қутлуғ бўлсин - дея овоз келарди.
Руҳ шакл гапларидан унга ёмонлик қилмаслигига ишонди ва дадилланиб - Сен кимсан? Бу қандай қутлов, - деди. Овоз:
- Мен бутун оламлар, коиноту, мавжудот, еру само, барча борлиқнинг подшоҳи, парвардигорнинг хизматкори Фариштаман. Қутловнинг боиси шуки сен раббим томонидан одам, азизу мукаррам қилиб яратилдинг. Тангримнинг жамики мавжудоти сенга хизмат қиламиз. Яна сенга халифалик ҳуқуқи ҳам берилган, деди.
Руҳ янада хотиржамлик билан, мени табрик қиляпсану, қўлларингдаги гулни нега бермаяпсан, - у гул томонга интилди.
Фаришта:
- Эй ғофил банда, бу гулга сазовор бўлишинг учун сен жуда қийин, ҳам масъулиятли имтиҳондан ўтишинг, бандаи мўъмин даражасига етишинг керак, - деди.
- У қандай имтиҳон айт, тезроқ айт. Токи мен ундан ўтиб қўлларингдаги гулга лойиқ бўлай - деди тўлқинланиб Руҳ.
Шошилма эй беқаноат, бу йўлда шошилган қоқилади. Сенга яратган Эгам томонидан “умр” деган вақт берилган. Ҳамда ризқ ато этилган. Умрни яшайсан, ризқни эса, яшаш учун сенга бўйсундирилган ердан териб, яъни меҳнат қилиб ейсан. Берилган умр давомида синовдан ўтасан. Ҳа, дарвоқе сенга шу пайтгача ҳеч кимга берилмаган бир имконият берилди. Эгам томонидан.
- Қандай имконият, ер деганинг нима ўзи, - ҳайрон бўлиб сўради Руҳ.
Фаришта босиқлик билан:
- Ҳожам ўз бандаларининг яшаши учун олти кун ичида ер, осмон ва бутун коиноту мавжудотни яратди ҳамда яшашларинг учун тўрт унсур, қуёш, ҳаво, сув, тупроқни пайдо қилди. Тупроқ сенларни боқади ва кийинтиради. Сув унга ёрдам қилади. Ҳаво жисмингга ҳаёт бериб, уни ҳаракатга келтириб туради. Қуёш эса барча яралмиш нарсаларни парвариш қилади. Энди ўтган етмиш уммат ичида ягона сенга берилган имкониятга келсак, парвардигорим шу пайтгача ўтган барча бандаларга дунёга бир маротаба келиб кетиш ҳуқуқини берган бўлса, сенга аввало, ўша дунё ҳаётини менинг ҳамроҳлигимда кўриш, танишиш ва унинг қандай дунё эканлигини билиш, сўнгра ўзинг шу дунёга келиб ҳамма қатори яшаш имконини берди. Ана шу дунёда сен оғир синовдан ўтасан. Агарда синовдан аъло даражада ўтсанг, раббимни мукофоти бўлмиш қўлимдаги гулга етишасан.
Фариштанинг қўлидаги гул янада юз чандон жилоланиб, товланиб, Руҳнинг меҳрини, иштиёқини минг карра ошириб борарди. Одам тоқатсизлик билан:
- Эй Фаришта, тезроқ мени ўша дунёга олиб бор. - деди. 
 Фаришта огоҳлантириш маъносида:
- Ҳа аввалдан айтиб қўяй, Оллоҳ ҳар бир бандасини умид ва мақсад билан яратади. Дунёда унинг яшай бошлаганида поклик ва тўғрилик, ростгўйлик ва адолатпарварлик, садоқат ҳам фидоийликка, яъни эгамнинг буюрган барча фарзларига амал қилганингдагина унинг мукофотига сазовор бўласан. Агар айтганларимга амал қилиб яшай олмасанг, гуноҳкор банда сифатида дўзахга, яъни абадий азобга ташланасан, - деди.
Руҳ гул ишқида энтикиб:
- Айтганларингни ҳаммасини қиламан, тезроқ бошла ўша дунёга, - деди, ёлбориш оҳангида.
- Майли, бўлмаса мени бир фурсат кут, - деди-да Фаришта кўздан ғойиб бўлди.
Теварак-атроф яна қоронғулик оғушида қолди. Руҳ Фариштани сабрсизлик билан кута бошлади. У тезроқ келақолсаю уни имтиҳон дунёсига олиб борса. Руҳ синовдан тезда ўтиб, ҳалиги гулга етишса. Руҳга шу бир онли фурсат жуда узоққа ўхшаб кетди. У тоқатсизлана бошлади. - Наҳотки у келмаса, алдаб кетган бўлса, - дея ўйлади. Унинг сабри тоқати тугади ва Фариштани чақира бошлади.
- Исми нима эди, - ўйлади. Ҳа, Фаришта. - Эй Фаришта, - чақирди.
Бутун борлиқ акс садо қайтарди: 
- Фаришта, Фаришта, Фаришта.
- Мен, шу ердаман. Атроф ёришиб, Фаришта пайдо бўлди. Руҳ севиниб кетди. 
- Жуда узоқиб кетдинг, - деди.
- Ҳа, андак ушланиб қолдим, навбат кутиб. Бошқа осмонлар фаришталари ҳам Хожамдан вазифа олаётган эканлар. Мен ҳам ерга тушадиган вақтимизни билиб, керакли буйруқларни олиб келаяпман. Ҳа, мана бу либос сенга.
Фаришта Руҳга яшил рангли чопон узатди. Руҳ:
- Буни нима қиламан, - дея сўради.
- Фоний дунёга тушганимизда, ҳар хил вазият, воқеаларга дуч келамиз. Баъзи пайтларда одамлар орасида уларнинг қиёфасига кириб бирга юришга  тўғри келади. Шунда чопонни кийиб оласан. Бу чопоннинг одамни ҳар ҳил қиёфага киргизувчи сеҳри бор. Вақти келиб, инсонлар илм ва ақл билан ҳар қандай сеҳрнинг сирини ҳам топадилар. Баъзи бир осмонларда бандалар бу жумбоқлар сирини аллақачоноқ ечганлар, - деди.
Руҳ:
-Унинг қандай сири бор,- деб сўради.
Фаришта:
- Буни сенга айтишга рухсат йўқ. Ёруғ дунёга тушганимизда менинг ёрдамим билангина ҳар хил қиёфага кирасан. Бунинг сирини топиш дунёда яшай бошлаганингда ўз ихтиёрингга берилади. Аниқроғи илм ўрганиш билан дунё сирларини очасан. Қани кетдик, - дедида Фаришта Руҳнинг қўлидан тутиб пастликка қараб шўнғиб кетди. Фариштанинг қўли Руҳнинг қўлига тегиши билан у атроф таъсирини сеза бошлади. У инграб:
- Совуб кетяпман, деди. 
Уларни қуёш иссиқлигидан бошқа бир сайёра тўсиб қолган эди.
Фаришта:
- Сабр қил, - деди-да тезроқ уча бошлади. Совуқ пасайгандай бўлди. Руҳ кўзини очиб теварак атрофни кузата бошлади. Бутун оламга катта-кичик юлдузлар сочилиб кетгандайин дам ёниб, дам ўчиб, йўлни ёритар, гўё нозу карашмалар билан рақсга тушишиб Руҳни дунёга келиши билан табриклаётгандай бўлар эдилар. Уларнинг баъзилари Руҳдан узоқлашар, баъзилари эса яқинлашарди.
Шу пайт Руҳдан анча узоқликда, атрофда ҳар хил шаклдаги минглаб, балки миллиардлаб жонзотлар учиб ўта бошладилар. Руҳ ҳайрон бўлиб Фариштадан сўради:
- Эй, Фаришта. Улар нималар? 
Фаришта: - бир оздан кейин ерда тонг ёриша бошлайди. Кеча қоронғусида ўз ишлари билан ерга тушган жинлар қайтишмоқда, - деб жавоб берди.
Одам ажабланиб:
- Қанақа жинлар? Қаерга кетишяпти? - деб сўради.
- Парвардигорим аввало нурни, кейин олти кун ичида бутун оламни, яъни коинот, ер, нободод, маҳлуқотни яратди. Шуларнинг ичида жинлар, малоикалар ва фаришталар ҳам яратилдик. Охирида Ернинг халифаси, яъни эгаси қилиб инсон яратилди. Раҳмли Эгам одамни шундай улуғ қилиб яратдики, ундан олдин яратилган барча нарсалар унга хизмат қиламиз. Парвардигорим, бандаларим камчилик, кўриб қийналиб қолмасин деб уларга улуғ мурувватлар кўрсатиб, инсон учун зарур бўлган барча нарсаларни ундан аввал яратди. Бу Оллоҳнинг сиз бандаларга жуда катта иноятидир. Тангрим бандаларни ўзидан кейинги энг улуғ зот қилиб яратди ва ҳаммамизни сажда қилдирди. У учиб ўтаётганлар жинлардур. Улар ўз подшоҳларининг буйруғини бажариш учун бошқа осмонларга кетмоқдалар, деб Фаришта секинлаша бошлади. Рўпарадан ўзига ўхшаш бир  мавжудот келар эди. Улар бир-бирларига яқин келиб салом бериб тўхтадилар. Нариги жонзотнинг важоҳати қўрқинчли, қовоқлари  солиқ, кўзлари, юзи музранг, совуқ, соч-соқол, мўйлаб туклари найза тиғи сингари совуқ йилтиллар, белида бир қора илон белбоғдек ўралиб, заҳарли тилини хунук калдиратиб турар, унга ҳар хил катта-кичик ўткир ва ўтмас қуроллар тақиб олинган эди. Руҳ қўрқувдан даҳшатга туша бошлади. Буни сезган Фаришта:
Эй одам, сен қўрқма. Бу муҳтарам зот ҳам менга ўхшаб Оллоҳнинг буйруғини бажарувчи бир фаришта ҳазрати Азроилдур. Фақатгина бу кишининг вазифалари бўлак холос, деб Руҳни тинчитган бўлди.
Азроилга қараб Фаришта:
- Ёруғ дунёда нима гаплар-деб сўради. 
Азроил пастки лабини сўйлоқ тишлари билан хунук тишлаб, ялингансимон бош чайқади:
- Остин-устун. Эгам томонидан берилган умрлари тугаб, ўлаётганлар оз. Ўзларини ажалга рўбарў қилаётганлар кўп, деди-да одам руҳига совуқ нигоҳ ташлаб қўйди.
Фаришта:
- Яхши эмас, деди чўзиб ва унинг нигоҳли саволига жавоб бериб: Ҳожамнинг хоҳиши билан бу Руҳни ерга олиб кетяпман, деди ва бошқа изоҳ қилмади.
Улар қисқа учрашувдан сўнг худди ишлари зарур кимсалардек хайрлашиб ўз йўлларига кетдилар. Руҳ билан Фаришта бироз учганларидан кейин уларни ёнларидан бир гала оппоқ кабутарлар учиб ўтдилар. Фаришта уларга қўлини кўксига қўйиб салом берди. Кабутарлар ҳам бошларини қуйига эгиб алик олиб ўтдилар. 
Шу пайт бутун оламга акс-садо бериб бир ёқимли овоз янгради. Бу овоз шундай фархбахш эдики, ҳар қандай жонзотнинг қалбини ларзага келтирмай қўймас эди. Руҳ бу овознинг ҳаётбахшлигидан маст бўлиб Фариштанинг таққа тўхтаб қолганини ҳам билмай қолди. Овоз бутун еру самога бир мунча фурсат ичида таралиб, аста тинди. Фаришта юзига фотиҳа тортиб, йўлида давом этди. Руҳ роҳат оғушидан аста бўшашиб, бу қандай мўъжиза деб Фариштадан сўради. Буни биз азон деймиз, яъни бу дегани бутун мавжудотни Оллоҳга ибодат қилишга чорлов, деб ўз йўлида давом этди.
Руҳ бу сўзларга унча тушунмаса ҳам Фариштага яна савол бергани андиша қилди. Шу пайт уларнинг ёнларидан яна бир гала оппоқ кабутарлар учиб ўтдилар. Фаришта уларнинг саломига қўлини кўксига қўйиб алик олиб ўтди. Руҳ қизиқиб улар нима эканлигини сўради. Фаришта:
Улар дунёдаги ҳаётларида авлиё мақомига эришган бандалар, - деб жавоб берди ва бомдод номозига шошилишмоқда, қўшиб қўйди. Унинг сўзи тугар тугамас яна бир гала чиройли капалаклар учиб ўтдилар. Фаришта улар билан ҳам боягидек саломлашиб ўтди. Руҳ яна таажжубланиб, уларнинг кимлигини сўради. Улар пешқадам мўъминлар, деб жавоб берди. Капалаклардан бир мунча масофа ортидан яна бир катта гала бошқа турдаги қушлар учиб ўтдилар. Фаришта Руҳнинг саволини кутиб ўтирмай қушлар билан саломлашгач, унга:
- Бу учиб ўтганлар мусулмон бандалар, деди.
Бир вақт уларнинг қаршисида минглаб улкан темир қафасларда қора қузғунларга ўхшаш қушларни ҳўкизсимон маҳлуқлар тортиб ўтдилар. Фаришта уларга юзини тескари қилиб йўлини бошқа томонга бурди. Руҳ ажабланиб: Эй Фаришта, улар кимлар, нега улардан юз ўгирдинг, қаёққа кетишмоқда?-деб сўради. Фаришта нафрат билан:
- Улар кофирлар. Яратган эгамга ширк келтиргувчилар. Бир дўзахдан иккинчисига олиб кетилмоқда. Улардан юз бурганимнинг сабаби шуки, уларнинг қилган гуноҳлари тоабад кечирилмайди. Гуноҳкор бандаларга қараш, улар билан ёнма-ён туриш, суҳбатига шерик бўлиш ҳам гуноҳи азимдур, деди. Руҳ ҳеч нарсага тушунмас эди. У Фариштадан:
- Биринчи ўтган қушларни авлиё, иккинчисини мўминлар, учинчисини мусулмон, буларни эса Оллоҳга ширк келтиргувчи, гуноҳкор дўзахилар дединг. Буларнинг ҳеч бирига тушунмадим. Бу нима деганинг?-деб сўради. 
Фаришта:
- Буни сенга изоҳлаб бериш мумкин эмас. Дунёга келиб ҳаётда яшай бошлаганингда ўз ақлинг билан билиб олишинг керак. Уни ажратиб олиш ўзингнинг ихтиёрингга берилган, - деди.
Улар бироз жим учдилар. Руҳ атрофни томоша қила бошлади. Поёнсиз мовий осмон жуда гўзал, ҳам ёқимли, катта-кичик юлдузлар ўз чиройини бир-бирларига кўз-кўз қилиб жилмайишар, товланишарди. Сомон йўли юлдузлари эса турналардек бир-бирларига уланиб олган товуслардек товланиб, фалакка чўзилиб кетган эди.
Бу орада Руҳнинг икки ёнидан бир нечта Фариштага ўхшаш зотлар уларга қуюқ салом бериб ўтдилар. Энди Руҳ бу ўтаётганларга кўникиб қолган эди. Бир вақт рўпарада турган юлдуз катталаша бошлади.У катталашган сайин чўғдек қизил ранги анор рангига кириб, аста-секин оқариб тиниқлашиб борар ва янада гўзаллашиб нур таратиб борарди. Руҳ унга мафтун тикилиб, сўради:
- Эй Фаришта, анави қандай нарса? Фаришта:
- Бандалар уни “Ой” деб аташади. Биз заминга яқинлашиб қолдик, деди. “Ой” тобора катталашиб борар ва катталашган сайин энди нурсизланиб борар эди. Руҳ бир мунча фурсат жим қолди ва яна:
- Сен учрашганимиздан буён парвардигор, эгам, ҳожам, раббим, тангри таоло деган сўзларни кўп айтдинг. Улар кимлар? - деб сўради.
Фаришта унга норози қараб:
- Улар эмас, у зот танҳо. Бутун борлиқнинг яккаю ягона подшоҳи. Энди саволларни тўхтат. Ерга келиб қолдик. Қолган нарсаларни ҳаётда яшай бошлаганингда илм ва ақл ёрдамида билиб олишинг мумкин, деди-да учишда янада тезлашди.
Ой тамоман нурини йўқотиб, доира шаклига кириб борар эди. Шамол эса бошлади. Руҳни изғирин совуқ безовталантирарди. Буни сезган Фаришта:
- Сабр қил, ҳозир ўтиб кетамиз, деди.
Бир оздан сўнг олд томон ёриша борди. Шу пайт Фаришта бомдод номозини ўқиб олай дея кўздан ғойиб бўлди. Руҳ фазода яна муаллақ қолди. У оламнинг бундай сирларига тушунолмас, ҳадеб Фариштадан сўрайвергани андиша қилар, тўғрироғи ҳали, “бўлди кўп савол бераверма, дунёдаги ҳаётда ўзинг билиб оларсан, - дегани учун ундан бирор нарсани сўрагани қўрқарди. Бу орада Фаришта пайдо бўлиб унинг қўлидан тутди ва ёруғлик томон учиб кетдилар. Тонг бутунлай ёришди. Ой ва юлдузлар кўринмай қолди. Фақатгина оппоқ осмон ва узоқда бир тўп олов кўринар эди. Руҳнинг танаси исий бошлади. Иссиқлик борган сайин кучайиб унинг аъзойи баданини куйдириб борарди. У бетоқат бўлар, ҳансираб, томоғи қуруқшаб, нафас олишга қийналарди. Унинг тоқати тугади. Ниҳоят, чидолмайман, нима бўляпти ўзи, деди бўғилиб.
- Яна озгина қаноат қил. Қиздираётган олам чироқларидан бири. Бандалар уни офтоб-дейдилар деди-да Фаришта тезлигини оширди.
Иссиқлик бўшашмас, аксинча кучайиб борарди. Руҳ ҳушдан кетар ҳолатга келиб қолган эди. Ниҳоят Фаришта тўхтади ва унинг: Эй замин қўриқчилари пардани очинглар, деган овози эшитилди. Руҳ базўр кўзини очди. Рўпарада оппоқ девор турар, унинг боши ва охири кўринмас, улкан тўсиқ эди. Парда ортидан:
- Сен кимсан. Қандай иш билан келдинг?-деган овоз эшитилди.
Фаришта:
- Мен Жаброилман, подшоҳимнинг буйруғини бажаргани келдим, - деб жавоб берди.
Парда икки томонга сурилди. Бир баҳайбат жонзот пайдо бўлди ва икки қўлини кўксига қўйиб эгилиб:
- Марҳабо, Жаброил жаноблари. Оллоҳ қадамларингизга ҳасанот иноят қилган бўлсин. Хуш келибсиз, - деб мулозамат билан кутиб олди ва ажабланганнамо Руҳга кўз қирини ташлаб қўйди.
Фаришта:
- Парвардигорим cенга ҳушвақтлик ато этсин, - деди ва - бу сафар Оллоҳдан кўз кўриб, қулоқ эшитмаган топшириқ бор, деб Руҳга қараб бош ирғади.
- Янги фармони олий муборак бўлсин, марҳамат қилинглар, - деб мулозамат кўрсатди ҳалиги баҳайбат нарса.
Парда беркитилди. Ичкари анча салқин эди. Руҳ ўзига келиб енгил нафас ола бошлади. Улар яна учишда давом этдилар. Бир оздан кейин Руҳ: - Анави юпқа парданинг нариги томони тоқат қилиб бўлмас даражада жазирама, бу ёғи эса унга қараганда анча салқин. Бу қандай сир, - деб сўради.
Фаришта:
- Ҳа, Ҳожамнинг қудрати ва одамзод учун улуғ инъомидур. Бунинг сирини ерда яшай бошлаганингда ўзинг билиб олишинг керак бўлса ҳам, майли айтиб қўя қолай. Одамато гуноҳ иш қилиб қўйганлиги учун, жаннатдан ерга қувилганда раббим беқиёс меҳрибон ҳамда кечирувчи бўлганлигидан ер билан осмон ўртасини парда билан тўсди. Чунки бундай қилмаганда Одамато ва унинг авлодларининг яшаши мумкин бўлмас, қуёшнинг қайноқ нурлари уларни кулга айлантириб юборар эди, - деб жавоб берди ва учишдан секинлай бошлади.
Узоқда ҳар хил шаклдаги баҳайбат нарсалар кўринар, улар дам бир-бирларига яқинлашар, дам узоқлашар, баъзи қора рангдагилар тўпланишиб бир-бирларининг устиларига чиқиб кетишар, бу ҳолатларда улар оғзиларидан ўт пуркашиб, бутун самони тутиб бўкиришар эди. Фаришта Руҳга:
- Қўрқма бу булутлар, зарари йўқ. Балки одамларга фойдали хизмат қилишади, - деб улардан ҳолироқ жойдан учиб ўтди.
Узоқдан юлдузга ўхшаб кўринган нарса эндиликда улкан ям-яшил, қорамтир гумбазга ўхшаб кўринар эди. Бир оздан сўнг улар рўпарада пайдо бўлган жуда чиройли, нақшинкор бири қора, иккинчиси эса оқ икки табақали эшик олдида тўхтадилар.
Фаришта, мана ер аталмиш дунёга ҳам етиб келдик, деб эшикнинг оқ табақасини итариб ичкари кирдилар. Кенг ва ёруғ хона, шифт ҳам деворлари ҳар хил рангдаги қимматбаҳо тошлар билан безатилган. Оёқ ости ойнадек тиниқ. Бутун хона безакларининг акси унга тушиб ажиб гўзаллик кашф этиб жиловланар эди. Хонанинг ўнг ва чап томонида бир хил дуру жавоҳирлар билан безатилган эшиклар бор эди. Тўри томонда эса девор бўйлаб терилган забаржат ва ёқутлар билан сайқалланган курсилар, уларнинг ҳар бири устида хона ёруғ бўлишига қарамай беғубор нур таратиб, Руҳга таниш бўлмаган шаклларда қандайдир китоблар турар, улар жуда кўп эди. Айниқса, ўртадаги баландроқ ўта чиройли курсида турган нарса беихтиёр ўзига жалб этди. У нарса Фариштанинг қўлида кўрган гулга ўхшаб ўзидан ажиб нур таратиб жиловланарди. Руҳ ўша томон интилди. Энди у ўз оёғи билан тик туриб юра бошлаган эди. Фаришта ундан илгарироқ бориб ҳалиги нарсани икки қўллаб олиб, пешона ва қўлларига суртди. Ҳамда ўпиб эҳтиёткорлик билан авайлаб ўз жойига қўйди. Фаришта билан кетма-кет етиб келган Руҳ ҳам унга қўл чўзган эди, Фаришта уни тўхтатди.
Руҳ қўлини тортди ва: - у қандай муқаддас китоб, бу нима дегани? - деб сўради.
- Ердаги бандаларни тўғри ва ҳидоят йўлига бошлагувчи парвардигоримнинг улуғ китоби - деб Фаришта Қуръони каримнинг ўнг томонидан нур таратиб турган яна бир китобни қўлига олди ва уни ҳам ҳалигидек тавоф қилиб, бу “Ҳадиси шариф”, расулуллоҳ Муҳаммад Мустафо саллаллолоҳу алайҳим васалламнинг барча охир замон умматлари учун айтган ҳикматлари, насиҳатлари, - деб китобни авайлаб жойига қўйиб, қатордаги китобларни ҳам бир-бир қўлга олиб тавоф қила бошлади. Фариштанинг бу китобларга кўрсатаётган эҳтиромидан Руҳнинг унга нисбатан қизиқиши янада ортиб борарди. Ниҳоят у буларни қандай билиб олиш мумкин, - деб сўради. - Ўзинг ўқиб ўрганасан.
- Ўқишни билмайманку? Сен менга ўргат, - деди Руҳ илтижо қилиб.
- Бу менга буйрилмаган, уни ўқишни ўрганиш ва унга амал қилиш бандалар ихтиёрига берилган, деб Фаришта ўнг томондаги забаржатлар билан безатилган бир табақали эшикка яқинлашди.
Руҳ ҳали ҳам ўзидан турли ёруғликда нур таратиб турган Имом Бухорий, Абу Мансур Мотрудий, Бурхониддин Марғиноний, Абдуҳолиқ Ғиждувоний ва бошқа юзлаб авлиёларнинг териб қўйилган китобларини берилиб томоша қилар эди. Фаришта уни ўзи турган эшик олдига чақирди. Эшикнинг юқори қисмидаги ойнадан ичкари томон яққол кўриниб турар, кўзни яшнатувчи хилма-хил гуллар, турли-туман мевали ва манзарали дарахтларга бурканган улкан боғ кўринар, турли жойларда фавворали ҳовузлар, шохдан-шохга учиб, қувлашмачоқ ўйнашиб сайраётган қушлар ва оппоқ, осмонга бўй чўзган баланд-паст иморатлар кўзга ташланиб турарди. Онда-сонда одам деб аталмиш мавжудот битта-иккита кўзга чалинар эди.
- Улар кимлар? - ажабланиб сўради Руҳ.
- Тақволи кишилар, яъни умр йўлларини тўғри танлаган одамлар, деди Фаришта.
- Тақволи кишилар деганинг нима деганинг? - сўради Руҳ.
Улар гўдаклигиданоқ Оллоҳнинг оятларини эшитганлар. Қуръони Каримни ёд олганлар ва сен кўрган китобларни мутолаа қилганлар ҳамда унга амал қилиб яшагувчилардир. Уларнинг икки дунёлари саодатлидур, - деди Фаришта. Шу пайт орқа томондан карнай-сурнай овозлари эшитилиб қолди. Бу бегона овозни биринчи маротаба эшитаётган Руҳ чўчиб ўша томонга қаради.
Фаришта:
- Қўрқма. Одамлар дунё ҳаётида ўйин-кулгу билан машғул бўлмоқдалар. Қани юр, уларни ҳам кўргинчи, қайсилари сенга маъқул бўлса, ўша томонга чиқамиз, - деб ҳозирги эшикка айнан ўхшаш чап томондаги эшикка бошлади. Руҳ эшик ойнасидан кўриниб турган манзарани томоша қила бошлади. Бу кўриниш аввалгисидан ўн чандон гўзалга ўхшар, бир-биридан чиройли, баланд-паст иморатлар, чаманзору боғлар, ҳар хил рангларда товланаётган фавворали мармар ҳовузу зилол сувли дарёлар, энг эътиборлиси шу эдики, бу томонда одамлар жуда кўп эди. Улар бир-бирларидан ўтказиб ялтир-юлтир, зар қадалган узун-калта уст-бошларни кийишиб олган, хушчақчақ эдилар. Бири қўшиқ айтар, иккинчиси ўйин тушар, хуллас ҳаёт жуда қизиқ эди. Руҳ бу манзарага маҳлиё бўлиб қолганди.
- Ҳаётга, ёруғ дунёга чиқадиган вақтимиз келди. Ҳалиги чопонни кийиб ол, - деди Фаришта.
Руҳ чопонни кийгач, ўттиз ёшлардаги қадди-қомати келишган йигитга айланди. Фаришта ўртадаги зумрад устунда илиғлиқ турган олтин калитни қўлига олди.  - Хўш, қайси томондан сафаримизни бошлаймиз, дея ҳамроҳидан сўради.
Йигит қиёфасига кирган Руҳ ўйланиб  ўтирмай, - манави ёқдан, - дея чап томондаги  эшикни кўрсатди.
Фаришта афсуслангандек бошини сарак-сарак қилди ва яна ўша шайтон лаъйин тантана қилаётган томон, у билан учрашиш, унинг ҳаётини кўриш, қандай нохушлик, лекин илож қанча? Истакни бажариш керак, - деб хаёлидан ўтказди ва чап эшикни очиб, дунёга йўл бошлади. Йигит унга эргашди.
Дунёнинг ҳавоси жуда оғир эди. Йигитнинг бурнини ачиштириб, кўзларидан ёш келтириб юборди. Фаришта буни сезиб:
- Сабр қил, кўникиб қоласан. Тангрим бандаларига бу дунёни  соф, покиза, шифобахш ҳавоси билан яратиб берган эди. Одамлар ўзларига ва бошқа барча мавжудот, набобот, жонли ва жонсиз нарсаларга қасд қилиб, ўз дунёларини булғамоқдалар. Бу билан  дунё  ҳаётининг умрини қисқартирмоқдалар. Илгариги замонларда келганимда роҳат қилиб нафас олар эдим. Йилдан-йилга одамзот дунёни  заҳарга тўлдирмоқда. Нодон инсоният тараққиётини минг-минг йилларга орқага суриб юбормоқда, деб Фаришта жавоб берарди.
Улар кенг ва узун йўлдан бир оз юришгач, ҳар хил чиройли нақшлар билан безатилган муздек анҳор бўйидаги улкан дарахт соясига қўйилган чорпояга яқинлашдилар. Чорпояга атласу бахмал кўрпачалар тўшалиб, парёстиқлар қўйилган. Тўридаги қалин кўрпачалар устида юмшоқ ёстиқларни қўйиб олган семиз, бесўнақай одам ўтирар, унинг икки ёнида башанг кийинган кишилар тинмай уни елпиб турар эдилар.
Бесўнақай одамнинг кўзи Фариштага тушди. У мийиғида  жилмайиб, юзига табассум берди ва ўрнидан туриб, чорпоядан тушди, йўловчиларга пешвоз чиқа бошлади. Фариштага икки қўлини кўксига қўйиб салом берди, лекин қўл чўзмади. Йигит билан эса икки қўллаб сўрашди ва - бизнинг замонга хуш келибсан эй одамзод, - дея, Фариштага маъноли кўз ташлаб қўйди. Унинг муомаласи йигитга жуда ёқиб тушган эди.
Фаришта кета туриб, ундан - кўнгил кўзлилар кўпми ёки пешона кўзлиларми, - деб сўради.
Бесўнақай одам: Тангрига беадад шукрлар бўлсинким, биз томонда пешона кўзлилар кўп, Жаброил жаноблари, - дея хунук хиринглаб кулди ва - бизнинг ошиғимиз олчи, - деб қўшиб қўйди.
Фаришта унинг ғалати қилиғидан аччиғи келиб ғижинди ва тескари қараб тезлаб кетди.
Йигит унга етиб олиб, унинг кимлигини сўради.
- Раббимнинг ғазабига учраган Азроил. Бандалар уни “Иблис”, “Шайтон” деб аташади. Ёнидаги икки киши “ҳаёт фақат шу дунёдангина иборат” деб ўйлайдиган, адашган бандалар, деди Фаришта.
- У ёнидаги одамларга қараганда ўта семиз-ку. Нима учун шундай, - деб сўради одам.
- Кўплаб одамлар унга эргашиб уни боқмоқдалар, семиртирмоқдалар. Бунинг сабабини саёҳатимиз давомида билиб оласан. Ҳа, нима учун у билан қўл бериб сўрашмадинг демоқчисан. У Эгамнинг ихтиёрига қарши чиққан. Яъни, “одам лойдан яратилган, мен эса оловдан. Унга сажда қилмайман” дея Оллоҳнинг буйруғини бажармаган. Шунинг учун у Хожам даргоҳидан қувилиб, одамлар орасидан жой олган. Биз фаришталар Тангримнинг буйруғини бажармайдиганлар билан сўрашмаймиз. Уларнинг олдида турмаймиз. У билан бизнинг ўртамизда жуда катта пинҳоний кураш бор. Биз бир-биримиз билан ёқалашмаймиз, ҳақорат қилмаймиз. Бунга руҳсат йўқ. Фақат ўртамизда кураш боради. Тангрим унга то қиёматгача кучи етган бандаларни тўғри йўлдан адаштиришга имкон берган.
Йигит Фариштанинг гапларидан ажабланиб бораркан, унинг кўзи қаршисидан келаётган қўлида райҳон тутган бир қизга тушди. У қиз жуда гўзал эди. Оппоқ, тиниқ юзларида эндигина очилаётган баҳор ғунчаси каби лоларанг лаблари, чиройли юзларига қўшни бўлиб яратилганидан фахрланиб тинмай табассум қилар, ҳар табассум оғушида жилмайганда қирмизи ранг жиловланиб, икки ёқут бир-бирларидан андек узоқлашганда, уларнинг орасидан маржондек терилган дурдоналаридан ўткир нур таралар, икки қоп-қора қуралай кўзлари шўх кулишиб, бодом қовоқларини юқорига итаришиб ўйнашар, қовоқлар ҳар кўтарилганда узун киприклар камон қошларга туташиб, ширин яғмо қилишар, бу хазинани қўриқлаётгандек сафланиб турган лак-лак қаро лашкарлар каби сочлар қоровуллик эвазига бўса талаб қилишиб қизнинг юзи, қоши, яноғу-дудоқларига дамба-дам лабларини босиб олишар, қиз эса олмос кўзли узуклар тақилган нозик бармоқлари билан уларни ҳайдаб келар эди.
Йигит унга маҳлиё бўлиб, қиздан кўзини узолмай қолди. Унинг оёқлари чалмашиб, юриши секинлашди ва Фариштадан орқада қола бошлади. Қиз билан йигит бир-бирларига яқинлашдилар. Қиз чиройли назокат ила йигитга ширин ғамза ҳадя қилди ва қўлидаги райҳонни йигитга ҳидлатди. Йигит биринчи маротаба муаттар, роҳатбахш ҳидни ҳис қилди. Уни оёғи учидан соч толаларигача ҳузурбахш бир туйғу қамраб олди ва юрагини майин қитиқлади. Йигит Фаришта билан бирга эканлигини бутунлай унутди. У қизнинг райҳон ушлаган қўлидан, момиқ билагидан тутиб ўзига тортди. Қиз қаршилик қилмади, аксинча ловиллаб турган қайноқ лабларини йигитнинг лабларига узатди. Йигит тамоман ўзини йўқотди. Узоқ жазирама саҳрода қолиб, ўртаниб муздек булоқбошидан чиқиб қолган одамдек телбаларча қизнинг лабларини ютоқиб сўра кетди. Унинг томоғига ширин жон суви тўпланар, ундан роҳат қилиб тинмай ютинар, лекин ютган нарсаси ўртанган юракка етиб бормас, аксинча унда чанқоқлик янада кучайиб борар, бу ҳолатдан одамнинг бутун танасига титроқ кириб, ҳансирар ва ҳушини йўқотиб борар эди.
Бир вақт унинг устига муздек сув қуйилгандек бўлди. Кўзи ярқ этиб очилди. Ўзига келди. Қаршисидаги малак ғойиб бўлган, унинг ўрнида Фаришта қўлида бигизга ўхшаш нарса ушлаб ҳўмрайиб турарди.
Йигит ҳаяжон билан: - Қани-қани, у қаёққа кетди, - деб атрофни телбанамо қидирар эди. Фаришта:
- Ўзингни бос, эй бандаи ғофил. Бу ҳаракат ҳозирча сенга мумкин эмас, чунки ақлингни ҳар ёққа сочмай одамлар ҳаётини  кузатиб, яхши-ёмонни ажратишинг керак. Бу дунёда ўзинг мустақил яшай бошлаганингда инон-ихтиёринг ўзингда бўлади. Хоҳласанг умрнинг балчиқ аралаш лойқа, лекин кўзга жим-жимадор бўлиб кўринувчи, ўзига маҳлиё қилгувчи дарёсида, истасанг беғубор пок тиниқ уммонида  балиқдек сузаверасан. Ҳозирча фақат менинг руҳсатим билангина ҳаракатланасан, - деб қўлидаги бигизни унинг кўксига яна бир маротаба санчди. Одамда ҳалиги ҳолат такрорланди. Энди у росмана ҳушига келди. Фариштанинг олдида хижолат тортиб, узр сўради  - Нима учун мен бу ҳолатга тушдим, - деди.
- Ҳалиги иблис сен билан қўл бериб сўрашганда қалбингга ўз васвасасини солган эди. Мен атайлаб у шайтоний ҳисни ўзи туйиб кўрсин деб индамаган эдим, - деб Фаришта яна йўл бошлади. 
Тонг ота бошлаган, кенг, равон, икки қирғоғига гул ва дарахтлар экилган чиройли кўчада одамлар, ҳар хил машина, аравалар кўпайиб қолган эди. Бир-бирларига эътибор бермас, саломлашмас, ҳар ким ўз йўлида чумолидек шошиб у ёқ, бу ёққа елиб югуришарди. Кўчанинг икки қирғоғида баланд-паст иморатлар қатор эди.
Бир оз юришгач, Фаришта ўнг томондаги кичикроқ кўчага бурилди. Улар икки табақали нақшинкор катта дарвоза олдида тўхтадилар.
- Энди чопонингни ечиб, елкангга ташлаб ол. Ердаги бандалар ибодат қиладиган масжидга кирамиз. Бизни улар кўриши керак эмас, - деб чопонини ечиб елкасига ташлади. Йигит ҳам шундай қилди. Улар ичкарига киришди.
Масжидда, кекса, ёш одамлар анчагина эди. Бомдод номози тугаб юқорида тик турган домла-имом одамларга нималарнидир гапирар эди.
Фаришта билан Руҳ уларга яқинлашдилар. Домла катта симоби салла ўраган, зар тикилган юпқа чопон кийиб, йилтироқ махси-ковушда, қўлида тасбеҳ билан турар эди. У овозини кўтариб: Ҳурматли жамоат. Бугун маҳаллада иккита тўй бор. Бири шаҳарнинг катталаридан бўлмиш бообрў қадрдонимиз имонда баркамол Муҳторхон жаноблариникида. Ҳозир ҳаммамиз у кишиникига бориб муборакбод қиламиз. Иккинчи тўй Неъмат ароқхўрникида. У Оллоҳ ҳаром қилган ароқни ичиб, шайтону лаъинга шерик бўлган. Шу ўринда айтишим жоизки, ароқхўр банданинг таоми ҳам, топган моли ҳам ҳаром. Унинг эҳсони ҳам қабул қилинмайди. Кимки намоз ўқимаса, ароқ ичса, бундай одамлар кофирдир. Ундайларга яқинлашганлар ҳам кофир бўлиб катта гуноҳга қоладилар. Мен мусулмонлик вазифасини гарданимдан соқит қилиб айтаманки, унинг тўйига бориб таомини тановул қилмоқлик азми гуноҳдир. Маҳаллада учта таъзия бўлиши ҳақида ҳам хабар олдик. Бири соат ўн бирга Қосим қоровулникида, бу таъзияга фурсат топганлар борсинлар, лекин пешин ва ундан кейинроққа белгиланаётган Азимбой билан Абдуқаҳҳор акаларникига албатта, ҳар бир мўмин мусулмон бориши ҳам фарз ҳам қарздур. Чунки у зотлар маҳалланинг обрўли кишиларидан. Кўпчиликка фойдаси тегадиган инсонлар. Ҳар хил баҳонага ўрин йўқ. Пешин пайтида ҳукуматимиз ҳам ишдан бир соат озодлик беради. Ундан фойдаланган мусулмонлар намоз ўқиб, мана шунақанги маросимларга қатнашсалар, улуғ савобга мушарраф бўладилар, - деди ва - қани омин, тангри таоло ҳар бир бандага инсофу тофиқ, эътиқоду имон ато этсин оллоҳу акбар, - дея дуо қилди.
Одамлар тарқалди. Бу манзарани кузатиб турган Руҳ не кўз билан кўрсинки, имомнинг чап елкасида шайтоннинг калласи кўриниб турарди. Шайтон Фаришта ва Руҳга қараб ижжайиб, кулиб турар, тарқалаётган одамларнинг чап елкаларида биттадан шайтон хурсанд ўтирарди. Руҳ ажабланиб, Фариштадан: - бу не ҳол, - деб сўради.
- Бандаларни ер юзида тўғри йўл, ҳидоятга чорлаб туриш вазифаси юкланган масжид имоми ҳозирги жамоатга айтган гапларида кўп гуноҳларга йўл қўйди. Аввало бой-бадавлат одамларни маросимларига бориш “фарз” деб, камбағал-ларникига бориш “шарт эмас деган маънода гапирди ва хаёлида катталарникида зиёфат қуюқ бўлиб, тўн ва бошқа инъомлар берилишини ўйлаб турди. Камбағалларникида эса бундай нарсалар кам бўлишини ўйлади-ю ҳар қандай эҳсон баб-баравар савобли эканлигини айтмади. Намоз ўқимай, ароқ ичиб юрганларнинг тўйига  ҳам, ўлимига ҳам боришни ман қилиб катта хатога йўл қўйди. Эҳтимол қуюқ зиёфатлар, инъомлар бераётган одамларнинг молу-дунёсида ҳаром аралашгандур. Камхарж, ҳалол меҳнат билан аҳли оиласи эҳтиёжидан ошириб, тўй эҳсон қилаётган бандаларнинг топгани ҳалолдур. Тангри таоло ўз китоби “Шамъи Шариф”да - “одамларни намоз ўқишга, ҳидоятга келишга мажбур қиласизми? Ундай қилиш яхши эмас. Ўз ихтиёрлари билан қалбидан имонга келганлар қандай яхшидурлар”, - деб марҳамат қилган. Шунинг учун бирор банда намоз ўқимасаю умид билан тўй-эҳсон қилса, кўпчиликнинг дуосини кутса, имом-домла даъватига  кўра унинг эҳсонига ҳеч ким кирмаса, у жуда ёмон аҳволга тушиб кўнгли озор чекади. Инсоннинг кўнглига озор бериш муқаддас жойларни вайрон қилиш билан баробардур. Бу гуноҳ ҳисобланади. Худовандакарим ўз каломида “намозни хотиржам бўлганингиздагина тўкис ўқинглар” - деб буюрган.
Эҳтимол кўпчиликнинг дуоси ижобат бўлиб, қилган эҳсонини Оллоҳ даргоҳида қабул қилиб ҳалиги ароқ ичувчи, намоз ўқимаётган одам инсофга келар. Унинг дилига Оллоҳ ҳидоят солиб, тўғри йўлга қайтарар. Яна бир гап шуки, ҳар банда қилган гуноҳлари учун Оллоҳнинг олдида фақат ўзи жавоб беради. Карами кенг эгам биров қилган гуноҳ учун бошқа бировни шерик қилмайди. Имом шуларни ҳисобга олмай, ғаразлик билан одамларга нотўғри йўл кўрсатди. Шунинг учун шайтон унинг елкасига  миниб олди. Анави тарқалган кўплаб одамларнинг елкаларида шайтонлар бор эди. Чунки улар масжидга хўжакўрсин учун, обрў орттириш учун келиб, сохта, юзаки ибодат чоғида молу-дунё орттириш, маишат ва бошқа ҳойи-ҳавасларни ўйлаб турдилар. Бундан буён саёҳатимиз давомида кимнинг елкасида шайтон бўлса ажабланма. Улар тили бошқа, дили бошқа одамлардур, - дея Фаришта, эй қудратли эгам барча бандаларингни қалбларини ҳидоят нури билан мунаввар қилгин, - деб дуо қилди.
Масжидда уч киши қолган эди. Имом, мутавалли, муаззин. Имом уларга қараб:
- Ҳозир Мухторжонникидан машина келади. Тўйга уччаламиз борамиз. Азимбой билан Абдуқаҳҳор аканикига таъзияга ўзим бораман, - деди.
Бадавлат хонадондаги таъзиядан келадиган даромаддан умидвор бўлиб турган мутавалли Лутфилло, бу даромаддан бирортаси ҳам унга насиб қилмаётганидан суқ, пасткаш домла иккала ошга ҳам баробар чангал солганидан аччиғини  баъзўр ичига ютиб:
- Ие, тақсир иккала таъзия ҳам пешинга белгиланган, улгурармикинсиз, - деди муғомбирлик билан.
Домла айёрона босиқлик билан: - Азимбойникига соат бирлар чамасида, Абдуқаҳҳор аканикига эса бир яримларда борамиз. Мен Азимбойникини тинчитиб, келгунимга қадар сиз Абдуқаҳҳор аканикига бориб халқни ушлаб турасиз. Мабодо озроқ фурсатга кеч қоладиган бўлсам ҳам сабр қиласиз, тузукми, - деди қатъий қилиб ва муаззинга қараб, - Абдушкур сиз Қосимникига  борасиз, - деди.
Ёғлиқ жойлардан бирортаси тегиб қолар, деб умид қилиб турган Абдушукурнинг ҳафсаласи пир бўлди. У Қосимни билади. Камбағал, ундан тузукроқ наф кутмаса ҳам бўлади. Ундан кўра қишлоқдаги жиянининг қўшниси ўлганига бугун қирқ кун бўлди. Ўша ерга борсачи. Йигирмасида қатнашганда анча нарсали бўлиб қайтган эди. Чунки қишлоқда тузук-қуруқ домла йўқ экан. Абдушукур ўзи унча кўп нарса билмаса ҳам катта масжид муаззини деган номи борлиги учун у ерда домла сифатида танилиб қолган ва қирққа ҳам таклиф қилинган эди. Абдушукур масжидда мойлироқ иш чиқиб қолса ёлғончи бўлмайин деб даргумон қилиб, - агарда бирор зарур иш чиқиб қолмаса албатта келаман, - деб қўйган эди. Шуларни ўйлаб у домлага, - тақсир, қишлоқда яқин бир қариндош ўтган эди. Шу бугун қирқи  бўлиши керак. Ўшанга бормасам бўлмайди, - деб баҳона кўрсатди.
Имом дамини ичига  ютиб, ҳалидан бери индамай, гезариб турган мутаваллига: - Бўлмаса сиз бориб у таъзияни ўтказиб, кейин Абдуқаҳҳорникига ўтинг, - деди.
Феъли тутиб қолган Лутфилло қайсарлик билан:
- Менинг ҳам бошқа ишим бор,  деди тўнғиллаб.
- Ундай бўлса Қосимникига масжиднинг қоровули Шодмонали бориб кела қолсин. Айтинглар, - деди-да домла пойгакдаги ковушини оёғига ила бошлади.
Ташқаридан бир бегона киши салом бериб кирди ва Мухторжон аканикига тўйга олиб кетгани келганлигини айтди.
Домла: - Маъқул, маъқул, - дея шошиб ҳалиги одамга эргашди.
Мутавалли ва муаззин ҳам йўл-йўлакай қоровул Шодмоналига Қосимникига таъзияга бориб келишини тайинлаб, шошиб уларни кутиб турган “Волга” машинаси томон юрдилар.
Фаришта Руҳ билан тўйхона томон учдилар. Тўй бўлаётган жойга етиб келдилар. Кўча тўла ҳар турдаги машиналарни ДАН ходимлари назорат қилиб туришар, одамлар тумонат кўп. Ҳашаматли дарвозага кираверишда йигирма чоғлик башанг кийинган бойваччалар қўл қовуштириб, келганларни кутиб олишарди. Кўринишидан раҳбарларга ўхшаган икки киши обдаста ва чилопчин кўтариб меҳмонларнинг қўлларига сув қуйишарди. Бир кўса  одам эса меҳмонлар орасида юриб, исириқ тутатар, карнай-сурнайчилар эса ҳар бир янги келган кишини зўр бериб, карнай-сурнай чалиб кутиб олишар эди. 
Имом машинадан тушиб атрофдагиларнинг саломига бош ишораси билан алик олиб, тўғри тўй эгаси  кўзлари қисиқ, лаби дўрдоқ, япасқи бурун, қорин чиқарган, мишиқ кўз савлатли одам томон юрди ва унга икки қўлини узатиб сўрашди, муборакбод қилди. Мутавалли  ва муаззин ҳам зўр мулозамат билан кўришдилар.
Мухторхон Зайнобиддинов уларга яхши муомала қилди ва “тақсир ҳатми қуръон қилиб берасиз” дея ёнида қўлини кўксига қўйиб турган одамга ишора қилиб: - Қани, юқоридаги уйга бошланг, деди. Улар ичкарига йўл олдилар.
Зайнобиддиновнинг елкасида ҳам бир семиз шайтон ўтирар ва  Фариштага қараб жилмаярди. Фаришта унга тескари ўгирилиб, Руҳни домла ортидан ичкарига бошлади.
Ҳовли кенг. Кўзни қувонтирадиган даражада чирой берилган, бир-биридан чиройли ҳар хил гуллар чизилиб, деворлари безатилган эди. Ҳовли айлана ярим ой шаклида бўлиб, қатор нақшинкор хоналар ҳар қандай одамни беихтиёр ўзига жалб қиларди. Ҳовлининг ўртасидаги кенг, атрофи гулзор майдончага айланасига стол-стуллар қўйилган, оппоқ дастурхонлар устида писта-бодомдан тортиб, қазигача муҳайё. Ҳатто ҳар бир столга биллур тувакчаларда гуллар қўйилган эди.
Руҳни ажаблантиргани шу бўлдики, ҳар бир столда биттадан шайтон ўтирарди.
Имом бошчилигидаги қавм тўри томондаги кенг ва ёруғ уйга кирдилар. Йигирма-ўттиз чоғли ўтирган одамлар баробар ўринларидан туриб, домлани юқорига ўтишини сўрадилар. Улар тўридаги юмшоқ кўрпачаларга жойлашгач, имом дуога қўл очди.
- Қани, илоҳо омин, мана шу хонадон соҳиби Мухторхон жанобларининг қилаётган эҳсонини Оллоҳ таборака таоло қабул айлаб, давлатларини бундан ҳам зиёда қилсин, оллоҳу акбар, - дея юзига фотиҳа тортди.
Бу ердаги дастурхонда ҳам одамнинг жонидан бошқа  нози-неъматлар тўкин эди. Унинг ўртасида бир шайтон турарди.
Дастурхонга таклиф қилиниб, домлага чой узатилди. Қайноқ сомса, кабоблар кира бошлади. Уларни ташувчилар билан бирга биттадан илон юрарди ва тез-тез Фариштага кўз ташлаб, масхараомуз кулардилар.
Нози-неъматлардан тановул қилингандан кейин домла қўлини оппоқ сочиққа артиб, томоқ қириб олди-да, ўтирганларга қараб:
- Хўш энди, хатмини ўқиб олайлик, - дея даврадагиларга бир-бир қараб чиққач, - хўп, йигирма кишидан зиёдмиз. Етарли экан. Ҳамманинг таҳорати бордир-а? - деб ўқишни бошлади. Қуръони Каримдан оятлар ўқила  бошлаши биланоқ дастурхон ўртасидаги ва атрофдаги барча шайтонлар кўздан ғойиб бўлдилар.
Домланинг қироати ширин эди. У, Қуръон оятларини ёқимли оҳангда ўқир, қироати яхшилигини ўзи билар ва ғурурланиб қўяр, атайин овозини кўтариб, ҳовлидагиларга ҳам эшиттиришни хоҳлар эди. Айниқса, бой хонадонларда астойдил узун сураларда ўқирди. У бу ерда ҳам ҳатмини  ихлос билан қоидаларига тўлиқ амал қилиб ўқиди. Ниҳоят ҳатми тугади.
Оллоҳнинг каломи айтилиб туриб дам урилган ва табаррук бўлиб қолган ўртадаги коса тўла сувдан ҳамма бир қултумдан ичди. Исириқ тутатилиб, ҳовлига ҳам айлантирилди. Бир қути чой эса хонадон соҳибасига инъом қилинди. Бу орада домла ва унинг икки ёнидагиларга тўн, чорси, яктаклик, ноз-неъматлар солинган тугунлар қўйилди. Бошқаларга эса чорси ва яктакликлар улашилди.
Домла у ёқ-бу ёққа назар ташлаб олиб, тўн тугилган дурранинг очиқ қолган жойидан кўз ташлади. Тўн ҳозирда урф бўлган тозасидан эди. У тўн билан яктаклик орасига бошқаларга сездирмай қўл тиқиб кўрди. Унинг қўли бир даста пулга урилди. Юраги тўлқинланди. Билинар-билинмас мийиғида жилмайди. Қани энди иложи бўлсаю уни тезроқ санаб кўрса. “Қанча экан-а” деб ўйлар экан Мухторхонга меҳри янада ошиб кетди. У беихтиёр: - Баракалло, азамат, отангга раҳмат. Қани энди мана шундай саховатли ҳотамтойлар кўп бўлса, - деб юборди ва ҳеч ким эшитиб қолмадимикин деган хавотирда атрофга шошиб қараб чиқди. Ҳайрият, барча бепарво. Ўзаро гаплашиб ўтиришарди. Латта улашиш маросими  тугади. Домла, - хў-ў-ш, энди тўй соҳибини буёққа таклиф қилинглар. Бир дуо қилайлик, - деди гарчи ош ейилиб дуога фурсат етмаган бўлса  ҳам хурсандчилигидан шошилиб.
Зайнобиддинов савлат тўкиб кириб келди. Домла ўрнидан турди. Бу қилиқ кўпчиликка малол келса ҳам ноилож ўринларидан турдилар.
Зайнобиддинов - қимирлаш йўқ, қимирлаш йўқ, - деди-да пойгакка чўка қолди. Домла унга мурожаат қилди:
- Мулло Мухторжон ука. Ҳатмини чиройли қилиб ўқидик. Сиз ва хонадонингиз ҳаққига чиройли дуолар қилдик. Энди ўзларининг ҳузурларида  оламдан ўтган падари бузрукворингиз ва бошқа аждодларингиз ҳаққига тиловат қилиб дуо қилиш мақсадида сизни йўқлаган эдик, - деди Мухторхонга тўн ва пуллар учун миннатдорчилик билдираётгандай такаллуф билан.
Зайнобиддинов, - жуда маъқул, - деди ва хаёлида, “Домла хурсанд. У пул учун ҳар қандай бузуқликка ҳам тайёр, мунофиқ тўн ичига қўйилган пулнинг ҳидини олган кўринади” деб ўйлади.
Домла завқ билан қироат бошлади.

II БОБ

Домла билан Зайнобиддиновнинг танишуви шундай бўлган эди. Ўша пайтларда ғайридин коммунистик империя оғир касалликдан аъзойи бадани илжираб, чириган, рамақи тамоман кучдан кетиб, қўлидаги қиличини тутиб туришга ҳоли қолмаганди. Занжирбанд қилинган кўплаб миллатлар бир-бир кишанларини парчалаб, озодлик ва ҳурликка парвоз қилаётган эдилар. Энди ҳар бир миллат учун ўз динига бемалол сиғиниш, урф-одатларига амал қилиш ва ўз тақдирини ўзлари ҳал қилиб, мустақил ватани борлигидан фахр ҳам ғурурга тўлиб юрган пайтлар эди.
Ўзбек халқи ҳам бу бахтдан бебаҳра қолмади. Жумладан, динга ҳам кенг йўл очилди. Ҳар бир маҳаллада икки-учтадан масжидлар, мадрасалар пайдо бўлди. Унутилаёзган урф-одатларимиз тиклана бошлади. Етти ёшдан етмиш ёшгача кишилар дув этиб Исломга ўтгандай бўлдилар. Ҳатто айрим кишилар ўз фарзандларини мактаблардан чиқариб олиб мусулмонча ўқишга бердилар.  Тўғри, Ислом дини ҳар жиҳатдан мукаммал дин. Қуръони Карим оятлари инсон қадр-қимматини улуғлаш, ҳимоя қилиш баробарида ҳар қандай ақлли одамни инкор эта олмайдиган даражада ўзига мафтун қилади. Бунга насроний ва будпарастлар орасидан чиққан юзлаб даҳолар ҳам тан берганлар.
Рус халқининг буюк ёзувчиси Лев Толстой ўзининг “Мен нимага эътиқод қиламан” деган асарида “Инжил”нинг асл таълимоти баъзи юқори доиралар томонидан давлат ёки ўз манфаатларини кўзлаб бузилганлигини айтиб, Ислом таълимоти, исломий тарбия ҳақиқий тўғри йўл эканлигини ёзади. Шундай бўлсада мустабид империя қулаётган даврларда мустақилликнинг оромбахш шаббодаси эса бошлаган дастлабки йилларда диннинг бошида туриб уламо саналган баъзи бир домлалар “намоз ўқимаганлар кофир, уларнинг тўйига ҳам, азасига ҳам қатнашиш гуноҳ, ароқ ичувчиларни калтакланглар” деган хавфли, исломга зид фатволар ҳам бердилар. Ваҳобийлик оқимини тарғиб қилиб, мусулмонлар ўртасида низолар, жанжаллар ҳам келтириб чиқардилар. Бу билан ўзларини тақводор кўрсатишиб, амалда динга душманлик қилдилар. Ўша пайтларда катта мажлислар, кичикроқ йиғилишлар олдидан ҳам Қуръон оятларидан тиловат қилиш одат тусига кириб қолган эди.
Ёз кунларининг бирида вилоятнинг катта раҳбарларидан бўлган Зайнобиддинов узоқ туманлардан бирига ғўза авжини кўргани борди. Туман раҳбарлари билан баъзи хўжаликларни кўздан кечирган ва айрим камчиликларни топган ҳамда бутун туманнинг катта-кичик раҳбарларини тўплаб, қаттиқ дашном бериб савалаган бўлди. Мажлис тугагач, Зайнобиддинов катталар учун махсус қурилган оромгоҳга  таклиф қилинди. Бу маскан айрисимон иккига бўлиниб оқаётган сойнинг ўртасига ғоят гўзал қилиб қурилган бўлиб, ихчам ва чиройли кўприкдан ўтишингиз биланоқ боғи эрамга кириб қолгандек бўласиз. Арча ва бошқа манзарали, мевали дарахтлар, ўнлаб хил навли гулларнинг муаттар ифори қўшилиб, ажиб бир мушк-анбар димоғингизга урилади ва қалбингизни қитиқлаб, танангизга роҳат пуркайди. Қаерлардандур олиб келиб экилган сарв ва шамшод дарахтлари тик,  нозик, чиройли баданларини уятчанг қизлардек тароватли япроқлари билан яширмоқчи бўладилар. Икки томондаги сой бўйларига чўкка тушиб ўз маҳбуби келиши олдидан зулф кокилларига аро беришга чоғланиб сувга салом бераётган келинчаклардек эгилган мажнунтоллар, маъшуқаси висолига девонавор шошиб ўзини тошларга уриб олиб, хижронга дош бера олмай ҳар ёққа кўз ёшларини  сачратиб оқаётган сой ўз вафодорини ялаб-юлқаб туриб, рашк аралаш қўрқув билан ўтли қараш қилиб қўяётган бир жуфт оҳу, каклик, маъшуқасига интизор бедана-ю, ошиқона маст бўлган тўти канарейкаларгача бор эди. Оромгоҳнинг ўртасидан ўнгдан-чапга ариқча кесиб ўтган бўлиб, унга икки томондаги сойларга ўрнатилган чархпалаклардан доирасимон саҳнни айланган яна икки ариқчадан сув қуйилар ва ўрта ариқни тўлдириб оқиб кетар эди. Ўртадаги мармар ҳовузда ҳар хил балиқлар сузишар, ўртадаги фаввора атрофга дур пуркаб ажиб манзара кашф этган эди. Қуюқ сояли дарахтлар тагига ҳар хил ўлчамдаги нақшинкор сўрилар қўйилган. Юқори томонда ярим ой шаклида шарққа қаратиб солинган, олди кенг айвонли 5-6 хонадан иборат европача безаклар берилган дам олиш учун барча қулайликларга эга иморат кўзга ташланар, унинг орқа томонида мевали боғ, боғнинг охири қуюқ толзор эди. Толзордан ўтгач, айрилиқдан сўнг икки ошиқ-маъшуқ сой учрашиб овозларининг борича қаҳ-қаҳа билан бир-бирларининг қучоғига сингиб кетадилар ва пастликдаги ўзанга қийқириб ўзларини ташлайдилар. 
Кўприкка тақаб келиб кучли овоз берган яп-янги ҳаворанг, ўттиз бир “Волга”нинг ваҳимасидан ичкаридаги товусу оҳулар чўчиб қочдилар. Қафаслардаги қушлар ҳам озор чекиб,  ўзларини қафас тўсиқларига урдилар.
Ичкари томондан эллик ёшлар чамаси, ўрта бўй, чиройли бир киши югуриб келиб, йўғон симлардан чиройли шакллар бериб, тўқилиб, янги рангга бўялган дарвозани очди ва четроқ чиқиб қўл қовуштирди.
Зайнобиддинов, “бу ким, илгари йўқ эди-ку” дегандай гумонли савол назари билан олдинги ўриндиқда ўтирган туман раҳбари Шокировга қаради: У буни тушунгандай:
- Менинг қадрдоним, ишончли одам, кейин билиб оласиз, - деди ва машина эшигини очиб, Зайнобиддиновнинг тушишига ёрдам кўрсатди.
Машинадан жами тўрт киши тушди. Туманнинг бош раҳбари Шокиров Собиржон, машинани ҳайдаб келган биринчи ўринбосар Рустамов ва Зайнобиддиновнинг яқин одами - вилоятнинг эрка раисларидан бўлган, хизмат кўрсатган пахтакор Салим ака Каримов ҳамда Зайнобиддиновлар эди. Ҳали нотаниш одам югуриб келиб, икки қўллаб меҳмонлар билан бир-бир сўрашди ва - хуш келибсизлар, марҳабо келибсизлар, қадамларингизга ҳасанот. Обрўларингизга баракотлар бўлсин, - каби чиройли мадҳиялар билан уларни ўнг томондаги чархпалак олдидаги икки оёғи қуруқликда ва икки оёғи сойга тушурилган, барқут кўрпачалар солиниб, парқу ёстиқлар ташланган чорпоя томон бошлади. Улар ўриндиқларга жойлашган Шокиров ҳалиги одамга қараб:
- Қани, Иброҳим домла, бир дуо қилинг, - деди.
Иброҳим дегани жуда сўзамол эди. У азиз меҳмонларнинг қадамлари қутлуғ, юзлари муборак, сўзлари баракотли, қўллари ризқ-насибага тўлиқ экани, ҳозирда вилоятни бошқариб турган азиз бошлари омон бўлиб, келажакда бутун мамлакатга ақл бўлишлигини яратган эгамдан сўради ва муҳтарам меҳмонларни кўп интизорлик билан кутганлигини, агарда  руҳсат бўлса қора қўчқорни қутлуғ оёқларининг остига бахшида қилиб дарҳол юмалатиб ташлашини изҳор қилди.
Шокиров, Зайнобиддиновга “ижозатми” дегандай қаради. Зайнобиддинов:
- Майли, лекин қўйни сўйишдан аввал қуръон ўқилса, - деди.
Ўша пайтларда ҳар бир катта-кичик йиғинлар олдидан қуръон оятларидан тиловат қилиш расм бўлганди.
Иброҳим домла чаққон ўрнидан турди ва таъзим билан: Маъқул, - деб анча нарида боғлиқ турган семиз қўчқор томон юрди. Рустамов ҳам унга эргашди.
Шокиров ўртадаги хонтахтадан оппоқ ёпқични олатуриб, - Иброҳимжон қўшни вилоятдан. Бундан беш-олти йил аввал Сочида бирга дам олганмиз. Жуда улфат, пазанда одам. Ўша ёқдаям ўзбекнинг паловини қойиллатиб ҳаммани тан бердирган эди. Ўшандан бери борди-келдимиз бор. Эскича илми кучли. Дадалари имом ўтган эканлар. Бошига оғир бир иш тушиб, шу йил баҳорда бу ёқларга келиб қолди. Ўшандан буён шу ерга  қараб турибди, - деди, ўтирганларни дастурхонга таклиф қилиб.
Очилган дастурхонга кўз қирини ташлар экан Зайнобиддинов. - У ёқда нима иш қилар эди, - деб сўради.
- Қурилиш материаллари омборида мудир эди, - деди Шокиров жиззали бўрсилдоқ нонни ушата туриб.
Дастурхонда писта-бодомдан тортиб, эндигина пиша бошлаган ўрик, гилос, қулпинойлар, қази-қарта, зиғир ёғига қовурилган балиқ, пўстдумбага ўралган яхна қиймадан тортиб, Зайнобиддинов ёқтириб ичадиган “Оқ тамар” коньякларгача қўйилган эди.
Шокиров коньякни очиб, биллур қадаҳларга қуя бошлади. Бу орада Рустамов билан домла қўчқорнинг тўрт оёғини боғлаб йиқитган, Иброҳим тиловат бошлаб юборган эди. Унинг қироати жуда ёқимли, овози ширали эди.
Зайнобиддинов, Шокиров узатган коньякни дастурхонга “қўйинг” ишорасини қилиб, ўқилаётган қуръонга қулоқ солди. Домла қироатни тугатиб, юзига фотиҳа тортди ва қўйнинг бўғзига пичоқ урди.
Зайнобиддинов бўғизланаётган қўйга раҳми келиб, ундан кўзини олиб қочар экан, “қуръонни яхши ўқир экан” деб қўйди ичида ва Шокиров узатган қадаҳга қўл чўзди.
Шу пайт юқоридаги бино эшикларидан бири очилиб айвон зиналаридан қўлларида баркаш, чинни косаларда овқат билан икки аёл киши туша бошлади. Улар тўғри давра томонга юзларида табассум билан келиб назокатли салом бердилар ва қўлларидаги таомли  идишларини меҳмонлар олдига чиройли ҳаракатлар билан бир-бир қўйдилар.
- Бедана шўрвага марҳамат, - дея сўрига яқин қўйилган стулларга жойлашдилар. Иккала аёл ҳам бир хил ўша пайтларда эндигина урф бўлган “сувпари” деб аталувчи юпқа матоҳдан енги калта қилиб тикилган кўйлак, яланғоч оппоқ оёқларига енгил шиппак кийиб, сочларини орқага турмаклаб олган эдилар. Ёқалари анча пастдан қирқилгани учун бўлиқ икки сийналарининг оппоқ қирғоқлари кўриниб турар, улар эркакларга ўтли қарашлар ҳадя этар эдилар.
Аёлларнинг бири анча эт қўйган ёши қирқлар чамасида. Иккинчиси ҳали ўттизга ҳам бормаган, нозикроқ хипча бел жувон эди.
Улар келиб қўшилиши билан даврага жон кирди. Зайнобиддинов оғзининг таноби қочди.
Шокиров: - Тўлғаной, гўзаллар соқий бўлсалар янада ўткир бўлади. Буни сизга топшираман, - деб коньяк шишасини ёши каттароқ аёлга узатди.
Тўлғаной, - жоним билан, - деб қадаҳларни бир-бир тўлдира бошлади. Олдинги қадаҳ қиздира бошлаган Зайнобиддинов - булар лаъли новвотларидан ҳам қўшиб берадилар, - ҳо-ҳолаб кулиб ўзича аския қилди.
Салим раис, - тўғри-тўғри, шакар лабларига ҳам теккизиб берадилар, - деди, хиринглаб Зайнобиддиновга ялтоғланган оҳангда.
Шокиров ҳам аскияга қўшилиб қадаҳлар нозик бармоқларга етишганликларга шукур қилиб, пучайиб кетадилар, - деди. Тўлғаной ҳам эркаклардан қолишмай, кўзларини сузиб биз қўйган қадаҳлар ҳаммангизни йиқитса бўлди-да, - деди.
Ҳамма қарсак чалиб кулдилар. Аёллар ҳам эркаклардан қолишмай ичар эдилар.
Фаришта бу ўтган воқеаларни Руҳга кўзгу орқали кўрсатаётган эди.
Зайнобиддинов янада очилиб кетди. - Қани, ана шу гапингизга иккалаларингиз бир ўйнаб беринглар, - дея уларни ўйинга чорлади.
Тўлғаной ўрнидан туриб: - Катта ака, ўйнаб бериш жуда малол келади-да, - деди маъноли қилиб ва ёнида ўтирган Нилуфарни қўлидан тортди. Тўлғанойни аскиясини тушунган даврада қаттиқ кулгу кўтарилди ҳамда рақсга мослаштириб чаппак чала бошладилар. Аёллар бир жуфт оқ қушлардек ҳавода енгил суза бошладилар.
Нилуфар рақсга жуда уста эди. Чунки у туман марказий маданият уйида қизларга рақсдан дарс берарди. У қўлларини кўтарганда икки кўкраклари ҳам қўшилишиб кўтарилар, таранглашиб анор шаклини олар, нозик бадани силкинганда диркиллашар, гир-гир айланганда эса юпқа кўйлак этаклари кўтарилиб оппоқ оёқлари сонигача кўриниб кетар эди. 
Тўлғаной ҳам Нилуфардан қолишмасликка ҳаракат қилиб, бор маҳоратини ишлатиб даврадагиларга нози-карашмалар ҳадя қилар, аммо кўпчиликнинг кўзи Нилуфарга қадалган эди.
Тўлғаной туман маданият бўлимига мудир бўлиш учун “не-не катталар” давраларида тер тўкиб рақс тушмади дейсиз. У пайтларда анча ёш эди. Ҳамма унинг қоматига, рақс тушганда зулукдек бураладиган нозик беллару, момиқдек қўл-оёқларига ишқибоз эди. У ҳозир ҳам ишонадики, ҳали у латофат ва тароватни сақлаб қолган. Кўпларни мафтун қила олади ва ичида ўйлаб қўйган мақсадларига эришади. Шуларни ўйлаб, бор имкониятини ишга солиб рақс тушарди.
Улар рақсни бас қилиб, ўз жойларига келиб ўтиришди ва ҳансираб елпина бошладилар.
Зайнобиддинов: - Ҳа, чарчатиб қўйдикми дейман.., - яна аския қилди.
Тўлғаной унга табассум билан:
- Ҳадеб ўзимиз қимирлайверганимиздан кейин чарчаймизда, - деди. Қийқириқ, кулгу кўтарилди.
Салим ака: - Бизни ҳам турғазиб юборай дедиларингиз-а, - дея қийқириб кулди.
Шокиров Салим акага:
- Турмай қўя қолинг. Сиз билан биз кейинроқ ўйнаймиз, - деди. Яна кулгу кўтарилди.
- Овқат келаяпти. Яна қадаҳдан қуйинглар, нозанинлар, - дея аёлларга қаради.
Дастурхонга янги сўйилган қўйнинг жигар-буйраклари қовурилиб келтирилди.
Дастурхон атрофида бир неча шайтон ҳам бор эди.
Шу пайт эндигина учирма бўлган бир чумчуқ боласи Зайнобиддиновнинг шундоққина бош устидан учиб ўтиб сувга қулади. Ҳамма чумчуққа қаради. У қирқоққа томон сузишга ҳаракат қилар, оз қолганда тезоб сув яна уни ўртага итариб кетар, чумчуқ яна қирғоққа интилар, яна сурилиб кетар эди. Ҳамма унинг нима бўлишини ҳавотир билан кутарди.
Йўқ, бўлмади. Тошиқиб оқаётган жўшқин сойга чумчуқ бас кела олармиди. У сувга ғарқ бўлди.
Ўтирганлар, - эҳ, яхши бўлмади-да, - деб ачинишди. Айниқса, Зайнобиддиновнинг дили ғашланиб қолди.
Салим ўзини қўлга олиб: - Эй, чумчуққа ҳам аъзами? Тўлғаной, коньякдан қуйинг. Қовурма совиб қолади. Олинглар, - деди. Қадаҳлар яна бир неча марта айланди. Лекин базм аввалгидек қизимади.
Зайнобиддинов кўзини очганда чанқоқ оғзини қуруқшатган, боши зирқираб оғрир эди. Унинг ёнида енгил хуррак отиб Нилуфар ётар, унинг оғзидан кўнгилни беҳузур қилувчи ҳид тараларди.
Зайнобиддинов жирканиб ўрнидан турди ва боши гангиб ташқари чиқди.
Ҳовли қоп-қоронғи, зулмат ва жимжитлик ҳукмрон эди. Эшикни очилиб ёпилган товушидан сезган бўлса керак ён томондаги хонадан Тўлғаной чиқди.
- Катта ака, яхши дам олдингизми? - деди ишва билан.
- Йўқ. Ановингдан зерикдим. Жонга тегди. Бошқасини топ, - деди қўрслик билан ва - машинани тайёрланглар кетаман, - деб қўшиб қўйди. Унинг эсига кечаги чумчуқ воқеаси тушди. Юраги хижил бўлди. - Нима учун айнан менинг бошимдан учиб сувга қулади, - деб хавотир билан ичида ўйлади.
Машина қуюқ зулматни ёриб, унинг  ичига шўнғиб ғойиб бўлди.
***
...Фаришта Руҳга ўтмиш воқеасини кўрсатган кўзгусини қўйнига солиб қўйди. 
Бу пайтда Иброҳим домла бошчилигида ўтирган одамлар тўй зиёфатини якунига етказиб, дуо қилишиб тарқала бошлаган эди. Зайнобиддиновнинг тўйида ҳатми-қуръон ўқиган домла Фаришта ўз кўзгусида кўрсатган оромгоҳда қуръон тиловат қилиб, Зайнобиддиновларга кўнгилдагидек хизмат қилган Иброҳим эди. Зайнобиддинов ўша куни унинг ниҳоятда мулозамат билан қилган хизматидан, қироати ёқимлилигидан мамнун бўлиб ҳамда Шокиров - унинг оғзи маҳкам, жуда садоқатли одам, - деб берган гувоҳлигига ишониб, Иброҳимни ўз маҳалласидаги катта масжидга имом қилиб қўйишни ва ундан ўз манфаати йўлида фойдаланишни кўнглига тугиб қўйган эди.
Зайнобиддинов масжиднинг ўша пайтдаги имоми Аслиддин қорини унча суймас, имом ҳам уни кўрганда рўйхушлик бермас, у билан шунчаки салом-алик қилиб қўя қолар эди. Чунки Аслиддин ўта илмли, покиза, обрўли, эътиқодли инсон бўлиб, Зайнобиддиновнинг анча-мунча қинғир ишларини сезиб юрарди. Шунинг учун ҳам Зайнобиддинов уни ёмон кўрар ҳамда ундан хавфсирар эди. Бу табиий ҳол. Яширин, ҳар хил ножўя жиноий иш қилиб юрувчилар фаросатли, кўзи очиқ инсонларни севмайдилар. Улардан қўрқадилар ва йироқроқ юришга ҳаракат қиладилар. Ўзларига яқинлаштирмайдилар ҳам.
Ўша куни Иброҳим домла унинг атрофида парвона бўлди. Машина кўринмай кетгунга қадар қўллари кўксидан тушмай кузатиб қолди. Қироати ҳам чакки эмас. Дурустгина эскича илми бўлса ҳам керак. Аслиддин қорини бўшаттириб шу кишини олиб келиб қўйса, унга итдек вафо кўрсатиб, садоқатли қулдек хизмат қилса керак. Ҳозирги пайтда маҳалла оқсоқоллари, масжид имоми ва дин пешволарининг обрўси ошиб кетди. Уларнинг айтгани, деганига ҳамма ишонади. Талаб-истакларига ҳукумат ҳам қулоқ солади. Улар жуда катта куч. Бу қуролдан Зайнобиддинов фойдаланиши керак. Ҳали унинг эзгу-мақсадлари олдинда. Ҳозирги обрўсидан, эгаллаб турган лавозимидан қониқмайди. Баланд-баланд курсиларни орзу қилади. Бу орзуларни амалга ошишида Иброҳим домла унга қўл келиши мумкин.
Зайнобиддинов шуларни ўйлаб, айрим одамларни ишга солди. Аслиддин қорини четроқдаги кичикроқ масжидга ўтказиб, унинг ўрнига Иброҳим домлани - исломда комил, нутқи равон, қироатда беназир, - деган мақтовлар билан масжидга имом қилдилар.
Иброҳим домланинг ҳатто паспорти ҳам йўқ эди. Зайнобиддинов ўз амалидан фойдаланиб бу муаммони ҳам ҳал қилди. Унга янги паспорт ёзиб бердилар.
Домла дуони қўйиқ қилиб, ўз мулозимлари билан тўй хонадонидан кўчага чиқар экан, унинг кўзи қўшни вилоят рақамидаги “Волга” машинасига тушди. Машинадан берироқда Зайнобиддинов меҳмонлар билан кўришарди. Меҳмонлар ичида бир киши унга жуда танишдай кўринди. Уни таниди ва юраги шув этиб товонига тушгандай бўлди. Қўрқувдан ранги оқарди. Буни ёнидагиларга сездирмасликка ҳаракат қилиб, сал нарироқда турган кимсасиз “Жигули” машинаси панасига ўзини олди ва муаззинга тезлик билан шоферни топишни буюрди. Машина эгаси келгач, ундан масжидга обориб қўйишини илтимос қилди. Ҳамда Зайнобиддинов билан ҳам ҳайр-мазирни насия қилиб жўнаб қолди.

III БОБ

Фаришта Руҳга кўзгу орқали Тўлғаной билан боғлиқ воқеаларни кўрсата бошлади.
Район маданият бўлими бошлиғи бўлиб ишлаб келаётган Тўлғаной эндиликда вилоят маданият бошқармаси курсисини орзу қилиб қолган эди. У қандай бўлмасин Зайнобиддиновнинг кўнглини олиб, ўз мақсадига эришиш йўлини қидирарди. У амал, молу-дунё, маишат, базму-жамшидларга ўч, нафсини қондириш учун ҳар қандай номаъқул разилликларга тайёр эди. Енгилоёқ хотинларни хуш кўрувчи, ахлоқи бузуқ кўплаб раҳбарларни илинтириб, ўз мақомига йўрғалатиш Тўлғаной каби аёлларга бу йўл билан ҳаёт кечириш ҳам енгил, ҳам арзон, ҳам мароқли эди. Аммо нафс қўйнидаги илонни боқиб, семиртираверса, бир кун келиб у аждаҳога айланишига ва ўзини ютиб юборишига ақли етмас, бу йўл хатарли эканини сезса ҳам чап бериб ўтиб кетаман, деган хаёл билан ўзининг бу разил қилмишларидан қолмас эди.
Тўлғаной аввал бундан ҳам гўзал, жозибали эди. Шу вақтларгача у ўзининг харидоргир эканлигидан фойдаланиб келди. Зарур пайтларда ўз танасини бегона эркакларга сотишдан ҳам тап тортмади. Эндиликда у урфдан тезда қоладиган латта матохдек эскирди. Бир вақтлар унга  ишқибоз бўлиб ҳар қандай фармонига ҳозир турувчиларнинг кўзига ҳам, жонига ҳам тегди. Тўлғаной қарасаки, ҳамма орттирилган обрў-эътибор, амал қўлдан кетадиган. Шуларни ўйлаб, у аввалги жирканч ишларидан ҳам кўра ифлосроқ ишга тушиб олди. Ёқимли, кўзга яқин, чиройли қизларни, ёш жувонларни кўз остига олиб қўядиган, арзимаган нарсалар билан уларни авраб ўзига яқин қилиб оладиган, кези келганда уларни катталарга қўшиб бериб, ўз нафсини қондирадиган бўлди.
Зайнобиддиновнинг тунов куни - ановининг жонга тегди, бошқа топ, - деган қатъий буйруғи уни хавотирга солиб қўйди. Топмаса иш чаппа кетиб қолиши мумкин, ўйлади у. Авваллари бу иш унча хавфли эмасди. Чунки ҳамма нарса ўзига ва ихтиёрига боғлиқ эди. Эндичи  бу йўл анча хатарли. Йўғ-е, агарда бирор кор-хол рўй берадиган бўлса катталар турибди-ку, уни жарга ташлатиб қўймас, деган хаёлда ўзига тасалли берар эди.
Бир куни Зайнобиддинов яна Тўлғаной ишлаб турган туманга келди. Ўша оромгоҳга боришди. Зиёфат, базм такрорланди. Ўтириш охирлай деганда Тўлғаной пайт топиб Зайнобиддиновнинг қулоғига, - Гўзал бир тўти топиб қўйганман. Хонага кирганингизда гаплашамиз, - деб шивирлади. Ширакайф Зайнобиддинов янгиликни эшитиб, юзига табассум югурди. Унда тезроқ ўша тўтига етишиш иштиёқи қўзғалди ва дастурхонга дуо ҳам қилмай чарчаганини, дам олишини баҳона қилиб ўрнидан турди. Хонага киришгач, Тўлғаной унга - ярим соат сабр қиласиз, Катта ака. Мен дарров бориб у пари чеҳрани олиб келаман, лекин битта шарти бор. Шарт шуки, у гулюз битта укол қилади, - деди айёрона Зайнобиддиновга кўзларини ўйнатиб.
Зайнобиддинов ҳайрон бўлиб, - бу нима найранг - деди.
Тўлғаной, - қўрқманг оддий витамин. Ўлиб қолмайсиз. Баҳонада уни кўриб оласиз. Ёқадими, йўқми айтасиз. Маъқул келса нозанин оғушингизда бўлади, - деди мастона қомат қоқиб.
Зайнобиддинов ноилож рози бўлди.
Тўлғаной айтган фурсат ўтар-ўтмас хобгоҳга Тўлғаной билан бирга қўлида шприц оқ халатли 20-22 ёшлар чамасидаги бир жувон кириб келди.
Тўлғаной ичкарига бу ҳуркак оҳуни етаклаб кирар экан, - Феруза, тортинмай кираверинг. Сиз хижолат тортадиган ҳеч нарса йўқ бу ерда. Бу киши катта раҳбар бўлса ҳам ўзи жуда камтар. Сиз билан бизга ўхшаган оддий одам. Дўхтирлар учун катта-кичик баробарку. Шприц тайёрми, - деб ҳаяжондан қўллари қалтираётган Ферузага далда бермоқчи бўлди.
Феруза қўрқув аралаш “ҳа” деб жавоб берди. Беморнинг оёқ томонига яқинлашар экан Тўлғаной - Қани катта ака, орқа қилиб ётсинларчи - деди Зайнобиддинов устидан чойшабни кўтарар экан.
Сохта бемор дум тушиб ётар экан, кўзларини Ферузадан узмас эди. Ҳамширанинг гўзаллиги, лобарлиги Зайнобиддиновни лол қилиб қўйган эди. (битта ғазал киритилади) У беихтиёр ич-ичидан хўрсиниб юборди ва Тўлғанойга “маъқул” дегандай маъноли ишора қилди. Буни тушунган Тўлғаной хурсанд ва мамнуният оҳангида – баракалло, Ферузахон. Қўлингиз енгил экан. Чамамда Катта акамга  оғриғи ҳам сезилмади. Энди нариги хонага чиқамиз, ўзим уйингизга олиб бориб қўяман ва уйдагиларингизга кеч қолганлигингиз сабабини тушунтираман, - деб Тўлғаной Ферузани қўшни хонага олиб чиқди.
Бу ерда ноз-неъматларга тўла дастурхон тайёр эди. Пахта гулли чинни идишларда палов олиб кириб, биттасини Ферузани олдига қўйди ва уни овқатланиб олишга таклиф қилди.
Феруза кўзини очиб ўзига келганда кўнгли айниб, беҳузур бўлар, боши ганг бўлиб айланар эди. У теварак-атрофга разм солди. Нотаниш манзара. У қўрқиб кетди ва кўзларини катта-катта очиб, у ёқ бу ёққа хавотир билан аланглади. Ҳа, у бегона уй, нотаниш ўринда кийимсиз ётарди. Унинг миясига даҳшат муштлади. Ваҳима аралаш, “дод” деб юбораёзди. У номуси булғанганини ва ахлат ичида ётганини тушунган эди. Муттаҳам Тўлғаной уни алдаб, хиёнат ботқоғига ташлаганини, бунинг учун кечаги чинни идишдаги паловга тез таъсир қилиб, ухлатиб қўядиган дори солганини тушунди.
У шиддат билан ўрнидан турди. Гандираклаб кетди. Юраги кўксига қаттиқ-қаттиқ тепкилар, кўз олдида учқунлар галалар эди. У бор иродасини тўплаб темир илмоққа илиб қўйилган кийимларини олиб базўр кийди ва камондан бўшатилган ўқдек ҳовлига отилди. Ҳовли зимистон. Сой даҳшатли ўкирар эди. Бу ҳолат уни заррача ҳам чўчитмади. Қўрқув мутлақо унут бўлган эди. У телбаларча шиддат билан қишлоқ томонга қараб зулмат қўйнига ўзини отди.
Феруза ўз ҳовлисига алламаҳалда, ғайри-одатий ҳолатда кириб келди. Уни минг хил хаёлда, хавотир қуршовида кутиб ўтирган қайнонаси Меҳринисо чевар, қайнотаси Қодир ота ва рашкнинг қўрқув аралаш найза учлари юрагига аста-аста тегишидан безовтахол куёви Собирлар Ферузанинг ранглари оқарган, сочлари тўзғиган безовта ҳолатини кўриб ҳайрон бўлдилар ва нима бўлганини суриштира бошладилар.
Феруза ҳўнграб йиғлаб юборди ва уйга кириб кроватга ўзини ташлади. Уйдагилар қанча зўрламасин, ялинмасин ҳеч нарса демади, фақат йиғлайверди. Сўровларнинг фойдаси бўлмагач, уй эгалари дам олиб, ўзига келиб олса айтар, деган хулоса билан уни ёлғиз қолдирдилар.
Собиржон тонг саҳар чўчиб уйғонди. Феруза ухлаб ётган хонага кирди. У кроватда йўқ эди. Собир хавотирланиб шоша-пиша ҳовлига чиқди. Атрофга кўз югуртириб аланглади. Жимжитлик ҳукмрон эди. Уйнинг биқини томонига ўтди, яна атрофга аланглади.
Тандир олдидаги беҳи дарахтида бир нарса оқариб кўринди. Собир унга яқин борди. У даҳшатдан додлаб юборди. Феруза беҳи шоҳида бўйнидан осилиб турарди.
Ваҳимали фарёдни эшитган чол-кампир, қўшнилар югуриб чиқдилар. Ҳовли одамга тўлиб кетди. Қий-чув, йиғи зарбаси тонг пардасини ёриб ташлади. Ҳеч ким нима қилишини билмас, Собир қари беҳига суянганича қотиб қолган, Қодир ота оғзида пичоқ беҳи дарахтига тирмашар, ўзини кўтаришга ҳоли келмас эди.
Шу пайт кимдир Қодир ота оғзида тишланган пичоқни олди ва чаққонлик билан дарахтга чиқиб арқонни кесиб ташлади. Қўшнилар Ферузанинг совиб қолган мурдасини аста кўтаришиб уйга олиб кирдилар ва кроватга ётқизишди.
Собиржон бирданига ўзига келди. Уйга югурди. Зич хотинларни туртиб ўтиб, ўзини Феруза устига ташлади. Юзини юзига босди. Сочларини ҳидлади. Пешонасини силади ва кўзларидан ўпди. У бирданига ўзини юзларига шапалоқлай кетди. Бошларига муштлади, сочларини юлди. Ўкириб фарёд чекди. Яқинлари уни базўр етаклаб ҳовлига олиб чиқдилар.
Собир, - ёлғизим, меҳрибоним қалбимнинг қуёши, гавҳарим Ферузам, - дея юрак бағрини пора-пора нимталаб ташлаган қаттор фалак зулмидан шикоят қилиб фарёд чекар эди.
Эндигина атак-чечак юра бошлаган ўғилчалари Нодир эса ҳеч нарсадан хабари йўқ кўкрак жанжалини қилиб йиғларди. Унинг талабига қулоқ солишга ва истагини бажаришга атрофдагиларнинг иложи йўқ эди.
Ферузанинг учи ҳам ўтди. Собирга бу дунё торлик қилар, яшашнинг қизиғи қолмагандек туюлар, Ферузанинг ортидан у дунёга кетгиси келар, абадий барҳаёт руҳлар оламидан Ферузани топиб олишни хаёл қилар эди.
Улар бир қишлоқда туғилиб ўсдилар ва бир мактабда ўқидилар. Ёшликдан бир-бирларига меҳри тушиб қолган экан. Собиржон ўрта мактабни Феруза эса 8-синфни битириш арафасида аҳд-паймон қилдилар. Собиржон институтни, Феруза тиббиёт билим юртини битиргунларига қадар севгиларига гард қўндирмадилар. Балки уни асраб-авайлаб парвариш қилдилар. Сўнг ота-оналар розилиги билан қовушдилар.
Собир шуларни ўйлаб, ширинтойгина ўғилчаси кўз олдига келар, юраги баттар эзилар ва нима учун ўша куни Феруза ишдан одатдагидан кеч ва безовта келди, деб тинмай ўйлар. Бу ўйлар унинг миясини кемирарди.
У бир куни Феруза ишлаган туман марказий касалхонасига бориб, бош шифокор олдига кирди ва Феруза ўша куни нима ишлар билан шуғуллангани ҳамда у ердан қачон чиқиб кетганини суриштирди.
Бош врач катта ҳамширани чақиртирди. У ўша куни Феруза одатдаги кундалик ишлар билан, яъни беморларга укол қилиш, дори тарқатиш ва ҳоказолар билан шуғуллангани, кундуз соат учлар чамасида “мени Тўлғаной опа чақиряпти, телефон қилдилар. Ўн-ўн беш минутда келаман” деб чиқиб кетгани, шу бўйи қайтиб келмаганини айтди.
Собир Тўлғаной ҳақида ҳар хил ёмон гапларни кўп эшитган эди. У касалхонадан чиқиб, тўғри Тўлғанойнинг идорасига борди. Котибанинг қаршилигига ҳам қарамай кабинетга кирди.
Тўлғаной унинг важоҳатини кўриб, ранги қув ўчди.
- Хўш, хизмат йигит, - деб аранг айта олди. Юраги оғзига тиқилиб.
- Ўша куни Ферузани телефонда чақириб олиб, қаерга олиб борган эдингиз? - деди Собир таҳдид билан.
Тўлғаной - мен, мен, Ферузахонни кўрганим йўқ. Чақирганим  ҳам йўқ, - деди қалтираб.
- Телефонда чақиргансан, манжалақи. Айт, нимага чақирган эдинг? Уни нима қилдинг? Ҳозир тўғрисини айтмасанг бўғиб ўлдираман, - деб ғазаб билан унга юра бошлади.
Тўлғаной додлаб хона бурчагига қочди. Кабинетга котиба ва бир неча одам югуриб киришди. Собирни ташқарига олиб чиқдилар. Собир кўзларида ёш билан идора ҳовлисидан чиқар экан, унинг йўлини милиция ходимлари тўсдилар.
Тўлғаной уларга хабар берган ва Зайнобиддиновга ҳам сим қоқиб, бўлган воқеани айтган эди.
Собир босқинчи, безори ва туҳматчиликда айбланиб, уч йилга қамаб юборилди.
Ферузанинг ўз жонига қасд қилиш сабабларини ҳам, Қодир отанинг даъво-аризаларини ҳеч ким, на милиция ва на прокуратура органлари суриштирмадилар.
***
Фаришта Руҳга бошқа воқеани кўрсата бошлади.
Туман марказидаги тахта-ёғоч базасига тушган ёнғин сабабларини  ўрганиш учун келган орган ходимларини кузатиб Эргаш Ҳасанов кабинетига қайтиб кириб, ўзини креслога ташлади ва енгил тин олди.
Ҳайрият, иш осон кўчадиганга ўхшайди, ҳеч нарсани сезишмади. Ҳужжатлар ҳам жойида. Мана шу ишни ҳам эсон-осон босди-босди қилиб олсам оллоҳ йўлида катта бир қйни сўйиб эҳсон қилиб юбораман, - деб ўйлади ва совиб қолаёзган чойни мириқиб шимирди.
Шу пайт эшик тиқиллади.
- Киринг, - деди Ҳасанов креслодан қаддини кўтариб.
Эшикда ҳовлини супуриб сидириб юрувчи Йўлдош ака кўринди. Ҳасанов унга ажабланиш назари билан қаради. - Унинг нима иши бўлиши мумкин, - юрагида хавф ғимирлади.
Бирор жиноий иш қилган кишилар хатарли кунлар ўтиб кетганига  қадар ана шундай шубҳа билан яшайдилар. Ҳар бир киши, ҳар бир қўнғироқ унга шубҳали туюларди.
- Кираверайми, Эргашвой? - сўради эшикни қия очиб турган Йўлдош ака.
- Ҳа, ҳа. Кираверинг, - деди, ўзини ўнглаб Ҳасанов.
Йўлдош ака эшикка яқин стулга ўтирди ва дуо қилди, ҳамда аста ўзимни қўлга ололмай юрибман, - деди.
- Нимага, нима учун? - хавотирда сўради Ҳасанов.
- Айтишимниям, айтмаслигимниям билмайман. Айтмай десам, яна сизга бирор гап тегиб қолармикин, - деб ўйладим.
- Айтинг, нима гап? - деб Ҳасанов худди бир мудҳиш нарсани сезгандай безовталанди.
- Ўша куни ҳамма ишдан кетгандан кейин, мен у ёқ, бу ёқни йиғиштириб юрган эдим. Шомдан ўтиб қолган эди. Оз-моз туман ҳам туша бошлаган эди. Бир нарса ҳовли томондан келиб тахта ёғочлар ғарамига яқинлашди.  Яқин келгунча қараб турдим. Одамга ўхшади. “Кимсан” дейман деб турган эдим таниб қолдим. Зокиржон экан. Бирор нарсани текшириб юрибди шекилли, деб ўйлаб ўз ишимни қилавердим. Оз вақт ўтар-ўтмас ўша жойдан аланга кўтарилди. Мен қоровулга “Ўт кетди” дедим ва пожарникка телефон қилмоқчи бўлдим. Телефон ишламай қолган экан. Сизнинг хонангизни ҳам калити йўқ эди. Қоровул Асқарали “ўт ўчирувчи”лар идорасига югурди. Унгача аланга осмон-фалакка кўтарилиб кетди, - деди Йўлдош ака ачиниш оҳангида.
Ҳасановнинг ранги оқарди. Қўрқувдан оғзига бир нарса тиқилиб, зўрға - аниқ кўрдингизми, ростдан ҳам ўша одам Зокирмиди? - деб сўради.
- Аниқ кўрдим. Зокиржон эди.
- У сизни кўрмадими? - деб сўради муғомбирлик билан Ҳасанов.
- Мен бошқа кичикроқ ғарамнинг орқасида энгашиб иш қилаётган эдим. Шунинг учун мени кўрмаган бўлиши керак, - деди Йўлдош ака.
- Бу гапни яна кимга айтдингиз? Қоровул биладими? - хавотир билан сўради Ҳасанов.
- Йўқ, ҳеч кимга айтганим йўқ. Анови келиб текшираётганларга айтай дегандим, яна сизнинг олдингиздан бир ўтай дедим. Шу Зокиржон яхши одамга ўхшамайди-да. Анча қинғир қилиқлари бор дейман-да, - қўшиб қўйди Йўлдош ака.
Ҳасанов анча ўтиб ўзига келди. Йўлдош аканинг ҳеч кимга бу воқеани айтмагани уни анча хотиржам қилди. У хушмуомалалик билан: - Ҳеч кимга айтмай яхши қилибсиз. Буни ўзим суриштираман. Менга айтиб яхши иш қилдингиз. Бунинг учун сизга мукофот ёзаман. Иш аниқланмагунча икковимиздан ташқари ҳеч ким билмасин, хўпми Йўлдош ака. Сиз билмас киши бўлиб ишингизни  қилиб тураверинг. Раҳмат сизга, - деб Ҳасанов ўрнидан туриб келиб Йўлдош аканинг елкасига қоқди.
Йўлдош ака мақтов сўзларини эшитиб, ҳудди қаҳрамонлик қилиб қўйгандек хурсанд бўлиб ўрнидан турди.
У чиқиб кетгач, Ҳасанов котибани чақириб, тезда Зокирни топиб келишини буюрди ва катта жиноят очилиб қолишининг олдини олиш чорасини ўйлай бошлади.
Зокир ҳовлиқиб кириб келди.
- Нима гап ака, тинчликми, - сўради у ҳавотирланиб.
- Тинчлик эмас. Ўтиринг. Ўша куни сизни Йўлдош ака кўрган экан. Ҳозир айтди. Анавиларга айтмоқчи бўлган экану яхши бир худо сақлабди, - деди Ҳасанов ҳовлиқиб.
Зокирнинг аъзойи баданидан совуқ тер чиқиб кетди. Юрагига кимдир игна санчгандай бўлди. - Нима қиламиз, энди ака, қўрқувдан овози қалтираб деди у.
- Ўйлаш керак. Тезда бу ишни, олдини олмасак иккаламиз ҳам, - деб Ҳасанов ўз қўлини томоғига арра қилди.
- Э ака, олдини олайлик, - деди Зокир.
- Олдини олмасак жуда катта жиноят эканлигини, биринчи навбатда сиз кўп йилга ва кейин мен кетишимиз ҳамда мол-мулк, машина, участкалардан ажраб, хонавайрон бўлишимизни биласиз-а, Зокиржон, - деб муғомбирлик билан маъноли сўради Ҳасанов.
- Биламан ака, биламан, - деди Зокир безовталаниб.
- Мен бир режа тузиб қўйдим, - деди Ҳасанов Зокирнинг ҳолатини кузатар экан.
- Қандай режа, - сўради Зокир.
- Бу ишга ягона гувоҳ Йўлдош ака. Уни гумдон қилиш керак, - деди Ҳасанов паст овоз билан Зокирга синовчан қараб.
- Жуда тўғри ўйлабсиз. Мен ҳам шундай қилиш керак деб турган эдим. Лекин бу ишни қандай амалга оширамиз, - деди Зокир атрофга хавотирли назар ташлаб.
- Йўлдош ака ишдан соат нечаларда кетади? - сўради Ҳасанов.
- Кеч, еттилардан кейин, - деди Зокир бутун эътиборини Ҳасановга бериб.
- Жуда яхши, қулай пайт - деб Ҳасанов Зокирга ўйлаб қўйган режасини айтди.
Эртаси куни кечки пайт Ҳасанов шахсий «Жигули» машинасида Йўлдош аканинг ҳовлиси томон йўл олди.
Қиш кунлари эди. Осмони фалакдан лопиллаб қор ёғар, яна изғирин шамол эсар эди. Ёғаётган қор парчалари шамол кифтида учиб келиб дарахт таналари ва совуқдан жунжиккан ўт-ўланларга тирмашарди.
Дала йўли қир оғзига машинасини тўхтатиб қўйиб йўл четида у ёқ-бу ёқда бесаранжом юриб турган Ҳасановнинг юзларига ҳам қор парчалари ўзининг совуқ лабларини босиб муздек тишларини ботириб олмоқчи бўлардилару, лекин кучлари етмай эриб кетарди.
Агарда бу сир ошкор бўлиб қолса, илгариги ишлар ҳам очилиб, Ҳасанов бу дунёдан мутлақо бадарға қилиниши аниқ. Ҳаммасини омборчи Зокир қўли билан амалга оширган. Аммо бутунлай унга тўнкаб қутилиб кетиш амри маҳол. У ҳам анойи эмас. Осонликча жон бермайди. Ҳасановни ҳам оёғидан тортиб кетиши аниқ.
Бир икки тахлам тахта ёқиб юборилиб, юзлаб кубометр ёғоч, тахталар, шифер ва бошқа қурилиш материаллари ёниб кетди, деб акт қилинган ва рўйхатдан ўчирилган. Натижада юзлаб минг сўмлар унинг чўнтагини тўлдирган. Данғиллама иморатлар солиб, машиналар олган. Ана шуларни ўйлаб ўзини тошбўрон қилаётган оппоқ қорни ҳам унутган Ҳасановни итнинг хуриши чўчитиб юборди.
- Қўй Барбос, бу мен.
Ҳасанов Йўлдош акани қўриқлаб келаётган итнинг номини билар эди.
- Йўлдош ака. Сизмисиз? Келаяпсизми? - деди Ҳасанов шарпа томонга қараб.
- Ҳа, мен. Сиз кимсиз? - овоз келди қор ортидан аранг кўринаётган шарпа томондан, итни қайтишга чақирар экан.
- Мен Эргашвойман. Сизни кутиб турибман. Уйдагилардан сўрасам ишдан келгани йўқ, ҳали замон келиб қолади дейишди, - деб ёлғон гапирди Ҳасанов.
- Ҳа Эргашвой, тинчликми? - ажабланиб сўради. Йўлдошвой ака унга яқин келиб қўл силтаб сўрашар экан.
- Тинчлик эмас. Прокуратурага чақиришяпти, - деди атайин ташвишли оҳангда Ҳасанов, - Ҳадеб чақиравериб қийнайдиганга ўхшайди. - Шунинг учун ҳалиги гапни Зокирни қилмишини демоқчиман. Тўғрисини айтиб қўя қолсак, деган эдим. Мендан кўра ўзингиз айтсангиз ишончли бўлади. Чунки сиз уни ўз кўзингиз билан кўргансиз, тўғрими?
- Тўғри, тўғри, - деди иккиланиш оҳангида Йўлдош ака.
- Бўлмаса машинага чиқинг. Ҳозир тўғри прокуратурага борамиз. Уларга кўрганларингизни батафсил айтиб берасиз, - деди Ҳасанов машина томон юраркан.
- Майлингиз, ундай бўлса бизнинг уйдагиларга хабар қилиб қўяйлик.
- Мен айтдим. Борамизу келамиз. Улар хавотир олишмайди, - деди Ҳасанов машинани ўт олдира туриб.
- Шундайми, майли бўлмаса, деб Йўлдош ака машинага ўтираётиб, - бор, Барбос, уйга бор, - деб итига гапирди.
Қор қалин ёғаётганлиги сабабли машинанинг ўткир чироғида ҳам икки, уч қадам нарини кўриб бўлмас. Шунинг учун у секин юриб борар эди. Қор янада тезлади. Шамол аралаш ойнага келиб ёпирилар, машинани орқага суриб ташлашга уринар, ойнатозалагич эса уни артиб улгурмасди.
Улар кичикроқ дарё кўпригига яқинлашдилар. Машина йўлдан 2-3 метрлар четроқда ўсган катта дарахт томон ёндошиб тўхтади.
Ҳасанов: - Машина қийналиб юряпти, балонларга қараб қўяйчи, - деб тушиб орқа томонга ўтди. У бир оздан сўнг - Йўлдошали ака бу ёққа тушиб, мана бунга қарашиб юборинг, - деб уни чақирди.
Йўлдош ака машинадан тушиб орқа томонга бурилаётган эди ҳамки, ҳалиги катта дарахт ортида беркиниб турган Зокир унга ташланди ва кўкрагига пичоқ ботирди.
Йўлдош ака кутилмаган зарбадан чалқанча ва инграб, - номард хотинталоқлар, - деди.
Зокир яна унга пичоқ урди. Шу пайт машина ортидан эргашиб келаётган ит Зокирга ташланди. Эсанкираб қолган Зокир бир-икки қадам ортга тисарилди ва тезда ўзини ўнглаб олиб, итга ҳам пичоқ урди. Ит вангиллаб қочди. Зокир уни анча ергача қувиб борди. Етолмагач, тезда ортга қайтди ва машина олдида серрайиб турган Ҳасановга, - келинг тезроқ, қўлидан ушланг. Дарёга ташлаймиз, - деди, қўлидаги қонга беланган пичоқни сувга улоқтириб.
Бу воқеаларни кўриб турган Руҳ Фариштадан - Йўлдош акада нима айб? - деб сўради.
- Унда ҳеч қандай айб йўқ. У Оллоҳнинг олдига пок, ёруғ юз билан боради ва ажри савоб олади, - деди Фаришта Руҳга воқеанинг давомини кўрсатар экан.
Йўлдош аканинг жонсиз жасадини қотиллар дарёга итқитиб юбордилар. Ва зудлик билан машинага ўтиришиб марказ томон газ босдилар.
Барбос Йўлдош ака йиқилган жойга қайтиб келиб, ола чалпак бўлиб кетган ерни искалай кетди. Ингради. Қизил йўлак қилган қон изидан дарё томон югурди. Қирғоққа келиб сувга тикилди. Ҳеч нарса кўролмади ва фалакка қараб увиллаб юборди. У яна эгаси йиқилган жойга қайтиб келди. Искаланди. Инграб йиғлади. Елкасидан оқаётган қонни, пичоқ зарбидан азоб бераётган оғриқни ҳам унутиб ер ва қорни қайта-қайта искалар, у ёқдан бу ёққа югуриб, кўзларидан дув-дув ёш тўкар эди. Бирдан унинг кўзи нарироқда ётган телпакка тушди. Бир сакраб бориб уни тишладида уйи томон чопиб кетди.
Ишдан келадиган вақтидан анча ўтиб кетганлиги учун хавотирланиб, эшик тирқ этса баробар унга кўз тикиб интиқлик билан Йўлдош аканинг хотини, олти фарзанди ва келини итнинг ғалати инграшидан бирдан ўринларидан туриб кетишди ва бирин-кетин айвонга чиқишди.
Ит айвон зинасига яқин ерда ётар, безовта ғингшир. Кўча дарвозаси томон интилиб турмоқчи бўлар, аммо туролмас эди.
Йўлдош аканинг катта ўғли Қўлдош яқин бориб энгашиб қаради ва - ие, Барбосдан қон оқаяпди-я, - деди ҳайрат билан.
Ҳамма итнинг тепасига тўпланишди.
- Вой, вой, дадамнинг телпаги, - деб бақириб юборди, нарироқда қорга беланиб ётган телпакни югуриб бориб олар экан Йўлдош аканинг келини Мақсуда.
- Вой шўрим, даданг қаерда экан. Унга нима бўлдийкин? Югур Қўлдош ишхонасидан хабар олчи? - деди кўнгилсизликни сезгандай қўрқиб кетган Йўлдош аканинг хотини Арофат ая ваҳимали оҳангда.

Қўлдош ва унинг укаси Сафарали ишхонага чопдилар.

Ит қийналар ва кўча томонга қараб, тинмай интилиб инграр, аммо ўрнидан туришга мажоли йўқ эди.

Кичик ўғиллар Ҳасан ва Ҳусан итни кўтаришиб оғилхонага  олиб киришди. Барбоснинг елкасидан ҳали қон оқарди. Қолганлар нима қилишларини билмай қордан панароқ айвонда кўча дарвозадан кўзларини узмай жим турардилар.
Чоракам бир соатлар чамаси вақт ўтиб кўчага машина келиб тўхтади. Айвондагилар дарвоза томонга югуришди ва кириб келаётган милиция ходимларига рўбарў бўлдилар.
Қўлдош билан Сафарали ишхонага бориб отасини суриштирган, қоровул унинг кетганига уч соатлар чамаси бўлганини айтди ва улар милицияга хабар қилган эдилар.
Капитан Носиров телпакни сўраб олди ва ит қаердалигини сўради. Ҳусан уларни оғилхонага бошлади. Носиров итнинг қон оқаётган жойини  синчиклаб кўриб, - унга пичоқ урилган, - деди-да зудлик билан уни машинага олиб чиқишни буюрди ва уйдагиларга шовқин кўтармай туришларини тайинлаб жўнаб кетишди.
Капитан Носиров итни ҳайвонларни даволовчи шифокорга топшириб, уни иложи борича сақлаб қолишни, бу жуда муҳим эканини тайинлади.
Носиров Йўлдош аканинг ишхонасидаги одамлар ва қўни-қўшнилари билан гаплашди. Айрим нарсаларни суриштирди. Маълум бўлишича Йўлдош ака ўта ҳалол, содда, ҳам ювош киши экан. Умрида бирорта одам билан сен-менга бормаган. Демак, бундай одамга ҳеч ким қасд қилиши мумкин эмас. Унинг изсиз ғойиб бўлишига тахта базасидаги яқинда юз берган ёнғин сабаб бўлиши керак, деган хулосага келди.

Тергов ва Йўлдош акани қидирув ишлари бошланди. Орадан натижасиз бир ҳафта ўтди. Бу ўртада ит соғайиб анча ўзига келиб қолган эди.

Капитан Носиров уни машинага солиб Йўлдош аканинг ҳовлисига олиб келди. Ҳаво илиб, қуёш чиққан ва музларни эрита бошлаган. Йўллар анча тозаланиб қолган эди. Ит машинадан сакраб тушибоқ айвонга югурди. Ҳамма ҳовлига тўпланиб, уни кузатиб турди. У очиқ турган уй эшигидан ичкари мўралади. Искаланди. Айвондан қайтиб тушиб, оғилхона ва бошқа уйларга бир-бир қараб чиқди. Ҳовлини гир айланиб искаланди, ингради ва кўча томон югурди.
Носиров ва яна икки ходим машинадан унинг орқасидан кузатиб бордилар. Ит тўғри дарё томонга чопиб борарди. У йўлларни искаланиб бориб, дарё қирғоғига тўхтади. Сувга бир он тикилиб турди ва аянчли ув тортиб юборди.
Носиров, - Сир мана шу ерда. Сувни тўхтатиш керак, - деди шерикларига ва машинага ўтириб район маркази томон учиб кетдилар.
Дарё вақтинча бошқа ўзанга ташлаб юборилди. Сув тўхтади. Йўлдош аканинг жасади ит тўхтаган жойдан йигирма метрлар чамаси пастроқда қозиқдек туртиб чиққан дарахт томирига белбоғидан илиниб қолган эди. Ўзан тагидаги очилиб қолган қумлоқдан пичоқ ҳам топилди. Сопи суякдан қилинган гулли пичоқ.
Тергов қайтадан бошланди. Ишхонадагиларнинг бир нечтаси бу пичоқни Зокирда кўрганликларини тасдиқладилар.  Ҳибсга олинди. Жиноятнинг очилиши аниқ бўлиб қолганлигига ақли етган Ҳасанов сувга тушган тошдек ғойиб бўлди. У қочиб бир вақтлар Сочида курортда танишиб, сирдош бўлиб қолган дўсти Шокиров олдига келди. Унга ишхонасини катта ревизия босганини, порага катта пул талаб қилишаётганликларини, унинг бўйнига туҳмат билан оғир жиноят юклашаётганини, бу ишлар босди-босди бўлгунча унга  хилватроқ жойдан бошпана бериб туришини йиғламсираб илтимос қилди.
Шокиров қадрдон дўстига раҳми келди. Ҳасанов билан келишиб, унинг номини ўзгартирди ва китобхонга таниш бўлган Иброҳим домлага айланди. У оромгоҳда жон сақлай бошлаган эди.

IV БОБ

Қосим аканинг хотини Ҳадича чевардан бўлак ҳеч кими йўқ эди. Улар эллик йилга яқин турмуш қилишган, лекин фарзанд кўришмаган эдилар. Ҳадича хола маҳалла қизларини бичиш-тикишга ўргатар, бўш вақтларида уларга Қуръони Карим ва ҳадисдан сабоқ берарди. Қосим ака эса ўша маҳалладаги мактабда ҳам қоровул, ҳам боғбонлик қиларди. Қосим ака ва Ҳадича холанинг бу дунёдаги суянган кишилари бир девор қўшни Акрам Комиловлар оиласи эди холос. Улар азалдан ёнма-ён яшаб келаётганликлари учун ҳам Акрамнинг отаси Комилжон ака билан қадрдон дўст ва ака-укадек бўлиб қолган эдилар. Акрамнинг отаси оламдан ўта туриб унга - Қосим ака билан Ҳадича холангни ёлғиз қўймагин. Улардан доим кўз-қулоқ бўлиб тургин, - деб васият қилган эди.
Ҳозир Акрам қўшни вилоятларнинг бирида обрўли лавозимда ишлар, уйга ҳафтада бир келар, келибоқ Қосим акадан хабар олар эди. У бугун уйида йўқ эди. Ҳадича хола уч-тўрт кунгина тумовланган бўлди-ю узилиб қолди. Бечора чол эллик йиллик ҳамдардини қўққисдан йўқотиб нима қилишини билмай қолди. Акрамнинг хотини Манзура эрига телефон қилиб воқеани айтди.
Фаришта ва Руҳ ҳамда Зайнобиддиновнинг тўйдан тарқаган ўн чоғлиқ кишилар Қосим аканинг уйига етиб келишганда кўча дарвозаси олдида беш-олти  киши турар, ичкаридан Манзурахон ва Ҳадича холанинг шогирдлари бўлса керак ўқтин-ўқтин йиғи товуши эшитилиб турарди.
Кўчада турган эркак кишилар баъзи тайёргарлик ишларини маслаҳатлашишар, Қосим ака бош чайқаб норози оҳангда тинмай йиғлар эди. Шу орада кўчага “Газ-31” машинаси кириб келиб, анча нарида тўхтади. Ундан Акрам Комилов ва уч-тўрт киши тушиб келдилар. Қосим ака унга пешвоз бориб, Акрамни қучоқлаб ҳўнграб йиғлаб юборди.
Акрам ҳам ўзини тутолмади.
- Бир Ҳадича холангизга йиғласам, бир қадримга йиғлайман, Акрамжон ўғлим, - дерди кўз-ёшларини тўхтата олмай Қосим ака.
- Нима учун қадрингизга йиғлайсиз? Сиз ва Ҳадича холам биз учун жуда қимматлисизлар. Мана  мен, келинингиз Манзурахон фарзандарингиздекмиз-ку ахир. Энди бандачилик экан. Бизларнинг қўлимиздан ўлимдан олиб қолиш келмас экан. Биз бор эканмиз, сиз ёлғиз қолмайсиз, - деб юпатмоқчи бўлди Акрам Қосим акани, елкаларини силаб.
- Эллик йил бир ёстиққа бош қўйган меҳрибонимнинг охирги васиятини бажара олмаяпман, ўғлим, - деди ўзини тўхтатолмай қалтираб ич-ичидан йиғлаб Қосим ака.
- Қандай васият экан, - сўради Акрам.
- Ҳадича холангиз жон бериш олдидан “мени шаҳарнинг энг улуғ қабристонига қўясиз” - деган эди. Унинг ота-онаси ва бошқа уруғлари ўша жойга қўйилган эди. Қабристон катталари “жой қолмаган” деб унашмаяпти. Билишимча, шу бугун вафот қилган нариги маҳаллалик Азимбойнинг отасига жой беришибди. Нима биз ғарибларга жой топилмайди, - деб куйинарди Қосим ака.
- Хафа бўлманг, ота. Бу ишни ҳал қиламиз, - деб Акрам ҳовлига кирди. Мурда ётган уйга кириб, Ҳадича хола билан хайрлашган бўлиб қайтиб чиқди ва дарвоза олдида турганлар билан бир-бир кўришиб, машинага ўтириб қаёққадир жўнаб кетди. Ярим соатлар чамаси ўтар-ўтмас қайтиб келди ва Қосим акага:
- Масала ҳал бўлди. Шаҳар кенгашидаги оғайнилар ёрдамлашдилар. Ҳадича холам Марказий қабристонга қўйиладиган бўлди, - деди.
Қосим ака ва ўша ерда турган барча оқсоқоллар уни дуо қилишди. Ҳадича холанинг жанозаси бир-икки соатга кечиктирилди. Жанозага  унча кўп одам тўпланмади. Чунки кўпчилик Азимбойнинг отаси жанозасига кетган эди. Жанозани масжид қоровули Шодмонали ўқиди.
Кампир ўлимининг ғамини еб қўйган экан. Шодмонали ва ювгувчиларга тўн-кўйлаклар, анчагина миқдорда пул, ҳаттоки калишларгача  берилди. Барча таъзияга келганларга Ҳадича чеварники “табаррук” деб чорси яктаклик, кўйлакликлар тарқатилди. Бу ишларнинг ҳам Акрамнинг хотини Манзурахон жой-жойига қўйди.
Эрталабки фотиҳага кутилмаганда вилоятнинг биринчи раҳбари Акрамжон ишлаётган қўшни вилоятнинг биринчи раҳбари билан бирга бир неча катта раҳбарлар келишди. Қосим ака ва Акромга ҳамдардлик билдирдилар.
Фотиҳага келганлар ичида Зайнобиддинов ҳам бор эди. У бу ерга ноиложликдан келди. Зайнобидинов Акрам Комилов билан учрашишдан қўрқарди. Чунки бундан уч йил илгари уларнинг ўртасида бир иш ўтган эди.
Гарчанд Мухтор билан Акрамлар бошқа-бошқа маҳаллада яшаса ҳам битта мактаб ва бир синфда ўқишар эди. Акрамнинг дадаси шу мактабда биологиядан дарс берар, Мухторнинг дадаси эса шаҳардаги қайси бир идорада бошлиқ эди.
Мухторбой бообрў оиладан бўлгани учун башанг кийинар, чўнтагида ҳам кўп пул юрар, эрка бўлиб ўсарди. Шунинг учун у ўқишга унча эътибор бермас, зўрға “3” баҳога ўқир эди. Уни қолоқлиги учун синфнинг аълочи ўқувчиси бўлган Акрамга бириктириб, бир партага ўтказиб қўйишган эди. Улар саккиз йилдан зиёд ёнма-ён ўтирдилар. Мухтор ҳам яхши ўқувчилар қаторида ўрта мактабни битириб, Акрам иккаласи қишлоқ хўжалик институтининг агрономия факультетига топширдилар. Мухтор кириш имтиҳонларидан ҳам Акрамнинг ёрдамида эсон-омон ўтиб олди.
Талабалик йиллар ҳам ортда қолди. Акрам институтни аъло баҳоларга битириб қизил диплом олди. Уни ўзи яшаб турган вилоятнинг қишлоқ хўжалик бошқармаси сўраб олди. Мухтор эса туманларнинг бирига ишга жойлашди.
Акрам марказда ишласа ҳам кўп вақтини туманларда, пахта далаларида ўтказар ва олган илмини тажриба билан мустаҳкамлаб борарди ва ўз устида ишларди. У жуда кўп тажрибали деҳқонлар билан суҳбатлашар ва баъзи бир масалаларда тортишиб ҳам қоларди. У камтарин, очиқкўнгил, ўз ишига фидоий бўлганлиги сабабли обрўси тез ўса борди. Оз вақт ўтмай у бўлим бошлиғи лавозимида ишлай бошлади. Акрам Комилов ўзининг қадрдон дўсти Мухтор Зайнобид-диновни марказга чақириб олди ва ўз бўлимига ишга тайинлади.
Орадан йиллар ўтди. Акрамни вилоятга катта лавозимга ишга ўтказдилар. У Мухторни ўзининг ўрнига бўлим бошлиғи қилиб тайинлади. Иш жараёнида Акрам Мухторнинг камчиликларини яшириб, уни кўпчилик олдида мақтаб, обрўсини ошириб юрди.
Мухтор Зайнобиддинов кўплаб туман ва хўжалик раҳбарларидан таниш-билиш орттириб, иш пиширишга устаси фаранг эди. Чунки каттага бўлим бошлиғи барча ҳужжатларни тайёрлаб, унга тушунтириб, имзо қўйдириб чиқарди холос. Кўпинча Зайнобиддинов Акрам Комилов номидан унга айтиб ҳам ўтирмай ҳужжатларга қўл қўйиб юбораверар, буни Комилов билса  ҳам индамай қўя қолар, вақти келса уни ҳимоя қилар, дўстлик ҳурмати ранжитгиси келмас эди. Хуллас Комилов Зайнобидиновга меъёридан ташқари ҳуқуқ бериб, уни эркалатиб юборган ва шу билан бирга унга ваколатини ва обрўсини ҳам бериб қўйган эди.
Зайнобиддиновнинг ҳамтовоқлари кўпайгандан-кўпайиб борди. Бу билан чуқур илдиз ота бошлади, мустаҳкамланди ва кўпчиликда ўзига нисбатан ишонч орттирди.
Бизга аввалдан яхши таниш бўлган Шокиров ва Салим раислар унинг кабинетига тез-тез келиб турадиган, эшикни маҳкам ёпиб олиб узоқ суҳбатлашадиган бўлиб қолишди. Тез орада вилоятнинг биринчи раҳбарига айрим туманлардан бошқа туманларга қараганда алоҳида эътибор бериб, бошқаларга етарли даражада ёрдам берилмаётгани, химиядан дорилар, марказдан олинаётган машина ва бошқа қишлоқ хўжалик техникалари тақсимотида адолатсизликка, порахўрликка йўл қўйилаётганлиги ҳақида Акрам Комилов устидан бошқа жиноятларга йўл қўяётганлиги, у ахлоқан бузуқ, маишатпараст деган шикоятлар, думалоқ хатлар туша бошлади ва унга қарши ҳар хил миш-мишлар тарқала бошлади. Биринчи раҳбар Комиловни ҳузурига чақириб, бу хат ва миш-мишлар сабабини суриштирди. Акрам ишончли далиллар билан ўзини оқламоқчи бўлди. Аммо “катта”нинг бу миш-мишларга қисман бўлса-да ишончи борлиги сезилиб турарди. Акрам Зайнобиддиновни бўлимни бошқаришда адолатли бўлишга чақирди. Бироқ, энди кеч бўлган эди. Акрам Мухторга қаттиқ ишонган, Мухтор бу ишончни суиистеъмол қилиб Акрамнинг кўнгли тўғрилигидан фойдаланиб, кўп ҳамтовоқлар, яъни тарафдорлар ошириб мустаҳкамланиб олган эди. Баъзи туманлар, хўжаликларни орқага кетиши, Акрам ҳақидаги бўлмағур туҳмат, миш-мишлар тарқалишида Зайнобиддинов бош-қош эди. Унинг ҳамтовоқлари эса кўпчилик орасида Комиловга қарши ҳар хил бўҳтон, иғволарни кучайтирардилар. Чунки, Комилов ишдан кетиб унинг ўрнига Зайнобиддинов тайинланса, ўзларининг пичоқлари мой устида бўлишлигига ақллари етарди. Зайнобидиновни ҳар қандай йўлга солиш, ҳар оҳангга йўрғалатиш жуда осон. Чунки унинг иродаси бўш, айшу-ишратга ўч эди.
Аксига олиб ўша йили вилоят қишлоқ хўжалигининг баъзи бир соҳалари режаси бажарилмай республикада қолоқ  ўринларга тушиб қолди. Йил якунига бағишланган йиғилишда Комилов вазифасидан озод қилиниб, Шокиров ва Салим раисларнинг тавсияси билан унинг ўрнига Зайнобиддинов тайинланди. Вилоятнинг биринчи раҳбари, Комиловни яхши мутахассис, адолатли, пок инсон эканлигини билар, шунинг учун ҳам уни бутунлай қўлдан чиқариб юборишни хоҳламади. Уни туманлардан бирига раҳбар бўлиб боришини таклиф қилди. Комилов чарчаганлиги, саломатлиги яхши эмаслигини, дам олишини баҳона қилиб раҳбардан узр сўради. Узоқ-яқин қариндошлардан хабар олди. Институтда бирга ўқиган биродарлари билан дардлашиш учун турли жойларга борди. Шунингдек, қўшни вилоятдаги дўсти Содиқжон билан Чимён санаторийсида 10-15 кун дам олишди. Дўсти Содиқжон ҳам институтни битириб турли лавозимларда ишлаб ўзини кўрсатган. Ҳозирда ўз вилоятининг обрўли раҳбарларидан бири эди. Ҳозирда Акрам ишсиз эканлигини билган Содиқжон унинг яхши мутахассис, ростгўй, садоқатли инсон эканлигини яхши билганлиги учун ўз вилоятига ишга таклиф қилди.
Акрам бир неча кун ўйланди: ўз туғилган жойида унинг оёғидан чалдилар, вафодор дўст деб юрган одамлар унга хиёнат қилдилар. Ундан кўп  яхшилик кўрган кишилр ҳам унга душманлик қилдилар. Қадр-қимматини оёқ-ости қилдилар. Шуларни ўйлаб, у Содиқжоннинг таклифига рози бўлди.
Комилов янги ишига янада кучлироқ меҳр билан  киришди. Иш вақтидан ташқари вақтларда ҳам соатлаб пахта далаларида, ташкилот ва муассасаларда, одамлар ичида юрди ва тез орада раҳбарлар, халқ оғзига тушди. Ҳурмат-эътибор қозонди. Бу орада Содиқжон республика вазирлигига катта бир лавозимга тайин этилди. Унинг ўрнига эса Акрам Комилов тавсия қилинди. Ўша вилоятнинг энг обрўли раҳбарларидан бирига айланди. Шунинг учун унинг ҳурмати баландлиги боис унга қадрдон бўлиб қолган Хадича холанинг таъзиясига бош раҳбарлар келган эди.
Биринчи раҳбар бориб ҳурматини жойига қўйиб турганда Зайнобиддинов бормаса оқибати ёмон бўлишидан қўрқиб, ноилож таъзияга келган эди.
Таъзияга келган қўшни вилоят раҳбарлари ичида ўқувчига олдинги воқеалардан яхши таниш бўлган милиция ходими Носиров ҳам бор эди. У ҳозирда майор даражасига етиб, вилоят ИИБнинг жиноят қидирув бўлим бошлиғи лавозимида ишлар эди.
Марҳуманинг Руҳига бағишлаб домла қуръони каримдан тиловат қилди. Унинг овози жуда ёқимли, қироати таъсирли эди. У барча қатори Носировни  ҳам ўзига жалб қилди. Унинг кўзи домлага қадалар экан, у танишдек туюлди. Носиров уни қаердадир кўрган. Қошининг қалинлиги, қулоқлари катта ва узунлиги, пешонаси дўнглиги кимгадир ўхшарди.
У домлага синчиклаб тикилди ва ўйлади. Унинг кўз ўнгидан ўз иш фаолиятида дуч келган яхши-ёмон одамлар ўта бошлади. Бирдан эсига тушгандай бўлди. Тахта-ёғоч омбори, ёнғин, қотиллик, Ҳасанов. У ҳозир қидирувда.
Домла худди ўша кишига ўхшарди. Носировнинг юраги тез-тез ура бошлади. У домлага яна ва яна астойдил тикилди. - Ҳасановнинг соқоли йўқ эдику. Бунинг эса соқоли бор.
Бу орада қироат тугаб, ҳамма тарқала бошлади. Носиров шу ерлик бир кишига яқинлашди ва ундан: - Домланинг қироати жуда ёқимли экан. Ким ўзи у? Исми нима? - деб сўради.
Ҳалиги нотаниш киши унинг исми Иброҳимжон, катта масжиднинг имом- хатиби эканлигини айтди.
Носиров ўз вилоятига қайтгач, тўғри иш жойига келди ва жиноятчилар суратлари солинган папкани очди. Ҳасановни қидира кетди. Мана у. Кўзлар, қоши-қулоқлар, пешона худди ўзи. Лекин Ҳасанов соқолсиз. У милицияни чалғитиш учун соқол қўйган, ўзича мулоҳаза қилди.
Носиров шу куннинг эртасигаёқ ўзи билан икки тажрибали ходимни бирга олиб, Иброҳим домла изидан қўшни вилоятга йўл олди.

V БОБ

Яна бир қаҳрамонимиз Азимбой деганлари наҳанг даражасигача кўтарилган, Оллоҳ томонидан хумдонда чала пишиб қолган сополтовоқ каби япалоқ, қизғич бет, япасқи бурунли, бўйни тўнгак устига калла қўйгандай йўғон, бир нусха эди. У қирқ беш ёшлар чамасида бўлиб ёши қирққа етгандагина савдо техникумини сиртдан аранг битириб олган, лекин 25 йиллик савдо тажрибасига эга эди. Ҳозирда у шаҳардаги марказий дўконлардан бирида раҳбар эди. У бу довонга кўтарилгунига қадар эҳ-ҳей қанча машаққатлар чекмади. Ўзидан паст, лекин қўли баланд одамларнинг туфлиларини артди. Йўлларига сув сепиб супурди. Хожатдан чиқишларига қўлларига сув қуйиш учун ҳозир турди. Бегона аёллар билан ишрат қилаётган хўжайинларга қўриқчилик қилди.
Азимбой Сотволди деган бир магазин мудири қўлида беш-олти йил ишлади. Унинг кўп фазилатларини ўзлаштирди. Сотволди ўз фойдаси учун ҳар қандай мунофиқлик, сурбетлик ва қинғирликка тайёр, одамларнинг ҳақидан уриб қолмаса хотини талоқ тушиб қолувчи кимса эди.  У ёш шогирдларига - харидорни кириб келишидан бошлаб кузат, у қандай усти-бошда, европача кийинганми, галстуги борми, юриш-туришлари, гапиришлари дадилми. Шундай бўлса улардан эҳтиёт бўл. Ҳамма молларнинг нархини ўзгартирмай айт. Хушмуомала бўл ва тарозининг грамини-грамига, метрини-метрига етказиб бер. Агарда харидор судралма оёқ, тўпори кийинган, дўконга кирибоқ, молларга анграйиб қолгувчилар бўлса, қўрқмасдан баҳони кўтар. Улар анқовлар. Бизларнинг ўлжамиз. Ўта  андишали, гўл одамлар баҳони суриштиришдан уяладилар. Ҳар килосидан 150-200 граммгача уриб қолсанг ҳам эвазига сенга “раҳмат” айтиб чиқиб кетадилар. Натижада манави олифта, “закончи” қурумсоқларга кетган ҳаққингни ҳам икки-уч баробар қилиб улардан ундириб оласан - деб таълим берарди.
Азим эндигина сотувчилик вазифасига тайинланган пайтлар эди. Дўконга  оппоқ соқолли, юзларидан нур сочилиб турган бир нуроний кириб келди ва салом бериб нарироқда қўйилган лампа пиликка яқин келиб, унинг бир метри неча пул туришини сўради. Азим пиликнинг метри йигирма тийин эканлигини  айтди. Нарироқда кузатиб турган Сотволди югуриб келиб Азимни жеркиб берди. - Сенда калла борми. Қолган 10 тийинданини ўз ёнингдан давлатга тўлаб қўя оласанми, аҳмоқ. Бунинг ҳар метри 30 тийин-ку, бадбахт, - деди. 
Чол мулойимлик билан:
- Майли, майли хафа бўлманг. Бола ҳали ёш экан, - деди ва ўн метр ўлчаб беришларини сўради.
Харидор чиқиб кетгач, Сотволди Азимни анча койиди. - Каллани ўрнига ошқовоқ кўтариб юрибсанми, хумпар. Кўрдингми, ўн метрдан бизга бир сўм фойда қолди. Бунга бир кун қорнинг тўяди. Ёки ўн тўртта нон, бир килодан зиёд шакар келади ахир. Бу нон билан битта оилани бир кун боқиш мумкин, анқов. Иккинчи шундай қилсанг кетингга тепаман, - деб дағдаға қилди.
Бу воқеани Руҳга кўрсатаётган Фариштадан у сўради: - У одам жуда катта гуноҳ қилдику. Ёки одамлар ўзи асли шунақа бўлишадими? - деди.
- Йўқ. Шошилма, ҳали бунинг оқибатини кўрасан, - деб Фаришта воқеани кўрсатишда давом этди.
Азим ана шундай ҳаромтомоқлар таъсирида тарбияланиб, ёвузланиб борарди. Яна бир мудҳиш воқеа Азимнинг эсидан ҳеч чиқмайди. У пайтларда у яхши ва садоқатли мутахассис сифатида бўлим мудирлиги лавозимига кўтарилган эди. Дўконга ранги ва кўриниши бир хил, аммо сифат  жиҳатидан ҳар хил, нархи ҳам турлича баҳоланган матолар келиб тушар, уларни кўринишдан фарқлаш қийин бўлганлиги учун иккаласи ҳам бир хил нархда сотилаверар эди.
Бир куни ўша пайтларда “ОБХСС” деган ташкилот вакиллари дўконни босди. Унга ўз тамғаларини уриб, тафтиш қилишга тушиб кетдилар. Маълум бўлишича, касби ўқитувчи бўлган бир киши костюмлик учун ана шундай материаллардан олган. У кейинчалик бошқа дўконда ҳудди ана шундай материал баҳоси анча арзонлигини кўрган. Бу ерда унинг метри ўн беш сўм бўлган ҳолда  у ерда тўққиз ярим сўм бўлган. Сотувчи ўқитувчининг ҳаққидан, беш метр материалдан жами ўттиз сўм уриб қолган. Ўқитувчи келиб бу аҳвол сабабини Азим ишлаб турган бўлим сотувчисидан суриштирган. Сотувчи унга ёмон муомала қилган ва истаган жойига бориб шикоят қилиши мумкинлигини айтган. Бундан хафа бўлган ўқитувчи юқоридаги текшираётган ташкилотга  мурожаат қилган.
“Бизнинг овимиз қачон бароридан келар экан”, - деб интиқлик билан, текин даромад кутиб ўтирган ҳалиги ташкилот одамлари бамисоли мушук сичқонни босган каби дўконни  босган эдилар. Тафтиш натижасида ўқитувчининг ёзганлари тасдиқланди. Унинг ортиқча ҳаққи қайтариб берилди ва барча айб ёш ва ғўр сотувчига  юкланиб, уни хўжакўрсинга ишдан бўшатдилар. Шу билан гўё шикоятчининг давоси қониқтирилди. Лекин Сотволди билан Азим осонликча қутилмадилар. Шикоят баҳона уларнинг кўп жиноят ва найранглари очилди. Улар текширувчиларга худди жонини суғургандай бўлиб ўн минг сўм пора бериб қутулиб қолдилар. Бу ҳол Сотволдига қаттиқ алам қилди. Уни шу куйга солган ўқитувчидан қасос олиш пайига тушди.
Дўкондан 200 метрлар чамаси масофада катта ҳиёбон бўлиб, унинг қирғоғида собиқ Иттифоқнинг бош раҳбари Брежневнинг улкан сурати турар ва махсус қўриқланар эди. Сотволди ўша суратни қўриқлаётган яқин одами милиционердан: “Суратга шикаст етказган киши жиноий жавобгарликка  тортилади” деб эшитганди. У ўқитувчини таъзирини  беришда мана шу суратдан фойдаланиш мумкин” деган фикрга келди.
Бир куни қоровуллик қилаётган милиционер дўстини ўз кабинетига чақиртирди ва уни қўйиқ меҳмон қилди. Милиционер шира кайф бўлгач, Сотволди унга ёрилди.
- Тўхтавой ука, анави Брежнев суратига зарар етказган одам жавобгарликка тортилади деган эдингиз. Шу аниқми? - деб сўради муғомбирлик билан.
- Оёғи осмондан келтирилади, - деди хиринглаб  Тўхтавой. - Хўш нима эди? - Сотволдининг кўзларига тикилди ва ҳушёр тортиб - Тўхтавой, сиз менинг қадрдонимсиз. Жигаримдан ҳам зиёда бўлиб қолгансиз, тўғрими? - ғамгин оҳангда сўради Сотволди.
- Албатта, мен ҳам сизни ўз акамдай кўраман, - деди Тўхтавой.
- Ҳа баракалло, раҳмат ука, - хурсандлик изҳор қилди Сотволди ва яқинда менга бир ярамас домла ҳужум қилди. Жуда ёмон азоб чектирди. Ҳалигача ўзимга келолмаяпман, - маъюсланди у.
- Қачон? Ким? Кунини кўрсатиб қўямиз, - столга муштлади анча кайфи ошиб қолган Тўхта.
- Икки-уч ой бўлиб қолди, - деб гўё ўқитувчи унга туҳмат қилган маънода сўзлади Сотволди.
- Унинг кўзини очиб қўйиш керак, - деб ғазабланди Тўхтавой.

Худди шу вазиятни кутиб турган Сотволди - бунда сизнинг ёрдамингиз керак бўлади ука. Бу ишни сиздан бошқа ҳеч ким уддалаб, қойил қила олмайди, - деди Тўхтавойнинг қўлтиғига сув пуркаб.

Сотволдининг анча-мунча қинғир ишларини бажариб ундан “мукофот” олиб, мазахўрак бўлиб қолган Тўхта кўкрагини кўтариб керилди.
- Айтинг ака, нима қилай? У ғаламисни ёруғ дунёдан бадарға қилиб юборайми? Сизга пашша қўнса чайнаб, ит хуриса еб юбораман, - деди кайфи ошиб янада ботир бўлиб қолган Тўхта полни тепиб, тишларини ғижирлатар экан.
Сотволди вазият пишиб етилганини билди ва анчадан буён калласида пишитиб келаётган режасини изҳор қилди. Бу иш анча қалтис бўлса ҳам Тўхтага маъқул келди. Лекин бу вазифани бажариш учун у билан бирга яна бир шахс ҳам қатнашиши керак эди. Сотволди уни ҳам танлаб қўйган эди. Бу кимса унинг содиқ одами ҳар қандай разилликка тайёр бўлган Азим эди. Чунки у ҳам ўқитувчи шикоятидан жабрланувчилардан бири эди. Текширувчиларга кетган ўн мингнинг беши унинг жон  киссасидан суғурилганди.
Сотволди Тўхтани кузатиб қўяр экан, унинг чўнтагига бели синмаган ўнта юзталикни солиб қўйди.
Тўхта ўқитувчини бир ҳафта давомида кузатди. У ҳар куни эрталаб етти яримлар чамасида сумкасини кўтариб Брежнев сурати ёнидан ўтарди. У шу ҳудудга яқин мактабларнинг бирида ишлар, 12.00 ларда яна ўша ердан пиёда юриб, ўз уйига қайтарди.
Сурат асосий йўлакдан йироқ бўлганлиги учун одамлар унга яқин юришмас, лекин домланинг иш жойига эса унинг олдидан кесиб ўтилса яқинроқ эди. Шу сабабли домла ўша йўлдан қатнарди.
Тўхта режани амалга ошириш учун энг қулай пайт чошгоҳни танлади. Чунки шу вақтда унинг масъулияти анча пасаярди. Бу пайт унинг тушлик  қилишга ҳаққи бор эди-да.
Кундуз соат 12.00 ларда Азим у ёқ-бу ёқни яхшилаб кузатиб олгач, Брежнев суратининг пастки томонидан йиртиб тезда ўзини панага олди ва  Тўхта иккаласи ўқитувчини ишдан қайтишини интиқлик билан қўрқув аралаш кута бошладилар.
Бир вақт домла кўринди. У сурат олдига келгач,  Тўхта унга қараб югурди.
- Эй ярамас, нима қилиб қўйдинг? Бу жиноят-ку. Ким бор. - бақирди у атрофдан гувоҳ қидирган бўлиб. Режага мувофиқ гўё ўз иши билан йўлакдан ўтиб кетаётган Азимни чақирди.
- Эй, гражданин. Бу ёққа келинг.
Азим етиб келганда Тўхта ўқитувчининг қўлидан маҳкам ушлаб, унга дўқ урарди.
- Сен катта жиноят қилдинг. Ифлос. Брежнев отага душманмисан. Совет ҳукуматига қаршимисан? Бунинг учун ҳали тегишли жойда калланг билан жавоб берасан.
Ҳеч нарсага тушунмай ҳайрон бўлиб турган домла “жиноят қилдинг” сўзини эшитиб қўрққанидан ранги оқарди.
- Нима гап ўзи? Нима қилибман? - деди овози бўғилиб.
Тўхта Азимга қараб: - ўртоқ гражданин, сиз гувоҳсиз. Мана бу одам Брежнев суратини йиртиб юборди. Мана бу ерини, - у Азим йиртиб осилтириб қўйган жойини кўрсатди. - Мана кўрдингизми? Бу ерда бундан бошқа ҳеч ким йўқ-а? Мен кузатиб турган эдим. Бу ярамас мана бу  ёқдан кесиб келиб, у қўли билан мактаб томонни кўрсатди, у ёқ-бу ёққа  қараб олдида расмга ёпишиб, йирта бошлади. Мен “ҳай-ҳай” дейишга ҳам улгурмай йиртиб юбоди. Кўрдингизми? - деб Азимдан сўради.
- Ҳа, ҳа, ўз кўзим билан кўрдим, - деди Азим қатъий қилиб.
Домла хуноб бўлиб:
- Нима дейишяпсан? Бу қуруқ қип-қизил туҳматку. Мен ишдан қайтяпман ахир, - деб аччиғланди.
- Тўғри йўл мана бу ёқда туриб, нима мақсадда бу ёқдан юрдинг. Суратни йиртиш ниятида юргансан, албатта, протокол тузаман, - деди Тўхта таҳдид қилиб ва тайёрлаб қўйган ручка, дафтарни олди.
Домла: - Бу йўл мактабга яқинроқ бўлганлиги учун доим шу ёқдан юраман. Сурат кимники эканлигини жуда яхши тушунаман. Мен йиртганим йўқ ахир.  Бирорта безори йиртгандир. Туҳмат қилманг, ўртоқ милиционер, - деб ялингансимон гапирарди.
- Ўз кўзим билан кўрдим сен йиртдинг, муттаҳамчилик қилма. Мана гувоҳим ҳам бор, - деди Тўхта Азимга қараб.
Азим: - Тўғри, тўғри. Мен ҳам ўз кўзим билан кўрдим. Сиз йиртдингиз. Нимага тонасиз? Яхшимас бу қилиғингиз. Кап-катта одамга ярашмас экан. Уят-эй, - сурбетлик билан домланинг пирпираб турган кўзларига  тикилиб.
Домлага бу нусха танишдек туюлди. Қаерда кўрган экан, хаёлидан ўтказди у. Йўқ эслай олмади.
- Жон ука, инсоф қилинг. Сиз ҳам нотўғри гапирдингиз. Мен буни йиртиш хаёлимга ҳам келгани йўқ. Ўз йўлимда кетаётган эдим, - деб ялинарди у.
Бу орада “нима ҳангома” дегандай текин томошага 10-15 йўловчи тўпланди. Можаронинг сабабини тушунган баъзилар, - кўринишдан туппа-тузук одамга ўхшайди-ку. У йиртмагандур, - десалар, баъзи бирлари - бўлиши мумкин. Одамнинг оласи ичида. Унинг нима нияти бор билиш қийин, - дер эдилар. Бундан дадил тортган Тўхта протокол ёзишга тутинди.
У Азимдан ташқари ҳалиги “бўлиши мумкин” деганлардан бир аёл ва бир-икки эркакни ҳам гувоҳ қилиб, уларга - сизларга ҳеч нарса бўлмайди. Фақатгина гражданлик бурчингизни бажариб, мана бу йиртилган жойини кўрганингизни айтиб берсангизлар бас. Бу билан буюк ватанимизга, унинг доно раҳбарларига ўз садоқатингизни билдирган бўласизлар, - деди у тантанали оҳангда.
У содда одамлар “бурчимиз” дебми, садоқатли эканини кўрсатмоқчи бўлдими ёки бу билан қаҳрамонлик кўрсатишаётгандай бўлишдими бошдан оёқ уйдирма туҳматдан иборат протоколга имзо чекиб юборавердилар. Бечора ўқитувчи кўзларида ёш билан тегишли жойга олиб кетилди. Унинг - онам ва болаларим билан ҳеч бўлмаса хайрлашиб олай, - деб ялиниб-ёлворишларига ҳеч ким қулоқ солмади.
VI боб

Мухтор Зайнобиддинов Комиловнинг ўрнига ишга тайинланган куниёқ кабинетдаги барча нарсларни, ҳаттоки Комилов ишлатган телефон аппарати-ю, деразаларга қўйилган гулларгача чиқартириб юборди. Хонани чет эл бўёқларида таъмирлатиб, хорижий мебеллар билан безатди. Қандил, гултуваклар ҳам хориждан келтирилганларига алмаштирилди. Машинасига бир жуфт гилам солиб маҳалла масжидига бориб, оқсоқоллардан дуо олиб келди ва кабинетга исириқ тутаттирди. Шундан сўнггина савлат тўкиб хонага кириб келди. У юмшоқ креслога ўтирди-да роҳат билан чуқур ва ширин нафас олди. Эртаси куни эски котиба-ю, ёрдамчиларга жавоб бериб, олдиндан кўз остига олиб қўйганларини уларнинг ўрнига ишга тайинлади.
Мана ўшанга ҳам бир қанча вақтлар ўтиб кетди. Ҳозир у ўз кабинетида содиқ ҳамтовоғи Салим раис билан гаплашиб ўтирибди.
- Кечаги бериб юборганим қўзичоқнинг гўшти келинга маъқул келдими, Мухтор Хайриддинович? - деб сўради Салим айёрона мийиғида кулимсираб.
У авваллари Мухторжон деб қўя қолар, мансабга кўтарилган ондан бошлаб унинг исмига отасининг исмини қўшиб айтадиган бўлган эди.
Зайнобиддинов:
- Яхши, ёмон эмас, - дея бир қимирлаб олди сохта босиқлик билан.
- Жиззачи? Жиззаси ўзларига манзур бўлдими, - деди Салим мушукникига ўхшаш кўларини ўйнатиб.
- Жиззаси ҳам тузук. Лекин у бир нечта “Кит”ларнинг охурига бўлиниб солинади. Акс ҳолда сиз билан бизнинг ишимиз ҳам юрмайди. Мана бу кресло ҳам жойида турмайди, - у ўзи ўтирган креслога ишора қилиб. - Итариб юборишади. Ўнинчи қаватдан думалаб биринчисига тушиб қолганингизни ўзингиз ҳам билмай қоласиз, - деди Зайнобиддинов ҳам бўш келмай. Бу билан у - сенинг берганингни битта ўзим емайман. Менинг тепамда қўл чўзиб турганлар бор, - дегандай бўлса, яна бир жиҳатдан - агарда бермасанг, сенинг ҳам қалбаки ишларинг битмайди ва ўз амалингдан кетингга тепилиб жудо бўласан, - демоқчи бўлди.
Буни тушунган Салим кулимсираб:
- Ҳа, албатта. Замонга қандай боқишни яхши англай оламиз, Мухтор Хайриддинович, - деди паст келиб.
Салим бир кун аввал бир қўзичоқни бўғизлатиб, ичак-чавоғини олдириб ташлади ва бўш қоринга эллик минг сўм пулни целофанга ўраб жойлаштирди ва ишончли шофердан Зайнобиддиновнинг ҳовлисига бериб юборган эди. Гап шунинг устида “ошиқ” отаётган эди.
- Дарвоқе, Мухтор Хайриддинович, вилоятга янги техникалар келибди деб эшитдим, - дея Салим гўё ўртани юмшатиб гапни бошқа томонга бурмоқчи бўлди-ю, аммо асосий мақсадга кўчди. - Бизнинг машиналаримиз ҳам анча эскириб қолди. Ўша янгиларидан берсангиз деб алоқа хати ҳам тайёрлаб келганман дея у Зайнобиддиновга бир неча хат узатди.
Зайнобиддинов истар-астамас хатни қўлига олди ва норози оҳангда - Салим ака! Яқинда хўжалигингизда бўлганимда ҳамма нарсаларни кўздан кечирганман. Гаражингизда яп-янги машина-ю, тракторлар қаторлашиб турибди. Ўзи оз келган. Бутун вилоятдаги 200 дан ортиқ хўжалик ҳисобига бор-йўғи 20 тадан енгил машина, трактор, комбайн ажратилган холос. Бу йил тура турасиз. Бўлмаса гап тегиб қолади, - деди. 
- Мухтор Ҳайриддинович, қўлингиз узун, пичоғингиз ўткир. Гап кўпайтирганларнинг тили унинг дамига ҳам бардош беролмай шартта қирқилади. Яна бир томони шундаки, биз бу техникаларни ишлатяпмиз. План, мажбурият бажаряпмиз, - дея овозини баландлатди Салим. - Бошқаларга ўхшаб уларни сақлаб, синиб қолмасин деб ишлатмай, қолоқлар сафида юрганимиз йўқ. Дадил бўлинг. Сиз билан бизнинг ҳали мақсадларимиз улуғ. Кўзлаган чўққимиз баланд. Фақат мана шу креслогина эмас - Салим Мухтор ўтирган курсига муғомбирона маъноли ишора қилди. Бу билан у катта мансабларга кўтарилишингизда биз керак бўлганмиз, яна керак бўлиб қоламиз демоқчи бўлди.
Зайнобиддинов тушунди. Унга Салимнинг охирги гапи мойдек ёқди. Унинг юрагини бундан ҳам баландроқ курсининг ширин туйғуси қитиқлаб ўтди ва стол устига ташлаб қўйган хатларни қайта қўлига олди. Уларга имзо чекди.
Салим Зайнобиддинов ҳузуридан оғзи қулоғида, мамнун чиқди. Чунки у эллик минг пора эвазига бир неча миллионлик нарсани ундирди. Бу йилги ҳосилни етиштириш учун керагидан икки баробар техника, минерал ўғит ва бошқа нарсаларни олди. Бу йил ҳам план, режани ортиғи билан бажарса қаҳрамон бўлиши аниқ. Бунинг соқасини ҳам аллақачон отиб қўйган. У кабинетдан чиқаркан, қабулхонада навбат кутиб ўтирган Тўлғанойга кўзи тушди ва ичида бу бузуқи, қўшмачи нима қилиб юрибди бу ерда. Унинг соҳаси бошқа эди-ку, - деган хаёл калласидан ўтди. Буни сездирмай у Тўлғаной билан сўрашиб, қабулхонадан чиқди.
Қошлари ингичка қайрилган, пешонасининг юқори қисми тайпанг, ияги туртиб чиққан Зайнобиддиновнинг ёрдамчиси бошлиқ олдига кириб чиқди-да, Тўлғанойга “киринг” ишорасини қилди.
Тўлғаной у ёқ бу ёғини тузатган бўлди ва кабинет эшигини очди.
- Мумкинми, Мухтор Ҳайриддинович! У қоматига зеб, овозига жозиба, майинлик беришга ҳаракат қилди.
- Ие, ие, марҳамат. Марҳамат қилсинлар, туман маликаси.
Зайнобиддинов ўрнидан ярим қимирлаб, у билан қўл олиб сўрашган бўлди.
Тўлғаной ўзини бир вақтлар “туман маликаси” деб эълон қилган ва шундай деб чақиришларини хуш кўрар, бундан Зайнобиддиновнинг хабари бор эди.
- Соғлиғингиз яхшими? Чарчамай ишлаяпсизми, Мухтор Ҳайриддинович, - сўради Тўлғаной Зайнобиддиновга яқин стулга ўтираркан.
- Дуруст, дуруст, ёмон эмас. Ўзингиз қалайсиз энди? Гулдай очилиб, дурдай сочилиб юрибсизми? - сўради Зайнобиддинов.
Унинг муомаласидан кайфияти зўр эканлигини ҳис этган Тўлғаной бу қулай вазиятдан фойдаланиб қолиш кераклигини сезди ва ноз билан араз аралаш ўзим шундоқ - у бош бармоғини юқорига тиккалади,-лекин ишларим чатоқ, - деди.
Зайнобиддинов:
- Аттанг, аттанг. Нима бўлди? Сиздек нозик фариштага озор беришга кимнинг ҳадди сиғди. Айтинг қулоғини чўзиб қўямиз,-деди ҳазил аралаш.
- Мана сиз вилоят каттаси бўлганингизга ҳам анча вақт бўлди, аммо биз, яъни сизнинг садоқатли харам бекангиз, ҳалигача ўша районда бечора бўлиб юрибмиз, - деди Тўлғаной қувлик билан.
- Биз бор эканмиз, сиздек меҳрибонимизни бечора қилиб қўймаймиз. Кўнгиллари нима истайди, хоним, - сохта такаллуф қилди Зайнобиддинов.
- Савлатингиздан девлар қўрқади. Қўл чўзсангиз осмондаги ойга етади. Ҳурматингизга чинорлар салом беради. Ҳар бир ишорангизга юзлаб мулозимлар мунтазир. Шундай экан, биз ғарибларга ҳам муборак назарингизни ташлаб қўйсангиз деган эдим, - суюқлик билан кўз сузиб жилва қилди Тўлғаной.
- Нима қил дейсиз жонидан - яна рағбат оҳангида сўради Зайнобиддинов.
- Районда ишлаш жонга тегди. Бошқармани инъом қилсангиз,-хушвақтлигидан дадиллашган Тўлғаной мақсадга кўчди - чўрингизга карам қилган бўлар эдингиз,-ишва қилди Тўлғаной.
- Иштаҳангиз баланд-ку. Бу қийин иш. Маданият менинг соҳамга кирмайди. Аммо бизнинг ҳам истагимизни адо этсангиз, ҳаракат қилиб кўрардик, - деди Зайнобиддинов Тўлғанойга синчковлик билан кўз қадаб.
- Қандай истак экан, азизим,-жонланди Тўлғаной - Сизнинг хоҳишингизга тўғаноқ бўладиган жонзот борми ўзи бу дунёда? - айёрлик билан Зайнобиддиновнинг елкасига мақтовнинг зарбоб чопонини ташлади у.
- Яқинда Салим аканинг хўжалигида бўлган эдим,-мақсадга кўчди Зайнобиддинов. - У ерда бир тўти қушчани кўрдим. Қомати, юришлари, кулишлари, сийнаси-ю боқишлари бир қарашда бағримга ўт қўйди-ю жонимни суғуриб олай деди. Кўнглим гулзоридаги барча хушоҳанг қушчаларнинг сайроқлари-йиғлоққа айланди қолди. Ўша парирўйни тутиб келасиз,-иршайди Зайнобиддинов.
- Ким экан у, сизни беором қилган беадаб?-сурмали кўзларини ўйнатиб, қош чимириб сўради Тўлғаной.
- Кимлигини сўрай олмадим. Лекин касаба уюшмаси раиси экан.
- Вой ўлмасам... У менинг қизим-ку. Унинг эри бор. Батарин йигит, - қўрқув аралаш безовталанди Тўлғаной.
- Нимадан қўрқасиз? Жони нечта экан, ўша батаринингизни? - жиддийлашди Зайнобиддинов - Қўлингиздан келмаса менга бунақа талаблар қўйманг. Сиздан угина, биздан бугина. Гап тамом. Саломат бўлинг,-пўписа аралаш “сиз бўшсиз” демоқчи бўлди Зайнобиддинов.
Тўлғаной бу зарбадан боши айланиб, зўрға эшикни топиб ташқари чиқди. У Зайнобиддиновнинг олдига амал илинжида кириб, ўзи тузоққа илинган эди.
Зайнобиддинов кетма-кет қўнғироқ тугмасини босди. Стулда букчайиб ўтирган ёрдамчи ўзига ярашмаган қилиқ билан сакраб туриб кабинет эшиги томон отилди ва ичкаридан беҳуш чиқиб келаётган Тўлғанойга бориб урилди. Иккалалари мувозанатни аранг сақлаб қолдилар. Амал ва ўйнаш ишқида маст бўлган Зайнобиддинов ёрдамчига буйруқ оҳангида кескин гапирди.
- Обед бўлиб қолди. Мафтунани бу ёққа чақириб юборинг. Ўзингиз эшикларни ташқаридан қулфлаб, икки соатдан кейин киринг.
Бундай буйруқларни эшитавериб танаси ўлиб қолган ёрдамчида ҳеч қандай ўзгариш бўлмади. У қўлини кўксига қўйиб, орқаси билан юриб кабинетдан чиқди.
Зайнобиддинов эса ўз котибаси Мафтунани барча қулайликларга эга бўлган кабинет оромхонасига олиб кириб кетди.

VII БОБ

Майор Носиров ўзининг икки ходимига қўшимча қилиб мазкур шаҳар милициясидан ҳам икки тажрибали ходимини сўраб олди. Беш кишидан иборат гуРуҳ оддий фуқаролар кийимида домлани изидан тушдилар.
Аср, шом намози ўқилди. Улар кузатаётган масжид қавмлари ичида ҳеч қандай ғайри-табиий воқеа юз бермади. Домла ўз ҳовлиси ва масжид ўртасида қатнади, холос. Ёз пайти бўлганлиги сабабли хуфтон намози кеч соат ўнларда ўқиб бўлинди. Домла одатдагидек масжиддан тўғри уйга қайтди. Унинг дарвозаси олдида яп-янги “Волга-2410” машинаси турарди.
Домла шофер билан икки қўллаб қуюқ сўрашди. Шофер унга алланималар деди. Домла “ҳозир” дегандек ишора қилди ва ҳовлига шошиб кириб кетди.
Ўн-ўн беш дақиқалар вақт ўтгач, домла бутунлай бошқа қиёфада чиқиб келди. Эгнида қора костюм-шим, оқ кўйлакка қора галстук, бошида янги чуст дўппи-ю оёғида ялтираган қора туфли. Фақат соқоли жойида ўзгармаган. У машинанинг орқа ўриндиғига ўтирди. 
Носировлар ўтирган “Жигули” машинаси ҳам улардан бир қанча масофа орқада борарди.
Волга шаҳардан чиқиб район томонга йўл олди. Ярим соатлар чамаси йўл юришгач, машина “Район марказий шифохонаси” деб ёзилган ровотдан ичкари кириб кетди.
Носиров гуруҳи тўхтади. Нима қилиш керак? Орқасидан киришса шубҳа туғилади. Кузатув операцияси барбод бўлиши мумкин. Киришмаса - домла у ерда нима қиляпти билиб бўлмайди. Ўйлай бошладилар.
Шу пайт Волга қайтиб чиқиб рўпарадаги қишлоқ кўчасига кириб кетди. Унинг ичида шофёрдан бошқа ҳеч ким йўқ эди.
Носировлар олдида яна битта сир пайдо бўлди. Домла соппа-соғ, у касалхонада қолиб нима қилади. Бу ҳолат уларни тезроқ, фурсат қўлдан бермай ҳаракат қилишга қистай бошлади.
- Топилди,-шошиб деди Носиров. Ҳамма баробар унга қаради.
- Сизлардан битталарингиз гўёки касал бўласизлар, яна битталарингиз йўлдан машина ушлаб касални бу ерга олиб келиб жойлаштирасиз. Шунда домлани кузатишга имкон туғилади,-деди у шу шаҳар милиция ходимларига қараб. Бу таклиф ҳаммаларига маъқул бўлди. - Биз тўрт киши ташқарида бўламиз. Бемор сифатида жойлаштирилган ходим ичкаридаги вазият ҳақида рация орқали бизга маълумот бериб туради. Аммо ниҳоятда хушёрлик керак. У қуролланган бўлиши мумкин, - деб қўшиб қўйди.
Усмонов исмли лейтенант бемор сифатида палатага жойлаштирилди. Бу орада “Тез ёрдам” машинаси бир аёл беморни олиб келиб шифохонада  қолдириб чиқиб кетди. Усмонов ичкаридан домла қаердалигини аниқлаш қийин бўлаётганлиги, келинчак либосида бир бемор аёл келтирилганлиги, у палатага жойлаштирилгач, у билан бирга келган икки аёл чиқиб кетганлиги ҳақида маълумот берди.
Соат кеч ўн бирдан қирқ беш дақиқа ўтганини кўрсатар эди. Кўчада одамлар оёғи тиниб қолган. Тўлин ой шундоққина рўпарада ўз чиройини кўз-кўз қилиб порлаб жилваланар, ҳаммаёқ сутдек ойдин, узоқ-яқиндан бақаларнинг “вақ-вақа”лари, итларнинг узоқларда ҳуришларию чигирткаларнинг ҳуштаклари эшитилар, аҳён-аҳёнда оқшомнинг бедор қушларининг сайраши эшитилиб турарди. Гўё турли овозлардан иборат симфония чалинаётгандай эди.   Табиатнинг бу ажиб симфониясини аҳён-аҳёнда касалхона ҳовлисидан келаётган бойўғлининг ваҳимали овози бузиб турар эди.
Рация тилга кирди: - Келинчак либосида келтирилган бемор касалхона кийимида ўз палатасидан чиқиб, бош врач кабинетига кириб кетди. Коридорда ҳеч ким йўқ. Беморлар ҳаммаси уйқуда. Топшириқ кутаман. Қабул.
Касалхонадан бир-икки км. радиусда тез-тез ўз жойини ўзгартириб айланиб юрган Носиров бошлиқ гуруҳ жойлашган. “Жигули”дан – яна ўн беш минут кузатинг! Қандай эшитдингиз? Қабул, деган жавоб кетди.
Орадан уч дақиқа ўтар-ўтмас яна Усмонов овози эшитилди.
- Бош врач кабинетидан бир эркак киши чиқиб, эшикни ташқаридан қулфлаб, ён хонага кириб кетди, қабул...
Носиров, - яна ўн дақиқа кутинг. Биз касалхона биносига яқинлашяпмиз. Ҳушёр бўлиб туринг. Соат 00.10 да биз ўша ерда бўламиз. Тушунарлими? Қабул...
Усмонов: - Тушунарли, ўртоқ майор...
Носиров ҳар эҳтимолга қарши милиция бўлимидан яна уч-тўрт ходимдан иборат куч сўради. Улар етиб келгач, шифохона дарвоза қоровулига ҳужжат кўрсатиб ичкари кирдилар. Бир сержант қоровул олдида қолди.
Улар ҳалиги одам кириб кетган хонани аста тақиллатдилар. Эшик очилиши билан икки ходим чаққон ичкари кирди ва ҳалиги одамга пистолет ўқталишиб - овозингизни чиқарманг. Акс ҳолда...
Ҳалиги одамнинг ранги ўлик тусини олди.
- М-м-мен, нима қилдим. К-м-кимсизлар? - деди дудуқланиб аранг.
Носиров: - Сиз кимсиз ўзингиз, - деб қатъий сўради.
- С-С-Солиев, бош врачман.
- Калитни олиб кабинетингизни шарпасиз очинг! Огоҳлантириб қўяй, овозингизни чиқарсангиз отиласиз, - деди Носиров. 
Кабинет очилди. Ҳаммаси бирданига кирдилар. Чироқ ўчиқ эди. Ходимлардан кимдир қўл фонарини ёқди. Хона бўм-бўш. Одам зоти йўқ эди. Одатдагидек стол-стуллар, кресло, диван, телефон, бурчакда оддий бир шкаф турарди. Ҳамма ҳайрон.
Шу пайт ўнг томондаги девор ортидан, - Солиев, сизмисиз, - деган паст овоз эшитилди.
Носиров Солиевнинг қулоғига яқинлашиб; “Ҳа мен ҳозир чиқиб кетаман” денг дея буюрди.
Солиев шундай қилди. Носиров Солиевдан, - қаердан йўл бор у ёққа – деб сўради.
Бош врач шкафни кўрсатди.
Носиров: - Уларда қурол борми? Неча киши? Тез-тез, - деб сўради.
- Қурол йўқ. Икки эркак бир аёл бор холос, - деди врач қалтираб.
Врачни ушлаб туриш учун бир ходим қолди, қолганлари шкаф эшик орқали ичкарига бостириб кирдилар. Европанинг аҳлоқсиз киноларидек ифлос манзара намоён бўлди. Рўпарадаги диван-кроватда бир аёл билан ходимларга суратидан яхши таниш бўлган, ўзини дин пешвосиман деб, одамларни лақиллатиб юрган мунофиқ Эргаш Ҳасанов яланғоч ётар, уларга қарама-қарши креслода эса яна бир қип-яланғоч эркак ўтирарди. Ўртадаги стол устида ҳар хил овқатлар бўшаган, яримлаб қолган коньяк шишалари, нарироқда эса домланинг ясама соқоли тумбочка устида турар эди.
Креслода ўтирган киши ўрнидан туриб дўқ ура бошлади:
- Кимсанлар, сенлар. Босқинчилар. Сенларга нима керак. Йўқолиш кўзимдан. Мен давлат конституциясида белгиланган ҳуқуқимдан фойдаланяпман. Сенлар қонунни бузишяпсан. Фуқаролик ҳуқуқимни паймол қилишяпсан. Бунинг учун ҳали судда жавоб беришасан. Менинг кимлигимни билишасанми, ўзи? Район партия комитетининг биринчи секретари Шокиров бўламан. Ҳаммангни онангнинг учқўрғонидан кўрсатиб қўяман.
Бу орада кроватдагилар нарироқдаги вешилкада илиқлик турган усти-бошларини олиш учун ўринларидан турмоқчи бўлишган эди. Носиров - қимирламанглар, - деди жаҳл билан уларга пистолет ўқталиб ва манзарани суратга олишни буюрди.

Терговда аниқланишича, ўқувчига аввалдан таниш бўлган райкомнинг биринчи котиби Шокиров ва унинг ҳамтовоғи Ҳасановлар мазкур шифохона ходимаси - ёш қадди-қомати келишган, эрдан чиққан Шаҳноза билан аввалдан ишқий алоқа қилишиб юрган. Бу жараён ҳар гал шу махсус, хавфсиз, аммо жирканч хонада кечган.

Бош врач Солиевнинг гувоҳлик беришича, Шокиров унга шу шароитни яратиб беришни мажбур қилган. Акс ҳолда “ишдан ҳам, райондан ҳам бадарға қиламан” деб қўрқитиб келган. Ўша куни Шокиров Солиевга қўнғироқ қилиб, ҳамма нарсани тайёрлаб қўйишини талаб қилган. Шу куни Шаҳноза иккинчи турмушга чиқаётган эди. Солиев бу ҳақда Шокировга айтиб, бугун иложи йўқлигини тушунтирмоқчи бўлганда Шокиров қатъий қилиб:
- Келинчакнинг кийими билан куёв унга ҳали тегмасдан туриб, унинг қўйнидан суғуриб, олиб келасан. Мен бошқа ҳеч нарса билмайман, - деб дўқ урган. Солиев иложсиз қолиб, Шаҳнозани  “ишхонага учраб кетсин” деб чақиртирган. Солиев Шаҳнозага бор гапни айтган. Шаҳноза унамаган. Солиев ялинган, ёлворган. Ишдан бўшатаман, деб дўқ урган. - Уларнинг қўли жуда узун, йиртқич. Агарда уларнинг айтганини қилмасак, сени ҳам, мени ҳам ғажиб ташлашади ва ҳеч нарса бўлмагандек даврини сураверишади, - деб қўрқитган.
Шаҳноза: - Кўнган чоғимда ҳам бу ишнинг иложи йўқ-ку. Мен бугун келинчак бўлиб унинг уйига тушурилиб кетаман-ку, - деган. Шунда Солиев олдиндан ўйлаб қўйган режасини айтган.
- Сени куёвникига тушириб кетишаверади. Кеч соат 10 лардан кейин қорнинг бураб қаттиқ оғриётганини айтасан, тўлғанасан, йиғлайсан ва “тез ёрдам” чақиришларини талаб қиласан. Гап тамом. Районда марказий шифохона фақат битта, холос. Сени шу ерга олиб келишади. Масала ҳал бўлади-қолади. Сих ҳам, кабоб ҳам куймайди, - дейди.

Шундай ҳам қилинади. Натижада Носиров гуРуҳининг домлани кузатиш операцияси ҳалиги манзара кўриниши билан якун топади.

Нима учун икки эркак бир аёл билан бир вақтнинг ўзида алоқа қилишаётганлиги ҳақидаги терговчининг саволига Солиев, - баъзи эркаклар аёлларнинг бошқа эркак билан алоқа пайтини томоша қилгандагина ўзида ҳам қўзғалиш сезишини, шу ҳолат бўлмаса унда ҳеч қандай уйғониш бўлмаслик касаллиги борлигини айтади. Шокиров худди ана шундай касаликка чалинганлиги учун ўз сирдош ҳамтовоғи Иброҳим домладан, яъни Ҳасановдан фойдаланган. Бунинг эвазига Шокиров ашаддий жиноятчи Ҳасановни милиция органларидан яшириб келган.
Э. Ҳасанов ўз юртида суд қилинди. Тахта-ёғоч омбори директорлиги пайтида ўз лавозимини суиистеъмол қилиб, давлатга етказган юз минглаб сўм зарари, одам ўлдириб қотиллик қилганлиги ва кейинги содир қилган жиноятлари учун “ўлим” жазосига ҳукм қилинди.
Шокиров ҳам ашаддий жиноятчини яшириб келганлиги, унга қалбаки паспорт тайёрлаб берганлиги ҳамда ахлоқан бузуқлиги учун ишдан олиниб, олти йилга озодликдан маҳрум қилинди.
Солиев ҳам қилмишлари учун вазифасидан бўшатилиб, медицинадан бадарға қилинди.
Шаҳноза эса умрбод иснод ва тавқи-лаънатга қолиб, ёлғизлик ва бахтсизлик жарлигига қулади.

VIII БОБ

Фаришта билан кўринмас чопонини кийиб олган Руҳ “Руҳий касалликлар шифохонаси” деб пешонасига ёзиб қўйилган дарвозадан ичкарига кирдилар.
Эрта баҳор бўлганлиги учун яқинда юмшатилган ернинг тафти димоққа урилди. Кенг девор билан ўралган қўрғон, ҳар томонга кетган асфальт йўлаклар, бир ва уч қаватли бир нечта бинолар кўзга ташланади. 
Нарироқдаги гулзор ичида тўрт-беш киши ғимирлашиб юришар, оқ халат кийган икки барваста эркак йўғон таёқ ушлаб туришар, касалхона кийимидагиларнинг бири белкурак билан гул ариқчаларининг нишобини тўғрилаб чопар, бири қуриб, чириб қолган новда-ҳасларни бир ерга тўплар, яна бирининг қўлида сув оқиб турган шланг турарди. Уларнинг учаласи ҳам ҳалиги калтак ушлаб турган кишиларнинг кўрсатмаси билан ишлар эдилар.
Фаришта ва Руҳ яқин келиб уларни кузата бошладилар. Қирқ ёшлар чамаси белкуракли киши ёш болаларча қилиқлар қилар, гоҳ куракни ерга тўғри солса, гоҳ ёнбоши билан ариқчани суриб кетар, ағдарилган ердан чиққан чувалчангни кўриб қолса, куракни бошидан ошириб ирғитиб юбориб,унга ташланар, кафтига беркитиб бориб ҳашак йиғиб юрган шеригини “Воей, илон қоч” деб қўрқитмоқчи бўлар, ерда кетаётган бирор чумолими ёки бошқа ҳашарот орқасидан қувиб кетар, ҳалиги оқ халатли афтидан шифокорлар бўлса керак, калтагидан елкасига тушгандагина, жойига қайтиб белкуракни қўлига олар ва яна ишга киришар эди.
Бир вақт шифокорлардан бири ахлат тўплаётган 55 ёшлардаги кишига 30-40 метрлар чамаси нарироқда турган ғалтак аравани кўрсатиб олиб келишни буюрди. Ҳалиги одам қўлида тўпланган хасларни ёнидаги шериги томонга ирғитиб, сочиб юборди-да, арава томон югура кетди. Шифокорлар “чў отим, чў” деб команда берарди. Ҳалиги одам отга ўхшаб кишнади ва сакраб-сакраб чопа кетди. У араванинг икки сопи орасига орқаси билан юриб кириб судради ва яна отга ўхшаб кишнаб, чопиб кела бошлади. У тўғри ахлат турган ерга эмас, шифокорлар устига бостириб келарди.
Иккала шифокор баробар таёқларини кўтариб “так, так, так, так” дейишиб тўхташ буйруғини бердилар ва ахлатни аравага солишни кўрсатдилар.
Бир мунча вақт ўтди. Шланг ушлаб турган одам ишсиз зерикди шекилли, бирданига икки шеригига қаратиб, шлангдан визиллатиб муздек сув сепа бошлади. Шериклари сесканиб шалаббо бўлиб қоча бошладилар. Ҳалиги одам бундан завқланиб, қийқириб кулиб, уларни қува кетди. Калтакли шифокорлар эса “ҳай-ҳай”лашиб уларнинг орқасидан чопдилар.
Руҳ бу манзарадан ажабланиб, - улар кимлар, нима учун ҳар хил қилиқлар қиляптилар? - деб фариштадан сўради.
- Кишиларнинг омонатларига хиёнат қилган осийлар. Улар ўз қилган гуноҳлари учун шу дунёнинг ўзидаёқ жазосини тортяптилар, - дея Фаришта Руҳни бинолар томон бошлади.
Биноларнинг деярли барча деразалари йўғон симдан қилинган панжаралар билан ҳимояланган эди. Фаришта билан Руҳ узун кетган бир қаватли бинонинг биринчи хонасига кирдилар. У ерда калласи гавдасига қараганда анча катта, тепа лаби буришиб данакдек, қўшимча гўшт ёпиштириб қўйгандек ҳолат ҳосил қилган кимса ҳамда 10-12 ёшлардаги бир қиз латталардан ўзича қўғирчоқ ясаб алла айтиб ўтирарди.
- Алла, алла.
Бу дунёга келмай ўлгин, алла.
Мени она демай ўлгин алла,
Алла-ё, алла.
Бу қизча ўта қўрқинчли, хунук бўлиши билан бирга ақлсиз ҳам эди. Руҳ Фариштага бу қиз ҳали гўдак бўлса, қайси  гуноҳига жазо торяпти дегандек маъноли қаради.
Фаришта буни тушунди ва бу қиз гуноҳкор эмас, жаннатнинг бўлажак ҳурларидан бири, деди.
Руҳ ажабланиб:
Бу бадбашара маҳлуқ қандай ҳур бўлсин, - дея сўради.
Ҳа, шундай. Қизчанинг ота-онаси бу дунёнинг маишатига берилиб, ҳар хил бузуқ йўлларга юрганлар. Ароқхўр бўлганлар. Ҳозирда улар ўзларининг ягона зурриёдлари аҳволини кўриб юрак-бағри эзиляпти, азобланяпти. Қилган қилмишларига аттанг, пушаймон қиляптилар, лекин энди кеч. Оллоҳнинг ҳукми битилган. Уни ўзидан бўлак ҳеч қандай қудрат ўзгартиролмайди. Қизчанинг ҳурлигига келсак, у бошқа инсонларга ибрат бўлиши учун Тангрим томонидан яратилди ва унга жуда қийин, яъни бандаларни ҳар хил гуноҳлардан қайтаришдек оғир вазифа юкланди. Қизча ҳозир Хожамнинг буйруғини бекаму-кўст адо қиляпти. Бундай мушкул юмушни бажариб ўтгувчилар жаннатнинг тўрисидан жой оладилар, деб фаришта навбатдаги хонага етаклади.
Бу хонанинг бор жиҳози уч кроват ва уч тумбочкадан иборат эди. Хонада чанг кўтарилган. Икки аёлнинг биттаси ерга ташлаб қўйилган бир парча шолчани белига ташлаб, тўрт оёқлаб турар, иккинчиси уни миниб олиб хонани “их, их эшагим, иха, их-их” деб айланар эди ва шундан завқланиб тинмай қийқириб кулар, гоҳ чапак чалар, гоҳ минилган аёлнинг орқасига шапалоқлаб, “их, их эшагим, их-их” дер, эшак бўлаётган хотиннинг кўзлари ола-кула бўлиб тер тўкиб эшакка ўхшатиб “О-ио-ио”ҳангираб у ёқдан-бу ёққа тўрт оёқлаб югурар эди.
Деразанинг тагидаги кроватда эса гўё хонада ҳеч ким йўғу, ҳеч нарса бўлмаётгандек бепарво шифтга қараб бир оёғини кўтариб, қимир этмай аёл киши ётар ва нималардир деб жаврар эди.
Руҳ унинг нималар деяётганига эътибор берди.
- Ҳо-о-о, оёғимни туширмайман. Унинг тагида ер шари бор. Оёғимни туширсам ер шари пачоқ-пачоқ бўлиб кетади. Унда мен қаерда яшайман. Сизларчи? Туширмайман, йўқ-йўқ, туширмайман, - деди-да бирданига - вой-дод, уч калла. Мени ейман дейишяпти. Меники билан тўрт калла, - деб ўрнидан туриб кроватдан пастга ташланди. Ҳалиги эшак минди ўйнаётган шерикларини босиб ўтиб эшикка ўзини урди. Бироқ эшик қулф эди.
Руҳга бу аёл танишдек кўринди ва Фариштага савол назарини ташлади.
Фаришта бу манзарани олдиндан кўргандек бепарволик билан  бу аёл  иккимизга жуда яхши таниш Тўлғаной. Бу уччала аёл ҳам бу ёруғ дунёнинг жаҳаннамида азоб чекяптилар. Мен сенга айтсам, дўзах ҳам, жаннат ҳам шу дунёдан бошланади ва охиратда абадий давом этади. Ўз эзгу амаллари билан Оллоҳ меҳрини қозона олган солиҳ бандалар ҳаётда, яъни шу дунёнинг ўзидаёқ жаннат лаззатларини тотиб яшайдилар. Зинокор, хиёнаткор, мунофиқ, Оллоҳни унутиб, у яратган бандаларга ноҳақ зарар етказиб, зулм-зуғум ўтказувчи кимсалар шу дунёнинг ўзидаёқ дўзах ўтида ёна бошлайдилар манавиларга ўхшаб, деб Фаришта аёлларга ишора қилди ва яна деди:
- Уларнинг қилган гуноҳлари жуда ҳам кўпайиб, оғирлашиб катта бўлиб кетганлиги учун охиратнинг абадий етти дўзахи ҳам уларни қабул қилгани қўрқади ва Оллоҳдан илтимос қилиб, йиғлаб - эй меҳрибон ва раҳмли Яратган эгам, у банданинг гуноҳи шундай катта бўлиб кетдики, ҳозир уни қабул қилсам тарс ёрилиб кетаман. Сендан тилагим шуки, унинг гуноҳини бир мисқолини бўлса-да ёруғ дунёда ҳам кўрсатгин, - деб сўрайди. Тилак мустажоб қилинса, ундай фосиқлар шу дунёдаёқ жаҳаннам азобини торта бошлайдилар.
- Анави икки аёл қандай гуноҳ қилганлар, - сўради Руҳ эшак минди ўйнаётган аёлларга қараб.
- Улар ўз эрларига хиёнат қилганлар, яъни бегона эркаклар билан мана шундай қилиқлар қилишиб, зино қилганлар. Манави Тўлғаной исмли аёлнинг қилмишларидан сен хабардорсан. Лекин қачон ақлдан озиб бу ерга келиб қолди демоқчисан. Мана кўр, - деди-да Фаришта рўпарадаги деворга ишора қилди.
Деворда воқеалар жонланди.
Тўлғаной Зайнобиддиновнинг олдидан чиқиб маданият бошқармасида иши бўлса ҳам кайфияти йўқлиги сабабли у ерга учрамай, тўппа-тўғри ўз идорасига келди ва котиба қизга ҳеч кимни қўймаслигини тайинлаб кабинетга кириб диванга ўзини ташлади. Кабинет жиҳозлари унинг кўзига жуда ғариб, хунук ва совуқ кўринди.
У ўйлай бошлади. Қачонгача бу тор, кўримсиз хонада беш-олти чаласавод одамга бошлиқман, деб қувониб юраман. Фахрланадиган нимаси бор. Бир кичкинагина районнинг сурпаси қуруқ бўлими бўлса. Беш-ўн паст сифатли стол-стул ва бир эски диван холос. Бу эски-тускилар орасида ўтириш, бошқа аёл раҳбарлар ичида итнинг орқа оёғи бўлиб юриш қувонишга арзийдими? Йўқ. Марказда ишлаш, гавжум маданиятли шаҳарда яшаш керак, кенг, ёруғ, чет эл мебеллари билан безатилган кабинетда ўтириб, бутун вилоят бошқармасини бошқариш, вилоят раҳбарияти аъзоси сифатида республика номенклатурасида туриш, яп-янги “Волга” машинасида юриш. Манавини обрў деса, қувонса бўлади. Лекин бу роҳатга етишиш учун вафодор турмуш ўртоғи ва икки мунчоқдек боласи билан ширингина турмуш кечираётган ўз қизининг номусини, бахтини қурбон қилиши керак.
Тўлғаной вилоят курсисини ўйласа, юраги ширин туйғуларга тўлар, Зайнобиддиновнинг қўйган шартини ўйласа, юраги орқага тортиб кетарди. У бу азоб ичида бир ҳафтадан ортиқ яшади. Ўйлади. Ниҳоят,амал иштиёқи устун келди.
Уйида ҳеч ким йўқлиги пайтини пойлаб қизи Гулчиройга сим қоқиб, уйга бир келиб кетишини тайнлади.
Гулчирой ўша куниёқ етиб келди.
Тўлғаной ундан, болалари, эри ва ишлари қандай эканлигини суриштирди. Овқатланишди. Тўлғаной анчагача ўйлаб қўйган гапини айта олмади. Гапни нимадан бошлашни топа олмай қийналди.
Гулчирой эса тобора безовталанар, нима сабабдан чақирди экан, деб онасининг оғзини пойлар эди.
Ниҳоят Тўлғаной ёрилди.
- Сени чақиришдан мақсад ишинг ҳақида гаплашиб олиш эди.
Гулчирой ҳайрон бўлиб: - Ишим, менинг ишимга нима бўлибди? - деб хавотир аралаш овозда. Бирданига устимдан шикоят бормикин деган хаёлга бориб.
- Ишингга ҳеч нарса бўлгани йўқ. Қачонгача лой-сув кечиб, чангга ботиб юрасан у дала-даштларда демоқчиман, - деди Тўлғаной муғомбирлик тусини олиб. – Мана ёшинг ҳам ўттизга бориб қоляпти. Бир неча йилдан бери кичкинагина идорада кўримсиз лавозимда ишлайсан. Ахир сен ўсишинг керак. Бунга қобилиятинг, билиминг ҳам, қадди-қомату ярашиғлик чиройинг ҳам бор.
- Қандай қилиб ўзимдан-ўзим ўсаман, - сўради Гулчирой.
- Ўсиш-ўсмаслик ўзингга боғлиқ. Бунинг учун ҳаракат қилишинг, жон куйдиришинг керак бўлади. “Жондан кечмасанг жонона қайда, тоққа чиқмасанг дўлона қайда” доноларнинг мақолини эшитганмисан. Ҳа, бу йўлда кўп нарсалардан кечишга тўғри келади, - деди муғомбирлик билан Тўлғаной.
- Нима қил дейсиз, - деди Гулчирой, онасига маъноли тикилиб.
- Ҳозирча бировга индамай турасан. Яқинда мени бошқармага бошлиқ қилишмоқчи. Ўрним бўшайди. Сени шу ерга қўймоқчиман. Лекин бу жуда қийин иш. Чунки қонунда яқин қариндошлар, айниқса, бир туғишганлар бир идорада раҳбарлик лавозимларида ишлашлари мумкин эмас. Аммо, “қаловини топсанг, қор ҳам ёнади” дейдилар. Биз катталарнинг тилини топсак бас. Ҳар қандай муаммо, чигал тугун ҳам ечилади қолади.
- Бунинг учун нима қилиш керак, - қизиқсиниб сўради Гулчирой.
- Уларни кўнглини ўғирлаш керак, овлаш керак. Шундагина улар бўйнидан боғлаб олинган қўйдек етакласанг хоҳлаган томонингга кетаверадилар. Қўй бўлиб қолган одам қонуннинг бузилишига ақли етадими, - хиринглаб, мазах аралаш кулди Тўлғаной.
Сал-пал ақли ета бошлаган, лекин онасининг мақсадини тўлиқ тушунмаётган Гулчирой - қандай қилиб уларнинг кўнглини овлаймиз. Пул, пора берамизми? – деди.
- Э, соддагинама, - деди кулиб Тўлғаной. - Сенинг пулингни бошига урадими улар. Унақа нарсалар пўпанак босиб ётибди-ку уларда. Уларга пулинг эмас, ўзинг кераксан. Шаҳло кўз, қийғос қошларинг, қаймоқ лабларингу, қайноқ қучоғинг керак, у лақмаларга.
- Вой ўлмасам. Куёвингиз сезиб қолса мени ўлдириши аниқ. Феълини яхши биласиз-ку, - деди чўчинқираб у ён-бу ёнга қараб олган Гулчирой.
- Э! Қўй ўша қуруқ эрингни. Доим қора ёққа беланиб, сасиб-бижиб юради. Қандай чидаб ётасан у билан билмайман. Ҳар куни ваннага тушиб, ҳушингни олиб маст қилгувчи хушбўй атирларни қуйиб, юмшоқ “ўттиз бир”ларда юрган, пачка-пачка пулларни бошингдан сочадиган, қулоқ бўйнингу қўлларингни тиллаю-бриллиантларга тўлдириб ташлайдиган-ларни кўрмагансанда ҳали. Уларни мазасини билмайсан. Шунинг учун соддалик қиляпсан, - деди Тўлғаной совутгичдан арман коньяк олиб рюмкаларга қуяркан. - Сен вилоятда эмас, пойтахтда катта лавозимларда ишлашга арзигулик қизсан. Илминг бор. Ташкилотчилигинг бор. Юқорига кўтарилишинг учун аёл кишига фақат шугина кифоя қилмайди. Булардан ташқари тадбир, йўлларни ҳам билиш керак. Қачонгача анави Салим раисга ўхшаган майда-чуйда исқиртларнинг қош-қовоғига қараб юрасан. Бундай фурсат ҳадеб келавермайди. Мен сени униб-ўсишингни, обрўли бўлишингни хоҳлайман. Гапларимни яхшилаб ўйлаб кўр. Кейин яна гаплашамиз. Ол, анавини ич, - дея Тўлғаной рюмкани бир кўтаришда бўшатди.
Гулчирой онасининг боласи эмасми. Зотига тортди.
Кўп вақт ўтмай Тўлғаной вилоят маданият бошқармасига бошлиқ, Гулчирой эса туман маданият бўлимига раҳбар этиб тайинландилар.
Бу воқеа туман маданият бўлимида рақс устаси бўлиб ишлаб келаётган Нилуфарга қаттиқ таъсир қилди. Чунки у Тўлғанойга бир неча йиллар давомида вафодор итдек хизмат қилди. Ундан ҳеч нарсасини аямади. У айтса ҳаттоки, номус-оридан ҳам кечди. Тўлғаной Нилуфарни қандай қабиҳ, жирканч ва ифлос ишларни қилишга етакламади. Ҳаммасига чидади. Тўлғаной Нилуфарга, - агарда мен юқорига ишга ўтсам, сени ўз ўрнимга қўйиб кетаман, деб ваъда ҳам берган эди. Эндиликда Нилуфарни лақиллатиб унинг қўйнини пуч ёнғоққа  тўлдириб юргани очиқ-ойдин бўлиб қолди. Нилуфар ҳаммасига чидаб келган эди. Энди бунисига чидай олмайди. У шуларни ўйларкан Тўлғанойдан қаттиқ ғазабланди ва ундан ўч олишни кўнглига тугиб қўйди.
Нилуфар Гулчиройнинг ҳар бир босган қадамини кузата бошлади. Гулчиройнинг юриш-туришида тез орада катта ўзгариш бўлди. Бўйнида тилла занжир, қўлларида қимматбаҳо қўша-қўша узуклар пайдо бўлди. Кийинишида, пардоз-андози ҳам мутлақо ўзгариб кетди. Идорада кам ўтирадиган, димоғдор бўлиб қолди. Тилла буюмларни, қимматбаҳо кийимларни кўрган сайин Нилуфарнинг алами ошиб борар, унинг юрагини каламуш кемирар эди.
Бир куни Нилуфар қандайдир иш билан Гулчиройни олдида ўтирган эди, телефон жиринглаб қолди. Гулчирой трубкани олиб, - Алло, - деди-ю очилиб-сочилиб, - ассалому-алайкум Мухтор Ҳайриддинович! Яхшимисиз? – Ҳа, яхши юрибмиз. Сизнинг сояйи давлатингизда, - деди ва сал хижолат тортгандай хавотир ичида, - майли, хўп, яхши, хўп. Хўп дедим-ку, хайр, - деб трубкани қўйди.
Бу соҳада ҳушёр ва фаросатли Нилуфар Гулчирой нимагадир ваъда берганини сезди. Ўша куни кеч соат 9.00 ларда унинг уйига қўнғироқ қилди. Трубкани Гулчиройнинг қайнотаси олди. Нилуфар уни сўради, ўзини танитмай бир дугонасиман, деб қўя қолди ва Гулчирой онасиникига кетган, бугун ўша ерда қолади, деган жавоб олди.
У тезда Тўлғанойнинг уйига қўнғироқ қилди. У ҳам уйида йўқ эди. Нилуфарнинг миясига, - улар яширин оромгоҳда Зайнобиддиновлар билан базми жамшид қуряптилар, - деган хаёл келди. Буни аниқлаш керак.
Нилуфар кўчага, катта йўлга чиқди ва такси ушлаб яширин оромгоҳ томон учиб кетди. У таксини анча берироқда тўхтатди ва шофёрга шу ерда кутиб туришини айтиб, қоронғуликда ғойиб бўлди.
У оромгоҳга орқа томондан, дарахтзор оралаб яқинлашди. Битта хонада чироқ ёниқ. У деразага аста яқинлашди. Диққат билан ичкарига қулоқ солди. Ҳа, у адашмаган эди. Зайнобиддинов билан Гулчиройнинг секин-секин, лекин бемалол эшитарли овозда гаплашаётганлик-ларини эшитди ва тезда орқасига қайтди. Унга Тўлғанойдан қасд олиш пайти келган эди. Фақат қандай қилиб? Гулчиройни эри орқалими. Унга бу ишни қайси йўл билан айтса экан. Нилуфар шуларни қаттиқ ўйлай бошлади. Ёки уларнинг устига органдан одам бостириб қўйсаммикин. КГБга хабар қилсаммикин. Йўқ, бу йўл билан уларни енгиб бўлмайди. Босди-босди қилишиб юборишади. Фақат битта йўл, Гулчиройни эрини ишга солиш керак, деган қатъий қарорга келди.
Эртаси куни эрталаб Нилуфар Гулчиройнинг турмуш ўртоғи Адҳамжонни хўжалик гаражи ёнида пойлаб кутиб турди. Ана эскироқ “Москвич” машина дала йўлидаги гараж томонга қараб кела бошлади. Машина яқинлашган сари Нилуфарнинг юраги қаттиқроқ урарди. Унга қандайдир ваҳима ҳужум қиларди. – Адҳамжонни анча баджаҳл деб эшитаман. Енгиллик қилиб бирданига,тушуниб-тушунмасдан менинг хотинимга туҳмат қиляпсан деб дўппослаб келса-я, ўйларди у.

Машина яқин келди. Нилуфар унга қўл кўтариб тўхтатди. Адҳамжон машинадан тушди. У Нилуфарнинг қоқ далада юрганидан ажабланиб:

- Ие, Нилуфар опа, қандайсиз? Бу ерларда нима қилиб юрибсиз? Қайси шамол учириб, бу чангиб ётган жазирама далага ташлаб кетди сизни? - Адҳам пичинг аралаш ҳазил қилган эди. У Нилуфарни бундай жойда биринчи маротаба кўриб турган , уни доим саҳнида ёки мажлислар ўтказиладиган салқин залларда кўрар. Жуда борганда ҳам бригада шийпонидан нарига ўтмас эди.
Нилуфар ҳам ўзини тутишга ҳаракат қилиб, - сизнинг шамолингиз учириб келди-да, укам айланай, - деди ва Адҳамни йўл четидаги тутнинг соясига бошлади.
- Жуда яхши қилибди-да шамолим, учириб. Қани нима гаплар, қандай янгиликлар бор.
- Янгиликлар кўп, - Нилуфар бир неча кун миясида пишириб қўйган гапларни яна бир маротаба хаёлидан ўтказди ва фақат ўзингизни босасиз, сиз ақлли, ҳушли, олий маълумотли йигитсиз. Унинг устига катта бир донгдор хўжалик гаражининг бошлиғисиз, - дея гап бошлади.
Адҳам жиддийлашди. Бир нохуш хабар сезгандай.
- Хўп яхши. Нима гап ўзи? – деди у овози қалтираб.
- Унчалик ваҳима қилишга арзигулик гап эмас. Фақат гумон холос, - қувлик билан деди. Нилуфар овозини пастлатиб, - хўжаликдагина эмас, бутун районда сиз ва Гулчиройнинг обрўларингиз жуда баланд. Одамлар шубҳа қилиб, йўқ нарсаларни гапириб, ширин турмушларингизга қалампир ташлаб қўймаса дейман.
- Хўш, хўш. Нима учун қалампир ташлайди, - Адҳам ҳаяжонлана бошлади.
- Ҳали эрта. Бу гап сўзларни олдини олиш керак холос. Элнинг қулоғига тушмасдан туриб.
- Нима эл назарига тушади. Очиқроқ гапиринг ахир? - Адҳамнинг хуноби ошди.

- Фақат битта шарт билан очиғини айтаман. Бу иш исботланмагунча қизишмайсиз. Мендан хафа бўлмай, аччиғланмай турасиз. Акс ҳолда ўзингиз ва оилангиз шаънига яхши бўлмайди. Мен Гулчиройни, сизни жуда яхши кўраман ва ҳурмат қиламан. Қўзичоқдек ширин болаларингиз бор. Туҳмат аралашиб, оилангизга доғ тушиб қолмасин дейман.

Адҳамнинг сабр косаси тошиб, қизариб борарди.
- Бу иш аниқланмагунча ўзингизни тута оласизми? Аччиғланмайсизми?
- Йўқ, аччиқланмайман. Тезроқ айтинг. Нима гап ўзи, - шоштирди Адҳам.
- Эркакча сўзингиз-а?
- Ҳа, эркакча сўзим.
- Гулчирой ойимникига кетдим деб бошқа ерга боряпти, - деган гумон бор, - деди Нилуфар овозини пастлатиб.
- Қаерга борар экан? - ғазаблангандай сўради Адҳам.
- Районимизда “Бўриқочди” деган ҳилват жой бор биласизми?
- Ҳа, эшитганман, лекин бориб кўрмаганман.
- У ерга ҳеч ким бормайди. Бўрилар, алвстилар бор деб қўрқишади. Аммо у жойда фақат катталар дам оладиган оромгоҳ бор. Хотинингиз ўша ерга борар экан, - қўрқиброқ деди Нилуфар.
- Қаердан биласиз? Кимдан эшитдингиз бу гапни, - Адҳам овозини кўтарди. Унинг ранги оқариб қўллари қалтирар эди.
- Ўзингизни босинг, жон ука” Ҳеч кимдан эшитганим йўқ. Бу ростми, ёлғонми текшириб кўринг. Хоҳласангиз мен сизга ўша жойни кўрсатиб қўяман.
- Сиз Гулчиройга туҳмат қиляпсиз. У унақа ерда “қанд” емайди, - бўғиқ овозда зўрға гапирарди Адҳам.
- Аввал кузатинг. Туҳмат бўлиб чиқса, кейин ҳар нарса қилсангиз розиман, - деди Нилуфар ҳайиқсираб ўзини орқароққа олар экан.
- Юринг бўлмаса, ҳозироқ менга ўша жойни кўрсатинг, - деди Адҳам калитни бармоғида асабий айлантираркан машина томон юриб.
Машина ўнқир-чўнқир чанг йўлдан ўқдек учар, улар индашмасдан боришарди. Анча йўл юрдилар. У ғўзаликликдан тошиб йўлга кўлмак бўлиб қолган сувни ҳам машинани секинлатмай шариллатиб ўтиб кетар, қовжираб ҳансираётган тупроқни тепалаб ўтар ва қўққис зарбадан осмонга сакраган чанг-ғубор ичига қўшилиб кетар, яна уни ёриб чиқар, аччиғланган тўзон машинанинг ортидан қувиб борарди.
Ниҳоят узоқда дарахтзор қораси кўринди. Далалар, ўзлаштирилмаган ер тугади.
- Шу ерда тўхтатинг, - деди Нилуфар орқа суянчиқ бағридан қаддини тортиб оларкан. Тўзғиган сочларини қўли билан тартибга келтириб. – Уёғига яёв борамиз, - деб қўшиб қўйди.
- Нима учун? – деди машинани секинлатиб, четроққа оларкан.
- Бу ер одамлар кўзидан қаттиқ қўриқланади. Сиз билан биз келганимизни қоровул кўриб қолиши мумкин эмас.
Иккаласи унсиз пиёда кета бошлади. Нилуфар Адҳамни яширин йўллар билан гўшанинг орқа томонига олиб ўтди ва толзор оралаб бриб, бинони кўрсатди.
- Базми-жамшид мана шу ерда бўлади, - деди.
Адҳам ғазаб ва нафрат билан нигоҳ солди.
- Кетдик энди, бу ерда кўп туриб бўлмайди, - Адҳамни қистади Нилуфар.
Адҳам ўша куни Гулчиройга қарамасликка ўзидаги ўзгаришни сездириб қўймасликка ҳаракат қилди. Кечаси ҳам ўзини чарчаганга солиб хотинига орқа қилиб ётди. Ухлай олмади. Унинг юрагига бир тўп чаён ин қуриб олиб, тинмай чақаётган эди.
Адҳам эрталаб уйқусизликдан боши ганг, кўзлари киртайган аҳволда иштаҳасиз нари-бери нонушта қилди ва ишга эмас одамлардан эшитган, ўз пичоғи билан машҳур бўлган шаҳарга қараб йўл олди. Умрида пичоқ тақмаган киши унинг яхши-ёмонини билармиди? У кўпчиликнинг маслаҳати, пичоқчи устанинг таърифига суяниб, 130 сўмга катта пичоқ олди ҳамда уни обдон чархлатди. Газетага ўраб машина ўтирғичи остига яширди. Бозорга кириб бир қоп гуруч, 15 кг. оқ қанд, ўғли ва қизчасига икки қатордан уст-бош олди ва сой бўйидаги ошхонадан лағмон, чой ичиб анча ўтирди. У чошгоҳга яқин қишлоққа кириб келди. Учкўчадаги магазин олдида бир тўп одамлар тўпланишиб турарди. Адҳам шу ерда тўхтади. Машинадан тушиб одамларга салом берди. Одамлар унга тузук-қуруқ алик ҳам олишмади. Баъзилари маҳзун, баъзилари хурсанддек кўринишар. Бир-бирлари билан яқин келишиб шивир-шивир гаплашишар эдилар.
Адҳам:
- Тинчликми? Нимани пичирлаб гаплашяпсизлар, - сўради биринчи қаторда турган механизатор Солижондан.
- Ие, ҳали сиз эшитганингиз йўқми? Эрталаб милициялар қора машинасида келишиб, Салим раисни, бухгалтер ва Карим, Шокир, Эгамберди бригадирларни қаёққадир олиб кетишди. Ҳозиргача улардан дарак йўқ, - деди Солижон.
Бу хабардан сўнг Адҳамнинг юраги ҳаяжон аралаш шув этди. Оёқ-қўллари бўшашди. Тинмай миясини кемираётган хотинининг хаёли бироз унут бўлди.
- Нима учун? – аранг сўради Адҳам.
- Билмасам. Анчадан бери колхозда ревизия бор эди. Эшитишимизча, жуда кўп тонна йўқ пахтани бор деб “сводка” беришиб юборишган экан. Бу ишкаллик ревизияда чиқиб қолибди, - деди Солижон паст овозда Адҳам томон энгашиб.
Шу пайт марказ томондан бир қизил “Жигули” ўқдек учиб келиб уларнинг олдида тўхтади. Ундан тўрт милиция формасидаги кишилар бор эди. Олдида, шофёрнинг ёнида ўтирган майор машина деразасидан бош чиқариб, тўпланиб турганларга дўқ урди.
- Нимага тўпланишиб туришибсан? Дарҳол ҳамманг уй-уйларингга, - дедию яна машинани тезлатишиб хўжалик идораси томонга шитоб кетдилар.
Ҳамма бир-бир тарқала бошлади.
Орадан 15-20 кунлар ўтди. Бу орада Салим раис ва бошқа қамалганлар ҳақида қишлоқ оралаб ҳар хил миш-мишлар болалайверди. Бири уларнинг жинояти жуда катта эмиш, отилар эканлар деса, иккинчиси раиснинг уйидан 10, бухгалтерникидан 6 кг. олтин чиқибди. Ертўлага беркитиб қўйишган экан, милициянинг ер кавловчи аппарати топиб берибди, дердилар. Адҳам эса ўз ўй-хаёли билан банд эди. У хотинининг юриш-туришини кузата бошлади. Авваллари эътибор бермаган экан, илгарига қараганда Гулчиройда ўзгариш анча катта эди. У ҳар куни хилма хил бўёқлар билан узоқ пардоз қилар, илож топиб кунда икки марта кўйлак алмаштирар, “мажлис” деб уйга кўпинча кеч келар, Адҳамжон ва болаларига аввалгидек меҳрибонлик кўрсатмас, бепарво бўлиб қолганди. Ҳатто бир куни унинг оғзидан ичкилик ҳиди ҳам келди. Буни сезган Адҳамда шубҳа яна кучайди, лекин сездирмади. У Гулчиройни онаси ўз уйига чақиришини кутарди. Ниҳоят ўша кун келди.
- Бугун аямнинг дугоналари меҳмон бўлишиб келишар экан. Мен овқат-озиғига қарашиб юборар эканман. Кеч қолсам, ўша ерда ётиб қоламан. Хавотир олманглар, - деб Гулчирой ясан-тусан қилиб гўёки марказдаги онасининг уйига кетди.
Адҳамжон индамади. Кеч соат еттиларда машинасига ўтириб, район марказига борди. Ўша ердан қайнонасиникига қўнғироқ қилди, чунки Адҳамларнинг ҳовлиси районнинг у чеккасида бўлса, қайнонасиники бу чеккасида бўлиб, телефон “дежурний” орқали олинар эди. Марказдан эса тўғри терилаверарди.
Трубкани Тўлғанойнинг қари онаси олди. Адҳам овозига раҳбарларга хос тус бериб, - Тўлғаной Турсуновна борми? Мен областданман деб сўради.
Кампирнинг андишали овози келди.  – Вой, йўғиди-я. “Бугун мажлисим бор, кечроқ келаман” деган эди. Адҳам:
- Хўп яхши. Кейинроқ телефон қиламан бўлмаса, - дея трубкани жойига қўйди. Шубҳалар тасдиқланаётган эди. У алоқа бўлимидан маст кишидек гандираклаб чиқди. Ғазаб ва нафрат Адҳамни тобора исканжага олиб борар, уни юрак асабларига зарба урар, қўлларини қалтиратиб, тишларини ғижирлатар, кўринганки нарсани кўзига ёмон кўрсатар, дунёнинг барча нарсаларидан кўнглини совитиб, ҳаттоки ўз жонидан ҳам кечиб, ўзини-ўзи жарликларга отиб юборишга чорларди.
Адҳам базўр машинага ўтирди ва ўз ҳовлиси томон шамолдек учиб кетди. Унинг кўзига ҳеч нарса кўринмас, энди у рулда кетаётиб светофорнинг тақиқловчи чироқларига ҳам эътибор бермас, ГАИ ходимлари тўсиб машинасини олиб қўйишини хаёлига келтирмас, ҳаттоки бирор одамни уриб кетиб, ўлдириб қўйишдан ҳам тоймасди. Қамоқ жазоси унга роҳатдек кўринарди. У машинани дарвоза олдига қўйиб, тўғри болалари ётган уйга кирди. Улар ухлашиб қолган эдилар. Адҳам кириб келгач, онаси набираларини унга ташлаб ўз уйига чиқиб кетаётганда Адҳам - буви мен ҳозир бир жойга бориб келаман. Сиз набираларингиз олдида тура-туринг, - деди овози қалтираб. Ўғлининг кечқурунлари ҳам иши кўплигига кўникиб қолган кампир, “қаерга борасан, қачон қайтасан” деб суриштирмади ҳам. У уйқулик кўзларини уқалаб эснар экан “майли, болам, бехавотир бориб келавер” деб ҳовлига чиқиб кетди.
Адҳам уст-бошларини енгилроғига алмаштирди. “Пиш-пиш” қилиб ширин ухлаётган ўғли ва қизининг лўппи юзлари, пешоналаридан ўпди. Бошчаларини силади. Унинг томоғига бир нарса тиқилгандай бўлди. Бутун аъзойи бадани титради. Кўз ёшлари юзларидан думалаб иягида тўхтади. Бир-икки донаси болалари чиройли бошчаларини қўйиб ётган ёстиққа думалади. Унинг кўз олдида хиёнаткор ҳаром тўшакда ётган Гулчирой пайдо бўлди. У юз жилва билан кимгадир юзланар, Адҳамга қараб, тилларини чиқариб, уни мазах қилар, устидан кулар, Адҳамнинг садоқатига, меҳру вафосига тупурар, болаларининг чиройли қўлчалари, бурунчалари қош-кўзларига тескари қарарди. Адҳам томоғига тиқилган нарсани ичига ютди. Бир зарба билан қалбидаги барча раҳм-шафқат меҳру-муҳаббатни итариб ташлади. У хонадан шиддат билан юриб чиқди. Омборхонадан бензин олиб машина бакини тўлдирди. Бўш идишни омборхонага қўйиб дарвоза томон кетаётган эди, унинг йўлини кўз очмаган кучуклигидан боққан ити тўсди. У эркаланиб сакраб Адҳамнинг кўкракларига икки қўлини қўйди. Адҳам қаршилик кўрсатмади. Унинг бошини силади. Ит тилларини чиқариб эркаланди. Бошларини чайқаб нималардир демоқчи бўлиб овоз чиқарарди. Адҳам бўлди энди дегандай итни нари суриб кўчага интилди. Ит унинг оёғи остига ётиб олиб сурканиб, ёлворгандай инграй бошлади. Адҳам уни оёғи билан туртиб юбориб, дарвозани ташқарисидан ёпди. Ит бирор фалокатни сезгандек ёпиқ дарвозага ўзини урди. Оёқлари билан дарвозани тирнаб ғалати инграй бошлади. Адҳам энди унга қулоқ солмай машина ўриндиғи тагига яшириб қўйган пичоқни пайпаслаб кўрди. Унинг жойида эканлигига ишонч ҳосил қилгач маҳкам ўрнашиб олиб, “Бўриқочди” томон ўқдай учиб кетди. 

IХ БОБ

Тўлғаной кабинетига кириб келганда телефон тинмай жиринглаётган эди. У тез юриб бориб трубкага қулоқ тутди. Телефондан аёл кишининг ҳаяжонли овози эшитиларди. 

- Да, да, Эшитаман. Ким бу? 
- Мен, мен. Тўхтахонман. Трубкадан Гулчиройнинг қайнонаси овози келарди. Тўлғаной сергак тортди. 
- Ҳа, тинчликми қуда, нима гап? - сўради у. 
- Кечадан бери Адҳамжон ҳам Гулчирой ҳам йўқ.

Тўлғанойнинг қўл-оёғи бўшашиб кетди. Хаёлига “Бўриқочди” келди. У деворда осиғлик турган соатга қаради. Учдан қирқ беш минут ўтган эди. 
- Қаерда экан улар, - овози қалтираб сўради Тўлғаной.
- Билмадим. Адҳам кеча кечқурун бир жойга бориб тезда келаман деб чиқиб кетганича қайтиб келмади. Гулчиройнинг идорасига ҳам телефон қилдим. У сизникидан нари тўғри ишга ўтиб кетдимикин деб. Бугун ишга келмади дейишди, - деди йиғламсираб, Адҳамнинг онаси.
Тўлғаной қудасининг охирги сўзларини, нималар деганини ҳам англаб олмай қолди. Унинг миясига ҳар хил ваҳимали ўйлар қуйиндек ёпирилиб, бошини гирдобига айлантира  бошлаган эди. Бир оздан кейин у ўзига келиб, беҳол ўтирган жойидан сакраб туриб ташқарига отилди. У тўғри  обком  биносига келиб, навбатчига Зайнобиддинов қабулига кирмоқчи эканлигини айтди. 

- У киши бугун ишга келмади, - деган жавобни олиб, Тўлғанойнинг ваҳимаси кучайди. Нима қилиш керак? Бир фалокат бўлган бўлмасин яна, - деб хаёлидан ўтказди у. Нима бўлса бўлди, оромгоҳдан хабар олиш керак. 

У шоферга районга тез ҳайдашни буюрди. Улар Бўриқочдига етиб келганларида ҳали шом ҳам бўлмаган, ҳаммаёқ ёп-ёруғ, уфқда қуёш бу дунёнинг бағритош кишиларининг жоҳилликлари, хиёнаткор, мунофиқликлари-дан озор топиб, тоғу тошларни эритиб юборишга қудрати етадиган кучи шу миттигина одамларнинг қалбини ҳаттоки илита олмаётганлигидан алам қилиб, ич-ичидан йиғлаб қизарган қон талаш кўзларини ярим юмаётган эди. Чиройли сайроқи қушлар ҳам бу ерни аллақачоноқ тарк этган эдилар. Фақат тун уккиларигина бир-бирларига гап бермай, кундузи кўрган-кечирганлари ҳақида жовир-жувир ҳикоя қилишар, одамларнинг бир-бирига ўтказаётган зулм ва зуғумлари, ёмонликлари, бузуқликлари, вафосизликлари ҳақида гапиришиб, мазах қилиб, уларнинг устидан кулишар, афсус-надоматлар билан бош чайқашардилар. Бу масканда умр кечираётган турли гулларнинг ҳам аввалги таровати, жозибаси йўқ эди. Юзларидаги жиловланаётган нур хира торта бошлаган, чеҳралари сўлғин нималардандир, кимлардандир хафадек  кўринардилар. 
Боғ кимсасиз. Ҳеч ким кўринмайди. Йўллар ҳам супурилмаган, охирги нафасини олишга ҳаракат қилаётган ҳазонлар енгил шаббоданинг муздек “суф-куф”и билан жонланиб, аста-аста жонсизгина қимирлаб қўярдилар. 
Фақат йўлакда Зайнобидиновнинг шахсий ҳаворанг “Волга”сигина қимир этмай турарди. Ундан 2-3 метрлар чамаси берироқда боши мажақланган йўғон қора илон ўлиб ётар, машина ғилдираги зарбидан ерга ёпишиб кетган қопламасини бир тўп пашшалар талон-тарож қилардилар. Ҳеч нарсага эътибор бермай ҳар-хил таҳликали хаёллар исканжасида шошиб келаётган Тўлғаной илонга кўзи тушиб юраги шув этди ва сесканиб, уни четлаб ўтиб айвонли уй эшиги томон янада илдамлаб юрди. У тезлаб бориб жипс ёпилган эшик тутқичини тортди-ю даҳшатдан қичқириб, додлаб юборди. Рўпарадаги боғ томонга очиладиган дераза токчасида қатор қилиб териб қўйилган Зайнобиддинов, Гулчирой, Адҳамларнинг қонли каллалари Тўлғанойга кўзларнинг пахтаси чиқиб бақрайиб қараб турардилар. 
Ваҳимали чинқириқни эшитган шофёр югуриб етиб келганида Тўлғаной эшик остонасида хушсиз ётарди. У касалхонада ўзига келди. Аммо ақлдан озган эди.
Бу воқеани кузатаётган Руҳ ҳаяжон аралаш - уларни ким ўлдирди? Адҳам нима учун ўлиши керак. У бегуноҳ эди-ку, - дея ачиниш оҳангида сўради фариштадан. 
- Тўғри айтдинг. У гуноҳсиз эди. Лекин оилада аёл мана шундай бузуқлик йўлига кирса унинг хонадонида фалокат ўрмалай бошлайди ва вақти келиб бу бало унинг ўзини ёки оила аъзоларидан бирортасини, ҳеч бўлмаганда  моли дунёсини кемириб ташлайди. Адҳамжон ана шу фалокатнинг қурбони бўлди. Лекин унинг ажрини тангримнинг ўзи беради, - деди Фаришта, афсус оҳангида хўрсиниб. 
- Уни ким ўлдирди? - яна сўради Руҳ ажабланиб. Фаришта деворга тикилди. Деворда яна воқеалар жонлана бошлади. 
Адҳам оромгоҳга яқинроқ жойда машинасини тўхтатди ва йўл четидан нарироқда чакалакзор ҳосил қилиб ўсган бир дўлана панасига “Москвич”ни олиб ўтди. Ўриндиқ тагидаги пичоқни олиб, оромгоҳ томон йўлга тушди. У бизга таниш бинонинг Нилуфар кўрсатган орқа томонидаги толзор оралаб ойнинг ғира-шира ёруғидан аранг йўл топиб борарди. У бино деразасига тутилган парда қирғоқларидан ташқарига мўралаб турган хира ёруғликка яқинлашган сари юраги тезлаб “гуп-гуп урар, қўлидаги пичоқ сопини янада маҳкамроқ сиқиб борарди. Яқиндаги сойнинг ваҳимали шовуллаши унинг юрагига қўрқув солса, чигирткаларнинг “чир-чири” сув бақаларининг “вақир-вуқури” унга далда берар, лекин барибир қандайдир йиртқич унинг орқасидан таъқиб этиб келаётгандай бўлар, аммо хиёнатга қарши бош кўтарган нафрат уни олдинга судрар эди. 
Адҳам деразага  яқинлашди. Шу пайт баҳайбат бир дарахт орқасидан отилиб чиққан шарпа унга ташланиб, юрак томонга пичоқ ботирди ва қўли билан оғзини ёпиб, унинг устига босиб тушди. 
Девордаги манзарадан кўзини узмай турган Руҳ - анави киши таниш-ку. Янглишмасам, бундан уч йил аввал Тўлғаной билан Зайнобиддиновлар туҳмат қилиб, қаматиб юборган, номусга чидай олмай, ўзини осган Ферузанинг эри Собир-ку, - деди манзарадан кўзини олиб, тўғрими дегандай Фариштага қарар экан.
Жуда тўғри, бу ўша аламзада бечора Собир. У Зайнобиддинов ва Тўлғанойлардан қасос олмоқчи бўлиб бу ерга келган эди. Адҳамжонни уларнинг қўриқчиси, мени сезиб қолиб ахтариб юрган бўлса керак, деб ўйлаб уни ўлдирди ва қолган иккаласини ҳам, - деди Фаришта девордан кўзини олар экан. 
Чиқиб кетиш учун йўл тополмай эшик олдида серрайиб турган Тўлғанойнинг олазарак кўзи бирдан эшик олдида ўйнаётган шерикларига тушди ва қийқириб кулиб улар томон югурди. У эшакдек тўрт оёқлаб “ио-ио” лаб юрган аёлнинг устига миниб олди ва “иха-их” дея уни юришга мажбур қила бошлади. Аёл 2-3 қадам юриб Тўлғанойнинг оғирлигини кўтара олмай полга ёпишиб қолди. Тўлғаной ўрнидан туриб ҳалиги аёлларга бирма-бир ташланиб, ит бўлиб ҳура бошлади. Хонада “қий-чув”, тўс-тўполон авжига чиқди. Шу пайт эшик очилиб, қўлида резинка калтак кўтарган санитар ходим кириб келди. Фаришта эса Руҳни ташқарига бошлади. 

Х БОБ

Фаришта билан Руҳ бошқаларга кўринмайдиган чопонларини кийиб олиб, энди онкология касалликлари шифохонасининг палаталарини бир-бир айланиб, кўздан кечира бошладилар. Айрим хоналарда биқинидан тешиб ичак улаб қўйган касаллар кроватга чўкиб, шифтнинг бир нуқтасига хунук, нурсиз, қорачиқлари хазондек сарғая бошлаган кўзларини тикиб ётар, бошқа бир хонада эса ингичкаланиб кетган гавдаси краватга юқиб-юқмай, кўриниб-кўринмай ётган беморлар, яна бир бошқа хонада калласи хумдек шишиб кетган, кўзлари ўрадек чўккан, бўйни эса қилтириқдек бўлиб қолган касаллар кўзга ташланарди. 
Руҳ уларни кўриб бирда жирканар, бирда раҳми келар. Фариштадан бу кишилар нима учун бундай оғир касалликларга учраб қолганини сўрагиси келар, аммо бу ерга келгунларига қадар Руҳий касалликлар шифохонасини айланаётганда унга жуда кўп савол бериб юборганлиги учун андиша қилиб, яна сўрашга журъат эта олмасди. 
Улар пештоқига “люкс” деб ёзилган хонага кириб келдилар. Хорижий мебеллар жой-жойига қўйиб, дид билан безатилган хона, полга чўғдек қип-қизил гилам ташланган. Стол устида ҳар хил қимматбаҳо конфетлар, писта-бодом, турли ичимликлар қўйилиб, усти оппоқ дока билан ёпиб қўйилганлигидан бу хонада бадавлат, обрўли киши даволанаётганлиги сезилиб турарди. Рўпарадаги дераза олдига эшикка қаратиб қўйилган ором курсида ранглари сарғайиб кетган, чап юзи тиришиб ичига ўрадек чўкиб, стакан оғзидек ҳовузча пайдо қилган бир киши бошини қуйи солиб ўтирарди. Унинг ўнг томонида тумбочка устида бир тахлам оппоқ, чап томонда эса пастда саватча идиш ичида ишлатилган ҳўл латта дурралар ғижимланиб-ғижимланиб ётар, қўлидаги дурра билан эса бурнидан оқаётган шилимшиқларни тинмай артиб турарди. Хонани қандайдир ёқимсиз, қўланса ҳид тутиб кетган эди. Руҳнинг кўнгли беҳузур бўлиб, бу хонадан тезроқ чиқиб кетайлик дегандай фариштага қараб бош чайқади, бурнини чопонининг енги билан тўсар экан. 
Фаришта ташқарига қараб юрар экан, Руҳнинг саволини кутиб ҳам ўтирмай гап бошлади.
Бу одам касал бўлмасдан илгари шаҳардаги катта бир дорихонанинг бошлиғи эди. У моли-дунёнинг ёлғон алдовларига учиб бемор кишиларга вақти ўтиб кетган, ўз кучини йўқотган, қалбаки тайёрланган дориларни  соттирган. Айниқса, “Илтимос топиб беринг, шу дори жуда зарур” деб муҳтож бўлиб қолган харидорларга оғзига сиққанча баҳо айтган. Бунча пул у кишида борми, йўқми унга бунинг тариқдек ҳам қизиғи бўлмаган. Ҳаромхўрликка кўникиб қолган, виждон қийноғидан ҳаттоки сесканиб ҳам қўймаган. Ўлим билан олишаётган бемор учун ҳар қанча қиммат бўлса ҳам харидор сотиб олишга мажбур эканлигини, бу фирибгар тезда пайқаган ва бу ачинарли ҳолатдан фойдаланиб, бундан сурбетларча кўпроқ пул ишлаб олмоқчи бўлган. 
Ана эндиликда кўриб турганингдек, ўзининг жонини оғритиб, қийнаб, пулини олиб сотган дорилари эзиб, ачиб-бижиб оғзи-бурнидан оқиб тушмоқда. Бу одамнинг касалига хеч қандай дори таъсир қилмайди. Чунки Оллоҳ томонидан яратилган гиёҳлару доривор нарсалардан тайёрланган ҳар қандай малҳам ҳам бундай инсофсиз, ҳаромхўрларга ёрдам бериб касалини даволасам мен ҳам гуноҳкор бўлиб қоламан, деб қўрқади. Улар Оллоҳнинг олдида нима деб жавоб бераман дея ундай одамлардан қочадилар, деди Фаришта Руҳни бошқа палатага етаклаб кирди. 
Бу хонада икки бемор аёллар ётарди, ўнг томондаги кроватда 50 ёшлар чамасидаги аёл ўтирар, унинг ўнг қўли елкасидан ярим қарич, чапи эса тирсагидан пасти йўқ ҳолда осилиб турарди. Унга 25 ёшлардаги жувон ёш болаларга егизиб қўяётгандай қошиқда оғзига овқат қуйиб турарди. 
Чап томонидаги кроватда эса олтмиш ёшлардаги аёл, катта тоғорадек қорни кўпчиб кетган, хамирдек пишиб, томоғининг тагида хандалакдек бўқоқ осилган ҳолда оғир-оғир нафас олиб ётарди.
-Бу аёл газламалар билан савдо қилувчи дўконда ишлаган, - деди Фаришта қўллари кесик беморга нафратли кўзларини тикиб. У ўттиз йилдан ортиқ давр мобайнида одамларнинг кўзини бўяб, уларга сотган газмолларидан бир мунчадан кам ўлчаб бериб, узлуксиз равишда харидорларнинг ҳаққига хиёнат қилиб келган. Уларнинг пешона тер тўкиб, машаққат билан топган ҳалол пулларини ҳаромдан олган ва ўзи ҳамда болаларига едирган. Шунинг учун унинг газмолни ўлчаган қўллари ёмон дардга мубтало бўлди. Чунки қўллар бундай қинғирликларга дош бера олмади. Охиратда улар яратган Эгам олдида бу гуноҳларга шерик бўлиб жавоб беришдан қўрқдилар. Шунинг учун қўллар ўзини тузалмас дардга уриб, кесиб юборишларига мажбур бўлдилар. Ҳали бу аёл мана шундай аҳволда жуда узоқ яшайди ва шу дунёнинг ўзидаёқ оғир азоб-уқубатларни бошидан кечиради.
Мана бу аёл эса илгари моҳир чевар бўлган, - деди Фаришта гапида давом этаркан, ярим жон бўлиб қолган бўқоқли беморни кўрсатиб. – Худованди карим унга ноёб истеъдод, шарафли касб инъом қилган эди. Инсонларни ҳайвондан фарқлаб, уларни чиройли қилиб, безантириб, кўркам қилиб, хаёли ва иболи қилиб ясантириб турадиган савобли иш чеварликдур. Лекин у тўғрилик, ҳалоллик йўли билан қилингандагина савобли ҳисобланади. Бу аёл эса бундай қилмади, одамларнинг олиб келган кўйлакларини “бу материал сизга чиқмайди. Оз, кам олиб келибсиз” деб яна қўшимча олди. Уни ҳам тор қилиб тикар, газламани эни ва бўйидан қийиб қолар, бунинг устига хизмати учун керагидан ортиқча пул талаб қилар эди. У қўллари кўркам ва чиройли тиккани учун барча ораста аёллар унинг ҳар қандай қийноқларига чидар, унинг қитмирлигини билса ҳам кейинчалик тикиб бермай қўйишидан қўрқиб, айтганини бериб, индамай кетишар эди. Лекин ич-ичидан норози бўлиб қарғашарди.
Бу чевар олиб қолган газламаларни кичик-кичик кўйлакчалар, рўмоллар ва бошқа ҳар хил чиройли нарсалар тикиб бозорда сотарди. Ундан чиққан ҳаром йўллардан оиласига таом қилиб, болаларига егизарди. Шу сабабли бутун ҳаётига ҳаром аралашиб, оиласи балчиқ ботқоғига чўкиб борарди. Натижада бутун ҳаром луқмалар тўпланиб фасод йирингга айланиб, томоғига тўпланиб, уни бўғиб борарди.
- Бу аёлнинг умри жуда оз қолган. У бир неча ойдан буён мана шу аҳволда  тўшакка михланиб, азоб чекиб, ўлим билан олишиб ётибди. Унинг охиратдаги тортадиган азоблари олдида ҳозирги тортаётган дардлари, қийноқлар уммондан бир томчи холос. Унинг тортадиган азобларининг бошланиши ҳозирда унга аён бўлмоқда. Кўз олдида ана шу даҳшатлар кўриниб, унга янада ваҳима солмоқда. Уни нималар кутаётганлигини қисман сен ҳам кўриб қўй,  деб Фаришта қўйнидан кичик бир кўзгу олиб  Руҳга узатди. Ойнада чевар аёл кўринди. У кафанининг бир учини оғзига солиб ямларди, иккинчи учи эса бўйнига ўралиб, уни бўғиб борарди. Аёл баланд деворлар билан тўсилган узун тор йўлакдан яланғоч ҳолда ўткир тиканларни босиб борар, тикан унинг оёқларигагина эмас, бутун баданига ўзини уриб игналарини санчар, бутун жисмидан қон ўрнига йиринг отилиб чиқар, аёл тиканлар ҳужумидан ўзини олиб қочмоқчи бўлар, аммо янада ўткир найзалар унинг олдидан тўсиб чиқар, унга аёвсиз санчиларди. У орқага қочмоқчи бўлар, лекин унинг ортидан ўткир пичоқдек тишларини ўқталишиб, даҳшатли бир гала тўнғизлар бостириб келарди. Аёл минг азоб билан бориб озгина тикансиз йўлакчага чиқди. Унинг кўз олдида ўнгда бир, чапда бир очиқ эшик пайдо бўлди. Ўнгдаги эшик ичкарисида жуда гўзал манзара кўзга ташланиб турарди. Ҳаётий дунёдаги гуллардан минг чандон чиройли, ранг-баранг гуллар, одамзод тушида ҳам кўрмаган мевали дарахтлар, сув ўрнига сут оқаётган ойнадек тиниқ анҳор ва ариқчалар кўринар. Гул ва дарахтлар шохларида хилма-хил қушлар одамга роҳат бахш этувчи оҳангда сайрашиб, шохдан-шохга жилва билан учиб ўтиб қувлашмачоқ ўйнашардилар.
Чап томондаги эшик ортида эса бунинг бутунлай акси намоён эди. Ичкарида ўт-олов ёнар, ариқлардаги сувлар вақиллаб қайнар, даҳшатли  ўкириқлар эшитилар, оловларда муаллақ ёнаётган гавдалар, сувларда қайнаб сузиб юрган инсон каллалари кўринарди.
Аёлни эса ҳамон бир гала тўнғизлар қувиб келар. Аёл тўнғизлардан қочмоқчи бўлиб ўнг томондаги эшикка интилди. Шу пайт чап томондаги эшикдан икки бошли йўғон икки қора илон оғзиларидан олов сочиб, одамнинг юрагини ёргувчи хунук кўзларини аёлга қадаган ҳолда у томон ўқдек учиб вишиллаб келишарди. Бу даҳшатдан аёл беихтиёр ўзини орқага ташлади. Аммо у ўша ерга қозиқ бўлиб қоқилиб қолгандек қимир этолмасди. Чунки, унинг орқасидан қувиб келаётган бир гала тўнғизлар эндиликда қийқимлар, латта-путталарга айланиб унинг оёқларига чирмашиб, кишанлаб қўйган эди. Аёл аянчли қичқирар, ўзини ҳар томонга урмоқчи бўлиб тўлғанар, қочмоқчи бўларди-ю, лекин қимир эта олмасди.
Кроватда ётган чевар аёл безовталаниб аянчли инграй бошлади. Чунки ҳозирги даҳшатли манзаралар унинг ҳам хаёлидан ўтаётган эди. 

Руҳ худди ойна ичидаги кўринаётган илонлар чиқиб қоладигандай қўрқувдан сесканиб, кўзгуни шоша-пиша Фариштага узатди.

Шу пайт эшик очилиб, хонага қўлида тугунча кўтариб 30 ёшлар чамасидаги аёл кириб келди. Қўлсиз беморга овқат ичираётган жувон - вой ҳайрият-ей, келдингизми опа. Нимча кеч қолдингиз? - деди норози оҳангда қўлидаги қошиқни чиннига солиб, тумбочка устига қўяркан. Бемор эса янги келган аёлга қараб интилиб “хаб-хаб-хаб” дея ғўлдираб, нималардир демоқчи бўлди-ю гапира олмади. У соқов ҳам эди. Аёл қўлидаги тугунчани тумба устига қўйиб келиб, - тузукмисиз буви, -дея овозини баланд кўтариб, қўлини учида онаси билан сўрашди. Беморнинг қулоғи ҳам эшитмас эди.
- Сен қалайсан, Мақсуда? - деб синглиси билан ҳам омонатгина сўрашган бўлди аёл.
- Томоғимнинг тагига келди, - хуноб бўлиб, тутақиб гапирди Мақсуда. - Ҳали овқат ейман дейди, ҳали сув ичаман дейди, сал ўтмай ҳожатга бораман дейди, кечаси ҳам тинчитмайди. Ўлар бўлсам ўлиб бўлдим. Жоним қийналиб кетди...
- Мен ҳам сендан кам қийналаётганим йўқ. У ёқда эр, болалар, ишхона, бу ёқда эса бу дардисар. Тоқатим тоқ бўлди. Ўлса ўлиб ҳам қўя қолмади. Зорманда, - хуноб бўлиб гапирди аёл.
- Ҳали-бери ўладиганга ўхшамайди, опа. Иккаламизни ўлдириб, ундан кейин ўлади бунингиз. Мен кетдим. Энди сиз қарайсиз, - деди Мақсуда ўрнидан туриб, эгнидаги касалхона халатини ечар экан.
- Бекорларни айтибсан. Менинг ишим кўп. Сен унинг суюкли эрка қизисан. Биздан яшириб ҳам, яширмай ҳам сенга кўп нарсаларни олиб берарди. Яхши едириб, яхши кийдирарди. Ҳовлини ҳам сенинг номингга  ҳужжатлаштириб қўйган. Менга бор-йўғи уч хонали квартира теккан холос. Тилла буюмларни кўпини сенга берган. Ҳузурини сен кўряпсан. Демак, онангга ҳам сен қарайсан.
Бемор аёл опа-сингилларнинг даҳанаки жанжал қилишаётганликларини сезди шекилли гоҳ унисига, гоҳ бунисига кўзлари жовдираб қарарди.
- Кетдик. Ўзгаларнинг ҳақини егизиб катта қилган фарзандлар оқибатда ана шулардек ота-онага меҳрсиз, бағритош, бошқаларга ҳам шафқатсиз, зулм ўтказувчи бўлиб ўсадилар, - дея Фаришта ташқари томон юрди. Улар чоғроқ, одмигина, бир кишилик палатага кириб келдилар. Ўнг томондаги деворга ёндош қўйилган кроватда бир ёш бола қимир этмай ётарди. Унинг кўриниши ўлик тусига кирган, ранги докадек оппоқ, юзи ва лабларидан бирор мисқол ҳам эт қолмаган, қоқ суяк, лаблари пиёз пўстидек юпқалашиб кетганлиги учун оғзи очилиб тишлари кўриниб ижжайиб ётар, қўллари қуриган новдадек ингичка тортиб, чўпак бўлиб қолган эди. Кўзларининг косаси чуқурлашиб, мурданикидек нурсиз, хунук йилтиллаб турарди.
- Бу одамни танидингми? – деди фаришта касалга яқинроқ келиб. Руҳ беморга қарар экан қўрқувдан юраги шувиллаб кетди ва тескари қараб орқага қадам ташлади.
- Йўқ, танимадим, - деб жавоб берди у.
- Бу аввалдан бизга яхши таниш бўлган ҳаромтомоқликда ота-онасию, жигарбандларини ҳам тан олмайдиган, пул учун даюзликдан ҳам тоймайдиган мунофиқ нусха Азимбойда!
- У ёш бола-ку, - Руҳ  касалга базўр қарар экан.
- Бунга касаллик ҳужум қилганига бир йилдан ошди. Туҳмат, ҳаромтомоқлик, даюзлик, мунофиқлик, кўзбўяма-чилик балолари бирдан ёпишдилар. Уч ой бўлди. Унинг томоғини бўғиб олганлар. Ҳатто бир томчи сув ҳам ўтмайди. Шифокорлар унинг қорнини тешиб ичак улаб қўйганлар. Ўша ичак орқали дори юборилиб турилади, - деди Фаришта кроватдан узоқлашаркан.
- Унинг олдида ҳеч ким йўқ-ку? – сўради Руҳ.
- Хотини ва фарзандлари ташлаб кетишган. Улар бундан ўликдан қўрққандек қўрқадилар. Нажосатдан жиркангандек жирканадилар. Айниқса, ўғил-қизлари бу қароқчининг жуда ҳаддан зиёд қинғир ишларига гувоҳ бўлганликлари сабабли “баттар бўлсин” дейдилар. Ахир бу одам ҳар қанча ёмонлик қилган бўлса ҳам бошқаларга қилган, фарзандларини  яхши едирган, кийдирган ва борки меҳрини берган-ку. Нима учун болалари бу қилган ғамхўрликларнинг бир мисқолини ҳам қайтармаяптилар, - сўради Руҳ.
- Фарзандларга меҳрибонлик қилишни тангрим фақатгина бандаларга эмас, барча қимирлаган жонзотга баб-баробар бўлиб, унинг зотига муҳрланган ва назоратини ўз ихтиёрида қолдирган. Бу қонуниятни ҳеч ким буза олмайди. Акс ҳолда барча маҳлуқотлар болани вояга етказиб қўйишдек машаққатдан қочишиб, авлод қолдирмас эдилар. Бу биринчи сабаб. Иккиламчи ҳеч қачон фарзандининг ота-онага бўлган меҳри, ота-онанинг фарзандга бўлган меҳрининг ярмича ҳам бўлмайди. Балоғатга етгунча тенг бўлса ҳам улар уйланиб, турмушга чиққач, меҳр хотини ёки эрига бўлинади. Агарда улар фарзанд кўрсалар нечта бола бўлса, уларга ҳам табиий ҳолда тақсимланади. Натижада ота-онага нисбатан фарзандда меҳр борган сайин камайиб боради. Агарда ота-она мана бу одам каби қинғир йўллар билан боласини катта қилса, меҳрибонлик кўрсатмаса, охир-оқибат у меҳрнинг таъсири фарзандларида йўқолиб, аксинча нафратга айланади. Чунки ота-онасининг қора қилмишлари боланинг мия ҳужайраларига ёзилиб қолади ва вақти келиб у жунбушга келади. Бу ҳолат ҳар қандай қобил ёки ноқобил фарзандларда ҳам намоён бўлади. Фақат баъзилари уни ошкор қилсалар, баъзилари эса элу юртдан уялганидан пинҳон тутадилар, - деб Фаришта, - эй даргоҳи кенг, меҳрибончилиги битмас эгам бу гуноҳкор бандаларингга кўзим тушди. Улар каби юзи қароликлардан ўзинг сақлагин, - дея қўшиб қўйди ва сўзида давом этди. – Бу одамнинг фарзандлари тўғри иш қилмаябдилар. Чунки Оллоҳ таборака таолонинг “Ота-онанг кофир бўлса ҳам уларни ҳурмат қилишга мажбурсан” деган муборак каломи бор. Бундай фарзандлар ота-онаси қилган ёмон ишлардан ичида нафратлансалар ҳам пайти келса, ўзлари ҳам ана шундай ишларни қилишдан тоймайдилар. “Қуш уясида кўрганини қилади” деган ҳикмат бекорга айтилмаган. Ота-оналарнинг қилиқлари болаларнинг ақлига сингиб, одат бўлмасин ҳаётий дунёдаги муҳит тарбия жараёнида ҳосил бўлади. Баъзи одамлар “яратишидан, Руҳидан шундай” деб нотўғри хулоса чиқарадилар. Яратгувчи эгам инсон шаклини лойдан ясаб, унга руҳ берган. Демак, руҳ Оллоҳнинг нафаси. Бу буюк мўъжиза. Шунинг учун ҳам худованди карим инсонни ўзидан кейинги азизу мукаррам зот, барча маҳлуқотларнинг улуғи деб атади ҳамда бутун яралмиш мавжудотларни, ҳатто биз фаришталарни ҳам унга сажда қилишни буюрди ва одамзотни ер юзининг халифаси деб эълон қилди. Шундай экан, яъни Руҳ Оллоҳнинг муборак нафасидан яратилган экан, у ҳар қандай ғуборлардан ҳоли ва покдур. Мана сени олайлик. Ҳозирча ҳаётий дунёда туғилганинг йўқ. Ҳеч қандай гуноҳ ҳам, савобли иш ҳам қилмагансан. Ҳамма нарсадан холисан, поксан. Дунёга келганингдан кейин қандай яшаш ихтиёри ўзингга берилади. “Шаъми шараф”да,”Ҳидоятга чорловчи ҳам, ҳидоятдан чиқарувчи ҳам ўзимиз, лекин баланд билан пастни, ўнг билан чапни яратиб, қайси йўлни танлаш ихтиёрини бандаларга бердик” деб эгам мурувват қилган. Шу ояти калимани ҳисобга оладиган бўлсак, барча ёмон-яхши ишларга ҳаётий дунёда яшаётган инсонларнинг турмуш тарзи сабабчидур. Бу дунё бамисоли бир лойқа уммондурким, унга доим тиниқ покиза чашмалар қуйилиб туради. Яъни, гуноҳсиз туғилишлар рўй бериб туриши узлуксиз давом этади. Ёруғ дунёга яшаш учун келган айрим одамлар ҳидоят йўлидан чиқмай, эзгу амаллар қиладилар. Натижада дунёга гуноҳкор одамлар тўлиб кетиб, уни ботқоққа айлантириб юборишларидан сақлаб қоладилар. Бандалар туғилмасдан туриб дунёда қандай ва ким бўлиб яшашлари  пешонасига ёзиб қўйилади, у қандай ёзилган бўлса, шундай ҳаёт кечиришга мажбур деб баъзилар нотўғри талқин қиладилар. У тақдирда фақатгина жаннат бўлиб дўзах яратилмаган бўлур эди-ку. Чунки, агарда инсон пешонасига сен ҳаётий дунёда қотиллик қиласан, бировларнинг бегуноҳ қонини тўкиб ёки зинокорлик билан шуғулланасан, бўлмаса ўғирлик билан ўзгаларнинг ҳаққига хиёнат қилиб ҳаёт кечирасан, деб ёзиб қўйилса ва улар тақдири азалларига битилганидек ишлар қилсалар дейлик, у ҳолда улар вафот этиб, Оллоҳнинг ҳузурида, яъни рўзи махшарда, дўзахда абадий ёнишга ҳукм қилинаётган чоғларида: “Эй Яратган эгам, ўзинг пешонамизга қандай ёзган бўлсанг, шундай яшаб ўтишга мажбур бўлдик. Шундай экан, нечук биз дўзахда ёнишимиз керак”, деб даъво қилмайдиларми? Бу ақида баъзи бир чаласавод муллаларнинг тўқимасидан ўзга нарса эмас. Бу дунё - имтиҳон дунёдир. Ҳожам, ҳали айтганимдек, инсонни лойдан жисмини қориб, ўз нафаси билан унга жон ато этиб, ёруғ дунёга келтиради. Шу билан бирга у ҳаётда қандай яшаш кераклигини пайғамбарлар орқали ваҳий қилади. Улар тўпланиб “Забур”, “Таврот”, “Инжил” ва охирги мукаммали “Қуръон” деб аталувчи муқаддас китобларда жамланган.  Қуръони Каримда банда  дунё ҳаётида нималарга амал қилиб яшашлиги, қандай йўл билан фаровон ҳаёт кечириб, охиратда  ҳам абадий роҳатга сазовор бўлиши ёки қайси йўл билан борса шу дунёнинг ўзидаёқ азоб - уқубатларга дучор бўлиб, дорил бақода ҳам абадий азоб чекишлари ипидан игнасигача аниқ айтиб қўйилган. Демак, бу дунёда Оллоҳнинг буюрганига амал қилиб, ҳалол яшаб, ширин турмуш кечириш ҳам ёки аксинча унга амал қилмай, вақтичоғлик, синов учун берилган молу дунё, амал-обрўга берилиб кейинчалик ғам-ташвишда яшаб, у дунёда ҳам дўзахга тушиш банданинг ўзига боғлиқ экан.
Бундай қонун-қоидалар инсоният томонидан ҳам қабул қилинган. Уларни қонунлар деб атайдилар. Унда тартибни бузганлар жазога тортилади. Амал қилганлари эса тинчгина, фаровон ҳаёт кечирадилар. Инсон тақдирининг шу дунёга боғлиқ томонининг яна бир жиҳати шундаки, у она қорнида пайдо бўлганидан уч-тўрт ой ичидаёқ ташқаридаги воқеликни қабул қила бошлайди. Яъни, масалан хонадонда жанжал, тўполон бўлса, онанинг асаби бузилади. Бу ҳолат қориндаги болага ҳам таъсир қилади. Бундай ҳолат кўп такрорланиши оқибатида аста-секин бола кўникма ҳосил қилиб, натижада унинг танасига, қалбига, миясига сингиб, у жанжалга мойил инсон бўлиб туғилади. Шунингдек, ёлғончилик, хиёнатлар ҳам ўша тарзда бола мижозига сингиб боради ва ўшандай туғилади. Уни  қондан ўтган дейдилар. Агарда бола яхши оилада, ахлоқли она қорнида вояга етса, солиҳ ва солиҳа фарзандлар бўлиб улғаядилар. Агарда яхши фазилатга эга бўлмаган оиладан туғилган фарзандларни гўдаклигидаёқ олиб эътиқодли, имонли, ҳалол-пок оилада тарбияланса, яхши инсон бўлиб етишиши мумкин. Лекин, барибир айрим қусурлар унинг қонида сақланиб қолади. Аммо, бу камчиликлар бир неча авлод ўтгач, тозаланиб кетиши мумкин. Аксинча яхши оилада туғилган болалар ёмон муҳитда  тарбиялансалар, каззоб, ахлоқан бузуқ, товламачи ва бошқа ёмон хислатли одам бўлиб етишиши мумкин. Лекин ўғри, қотилларнинг қалбида ҳам эзгуликка, меҳр-оқибатга интилиш, соғинч бўлади. Буни Руҳдан десак муболаға бўлмайди. Инсон тарбияси, аввало, оилада шаклланса, маҳалла, кенг жамоатчилик ҳам катта таъсир кўрсатиши мумкин.
- Сенга ер юзида бўлиб ўтган бир воқеани айтиб берай, - деб Фаришта ҳикоя бошлади:
- Бундан бир неча минг йиллар аввал Тамруд исмли бандага парвардигор подшоҳлик мартабасини инъом этди ва унинг зиммасига масъулият юклаб, халқнинг тақдирини унга топширди. Яъни, одамларни имон-эътиқодда бўлишларига харакат қилиш, бир-бирларига хиёнат қилмаслик, бировнинг ҳақини емаслик, бир-бирларига меҳр-оқибатли бўлишларини  тушунтириш, яшаб турган мамлакатини обод ва душман-лардан ҳимоя қилиш вазифаларини амалга оширишда раҳбарлик қилишни буюрди. Подшоҳ Тамруд 4-5 йил давомида мамлакатни адолат билан бошқарди. Лекин, кейинчалик маишатга берилди. Ўнлаб хотинлар олди. Ўзига махсус боғ-роғлар, гўзал оромгоҳлар қурдирди. Кечаю-кундуз айшу-ишратдан бўшамай қолди. Мамлакатни бошқариш ишлари вазирлар ихтиёрига ташлаб қўйилди. Вазирлар ҳам ундан ўрнак олиб, бир нечтадан хотин ола бошладилар. Баланд-баланд кошона иморатлар солдириб, халқ ҳисобидан давлат хазинаси эвазига боғ-роғлар, гўшалар қурдирдилар. Подшоҳлик хазинаси бўшади. Вазирлар подшоҳнинг лоқайдлигидан фойдаланиб, ўзбошимчалик билан турли ўлпонларни кўпайтирдилар. Уларнинг ҳар хилларини ўйлаб топдилар. Хаттоки, халқ қиш кунлари қозон қайнатиш у ёқда турсин, уйларини иситиш учун ўт ёқсалар ҳам “тутун пули”, кўчада юрсалар ҳам “давлатнинг кўчасида юрибсан, тоза ҳавосидан нафас олаяпсан” деб ҳам солиқ ола бошладилар. Мамлакатда порахўрлик авжига чиқди. Мабодо халқ устида турганларнинг қилаётган қинғир ишлари, олаётган поралари ўша вақтдаги давлат қонунларига зид бўлиб қоладиган бўлса, ўзлари тўпланишиб, қонунларни ўзларига мослаштириб, йўл очиб оладиган қилиқ ҳам чиқариб олдилар.
Мамлакатда порахўрлик, ўғрилик, бузуқлик, талон-торож авжига чиқди. Одамлар бир-бирларини алдаб, фирибгарлик билан ҳаёт кечира бошладилар. Эътиқод, ишонч, инсоф, меҳр-оқибат деган муқаддас туйғулар одамларнинг ёдидан мутлақо кўтарилди. Уларнинг ақл-тафаккурини занг босди. Чунки, Оллоҳ фақатгина инсонга ато қилган мўъжиза, бебаҳо неъмат бўлмиш ақлни ишлатмай қўйган эдилар. Натижада одамлар ҳайвон қавмига кирдилар. Одамлар юз тубан ҳаёт кечирадиган даражага келиб қолдилар.  Адолатсизликка қарши бош кўтарганларнинг боши янчилди. Гапирганларнинг тили кесилиб, зиндонларга ташланди. Кўпчилик очликдан, мухтожликдан қирилиб кета бошлади. Зулм ва зўрлик ҳаддан зиёд кучайди. Шунда раҳмли ва меҳрибон эгам Нух исмли адолатли, инсофли бир бандани одамларга  пайғамбар қилиб юборди. Бу пайтда ер юзи шундай гуноҳга тўлиб кетган эдики, биз фаришталар у ерга туша олмай қолдик. Одамларнинг гуноҳлари ўта ошиб кетганлиги сабабли, ҳатто шайтон лаъин ҳам уларнинг гуноҳларига шерик бўлиб қолмайин, деб одамлардан қочиб кетди. Чунки одамлар фирибгарликда, хиёнатда, мунофиқликда шайтондан ҳам ўтиб кетган эдиларда.
Нух пайғамбар одамлар орасида  юриб, бир неча юз йил уларни яхшиликка, инсофга келишларига, адолат, эътиқод, имонга даъват қилди. Лекин энди кеч бўлган эди. Одамлар ўта бузғунчиликларга берилиб, кўнгил кўзгулари кўр бўлиб қолган эдилар. Кошона иморатни бузиш учун бир-икки кун кифоя қилиш мумкин, лекин уни қуриш учун бир-икки йил ҳам камлик қилганидек тамом издан чиққан, ҳар томонлама бузилган инсонларни тўғри йўлга солиш ҳам жуда машаққатли бўлди. Нух пайғамбар бир неча юз йилда фақатгина саксон чоғли бандани тўғри йўлга сололди холос. У вақтларда Яратган эгам инсонларга минг йилгача яшаш учун умр берарди. Бузилган халқни тўғри йўлга солишни иложи бўлмади. Ниҳоят, Нух алайҳиссалом Оллоҳга илтижо қилиб сўради. - Эй Яратган эгам, бу бандаларингга мен бас кела олмадим. Ўзинг кўриб, билиб турибсан. Улар асло кечириб бўлмайдиган гуноҳлар қилмоқдалар. Шундай бўлаверса, ер уларнинг гуноҳларини кўтара олмай қолиб, парчаланиб, бошқа оламларга кўчиб кетади. У ҳолда сенга садоқатли қавмим қай ерда яшаб, қай ерда кўпаяди. Гуноҳкорларнинг жазосини ўзинг бер, - деб ёлборди. Шунда қудратли ҳожам уларнинг устига тўфон юборди ва барчасини сувга ғарқ қилди. Ўшандан буён неча минг йиллар ўтди. Ҳозирги ер юзида яшаётган одамлар ҳалиги юқорида айтганим, 80 нафар қолган Нухнинг қавмидан тарқалган кишилардир.  Лекин буларнинг ҳам қилаётган гуноҳлари тобора оғирлашиб боряпти. Ер уларни кўтариб туришдан қийнала бошлади. 
- Бир неча минг йиллар илгари бўлиб ўтган воқеаларни ҳудди кўргандек гапиряпсан, сен ўша замонларда ҳам бормидинг? - ҳайрон бўлиб сўради Руҳ.
- Етмиш минг йилда бир маротаба кўринадиган юлдуз бор. Мен ўша юлдузни етмиш минг маротаба кўрганман ва ўшанча йилларда бўлиб ўтган воқеаларга гувоҳман. Чунки биз фаришталарга Оллоҳ томонидан инсонларга хизмат қилиш буюрилган. Шунинг учун улар орасида юриб, барча қилмишларига гувоҳ бўламиз, - дея сўзида давом этди Фаришта: - Баъзи одамлар гуноҳ ишларини шайтонга юклайдилар. “Мени шайтон адаштирди, йўлдан урди” - деб даво қиладилар ва бу билан ўзини оқламоқчи бўладилар. Ваҳоланки Тангрим бандаларга - ҳеч қайси жонзотга  бермаган тафаккур, ақл деб аталмиш фазилатларни берган ҳамда шайтон макридан қандай сақланиш кераклигини пайғамбарлар орқали ўзининг муқаддас китобларида айтиб қўйган. Тўғри, Иблис адашиб Оллоҳга ширк келтириб қўйгани учун жаннатдан қувилди ва кейинчалик хатосини тушуниб, эгамдан узр сўраб, ёлбориб, бандаларнинг ичига кириб синаб бериш учун изн ва қиёматгача умр сўради. У илгари кўп яхши хизмат қилганлиги учун ҳожам унинг талабини қабул қилди. Шу сабабли шайтон одамларни фақат синаб кўриш учунгина васваса қилади холос. Агарда одамлар унинг гапига кирса, бу илмсизлик, гумроҳликдандур. Ўз гуноҳларини ошириб юборсалар бунга шайтон эмас, ўзлари айбдор бўладилар.
- Шайтон илгари доно фаришта бўлган. У адашганлиги учун жаннатдан қувилган дединг. Фаришталар ҳам адашадиларми? - сўради Руҳ.
- Ҳа, албатта. Фақатгина бутун оламларни яратувчиси, унинг танҳо эгаси бўлмиш Тангри таоло  нуқсонсиз, адашмайди холос. Оллоҳ ўз бандасига бошқа  ҳеч жонзотга берилмаган тафаккур, ақл берган дединг. Инсон фаришталардан ҳам ақллими? Улар кўп нарсаларни билиши мумкинми? - сўради Руҳ.
- Албатта. Буюкларнинг буюги яратувчим инсонни бунёд этиб, унга биз фаришталарни сажда қилишимизни буюрганда кўп фаришта ва малоикалар “биз шу балчиқдан яратган нарсангга сажда қиламизми, ахир бизлар нурдан яратилганмиз-ку” дедилар. Шунда тангрим “сизлар мен билган нарсаларни билмайсизлар” - деди. - Ахир бундай бандаларни аввал ҳам яратгансан. Улар сенга вафосизлик қилганлар. Булар ҳам хиёнат қиладилар, - дейишди фаришталар. Тангрим яна “сизлар мен билган ва бандаларим биладиган нарсаларни билмайсизлар” - деди ва биз ҳаммамиз сажда қилдик. Демак, вақти келиб инсонлар биз фаришталар билмайдиган нарсаларни ҳам билиши мумкин экан. Олам сирларининг калити инсон миясида, унинг ақли, тафаккуридадир. Ҳозирда улар Оллоҳ берган ақл имкониятининг тўрт-беш фоизидангина фойдаланяптилар холос. Дунёвий майда-чуйда ишлар билан ўралашиб, яъни мол-мулк тўплашга, айшу-ишратга, иғво, ҳасад, бахиллик, фисқу фасодга берилиб кетишиб илм ўрганмаётирлар. Мана ўтган 100 йилликларда озгина бўлса ҳам илм билан шуғулланган эдилар, кўп мўъжизаларни ихтиро қилдилар-ку. 
Тангрим инсонлар учун жуда кўп енгилликларни яратиб қўйган. Фақат уни одамларнинг ўзлари илм, ақл билан топишлари керак. Биз фаришталар фақатгина Оллоҳнинг буйруғини бажарамиз холос. Ақл ва фикрлаш қобилиятимиз чегараланган. Инсонларда бу чегара йўқ. Аммо жуда кўп кишилар “бу дунё бир кам дунё”. Аслида шундай яратилган. Дунёнинг камини ҳеч қачон тўлдириб бўлмайди - деб нотўғри хулоса чиқарадилар ва ўша кемтик жойини тўлдирадиган мўъжизани излаб топишда лоқайдлик, дангасалик қиладилар. Тўғри, дунёнинг камини тўлдириб тугатиш жуда қийин. Бу кучлик ирода, бақувват инсон, аниқ мақсад меҳнат-машаққатни талаб қилади. Худди шунингдек, илмнинг ҳам чегараси йўқ. Оллоҳ ўз бандалари учун бу дунёни ҳеч қандай камчиликсиз, мукаммал яратиб қўйган. Фақатгина инсон дунё камини илм билан тўлдириб бориши керак. Одамлар қанча илмли бўлсалар, дунёнинг ками шунчалик озаяверади. Бир вақтлар бу дунёда поезд, самолёт, радио, телевидение ва ҳоказолар йўқ эди, дедик. Бу ҳолат одамлар учун дунёнинг ками. Илм билан уларни ихтиро қилдилар. Демак, дунёнинг бир неча ками тўлдирилди. Одамлар уруш-жанжалларни йиғиштириб, уларга кетадиган маблағларини илм олишга сарф қилсалар, ҳозирда ақл бовар қилмайдиган жуда кўп мўъжизаларни излаб топган бўлур эдилар. Агарда одамлар урушни, ўзаро низоларни бир-бирини ўлдириш учун қурол излаб топишни кучайтираверсалар ҳамда ҳойи ҳавасларга берилиб, ўйин-кулгудан бўшамасалар, бу дунёда бор нарсаларни ҳам йўқотадилар. Дунёнинг камини излаб топиш у ёқда турсин уни ўпириб ташлайдилар.
 Бу дунёда инсон учун хизмат қилаётган жуда кўп нарсалар бор эди. Ҳар хил қушлар, ҳайвонлар, дов-дарахтлар, гўзал шаҳарлару жаннатга ўхшаш боғи-роғлар. Афсуски, уларни  инсонлар ўз қўллари билан қириб ташладилар ва вайрон қилиб юбордилар. Бу билан улар ўзларининг  фаровонлигига, тараққиётига зомин бўлдилар. Демак, дунёнинг камини тўлдириш ҳам, янада камайтириш ҳам инсонларнинг ихтиёрига берилган экан. Мен бир нарсадан қаттиқ ажабланаман. 
- Нимадан ажабланасан? - деб сўради Руҳ.
- Оллоҳ ўз бандасини ўзидан кейинги ўринда турадиган энг улуғ зот, азизу мукаррам қилиб яратди ва унга бутун мавжудотларни, ҳаттоки биз фаришталарни ҳам хизмат қилишга буюрди. Тангри таборака таоло инсонларни жуда яхши кўради. Уларга меҳру муҳаббати беадад. Демак, улар шунчалик азиз кишилар эканлар нима учун одамлар бир-бирларини азиз қилмайдилар, ҳурматламайдилар. Аксинча, бир-бирларига душманлик, бахиллик, ҳасадгўйлик  қиладилар. Бир-бирларини ўлдирадилар. Оллоҳ барчага етарли қилиб бериб қўйган ризқ-насибаларини тортиб оладилар. Мол-мулкларини талон-торож қиладилар. Бу ўта жоҳиллик, нодонлик,  ношукурлик эмасми. Бандаларнинг ризқ-насибалари барчага баробар ўлчаб бериб қўйилган дедик. Фақат уни ҳалол меҳнат билан ердан териб ейишлари керак холос. 
Шоҳ ҳам, гадо ҳам ўзига керагини истеъмол қилади, ортиқчасини ея олмайдиларку. Ҳаёт кечириш барчага бир хил роҳат ёки азоб бўлади. Одамлар ўйлайдиларки - подшоҳлар доим роҳат-фароғатда яшайдилар деб. Катта хато қиладилар. Улар зиммасига жуда оғир юк ҳамда масъулият юкланган. Битта оилани бошқариш ўзи жуда машаққатли. Кўп меҳнат қилишни, ташвишлар чекишни талаб қилади. Подшоҳлар оила эмас, бутун мамлакатни бошқаришлари шарт. Халқнинг осойишталигини сақлаш, аҳлоқ-одоб, тартиб-интизомни ва фаровонликни таъминлашлари лозим. Улар ҳатто кечалари, ҳамма ором олаётган пайтларда ҳам ухламай давлат ишлари ҳақида ташвиш чекиб чиқадилар. Фароғатли кунлари жуда кам бўлади. Подшоҳ билан гадонинг охирги манзилгоҳлари ҳам битта жойда туташади. Яъни, ўзлари авайлаб-асраган заминда, икки газ ер бағрида бўлади. Охирги учрашадиган жойлари ҳам бирига кошона, бирига ҳароба жой эмас, барчага баробар Оллоҳ ҳузури махшаргоҳдур. Ундан сўнг савобли ва гуноҳли ишларига қараб, эҳтимол дўзахда ёки жаннатда бўлиш насиб этар. Шундай экан, нима учун одамлар аҳил бўлиб яшамайдилар?
 Одамларнинг яна бир ақидалари бор, - деб сўзида давом этди Фаришта. - “Бу дунёга меҳр қўйиб бўлмайди” дейишади. Бойлик, мол-дунёга тўғри. У кишини охири ҳалокатга олиб боради, аммо ўн саккиз минг оламнинг эгаси томонидан инсонлар учун яратиб берилган дунёга нима учун меҳр қўймаслиги керак? Ахир бу дунё башарият учун ватанку. Ватанга меҳр қўйиб, уни севиш ва ардоқлаш ҳамда кўз қорачиғидек сақлаш ҳар бир инсоннинг бурчи-ку. “Ватанни севмоқ - иймондандир” деган Муҳаммад Расулуллоҳнинг сўзи айни ҳақиқатдир.
 Бу дунёдаги борки яратилган жонли ва жонсиз нарсалар инсон учун, яъни бизларнинг фаровон яшашимиз учун хизмат қилар экан, нима учун биз уларни севмайлик. Улар ҳаммаси яхлит, бутун бўлиб дунё, деб аталади. Бу дунёга меҳр қўймаслик нонкўрлик бўлур эди. Инсон ўз ақли билан бошқа бу дунёдаги барча нарсалардан ажралиб туради. Оллоҳ берган улуғ неъмат ақл ҳам шу дунёда ривожланади, камол топади-ку. Одам ўзлигини ҳам шу дунёда танийди, яратган эгамни ҳам шу дунёда таниб, унга имон келтиради ва яна барча яхши-ёмон, савобли-гуноҳли ишларни ҳам шу дунёда қилади. Охиратдаги абадий ҳаёт мазмунини ҳам шу дунёда таъминлаб олади. Муҳими шуки, бу дунё банданинг охиратдаги ҳаётини яратиб олувчи бир имконият десак адашмаймиз. Агарда инсон бу дунёга меҳр қўйса, вафо қилса, дунё ҳам унга вафо қилади ва икки дунё саодатига эриштиради. Ана шундай мақомга эришган одамлар иккала дунёда  ҳам ўлмайдилар, боқий яшайдилар. Олайлик: Пайғамбаримиз Муҳаммад Расулуллоҳ (саллоллоҳу алайҳи васаллам), Имом Бухорий, Баҳовуддин Нақшбандий, Ибн Сино, Бурҳониддин Марғиноний, Алишер Навоий хазратлари ва бошқа минглаб кишилар Оллоҳнинг бандаларига ҳалол хизмат, эзгу амаллар қилиб ўзларидан катта, битмас хазина, инсонларни кўп нарсалардан огоҳлантирувчи билим қолдирганликлари учун, уларнинг муборак номлари   бу  дунёда мангу барҳаётдир. Қилган амалларининг савоб миқдорлари соат сайин кўпайиб бормоқда. Чунки улар қолдирган бойликлардан яъни ёзган асарларидан ўқиб, фойдаланаётганларнинг тафаккури, ақл кўзи очилиб, тўғри йўлга тушиб олаётган ва хотиржам роҳат-фароғатда яшаб, ўзлари ҳам савобли ишларни амалга ошираётганлар уларнинг ҳақларига дуолар қилмоқдалар. Қилинаётган дуолар ўша ўтган олим ва фозилларнинг охиратдаги дастурхонига нози-неъмат бўлиб тўкилади. Савобларига  савоб бўлиб қўшилади. Яратганнинг олдида уларнинг юзлари янада ёруғ бўлади.
 Одамлар томонидан  уларни ёд этиб турилиши, улар бу  дунёда ҳам мангу яшаётганлигидан нишонадур. Демак,  улар икки дунё саодатига эришган бандалардир.
Хулоса шуки, бу дунёдан вафо кўрмадим, деганлар қаттиқ янглишадилар. Бирор нарсадан ёки одамдан вафо кўриш учун унинг ўзи аввалги ўша нарсаларга вафо кўрсатиши, садоқат, инъом этиши лозим. Мисол олайлик:
Боғбон дарахтни экиб қўйсаю унга қайтиб қарамаса, у кўкламайди, мева бермайди. Агарда унга меҳр қўйиб сидқидилдан парвариш қилса, яъни ўз вақтида сув бериб, тагларини юмшатса, ўғитласа, ортиқча шохларини олиб, совуқ уриб кетишларидан сақласагина дарахт дуркун ўсади ва боғбон кутган мевани беради. Демак, у меҳрга меҳр қайтаради. Ерга ҳам меҳр қўйиб яхши ишлов берилсагина мўл ҳосил етказиб беради. Оллоҳга ҳам покиза дил билан эътиқод қўйиб, имон келтирилсагина ўз мурувватини ва иноятини аямайди. Буларнинг ҳаммаси оддий ҳақиқат. 
Манави азоб тортиб ётган Азимбой умри давомида молу-дунёдан бошқа ҳеч нарсага меҳр қўймаган, садоқат кўрсатмаган ва бирор кимсага таъмасиз яхшилик қилмаган. Ўзидан бошқа нарсани севмаган. Мансаб ва пулдан бошқа нарсага эътиқод қилмаган. Ана шунинг учун ҳам ҳозирда уни ҳамма нарса тарк этди. Ёру дўст, оила, фарзандлари, тўплаган молу дунёси. Ҳамма-ҳаммаси уни ташлаб кетди. Яратган эгам  ундан ўз муборак назарини олди. Мана  энди у ёлғизликда дард тортиб ётибди. У бу дунёда жуда кўп бойликлар тўплади. Лекин бирор кун ҳам хотиржам, роҳатда яшай олмади. Мана ҳаммасини ўз кўзинг билан кўриб гувоҳи бўл, - деб Фаришта қўйнидан кўзгусини олиб, Руҳнинг қўлига тутди. Азимбойнинг шу кунгача кечирган ҳаётининг айрим лавҳалари кўзгудан бир-бир ўта бошлади. 
Азимбойнинг хўжайини савдода катта камомад қилиб қинғир ишлар билан қўлга тушган, мол-мулки мусодара қилиниб, ўзи узоқ муддатга озодликдан маҳрум қилинган эди. Унга шериклик қилган Азимбой ҳам жазосиз қолмади. Бутун тўплаган дунёсини сотиб, қамоқдан қутулиб қолиш учун терговчидан тортиб судягача пора  берди. Бундан буён савдода  ишлаш унга қатъиян ман қилинди ва уч йиллик шартли жазо билан аранг қутулиб қолди. У ҳатто уйидаги жиҳозлар: мебель, қимматбаҳо идишлар, барқут кўрпаларгача сотиб, порага берди. Унинг ихтиёрида фақатгина хотини, икки дангаса ўғли ва бир эрка, тантиқ қизи қолган эди холос. У бир неча ҳафта уйидан остона  хатлаб кўчага чиқмади. Тўғриси, одамлардан номус қилганидан чиқа олмади. Аввал ким эди-ю, энди ким бўлди. Беш-олти ой ичида кўз очиб, юмгунча сувга тушган мушукдай бўлди-қолди. Унинг шу аҳволини кўрган таниш-билишлари нима дейишади. Айниқса, бирни ўнга сотиб, ўзи қақшатган одамлар кўриб, бу кунингдан баттар бўл дейишмайдими. У шуларни ўйлаб, ҳатто кечалари ҳам уйқуси қочиб, шифтга тикилиб, ўтган умрига назар ташлаб, қилган гуноҳли ва савобли ишларини ўйлаб ётарди. Лекин умр китобидан бирорта ҳам қилинган савоб иш топилмас эди. У шуларни ўйлаб эзилар, бу жазолар бировларга қилган қаллобликлари эвазига келаётганлигига ақли етмас ўзининг ёмон қилмишларини “мени шайтон йўлдан адаштирган” деб унга тўнкар эди, “сенга нима гуноҳ қилганим учун бу жазоларни бердинг” деб худога даъво қиларди. У шуларни ўйлаган сари боши оғриб, кўзининг олди қоронғилашиб борарди. Унинг ҳовлисида ҳам қандайдир совуқлик, нохушлик ҳукм сурар эди. Хотини, ҳатто болаларининг  ҳам муомаласи унга нисбатан ўзгарган, совуқлашган эди. Ана шундай оғир кунларнинг бирида унинг хотини Зумрад Азимбой хаёл суриб ётган жойига кириб  ғалвасини бошлади.
- Уйда ҳатто нонга ҳам пул қолмади. Бунақа қилиб ётаверсангиз, очдан ўламиз-ку ахир. Эркак уйда думалаб  ётаверса  юрагинг қон бўлиб кетар экан, - деди таъна аралаш киноя билан.
Азимбой ётган жойида кўзини ярим очиб, - нима қилай қон бўлиб кетсанг, - деди лоқайдлик билан.
- Нима қилай дейди-я! Эркакмисиз? Пул топиб келинг, болаларга кийгулик-егулик топиб келинг. Болаларингиз ҳам бир неча кундан буён тузук-қуруқ яйраб овқатлангани йўқ, - деди Зумрад йиғламсираб.
- Боққанда роса боққанман. Пулни ҳам тоза топганман. Энди сенга навбат, сен боқ болаларни, - деди Азим тескари қараб ётиб оларкан.
- Вой-вой! Мен қандоқ қилиб боқаман, ўзимни сотаманми? - жиғибийрони чиқди Зумраднинг.
- Кел, қўй, ғалвангни. Ўзим ўлолмай ётибман. Устимга чиқиб сен ҳам тепма, - деди Азим томоғини бўғаётган йиғини аранг ичига ютиб.
Орадан яна ўн кунларча вақт ўтгунча Зумрад отасидан ул-бул егулик  олиб келиб турди.
Азимбойнинг дарвозасини ҳар куни ўн марталаб қоқиб келадиган ёру биродорлари мана, у кўчага чиқмай қўйганига икки ой бўлиб қолса ҳамки бирортаси уни йўқлаб келмади. Ҳатто телефонда бўлса ҳам, ҳолинг қандай деб сўраб қўйишмади. Бу орада хотини ҳам ғалвасини кучайтириб юборди. Ҳовлисидаги лайча итнинг жағи тинса тинар эдики, Зумраднинг жағи тинмас эди. У гоҳида порахўр терговчи, судяларни қарғаб, уларга ўлим тилар ва гўрларига ғишт отар, гоҳида заҳарли тилларининг ниши билан Азимбойни чақиб-чақиб олар, уни латта, гўл, сўтак, қўлидан бир иш келмайдиган пандавақи одам сифатида тупроққа булаб тепалар эди.
Бир куни катта ўғли Саттор ҳовлида жанжал кўтарди. - Бу ҳовли ўлик чиққан мотамхонага ўхшаб қолди. На юриш-туришимизда,  на еб-ичишимизда ҳаловат қолмади. Сиз қанақа отасиз, ўз болаларингизни ҳам боқа олмасангиз.
Ўғлининг “қанақа ота” деган гапи Азимбойнинг юрагига пичоқ санчгандай таъсир қилди. Унинг кўзи ярқ этиб очилди. У эрта саҳар ўрнидан турибоқ нонушта ҳам қилмай, чойхоналарда, базми жамшидларда доимо бирга ош еб юрган, тузукроқ иш тополмай қўл учида тирикчилик қилиб юрган пайтларида Азимбой “кейинчалик бир коримга яраб қолар” деб ёрдам қилиб, каттагина магазинга, ёғлиқ жойга ишга киритиб қўйган, ҳозирда бадавлат бўлиб кетган дўстиникига йўл олди. Қадрдони уни  хушламайроқ кутиб олди ва ичкарига тил учидагина таклиф қилди. Азимбой буни сезган бўлса ҳам мажбурлиги боис ундан 200 сўм  қарз сўраб, дастмоя қилиб, бозорда савдогарлик қилишини, бошқа чораси йўқлигини, болалари оч қолаётганлигини айтди. Дўсти ачинган бўлди. У кўнгил кўтарувчи ҳар хил сўзлар айтди. Лекин афсусланиб, қўлидаги бор пулини ишлатиб қўйганини айтиб, узр сўраган бўлди.
Азимбой ундан қаттиқ хафа бўлди ва бир оғиз сўз ҳам айтмай шартта бурилиб кетди. У йўлда гангиб борар экан, ҳозиргача дўстларининг ёрдамидан умид узмаган эди. У бир синфда 11 йил бирга ўқиган, гўдакликдан қадрдон бўлган дўстиникига бориб ўз аҳволини унга тўкиб солди. У ҳам ҳозирча пули йўқлигини, маоши чиқса, оз-моз ёрдам қилиб туришлигини ваъда қилди. Азим ўша куни ўзининг энг яқинлари деб ишониб юрган беш кишидан қарз сўради. Бирортасидан ҳам сариқ чақа бўлса-да унмади. У шаҳар кўчаларида сарсон кезаркан кўплаб таниш-билишлар учрар, илгарилари унинг қорасини кўриб қолгудек бўлсалар, узоқдан қучоқ очиб келиб кўришадиган инсонлар энди уни кўриб, кўрмасликка олишар, йўлни чап олиб бошқа томонга бурилишиб, ўзларини ундан олиб қочишар, мабодо рўпарасидан чиқиб қолсалар, шошиб сўрашиб, тез кетиб юборишар эди.
Бу ҳолат Азимга жуда қаттиқ алам қилди. Одамлар шунчалар ҳам тез ўзгарувчан, мунофиқ бўладими? Қўлингда молу давлатинг борлигида хира пашшалардек атрофингда гир айланадилару ўзинг  муҳтож бўлиб қолган пайтда сендан ҳазар қилгандай қочадилар, деб йиғлаб, юрагидан эзилиб борар экан у ўзини бу дунёда ҳеч нарсага кераксиз, яроқсиз, аҳлатга ташлаб юборилган буюмдек ҳис қилди. У кечга яқин хориб, чарчаб, қуруқ қўл билан ҳовлисига кириб келди, тўғри ўз хонасига кириб эшикни ичкаридан беркитди ва ўзини ўриндиққа ташлаб, ич-ичидан келаётган хўрликни тўхтатолмай йиғлаб юборди. У умрида бундай аҳволга тушмаган, йиғламаган, балки бошқаларни йиғлатиб, қақшатиб, бундан роҳатланиб келган эди. Бу аҳвол ва азоб унга жуда оғир туюлди. У хўрлик, муҳтожликнинг аччиқ мевасидан тотиб кўраётган, аммо хазм қилишга қийналаётган эди. У дум тушган ҳолда ёстиқни беихтиёр иккала қўллари билан қаттиқ ғижимлаб, ҳудди бу ишларга ёстиқ айбдордек ундан ўч олаётгандек зўр бериб тортқилар ва Оллоҳга нола қилиб, “Эй худо, мен сенга нима гуноҳ қилдиму, менинг бошимга бундай фалокатлар, азоблар соласан” деб яратганга даъво қиларди. Азим ўша аҳволда қанча ётганини, қанчалар Оллоҳга нола қилиб йиғлаганларини билмади. Аммо йиғидан дардлари енгиллашгандай бўлиб ухлаб қолди. Бу орада ундан на хотини, на болалари хабар ҳам олмади.
Шу ерга келганда Руҳ Фариштадан: - Азим қўлида бор чоғларида уларга ёрдам қилган экан, ўша одамлар унинг қадрдон дўстлари, яқинлари эканку? Нима учун Азим қийналиб қолган чоғида унга ҳеч қайсиси ёрдам бермаяпти, - деб сўради ажабланиб.
- Азим уларни ҳеч қачон чин кўнгилдан дўст тутмаган. Улардан нималарнидир ундириб, фойдаланиш мақсадидагина сохта қадрдонлик қилган. Яхшилик қилган бўлса ҳам “келажакда бирор ишимга яраб қолар” деган таъма билан қилган. Қалбаки йўллар билан пул топиб, чойхоналарда, фоҳишахоналарда ўша ҳаром пуллар эвазига улар билан бирга маишат қилган. Демак, уларнинг барчаси садоқатдан, ҳалолликдан эмас, балки ҳаромдан. Қинғир кўчалардан топилган дўстлардур. Шунинг учун ҳам Азимга меҳр кўрсатишмаётирлар, - деб Фаришта давомини томоша қил дегандай кўзгуга ишора қилди. Кўзгуда Азим эртасига тонг ёришмасдан туриб худога нола қилиб, йиғлаб ётган пайтда ўйлаб қўйгани қўй бозорига қараб йўл олди. Унинг бундай қилишига сабаб бир вақтлар шаҳарнинг манман деган бойваччаси бўлган, аммо  қандайдир қинғир ишлар қилиб,  узоқ йиллар қамалиб чиқиб, обрў-эътибори, мол-мулкидан ажраб, хароб аҳволга тушиб қолган, ҳозирда ҳайвон бозорида даллолчилик қилаётган бир таниши бор эди.
Азимбой қўй бозорини бир соатча айланди. Олди-сотдиси келишмаётганлар кўп эди. Уларнинг қўлларини узиб юборгудек қилиб силкитиб “бор барака, барака топсинми? Хўп де, кўп де, кўп де, яна беш қўшчи. Бор энди. Бараками?” дейишиб жон куйдираётган, савдони пишириб, бирпас ичида беш-тўрт танга ишлаб олаётган даллоллар ҳам талайгина эди. Азим савдода суяги қотиб, миллионер одамлар билан муомала қилавериб, бу соҳада лофу ёлғонни дўндириб ташлар, ҳар бир одамнинг табиати, кайфиятига қараб гап топиб келиша оларди-ю, аммо умрида бирор марта ҳам бозорга кириб, даллоллик қилиб кўрмаган эди. Дўкон муомаласи билан бозор тили ўртасида анча-мунча фарқ бор эди. У бозор кезаркан даллолларнинг муомаласи, хатти-ҳаракатлари ва шевасини ўрганишга эътибор берди.
Кун яримдан ўтиб қолди. Энди у анча тил билиб қолган эди. Баъзи келишмай турганлар ўртасига суқилиб, ўз даллолчилик фаолиятини бошлаб юборди.
Бозорнинг барча даллоллари ўз нонининг бир тўғрами синдирилиб олаётганлигидан ғашлари келиб, Азимга кўз олайтириб қараб қўйишар, пайти келганда эса аччиқ-аччиқ пичинглар қилиб, ириллаб ҳам қўйишарди.
Азим ўша куни 5 беш сўм пулга ишлаб олди ва ирим қилиб “Баракасини берсин”, деб пулларга туф-туфлаб, ўнг чўнтагига солди. Уйига кета туриб давлатга қарашли новвойхонадан бир сўмга 10 дона ловош нон ҳамда 80 тийинга 1 кг. оқ қанд харид қилди. Тўрт тийинини автобускира қилиб уйига келиб олди. Ҳовлисига дадил бош кўтариб кириб келаркан у яна нон топа бошлаганидан, хонадонига барака кириб келаётганидан ғурурланиб жилмаяр, тунов кунги йиғлаб, Оллоҳга қилган илтижолари мустажоб бўлганидан тангрига шукрлар айтарди. У хотинининг кўзига, болаларига ҳам анчайин дадил боқди, ёнида қолган уч сўм билан келгуси бозор кунгача етиб олса бас. Унда эрта-саҳардан янги ҳунарини ишга солса, кечгача ўн-ўн беш сўм бемалол ишлаши мумкин. Шуларни хаёл қилиб кечгача оёқда туравериб чарчаган эканми кейинги 7-8 ой давомида биринчи марта хотиржам ва ширин уйқуга кетди.
Азим 3-4 ой қўй бозорида тирикчилик қилди. Даллолчилик ва бозор сирларини обдон ўрганди. Беш, ўн танга пул ҳам орттирди ва энди ўзи ҳам арзон нархда қўй олиб иложи борича қимматга сота бошлади. У ҳаммадан аввал, халқ тили билан айтганда “қарға тезак тотимасдан туриб” бозорга келар, дарвоза олдида пойлаб туриб қишлоқлардан зориқиб олиб келган содда одамларнинг қўйларини авраб, арзон нархда сотиб олар, баъзи бир қўй эгалари билан “қўйингизни шунча сўмга сотиб бераман, ундан орттирганим меники бўлади” деб келишиб олар, шу тарзда улардан мўмайгина даромад қилар эди.  У бу иш фаолиятида билдики, қора қўчқор қўйларнинг харидори чаққон, нархи ҳам юқори турар экан. Бундан хулоса чиқариб, унинг хаёлига бир фирибгарлик келдики бундан унинг юраги тўлқинланиб ҳурсанд бўлиб кетди. Унинг эски қаллоблик касаллиги қўзғаб қолган эди.
Бир бозор у иккита семиз оқ қўчқор қўйни арзон гаров-иккаласини 300 сўмга сотиб олди, уйига келаётиб аттордан 30 тийинлик қора ранг сотиб олди, кейинги бозордан бир кун бурун қозонда хотинига сув иситтириб, унга рангни ташлади ва қора тус олган сув билан оқ қўчқорларни обдон чўмилтирди. У бу машғулотини, яъни кашфиётини  қайта-қайта бир неча марта такрорлади. Кечга бориб оқ қўчқорларга тим қора тўн кийдирдилар, Азимнинг хотини ва болалари бу манзарадан тоза кулардилар. Аммо улар қўйлар устидан эмас, оталарининг устидан, унинг фирибгарлигидан кулардилар. Катта ўғли Саттор ним киноя билан: - Қойил, дада сизга. Пул топишнинг бунақа йўллари ҳам бор эканда, - деб дадасига ғалати ижжайиб қўйди.
Азим сунъий қора қўчқорни бозорга олиб чиқиб, иккаласини беш юз сўмга, тўйга ва куёв  чақирдига олувчиларга пуллади. Бир ҳафта ўтмай икки қўйдан нақ 200 сўм фойда. Бу жуда катта даромад. Калламга қойил-е. Пул ишлашнинг жуда осон йўлини топдимку деб ўзича фахрланди Азим. У бу ҳунарини бир неча маротаба такрорлади. Бу орада анча пулга ҳам ишлаб олди. Иш ҳамирдан қил суғургандек силлиққина кетаётган эди.
Аммо бир куни унинг дарвоза эшиги қаттиқ тақиллаб қолди. Ит безовта хуриб, ўша томон отилди. Қоронғу тушиб анча кеч бўлиб қолганлиги учун дарвозага Азимнинг ўзи чиқди. Орадан бир соат ўтса ҳамки у уйга қайтиб кирмади. Дарвозанинг бесаранжом тақиллашидан бирор хавотирли нарса сезгандай ўтирган Зумрад эридан хабар олиш учун дарвоза ёнига яқинлашди. Ҳеч кимнинг шарпаси йўқ. Дарвоза қанотлари ёпиқ турарди. У яқинроқ келди ва қўрқувдан додлаб юборди. Дахшатли қичқириқни эшитган Азимнинг болалари ва қўни-қўшнилар дарвоза олдига тўпланишди.
Азим оғзи-бурни қонга беланган ҳолда йўлакда хушсиз ётарди. Ундан икки қадам нарида ертўла чуқурчасида эса лайча ит тилини тишлаган ҳолда ўлиб ётарди.
Азим касалхонада кўзини очди. Унинг устида хотини Зумрад ўтирарди. У кўзини ҳолсизликдан қайта юмиб, нима воқеа бўлганини эслай бошлади: Ҳа кимдир чақирди. У дарвоза занжирини тушириб, бир қанотини ўзига тортиб очди. Шу пайт кимдур “оқ қўйни қорага бўяб сотган қаллобнинг жазоси мана шу” деган овозини эшитгани ва  шиддат билан унга ташлангани, кейин унинг бошига тоғ ағдарилгандай бўлгани ёдига тушди. У ёғи нима бўлганини билмайди.
Азим 20 кундан ортиқ касалхонада ётиб чиқди. Терговчи ва бошқа сўровчиларнинг саволларига “кимдир чақириб уриб кетди” деган жавобдан бошқага ўтолмади. “Нима учун уриши мумкин? Ё бирон кишини хафа қилганмисиз. Тортишиб, гап талашиб қолганмисиз?” деган саволларга – Йўқ, билмайман. Эсимда йўқ” деган сўздан бошқага ўтолмади. Гарчанд у нима учун калтак еганини билса ҳам.
Азим 2-3 ой ишсиз қолди. Тўғрироғи, унинг ишга ярайдиган аҳволи йўқ эди. Дармони қуриб ўтирса, турса боши айланиб, кўнгли беҳузур бўлиб кетарди. Яна оиласида ночорлик бошланди. Бу орада у қилган гуноҳларига тавба қилиб, яна бир маротаба худодан кечиришини сўраб кўп ёлворди. Билганича оятлар ўқиб, ўзига ва хонадонига барака тилади. Иккинчи маротаба қинғир ишлар қилмасликка қасам ичди. Бир куни у сал кайфияти кўтарилиб, кўнгли очилиб эрталаб ўрнидан туриб, нонуштани ҳам чала-чулпа қилиб, Оллоҳдан астойдил яхшилик тилаб деҳқон бозорига йўл олди. Бозор расталарини бирма-бир эринмай айланиб чиқди. Бозор гавжум, ҳамма олди-сотди билан банд, бир-бирлари билан савдолашган, тортишган, ғовур-ғувур, бақир-чақиру лекин ким нима деяётганини тушуниб бўлмайди. Бу ерда барча-баробар. Деҳқондан тортиб академиккача, қоровулдан то ҳокимгача тенг ҳуқуққа эга. Қоида шу. Бозор қонунида, шароитига бўйсунмай иложлари йўқ. Ширин муомалаларни ҳам, беадаб сўзлар билан сўкинишларни ҳам эшитишга, аҳлат босган пиёз-картошка, писта-бодом павильони, зиёфат-базм қураётган қовун-тарвуз бўлимларини ҳам босиб ўтшга мажбур. Бозорда одатдагидан аксинча ҳолат, яъни катталар майдалардан эмас, майдалар катталардан пора оладилар. Олибсотарлар, чайқовчилар икки томонлама пора оладилар. Меҳнаткаш косиблардан, ҳунармандлардан, деҳқонлардан, юз сўмлик молини текинхўрлик, сурбетлик билан пастга уриб ўн сўмга сотиб оладилар ва айлантириб, уларнинг ўзларига ва бошқа савдолашишни ўзига эп кўрмайдиганларга 10 сўмга олган нарсасини 15 сўмга сотадилар. “Кимки нимани экса, шуни олади” деганларидек, бу дунёда кимки яхшилик қилса савоб олади, ёмонлик қилса жазоланади. Бу ҳақиқат ҳеч қачон бировда қолиб кетмайди. У шу дунёнинг ўзидаёқ қайтади. Демак, катталар майдалардан қандай пора олсалар, майдалар катталардан шундай пора олар эканлар.
Азимбой гуруч бозорини айланиб юриб, эски таниши Турсунбой акани олдидан чиқиб қолди. Азимнинг пичоғи мой устида ўйнаётган пайтларида ҳар қандай зиёфатларга, чойхона паловларига мана шу кишидан гуруч олар, у эски ва тажрибали гуручфуруш бўлганлиги учун унда тоза, ширин манғизли  гуручлар бўларди.
Улар ҳол-аҳвол сўрашдилар. Турсунбой ака Азимнинг нима сабабдан узоқ вақтлардан буён кўринмай қолганлиги сабабини сўради. Азимнинг миясидан бир фикр зудлик билан ўтди. “Мана шу кишидан фойдаланиб, гуручфурушлик қилсамчи. Бу одам бир неча ўн йиллардан буён шу иш билан шуғулланади. Кам бўлаётгани йўқ-ку. Дуруст фойда топаётган бўлса керакки, бу касбни ташламайдида. Уятли бўлса ҳам иложи йўқ.  Азим бошидан кечирган кулфатларини қисқа сўзлади ва охирида эски қадрдони сифатида уни қора тортиб, излаб келганини ва покиза, ҳалол одам деб тушунгани учун Оллоҳ йўлида қийналиб қолганларга яхши одамлар ёрдам қўлини чўзади деб ишониб, унинг олдига келганини айтди, ўз ёнига олишини илтимос қилди. Турсунбой ака  эътироз билдирмади. Ўз нонига шерик келаётганини билса ҳам “ҳар кимнинг ризқини Оллоҳ алоҳида қилган. Бировникини биров ея олмайди деган ақидага амал қилди.
У Азимга:
- Жуда яхши бўлади. Гап шундай, эртага саҳарлаб 1-2 минг сўм пул билан келишини, ҳаммаси жойига тушиб худо хоҳласа яхши бўлиб кетишлигини, кўп безовта бўлмаслигини айтиб, Азимнинг кўнглини кўтарган бўлди. Унинг кўнглига анча ёруғлик тушди.
У ҳовлисига кайфияти яхши, чеҳраси анча очиқ ҳолда кириб келди. Зумрад буни сезиб, ҳурсандчилик сабабини сўради. Азим бўлган гапни айтган эди, Зумрад, - бу яхши, лекин бир икки минг сўм пулни қаёқдан оласиз. Ахир уйда 100 сўм пул ҳам йўқ-ку, - деди афсус оҳангда
- Сандиғингда нима бўлса сотасан, - деди қатъий қилиб Азим.
- Вой ўлмасам, бу нима деганингиз? Қизингизни бўйи чўзилиб, ўғлингиз йигит бўлиб қолди. Келин олиб, қиз чиқарсам деб яхши ният билан тиш ковагида сақлаб келаётган латта-путталарни сот дейсизми? Бўлмайди, буни иложи йўқ, - деди Зумрад ҳам чўрт кесиб, қайсарлик билан.
- Нима қилайлик бўлмаса, бошқа иложимиз йўқ, - хуноб бўлди Азим.
- Бирортасидан қарз кўтариб тура қолинг.
- Ўзингда йўқ, оламда йўқ. Бошингда мушкулот тушганда ёру биродарлар асқатади, дегани бари бекор гап экан. Аксинча ундай пайтларда ҳамма сендан қочар экан. Меҳр-оқибат деганларини бойлигинг бўлсагина кўрасан экан. Ҳе, гапни кўпайтирма. Бировга ялинишдан кўра худога ялинайлик. Ишларимиз юришиб кетса, ҳаммасини сен айтгандан ҳам зиёда қилиб олиб бераман.
Зумрад юмшагандай бўлди. Сандиқ очиб, айрим қимматбаҳо материалларни кўтариб қўни-қўшниларникига чиқиб кетди. Улар икки кун ичида зўрға 1000 сўм пул эплашди.
Азим эртаси саҳар туриб билганича Оллоҳга ибодат қилди. Тангрига йиғлаб, ишларини юриштириб юборишини сўради.
Турсунбой ака уни очиқ чеҳра билан кутиб олди. Ўз ёнидан 400 сўм қарз қўшиб, 1400 га қишлоқлардан келган майдалаб сотиб ўтиришга вақтлари йўқ  деҳқонлардан 100 кг. гуруч олиб берди ва бозоркомга кириб уни таништирди ҳамда жой беришини илтимос қилди. Турсунбой ака бозорнинг оқсоқолларидан бўлганлиги сабабли бошлиқ унинг сўровини дарҳол қондирди. Бир ходимни чақириб, Азимга савдо учун жой кўрсатиб, тош-тарози беришини тайинлади. 
Азим 100 кг. гуручни бир ҳафтада аранг сотиб тугатди, аммо 300 сўм фойда ҳам қилди. Уч юз сўм. Бу катта пул эди. “Фан номзоди” даражасидаги бир олимнинг бир ойлик маошига тенг келар эди. Бошқача ҳисоблаганда 15 қоп олий нав ун ёки 200 кг. пахта ёғининг пули. Ёмон эмас!-ўзича хурсанд бўлди Азим. Шу аснода унинг гуручфурушлик фаолияти бошланди. У бир ойга қолмай Турсунбой ака бериб турган қарз пулдан ҳам хориж бўлди. Уч ой ичида бу касбнинг миридан-сиригача билиб олгандай бўлди. Хонадонига қут-барака кирди. Ҳар куни гўштли қозон қайнай бошлади. Зумрадхоннинг ҳам латталаридан айримлари қайтарилди. Аста-секин хотини ундан кўплаб нарсалар талаб қила бошлади. Азимнинг ҳар ойда олти-етти юз сўм топиб тургани қониқтирмай қолди. У яна қинғирликка қўл урди. “Авангард” навли гуручнинг йирикроғидан олиб, унга ғиштни майдалаб толқон қилиб аралаштирди. Гуруч олий навли гуруч тусини олди. Азим ҳеч қўрқмай, янги кашфиётидан ҳосил бўлган гуручни девзира нархида, яъни икки сўм ўрнига 4 сўмдан сота бошлади. Оллоҳга қилган илтижолари, “энди асло қинғир иш қилмайман” - деб ичган қасамлари унинг ёдидан мутлақо чиққан эди. Оллоҳни эслашга энди унинг вақти ҳам йўқ эди. Кечаю кундуз хаёли пул ҳисоблаш билан банд эди. Кетма-кет келаётган катта фойда, мўмай пуллар унинг ақлини шошириб қўйган, кўзини кўр, қулоғини кар қилган эди. Виждон ва имон унинг дилини тарк этиб, ўрнини нафс балоси, яъни икки бошли илон эгаллаган эди. Илон кундан-кун семира бориб, каттая бориб, янада кўпроқ емиш талаб қила бошлади. Азим унинг нафсини қондириш учун янада кўпроқ даромад топиш йўлларини  қидира бошлади. Бу тарози қурғур сал нам тортсанг ҳам кўрсатади. Харидорларнинг кўзини шамғалат қилиш жуда қийин. Содда харидор келиб қолсаю бир илож қилиб, 100-150 гр. уриб қолиш мумкин. Аммо ундай лақмалар ҳадеб ҳам келавермайдида. Нима қилиш керак. Азимнинг кечаю-кундузги фикри шунда бўлиб қолди. Ниҳоят йўлини топди. У бир 1, 0,5, 200 граммли тошларни сотиб олди. Уни бир алкаш ўрис токарга олиб бориб, пастки томонидан пармалатиб, бир неча граммдан оғирлигини олдириб ташлади ва ҳосил бўлган тешикни билинмайдиган даражада яматди. Тошнинг сиртида мана шунча грамм деган давлат ёзуви бор. Бунга эътироз билдиришга ҳеч кимнинг ҳадди сиғмайди. “Калланггга тасанно Азимбой. Мана буни рационализатор деса арзийди” ич-ичидан қувониб, фахрланиб қўйди у. Унинг отган ошиғи олчи тураверди. Фойда каттайгандан каттайди, семиргандан семирди. Лекин Азимбой ўзининг ичига жойлашиб олган нафс отлиғ икки бошли илонни семириб, катталашиб, аждаҳога айланиб бораётганлигини, бир кун келиб уни ютиб юборишини хаёлига ҳам келтирмасди. Шундай қилиб Азим кашф қилган йўли билан ҳаёт кечириб, тирикчилик ўтказа бошлади. Ҳар килограммдан 150-200 граммдан одамларнинг ҳаққини уриб, ҳаромдан келган фойдалар эвазига рўзғор тебратиб, бола-чақасини боқа бошлади. Унинг бу қилиғини виждонан ҳалол бўлган Турсунбой ака сезса ҳам, авваллари ўзини билмаганга олиб юрди. Азим ҳаддан ошиб бу қинғирликларни давом эттиравергач, унинг бу иши яхши эмас эканлигини, охири войлигини ётиғи билан айтди. Бу гап Турсунбой ака томонидан ётиғи билан айтилган бўлса ҳам Азимнинг ғашини келтирди. У “ўзингни бил, ўзгани қўй дегандек қилган ишимга ўзим жавоб бераман” - деди гезариб. Бу иш анча вақтгача давом этди.
Бир куни бир вақтлар у билан бирга ош-қатиқ бўлиб юрган дўсти гуруч харид қилиш учун бозорга келиб қолди. У Азим билан кўришар экан бошини  сарак-сарак қилиб, - бу иш сизга сира ярашмабди. Қўйинг-е, ташланг бу паст ишни. Ўзингизга лойиқ, обрўлироқ касб топинг, - унинг устидан кулган бўлди.
Азим хижолатдан қизариб, - нима қилай, бошқа илож йўқ. Тирикчилик - деди.
- Ҳозир Хитойга йўл очилган. Мен Қашқарга қатнаб, арзон нархда мол келтириб, тузуккина фойда топяпман. 15-20 минг пул қилсангиз, келгуси боришимда сизни ҳам олиб кетаман. Ана ўшанда тотиб кўрасиз савдогарчиликнинг мазасини. Азим дўстига “унча катта пулни қачон кўрганман, эсимда ҳам йўқ” демоқчи бўлди-ю, нафсонияти йўл қўймади. Яна бир фикр унинг миясидан чақмоқдек ялт этиб ўтдию буни айтишдан ўзини тийди. Яъни, дўстининг мақтанишидан аёнки, унда ҳозир пул катта, ўша 15-20 минг сўм пулни унинг ўзидан қарз сўраб турсачи, ҳозир бунинг мавриди эмас. У қарзни шундай йўл билан сўрасинки, дўсти рад қилолмасин. Шуларни ўйлаб - маслаҳатингиз учун раҳмат дўстим. Бўлмаса мен бир ўйлаб, кенгашиб кўрай, сўнг сизга учрашаман - деди ва меҳмонни одатдагидан зиёда қўлини кўксига қўйиб, эгилиб, кузатиб қўйди. Азим кўп ўйлаб ҳам ўтирмади. Бир вақтлар катта савдо дўконида ишлаб юрган пайтларида унинг бошлиғи энг чиройли, қадди-қомати келишган қиз-жувонларни ишга олар, кези келганда, яъни катталарга иши тушиб, чигаллик ечими мушкуллашиб қолган пайтларида ўша гўзалларни уларга рўбарў қилиб иш битирар эди. Азим ҳам ўз бўлимида ишлаётган аёллардан баъзи мушкул ишлар ҳал қилинишида бу услубдан бир неча марта фойдаланган. Демак, бу соҳада ҳам у жуда нўноқ эмас. Қашқарга қатнаётган дўстининг ҳам тузукроқ хотинларни  кўрганда чеҳраси ёришиб кетиб,  суяги пойга айланиб, етти букиладиган феъли борлигини билади. Азим ундан қарз олишда шу тажрибадан фойдалансачи. Лекин ҳозир унинг қўл остида унақанги нозанинлар йўқ-ку. Кимни ишга солади...
Зумраднинг ҳам тановори тоза, ҳали сифати бузилганича йўқ. Гапга ҳам анча чечан. Уни ишга сола қолсачи. Қандоқ бўларкин. Бошқа иложи ҳам йўқ. Зумрад унамасачи. У анча ўжар, тушунтиради-да. Ахир у ҳам келажакда бойиб, шоҳона ҳаёт кечиришимизни хоҳлайдику. Пул, тилла тақинчоқлар ичида қўмилиб юриб унинг лаззатидан  баҳраманд бўлиб қолган одам улардан ажраб қолса соғиниб, ичикиб, юрак-юрагидан уларнинг висолига яна етишни орзу қилади. Молу-дунё билан ошно бўлмаган одам уларга ўрганмаганлиги учун унча қизиқиб ошиқавермайди, сотилмайди. Зумрад биринчи тоифага киради. У кўрганлардан. Бойликни, шоҳона ҳаётни, тиллаларни, албатта, соғинади ва унга ана шу ҳаёт ваъда қилинса, ҳеч нарсадан тоймай рози бўлади. Азим 1-2 кун нима дейишини яхшилаб миясида пишитиб олиб, кейин хотинига ёрилди.
- Менинг қадрдон дўстим Ҳакимжонни танийсан-а?
- Қайси Ҳакимжон?
- Бир неча марта уларникига борганмиз. Улар ҳам бизникига меҳмон бўлиб келишган, хотинининг оти Зулфияхон.
- Ҳа, ҳа, эсладим. Нима бўлибди, уларга, - бепарволик билан сўради хотини.
- Ўтган куни бозорда учратиб қолдим. Хитойга қатнаб савдогарчилик қиляпти экан. Олдингидан ҳам бойишиб кетибди. “Сизга гуручфурушлик ярашмабди. Қашқарга бирга бориб савдогарчилик қилайлик” - деяпти.
- Боринг! Дўстингиз тўғри айтибди. Маҳалладан ҳам Хитойга кетаётганлар бор. Жуда катта топишяпти. 
- Аммо у ёққа қатнаш учун 15-20 минг пул керак бўлар экан-да. Шунча пулни қаердан оламиз - деди Азим муғомбирлик билан.
- Топасизда, - деди Зумрад қатъий қилиб, ноз билан.
- Қаердан? Бу айтишга осон. Шунча пулни ҳеч ким қарзга бериб турмайди. Лекин битта йўли бор, - деди Азим ишонч билан овозини чўзиб.
- Қандай йўл экан, - сўради Зумрад эрига умид кўзларини тикаркан.
Азим унинг боқишига эътибор берди. Зумрад кўзларининг ўти ҳали сўнмаган, қарашлари юракларни ёндириб, эритиши мумкин.
- Ўша пулни Ҳакимжоннинг ўзидан сўраб турсак, берармикин! - деди Зумрад кўзларида умид учқуни ёниб.
- Беради. Афтидан унга чўт эмас кўринади.
- Яхши, сўранг бўлмаса, - деди хотини узун киприкларини чиройли қоқиб.
- Мен сўрасам бир баҳона кўрсатиб бермаслиги мумкин. - деди чўзиб Азим.
- Ким сўрайди, бўлмаса, - деди Зумрад ажабланиб.
- Сен сўрайсан, Сабаби шуки, у аёл кишидан уялганидан ҳам йўқ деёлмайди.
- Сиз туриб, аёл бошим билан мен сўрасам қандоқ бўларкин, - деди Зумрад кинояли оҳангда.
- Бўлаверади. Бошқа иложимиз йўқ, - деди Азим тап тортмай.
- Вой ўлмасам. Қандоқ қилиб сўрайман. Ахир у киши билан бир-иккида гаплашмаган бўлсам. Жуда ноқулай, уяламан, - деди норози оҳангда Зумрад.
Мен эртага Ҳакимжонни тушликка меҳмонга таклиф қиламан. Сен эса ширин-ширин овқатлар қилиб, унга хизмат қиласан. Оз-оздан ҳалигидан ўтгандан сўнг унинг кайфияти кўтарилган пайтини пойлаб туриб қармоқ ташлайсан, вассалом. Илинади, қолади.
- Мен бегона эркак билан гаплашиб ўтирсам аччиғингиз келмайдими, - қувлик билан сўради Зумрад.
- Нима учун аччиғим келсин. Гаплашиб ўтирганинг билан осмон узилиб ерга тушмайди-ку. Ёки бирор еринг камайиб қолмайдику, - деди Азим хотиржамлик билан.
Ҳакимжонни кутиб олиш учун анча тайёргарлик кўришди. Уй ишлари, ҳовли саҳнилари ойнадек қилиб тозаланди. Ҳар хил мева-чева, писта-бодом, турли ичимликлар, ҳаттоки музқаймоққача дастурхонга тортилди. Азим ва Зумрад байрамлардагидек иш бошладилар. Айниқса, Зумрад кўзгу қаршисида 1 соатларча ўтириб ўзига оро берди. Бир вақтда Азим Ҳакимжонни бошлаб келди. Зумрад азиз меҳмонни гўёки жуда катта бойликни кутиб олаётгандек ҳаяжон, қувонч ва ширин табассум билан кутиб олди. Столга барча  ноз-неъматлар дид билан тузатиб, устига оппоқ дока ёпишиб, чанг-чунгдан ҳимоялаб қўйишган эди. Зумрад дастлабига улар билан бирга ўтирмади. Чой ва у бу нарсаларни баҳона қилиб ташқарига чиқиб, кириб турди. Арман коньякнинг қопқоғи поқ этиб очилиб, ютоқиб ўтирганларнинг кайфияти кўтарилгач, Азим ниманидир баҳона қилиб, чиқиб кетган Зумрадни чақирди. - “Ҳў, онаси”. У вақти чоғ пайтларида Зумрадни шундоқ деб чақирарди. - Келинг энди, бизлар билан андек ўтиринг Ҳакимжон бегона эмас, ўзимизники, - деди хезимларча.
Зумрад кўксида бир даста гул билан кириб келди ва чиройли вазага жойлади.
- О-о-о! Мана бу ишингизга беш кетдим. Гул гўзаллик  элчиси. Садоқат ва муҳаббат рамзи. Сиз билан бизнинг меҳру садоқатимиз Ҳакимжонга чексиз. Қойилман сизга. Мени дилимдагидек иш қилдингиз. Ҳакимжонга бўлган беқиёс ҳурматимизу севгимизни  шу гул билан ифода қилдингиз, қўйдингиз. Офарин, - деди Азим тантанавор оҳангда.
- Раҳмат, раҳмат. Мен ҳам сизларни энг яқин қадрдонларим деб биламан, - деди Ҳакимжон Азимнинг хотинини бирга ўтиришга чақирганидан ажабланиб. Чунки у илгари ҳам бу хонадонда бир неча маротаба меҳмон бўлган, лекин ҳеч қайсисида Зумрад улар билан бирга ўтирмаган. Азимжон бунгача уни чақирмаган эди. У бу ерга келмагандан буён “бу оила янада замонавийлашиб, европа маданиятига берилибди-да - деб ўйлади. Азим яна рюмкаларга коньяк қуйди. Биллур қадаҳлардан бирини Ҳакимжонга, иккинчисини  эса хотинига узатди.
- Йўғ-е, мен ичмайман, - деди Зумрад ишва билан уялинқираган ҳолда. 
- Илгари ичмасангиз ҳам, бугун азиз меҳмоннинг шарафи учун ичасиз, - деди қатъий оҳангда Азимжон ва хотинининг қўлига тутқазди. - Биринчи қадаҳ сўзи одатда азиз меҳмондан бўлади, - деб Азим Ҳакимжонга тавозе кўрсатди.
- Биз бу хонадонда аввал ҳам кўп бор бўлганмиз ва ҳурмат-эҳтиром кўрганмиз. Бизнинг қадрдонлигимиз бугун ва эрталик эмас. Умримизнинг охиригача давом этади, деб ишонаман. Азимжон дўстим, оилангиз аслида бахтли. Шундай бўлса-да, мен сизларга янада улкан бахт-саодат, омад, барака  тилайман.
Ҳакимжоннинг сўзидан тўлқинланиб кетган Азим қўлини кўксига қўйиб ўрнидан туриб, унга таъзим қилди. Буни кўриб  Зумрад ҳам бўй ростлади. Қадаҳларни чўқиштирдилар. Азим иккинчи қадаҳни қуйишни Зумрадга топширди.
Ошқозони қизиб танасига хушвақтлик югурган Ҳакимжон иккинчи қадаҳни Зумраддан олар экан, унинг оппоқ, момиқдек бўлиқ қўли Ҳакимжоннинг билакларига тегиб кетди. Буни Азим сезса ҳам ўзини билмасликка олди. Қадаҳлар икки-уч айланди. Бир-икки хил иссиқ таом ҳам ейилди. Ҳакимжоннинг кўзлари сузилиб, боши айлана бошлади. Тез-тез зимдан Зумрадга қараб қўяр, қаршисида оловдек ёниб ўтирган гўзалнинг ярим очиқ оппоқ сийнаси, зулукдек қоп-қора, юпқа кўйлакда янада тиниқлашиб олма каби нур таратаётгандек бўлиб кўринар, бўлиқ икки кўкраги кўйлакни туртиб чиқиб, мурчамиён қомад у ён, бу ён эгилиб қад ростлаганда чиройли силкиниб қўйишар, коньяк зарбидан янада қизил ранг олган яноқлар ғунча лаблар билан қонталаш, қоп-қаро қийғос қошлар соясида беркиниб олмоқчидек бир жуфт қуралай кўзлар Ҳакимжоннинг бағрига ўт сочарди. У Зумрадга яна ва яна қарайвергиси келар, уни илгари ҳам кўрган, аммо бунчалик гўзал, латофатли эканлигини сезмаганлигига ажабланарди.
Азим фурсат етиб келганлигини пойлади ва сигарет олиб келишини баҳона қилиб уларни ҳоли қолдирди. Орага бирдан ғайритабиий ғалати жимлик чўкди. Бу завқли сокинлик Ҳаким ва Зумраднинг туйғуларини аста тебратиб, қитиқлаб уларнинг қонида алланарсаларни  қўзғата бошлади. Бу орада улар бир-бирларига икки-уч маротаба ҳирсли, соғинчли қараб ҳам олдилар. Ҳакимнинг юраги бош кўтариб кўкрагига гуп-гуп урар, Зумраднинг очиқ лаблари ўз жойларида туролмай учишар, учганларида ҳам Ҳакимжоннинг жонини суғуриб олгудек қўзғолиш, тўлғонишлар билан учар эдилар. Жимликни биринчи бўлиб Зумрад бузди.
- Яна озгинадан қуяйми, - деди чиройли ишва билан қадаҳларга қўл узатаркан.
- Иҳтиёрим сизда, - деди Ҳакимжон юраги бўғзига тиқилиб ва бир вақтнинг ўзида маъноли қилиб. Зумрад ишорани тушунди. Шиша ва қадаҳ кўтарган лўппи қўллар билинар-билинмас титрай бошладилар. Эрининг кириб қолишида унинг ҳавотири йўқ, чунки бегона эркак олдида ўтиришга ўзи мажбур қилди. Хатто ичишга ҳам. Шулар уни хотиржам қилар ва хирсини жунбушга келишига туртки берарди.
Ҳакимжон ҳам Азим ундан хотинини қизғонмаётганига аллақачон ақли етган, шунинг учун унинг миясига қаршисидаги паричеҳрага нисбатан шаҳвоний хаёллар ўйин туша бошлаган эдилар.

Зумрад иккита қадаҳга май қўйиб бирини Ҳакимжонга ноз билан узатди. Унинг назокатлари, латофатли қоматининг гулдек тебранишлари, жоду қарашлари Ҳакимжонни ўтга товлаб тобора қиздириб борарди. У узатилган қадаҳни ўнг қўли билан ушлаб, ниҳоят чап қўли билан Зумраднинг билагидан тутди ва ўриндан туриб стол оша уни ўзига тортди. Зумрад ҳам оз-моз қаршилик аралаш унга интилди. Кўзлар-кўзлар билан тўқнашиб, лаб-лаблар билан туташиб олдилар. Зумрад биринчи ўзига келди ва ўзини Ҳакимжоннинг оғушидан суғуриб олди. Ҳаким лаззатли бўса мазасини тамшаниб ютинди ва яна ютоқиб Зумрадга интилди. Зумрад уни унсиз қўллари билан аста итарди. Ва жойига ўтирди. У қозон тоза қизиган пайтида ёғ қуйиши кераклигига ақли етарди. Яна андек қўйиб берса, ёғи куйиб  кетиши аниқ эди-да. Улар индамасдан қўллари қалтираган ҳолатда қадоқ кўтардилар. Гўё янги танишув билан бир-бирларини унсиз табриклаётгандек. Уларнинг тилларидан сўзларини хирснинг хуркак ҳаяжони қувиб юборган эди. Улар сўз айтолмасдилар ҳам. Чунки... Ҳаяжонлар бир оз босилгач, Зумрад тилга кирди. - Раҳмат сизга Ҳакимжон ака. Бизнинг хўжайинга тўғри йўл кўрсатибсиз. Ҳақиқатан ҳам бизнинг шаънимизга ярашмаган иш қилаётган эди. 

Ҳакимжоннинг ҳам бир пайт алангаси пастлаб, гап нима ҳақда кетаётганини тушунган эди.
- Ҳа, мана мен бир йилдан буён Хитойга қатнаяпман. Ёмон бўлмаяпти.
Зумрад гапни чўзишни хоҳламай унинг гапини илиб кетди. - Бу ҳам сиз билан бориб-келиб турса бойиб кетарканмиз-у, лекин у ёққа яраша пулимиз йўқда. Сиз бир яхшилик қилиб, ўша пулни қарз қилиб турсангиз. Биз ҳам яхшилигингизни унутмас эдик. Имкони бўлиши билан қайтарамиз, - деди муғомбирона ноз аралаш Зумрад.
Тотли бўсанинг мазаси ҳали оғзидан кетмаган Ҳакимжон Зумраднинг “имкони бўлиши билан қайтарамиз” деган маъноли гапини ўзича тушунди ва Зумраднинг оромбахш қучоғи, оппоқ баданига етишиш орзуси жунбушга келди.
- Бир оғиз сўзингиз, жоним, - деб юборганини ўзи ҳам сезмай қолди.
Ҳакимжон ўз ваъдасининг устидан чиқди. Азимнинг ишлари юришгандан юришди. Уйғуристон бозору дўконларидан хитойлик тирноқ ичидаги тадбиркорларнинг қалбаки, бир маротаба кийишгагина ярайдиган, елимланган болалар пайабзаллари, кийимлари, усти ялтироқ ичи қалтироқ латталар, уст-бош ҳамда аёлларнинг кийимларини арзон нархларда  қоп-қоп олиб келиб, Ўзбекистон бозорида ўн-ўн беш баробар қимматига, содда харидорларга пуллай бошладилар.
Зумрадхоннинг уйига яна қўш-қўш тиллалар, хорижий мебеллар кира бошлади. Нозик бармоғу, момиқ билаклар, кўз талашаётган чиройли бақбақа остида лаб чорловчи оппоқ бўйни, нафис қулоқлар олтин, ёқут, бриллиантлар билан безана бошладилар. Базми-жамшидлар, саёҳатлар бошланиб кетди. Азим ва Зумраднинг бундай фароғатли кунларида албатта, Ҳакимжон ҳам бирга бўлди ва уларга қилган ёрдамидан бағоят мамнун эди. Улар савдогарлик кўламини кенгайтира бошладилар. Энди Туркияга бориш ҳам йўлга қўйилди. Зумрад ҳам чет элларни кўришни орзу қила бошлади. - “Мени ҳам олиб боринглар” - деб ғалва қилди. Маликанинг талаблари ижро этилди. Зумрад кўрдики Туркияга қатнаётган савдогарларнинг аксарияти аёллар экан. У кейинги сафар бир неча танишиб олган аёллар билан Туркияга ўзи боришни ихтиёр қилди ва мақсадига эришди. Йигирма кунлар чамаси ўтгач, бир неча катта чамадонлар билан яйраб, қувнаб уйига кириб келди. Олиб келган арзон баҳодаги молларини олибсотарларга ўтказди. Бундан жуда катта фойда кўрди. Сафар муваффақиятли бўлгани шарафига зиёфат ташкил қилиб, унга Ҳакимжонни оиласи билан чақирди. Дастурхонга  анқов уруғидан бўлак ҳамма нарса тўкиб ташланди. Ўйин-кулгу ва ичкилик тоза авжига чиқди. Зумрад ҳам Ўзбекистонда унча урф бўлмаган видеомагнитафон олиб келган эди. Ҳар хил томошабоп кассеталарни кўрдилар. Зумрад видеони бу атроф маҳалладагина эмас, таниш-билиш, қариндош-уруғлари ичида ҳам биринчи бўлиб ўзлари олганидан боши осмонда хурсанд эди. Ўтириш тоза қизиган пайтда Зумрад кассетани алмаштирди. Истамбулнинг кенг - равон гўзал кўчалари, кўзларни қамаштирувчи ранг-баранг моллар билан тўлиқ катта дўконлар, оромбахш парклар, маҳобатли кошоналар, оромгоҳ, ресторанлар. Буларнинг барчасида Зумрад ўзига ўхшаган гўзал аёллар билан саёҳат қилиб юрганлари бир-бир кадрдан ўтаверди. Ҳамма, ҳатто Зумраднинг барча фарзандлари бу қизиқарли фильмни берилиб томоша қилар, бундан Зумрад ғурурга тўлиб ўтирарди. Бир пайт кадрда хорижий мебеллар билан безатилган шинам хона пайдо бўлди. Ўтирганлар не кўз билан қарасинларки, оромкурсида Зумрад ярим яланғоч ҳолда айиқдек бесўнақай турк эркакнинг тиззасида ўтирарди. Телевизор қаршисида ўтирганларнинг барчаси беихтиёр ҳайрат билан бирданига “ие-е-ее” - дейишиб юборди. Зумрад телевизор томон отилди. Телевизор ва видеомагнитофон ағдарилиб тушди. Зумрад қўли билан юзини тўсиб, дод” деганича хонадан ўқдек учиб чиқиб кетди.
Фариштанинг кўзгусида бирданига ҳамма нарса ғойиб бўлди. Бироздан кейин кўзгу ёришиб, унда ўта хароб кийимда икки қўлини одамларга чўзиб, бегона шаҳарда тиланиб юрган Зумрад кўринди. У ҳам ғойиб бўлиб, хассага зўрға тияниб турган, касаллик натижасида  ранглари сарғайиб, қилтириқ бўлиб қолган Азимнинг ўз ҳовлисидан фарзандлари ҳайдаб чиқараётган манзара кўринди. Руҳ:
- Жуда ёмон бўлибди-ку. Худо уни тоза урибди-да, - деб юборди.
- Оллоҳ ургани йўқ, у бу жазоларни тангридан ўзи сўраб олди. Ўзини-ўзи жазолади. Хожаси унинг гуноҳларини бир неча маротаба кечирди. Тилаган барча нарсаларини берди. Аммо гуноҳ қилишдан, бировларнинг хаққини ейишдан, ёлғончилик, фирибгарликдан тўхтамади. Охири мол-дунё ошириш мақсадида хотинини ҳам номаҳрамларга сотишдан тоймади. Бундай одамларни “даюз” дейдилар. Мана, оқибатини кўрдинг. Энди унинг қилган қабиҳликларини Тангрим кечирмаса керак, - деб Фаришта кўзгуни Руҳнинг қўлидан олиб, қўйнига жойлар экан. Шу пайт палата эшиги очилиб бир қиз кирди ва тўшакка кўмилиб ётган Азимнинг ёнига бориб, кўрпачани кўтарди. Азим қўрқинчли, ўликдек қимир этмай ётарди. Ҳамшира унга осма, яъни томчи укол қўйиб чиқиб кетди. Бир мунча фурсат ўтгач, ўлик қимирлай бошлади ва ўта заиф, ингичка овоз чиқарди. Унинг нима деяётганини тушуниб бўлмас эди. Фаришта унинг кўкрагига қўлини қўйди, овоз баландроқ эшитила бошлади.
- Барча бойлигимни, шону-давлатим, тиллаларимни бераман, фақатгина бир маротаба ширин нафас олишимга рухсат бер, тавба қилдим. Энди ундай қилмайман. Бировларнинг ҳаққини емайман. Хиёнат қилмайман, кечир, кечир, кечир. Бир марта  нафас олиб олай. Йўқ, йўқ, энди қилмайман - дер эди.
Фаришта Азимнинг кўкрагидан қўлини олди ва Руҳга - биз ташқарига чиқиб туришимиз керак. Азроил жаноблари келибди, - деб эшик томон юрди. 
Бир оз вақт ўтгач, ҳамшира палатага кириб Азимнинг мурда тусига кириб қолган афтига қарадию қўрқувдан ранги оқариб тезлик билан орқасига қайтиб чиқиб кетди. Азимнинг жони олинган эди. Палатага врачлар тўпланди. Фаришта ва Руҳ улар орқасида кўринмай турардилар.
Бош врач:
- Беморнинг жони узилибди. Яқинларига хабар қилаверинглар, - деди.
Кимдир “бу киши қариялар уйидан келтирилган эди. Ўша ерга қўнғироқ қиламиз” деб ташқари чиқди. Қариялар уйидан икки вакил келиб, Азимнинг жасадини “Москвич” машинасининг юкхонасига солиб олиб кетдилар. Фаришта ва Руҳ ҳам улар билан бирга келдилар. Бу ерда 2-3 кишилик хоналар бўлиб, икки юздан ортиқ қариялар бир жамоа бўлиб яшардилар. Фаришта Руҳни хоналарга бир-бир олиб кирди. Тўшакка михланиб ётган, икки оёқсиз, кўзсиз ҳам қўлсизлар,  соқов, беллари букук ва бошқа қинғир-қийшиқ эркак-аёллар кўп эди. Уларнинг барчаси паришон, сўлғин, озғин юзлари ва киртайган кўзларидан нур қочган, маъюс. Бу дунёдан умиди қолмагандай боқардилар. Улар руҳан ва жисмонан азоб чекаётганлиги яққол кўриниб турарди.
Руҳ Фариштадан ачинарли ҳолда, - улар нима учун шундай аҳволга тушиб қолганлар - деб сўради.
- Уларнинг баъзилари ҳалиги Азим сингари қандай қабиҳликлар қилган бўлса, булар ҳам ана шундай гуноҳли ишлар қилганлар. Кўпчиликларининг ўғил-қизлари, қариндош-уруғлари бор, лекин улар бу нобакорлардан юз ўгирганлар ва шу ерга ташлаб кетганлар. Булардан  ҳаттоки тангрим ҳам назарини олган, - деб жавобни қисқа қилиб қўя қолди.
Азимнинг қизи Латофат чақиртирилди. У қариялар уйига келиб отасининг жасади ётган хонага кириб ҳам қўймади. Тўғри маъмуриятга учраб, катта акаси Саттор аллақачоноқ Украинага кетиб, у ерда уйланиб, қолиб кетганини, кичик акаси эса узоқ йил муддатга қамалиб кетганлиги, онасининг эса қаерда эканлигини билмаслигини айтди ва ўзи ҳам ночор яшашидан нолиб, кўз-ёши қилди. “Ўзларингиз дафн қилаверинглар” деб узрини айтган бўлди.
Қариялар уйининг икки ходими Азимнинг жасадини занбилга солиб, шу яқин атрофдаги қабристонга олиб бориб дафн қилиб қайтдилар.
Ходимлардан бири чала-чулпа қуръон оятларидан ўқиган бўлди. Улар қабрни ташлаб, етти-ўн қадам кетар-кетмас янги гўр қаридан даҳшатли ўкирик эшитилди. Қабр ёнида  қолган Руҳ қўрқув аралаш Фариштага қаради. Фаришта индамай қўйнидан кўзгуни олиб Руҳга рўбарў қилди ва унга, - сенга қабр фожиасини кўрсатиш тангрим томонидан менга ва мункар-накирга буюрилган. Мана кўр, - деди. Кўзгуда қабр ичидаги воқеалар кўрина бошлади. 
Унда оқ чойшабга ўралган Азим ўтирар, рўпарасида эса бадбашара, йиртқич маҳлуққа ўхшаш бир мавжудот йўғон қоп-қора қўлларида темир гурзи ушлаб, унга ўхталиб турарди. У Азимга - сен бир бегуноҳ ўқитувчининг тўрт боласини чирқиратиб, унга туҳмат қилиб, ёлғон гувоҳлик бериб қаматиб юборгансан. Тўғрими? Бўйнингга оласанми? - деб Азимга ваҳимали кўзларини олайтириб тикилди.
- Йўқ, йўқ, мен бу ишни қилмаганман, - деди қўрқувдан қалтираб, Азим қўллари билан бошини пана қилар экан. Шунда Азимнинг тили сўзга кирди: - Мен гувоҳман, мен орқали ёлғон гувоҳлик бериб, унга туҳмат қилган деса, кўзлари ҳам тилга кириб, - мен ҳам гувоҳлик бераман. Домланинг кўзига мен орқали тик қараб туриб, унга туҳмат қилган, - деди.
Шунда ҳалиги даҳшатли нарса, - энди тонолмассан, - деди-да қўлидаги гурзиси билан Азимни бошига урди. Азим анжирдек эзилиб ерга ёйилиб кетди. У бир зумдан сўнг даҳшатли ўкирик билан яна ўз жойида пайдо бўлди ва ўзини мункар-накир оёқлари тагига ташлади. - Кечир мени, тавба қилдим, кечир, билмабман, кечир. Ҳалиги маҳлуқ олдинги важоҳатидан ҳунук қиёфага кирди ва ғазаб билан, - сен хожам томонидан кўп маротаба кечирилгансан, тавбалар қилгансан, лекин яна гуноҳли ишлар қилавергансан. Энди кеч. Кечирилмайсан. Яна бир нарсага жавоб бер. Оқ рангли қўйни қора рангга бўяб олиб чиқиб, бир қанча мусулмонларни алдаб пешона тер тўкиб, машаққат билан топган пулларини ҳаромдек олганларингни бўйнингга оласанми?
Азим индамай бошини эгиб турган эди, унинг оёқлари тилга кириб, - ўша бозорга биз билан юриб борган, - деса, қўллари эса, - ҳа, жуда кўп мусулмонларни алдаган. Мен билан ушлаб ҳалол пулларни ҳаромга айлантириб, санаб олган. Мана кўзлар айтсин, улар ҳам қараб турганлар, - деди. Кўз-қулоқ, тил ҳам уларнинг гапларини тасдиқладилар. Шу пайт қаердандир бир гала оққўйлар пайдо бўлиб улар Азим томонидан қорага бўялиб, сотилганликларига гувоҳлик бердилар. Азимнинг бошига яна гурзи зарбаси тушди. Унинг танаси парча-парча бўлиб, бўлак-бўлакларга ажралиб, ҳар томонларга тирқираб кетдилар. Тирқираб кетган таначалари сочилган жойларидан бир-бир сакрашиб даҳшатли қичқира бошладилар. Бу қичқириқ бутун қабристонни ларзага солди. Парча гўштлар яна тўпланиб, Азим шаклига кирдилар. Шу пайт қабрнинг бир бурчаги ўпирилиб кўзларидан ўт сочиб улкан қора ҳўкиз чиқиб, Азимни узун шоҳларига илиб итқитиб ташлади. Унинг танаси вақраб қайнаб турган катта бир ҳовузга келиб тушди. Талвасали бақириқ, фарёд кўтарилди. Азим қайноқ, тубсиз ўпқонга тушиб кетди. Бир мунча фурсат ўтгач, у яна мункар-накир қаршисида пайдо бўлди.
- Сен тарозидан, газлама ўлчовларидан уриб қолиб, кўплаб Оллоҳнинг мўмин бандаларига хиёнат қилдинг ва бу ишинг билан яратган эгамни қаттиқ ранжитдинг. Ҳамда у олий зотнинг қаҳрига учрадинг. Бу тортаётган азобларинг дарёнинг бир томчисидек, ҳали у ширини. Сени ҳали уммон сиғмайдиган азоблар кутиб турибди. Азимнинг қўллари, “мен билан тортган, мен билан ўлчаган” деса, кўзлари эса “мен билан кўриб туриб ўлчаган” дея гувоҳликка ўтдилар. Уларнинг гувоҳликлари тугар-тугамас, қабрнинг бир ёнидан оловли дор осилиб, Азимни ўз домига тортиб кетди. Азимнинг гавдаси ўт алангасидан муаллақ туриб, жазиллаб ёнар, унинг танаси эриб ўтга қуйилар, ўт эса янада аланга олиб гуркираб ёнар, тана суяклари тарс-тарс чўғ бўлиб ҳар томонга сочилар эди. Яна зорланишлар, тавбалар, ўкириклар, азоб қичқириқлари осмон-фалакни ёриб юборгудек бўларди. Унга эса қулоқ соладиган ва раҳм қиладиган зот йўқ эди. Азимнинг жасади яна қабрда пайдо бўлди. Яна сўроқ-савол.
- Сен молу дунё орттириш мақсадида ҳатто ҳалол-пок хотинингни ҳам бегона эркакларга қўшиб бердинг. Тўғрими, деди мункар-накир кўзларидан олов сочиб.
Азим бу ишга кўзи-қулоғи, қўл-оёқлари гувоҳ бўлмаганлиги учун тонмоқчи бўлди. “Ҳа” деса, яна азобдан қўрқди. - Йўқ, йўқ, бу ёлғон. Уни мен қилмаганман, билмайман, - деди дудуқланиб, юрагини ичига ютиб ҳамда яна гурзи тушиб қолмасин дея қўлларини бошига пана қилар экан. Шунда ақл, диллар гувоҳлик бердилар. - Биз билан ўйлаган. У мақсадини биз орқали  пинҳона амалга оширган, - дедилар. Шу пайт қабр ҳар томонидан ўткир тиғли найзалар чиқиб Азимнинг баданига санчилдилар ва унинг гавдасини жуда ҳам бепоён чуқурликдан отилиб чиқаётган олов томон олиб кетиб танани кабобдек ўтга тутдилар. Фарёд кўтариб очилган Азимнинг оғзига тепадан эритилган қўрғошин қуйила бошлади. Бу манзараларни кўриб турган Руҳ қўрқувдан ранги оқариб қалтирай бошлади. Буни сезган Фаришта ўз кўзгусини унинг кўзидан қочириб қўйнига солди. Улар турган қабристонга қоронғи тушиб қолган эди.
Руҳ атрофга назар ташлади. Қабристон юзаси юлдузларга тўлиб кетган, баъзи юлдузлар кучли нур таратса, баъзилари зўрға милтиллаб, билинар-билинмас жонсиз нурланар эдилар. Яна бир ажойиб манзара пайдо бўлган эдики, бодроқ сочиб юборилгандай кўринаётган юлдузлар ораларидан улардан бир неча баробар кўп милтиллаган нуқталардан қора тутун бурқсиб чиқиб, фалакка ўрлаб чўзилиб кетган эди. Руҳ ҳайрон бўлиб, савол назари билан Фариштага қаради. У ҳам буни тушунгандай, - улар юлдузлар эмас, қабрлардан таралаётган Оллоҳнинг раҳматлари. Ўткир нур сочаётган қабрларда жуда кўп савобли ишлар, қолганларида эса камроқ яхши амал қилганлар ётибди. Уларнинг ортидан қолган фарзандлари, яъни авлоди ҳамда қолдирган маънавий хазиналари ҳам қилган хизматларига яраша ортидан савоб юбориб турибдилар. Ҳаётий дунёдаги қилган савобли ишлари унинг кетидан ҳам раҳмат ёғдириб нурга айланиб Оллоҳнинг олдида уларнинг юзларини ёруғ қилиб турибди. Шунинг учун ҳам улар охирати жаннатида хотиржам роҳат-фароғатда яшамоқдалар. Ҳаётий дунёда ҳам улар қолдирган меросларидан фойдаланаётган инсонлар уларни  доимо ёдлаб ҳақларига дуо қилиб турибдилар.
Олайлик, бирор киши ҳаётлик чоғида боғ яратиб келгуси одамларга қолдирди.  Ўша боғнинг мевасидан баҳраманд бўлган ҳар бир кишининг раҳмати, дейлик, бирор киши ариқ қаздириб сув келтирди. Ундан ичиб чанқоқ бостирилган ҳар бир одамнинг ҳатто ўт-ўланларнинг ҳам миннатдорлиги, кўркам бино қурувчининг наққош, пардозловчиларнинг қилган ишларидан ҳурсанд бўлганларнинг яхши тилаклари ёки ҳидоят йўлида инсонларни адолатга тўғрилик покликка, эзгуликка даъват қилувчи битиклар яъни асарлар ёзиб қолдирганларнинг маънавий хазиналаридан фойдаланганлар-нинг дил дуолари уларга жуда катта  бўлиб бориб туради. Ҳар он ҳар сонияда уларнинг номлари бу дунёда у дунёда ҳам ёдланиб турилади. Баъзиларининг номи халқ орасида қолмаган эсдан чиқарилган бўлса ҳам қолдирган мерослари орқали уларнинг охиратидаги дастурхонига савоблар тўкилиб тураверади. Натижада улар энг олий зот бўлмиш Оллоҳ таборака таолонинг муборак жамолига етишишга мушарраф бўладилар ва Яратган эгамнинг муборак карамидан баҳраманд бўладилар.
Анави қабрларидан бурқсаб қора тутун кўтарилаётганлар эса ҳаётий синов дунёда ҳеч бир яхшилик саваоб иш қилмаган ғофил ўтган кимсалардур. Улар дунёга келишидан мақсад фақатгина яхши еб яхши кийиб бойлик дунё тўплаш халос деган мутлақо пуч ақидага амал қилиб ўтганлардур. Улар ана шундай саёз тушунча билан яшаб юқорида кўрган кишилар сингари ёлғончилик, қаллоблик, фирибгарлик билан яшаб ўтганлар. Бу дунёга улар қуруқ қўл билан келиб, ҳар бир нарсаси муқаддас қутлуғ саналган ёруғ дунёни булғаб икки қўли, елкаси ва бутун гавдасида ниҳоятда оғир юзлаб тоғлару миллиардлаб тонналаб сувларни кўтариб турган ер ҳам кўтара олмайдиган оғир гуноҳ, юки билан у дунёга кетадилар. Охиратда улар қандай азобларга дучор бўлишини ўз кўзинг билан кўрдинг. Ке, юр энди сени бир шаҳар айлантирай, - дедида  Фаришта Руҳнинг қўлидан тутиб осмонга кўтарилди. Улар қабристондан узоқлашар экан Руҳнинг кўзи бир гала итлар ўртага олиб талашиб ғажиётган Зайнобиддинов, Гулчирой, Иброҳим домла, Салим раис ва Шокировларнинг калласига тушди.

XI боб

Вақт ҳуфтондан ошган саҳоватли табиат кун бўйи қорин ташвишида ёки эзгу амаллар иштиёқида куйиб толиб, югуриб елиб чарчаган иносн ва бошқа жонзотлар ором оилш учун ўзининг қора матодан тайёрланган чойшабини шаҳар устига ёпган. Қандайдир қудратли илоҳий куч курраи заминни бамисоли чархпалакдек айлантириб унга боғланган меҳр ипларини чертар, узоқ-узоқлардан қулоққа чалинаётган бедоналарнинг маъшуқаларини соғиниб чорлаётган питпилдиқлари, ошиғу шайдо булбулларнинг хижрон ўтида ёниб қилаётган нолалари, висолга шошилаётган сойларнинг тошқин ҳасратлари, тун чигирткаларининг хорғин овозда сирлашишлари ва бизга нотаниш бўлган бошқа дилрабо оҳанглардан куй басталаниб чалинар, бу сеҳрли оҳанг билан аллалар иссиқдан қизариб кетган хансираётган шаҳарни елпиб роҳатбахш этар эди. Руҳ Фариштанинг қўли тегар-тегмас бўлиб шаҳар устида ана шу ором беланчаги оғушида чайқалиб борарди. Тун  осмонининг маликаси тўлин ой ўзининг минглаб канизаклари, яъни юлдузлар билан жамолларини кўз-кўз қилишиб, бир-бирларига айёрона кўз қисишиб шўхлик қилишар, шаҳар бўйлаб лола-қизғалдоқлардек сочилиб кетган электр лампочкаларидан таралаётган нурлар билан ўйнашар, рақсга тушишар ҳамда бир-бирларининг бағирларига отилишиб сингиб кетишарди.
Бу манзарани Руҳ кузатиб борар, лекин бир нарсадан ажабланарди. Ажабланишига сабаб бўлаётган нарсани Фариштадан сўрамоқчи бўлар, аммо ўзини тиярди. Ниҳоят унинг тоқати тугади. Чунки ердан яккам-дуккам жойларда таралиб турган ўткир нурлардан, унинг озгина фурсат илгари ҳар хил жирканч воқеаларни кўриб хижил бўлиб турган кўнгли ёришиб, бутун вужудига роҳат бахш этарди. Шаҳарда ажойиб ҳолатлар намоён бўлмоқда. Унинг сабабини сўрамасдан иложим йўқ - дея сўз бошлади, Руҳ Фариштадан қўрқа писа. Бутун шаҳар одамлари уйқуда, лекин бошқача одамларга ўхшаган нарсалар шаҳар кўчалари, дов-дарахтлар, тошлар, ҳамма ерга тўлиб кетган, улардан ҳам қўрқинчлироқ маҳлуқлар ерга яқин масофада учишиб юрибди. Кўплаб хонадонлардан чироқлар нурида ёруғ бўлишига қарамай, зулмат кўтарилиб турибди. Жуда кам, айрим уйлардангина ҳар хил ёруғликдаги нурлар таралмоқда. Ҳозиргина бир ҳовли устидан учиб ўтдик.  У ердан таралаётган нур ўта кучли ҳам роҳатбахш экан. Яна ўша нур бутун маҳаллани ёритиб турибди. Ёниб турган чироқлар унинг ёғдусидан  кўринмай қолдилар. Нурли ҳовлиларга осмондан қайдайдир гўзал, ақлни шошириб қўйгудек жозибали томчилар ёғилиб турибди. Бу қандай мўъжиза?
Фаришта аста-секин учиб пастлай бошлади.
Шаҳарнинг кўча-кўйлари, дарахт тошларига тўлиб кетган нарсалар жинлардир. Улар ер юзига шомдан кейин тушадилар. Улар ҳам Яратган эгамга сен билан мендек банда ҳисобланадилар. Уларнинг ичида ҳам яхши-ёмон, мусулмон, кофирлари бор. Лекин одам зотига зиён келтирмайдилар. Муҳаммад умматларига зиён келтирмаймиз, деб қасам  ичганлар. Улардан тепада зулмат қоплаб турган ҳовли кўчалар устида учиб юрган қўрқинчли маҳлуқ балолардур. Улар  пайт пойлаб юрибдилар. Зулмат ёпирилган ҳовлиларда гуноҳкор, имонсиз кимсалар яшайдилар. Улар ўша бало фалокатларнинг емишидирлар. Нур кўтарилиб турган хонадонларда покиза, эътиқодли, Оллоҳнинг содиқ бандалари яшайдилар. Шу ҳовлиларга ёғилиб турган нарсалар тангримнинг раҳматидур, - деб Фаришта ерга яқинлашиб уча бошлади ва Руҳнинг қўлига кўзойнакка ўхшаш нарса тутқазди-да – мана буни кўзингга тутиб олиб, хонадонларда бўлаётган воқеаларни кузат, - деб йўлида давом этди.
Улар дастлаб зулмат ёғилиб турган кўча, ҳовлилар устидан учиб ўта бошладилар. Бу ерларда тўп-тўп бўлишиб учиб юрган балолар уларни кўриб қаёққадур ғойиб бўлишар баъзи жинлар беркиниб олар, баъзилари эса қўл қовуштиришиб уларга салом берардилар. Қоронғу кўчаларда оғзиларини дайди итлар ялаб, тўйгунча ароқ ичиб ухлаб қолган одамлар ётар, баъзи жойларда эркак-аёллар кўчанинг ўзидаёқ уятли ишлар қилишар, баъзи ерларда эса тўп-тўп бўлишиб олган одамлар кайф қилувчи нарсалар чекишиб, ахлоқсиз, одобдан ташқари гаплар қилишиб ўтиришарди. Хонадонларда эса эркаклар билан ароқ ичиб ўтирган аёллар, қимор ўйнаётган гуруҳлар, беҳаё кинофильмлар томоша қилишаётган одамлар, бир-бирларининг белларидан қучоқлаб олишиб маймундек сакраётган йигит-қизлар кўзга ташланарди. Бир қанча хонадонларда уй эшикларини маҳкам  беркитиб қулфлаб олиб, минглаб чаёнларни санаб ўтирган кимсалар кўринарди. Руҳ буларни томоша қилиб борар экан кўнгли кирлашиб, чаён санаб ўтирган одамларни кўриб ҳайрон бўларди. Ниҳоят у Фариштадан сўради.
- Нима учун анави одамлар заҳарли чаёнларни санашиб ўтиришибди?
- Улар чаёнлар эмас, қаллоблик, алдамчилик йўли билан топган ҳаром пуллардир. Бир кун келиб эгаларига заҳарли нишларини урадилар, - деб Фаришта тўлиб оқаётган сойга шўнғиди. Руҳ иккаласи покланиб олгач, жуда кам учраётган нурли кўча ва хонадонлар томон учиб кетдилар.
Фаришта билан одам бошқаларга қараганда кўпроқ нур таратаётган маҳалла устидан учиб боришар эди. Бу маҳалла осмонида изғиб юрган бало аталмиш нарсалар ҳам, кўча ва томларда  рақс тушиб, қувламачоқ ўйнашаётган жинлар ҳам кўринмас эди. Ярим тун бўлишига қарамай, ҳаммаёқ ёп-ёруғ, ҳатто ерда ётган нинани ҳам кўрарли даражада ойдин, сокин ҳам ёқимли кўринар эди. Улар маҳаллага ичкарироқ кириб борган сайин Руҳнинг қалбига ширин бир роҳат тўлиб борар, гўдак бола ўз беланчагида оромбахш, маст уйқуда тебранаётгандай бирорта жонзотсиз кўча устида учиб борарди. Бир вақт унинг кўзи ердан таралаётган ўткир нурли нуқтага тушди. Улар яқинлашган сари у катталашиб, ёрқинлашиб борар, ажабланадиган жойи шунда эдики, у нуқта бир ерда турмас, қимирлар ва у ёқ, бу ёққа юрар эди.  Кўча ва маҳаллани ёритаётган ёруғлик шу нурли нуқтадан таралаётган эди. Руҳ роҳат оғушидан бош чиқариб унга тикилди. Нур манбаи шаклга кира бошлади ва бир оздан сўнг одам тусини олди. Фаришта унга яқинлашиб пастлай бошлади ва ўша одамнинг ёнига тушдилар. Руҳ ҳайратланиб, Фариштадан сўради.
- Бу нур таратаётган одам ким? Бу қандай мўъжиза.
- Аслиддин қори деганлари шу бандаи комил бўладилар, - деди-да фаришта у одамнинг елкаларидан қучоқлаб зиёрат қилди. Руҳ ҳам Фариштанинг ҳаракатларини такрорлади.
Инсоният бахтига дунёда мана шундай яхши одамлар ҳам бор, - дея сўзида давом этди Фаришта.
Шунинг учун ҳам қиёмат қойим бўлишига ҳали жуда узоқ йиллар бор. Бундай инсонлар ҳаётий дунёнинг устунлари. Улар ўз елкаларида тобора оғирлашиб бораётган, гуноҳларга тўлиб кетган дунёни ўз елкаларида кўтариб турадилар. Бундай кишилар бўлмаганда эди дунё аллақачон ноҳақлик, адолатсизлик, мунофиқлик, хиёнаткорликларни сиғдиролмай ёрилиб, парчаланиб кетган бўларди. Дунё баъзида гуноҳларга тўлиб кетган танасини кўтаролмай эгилади, силкинади,ўкиради, дарё-дарё кўз ёшлари тўкиб йиғлаб, Оллоҳга нола қилади ва бу азоблардан тезроқ халос қилишини илтижо қилади. Шу аснода унинг юки ва дарди оз-моз енгиллашгандай бўлади. Роббим унга сабр-қаноат қилишини буюради. Хали дунёда яхши одамлар борлигини улар гуноҳли ишлар қилишларидан қайтиб ҳалол, покиза, мўмин бандалар кўпайишидан умидвор эканлигини айтади, - дея Фаришта. - Эй қудратли эгам, барча бандаларинг қалбига ўзинг ҳидоят солғайсан - дея дуо қилди.
- Бу одамнинг ўзидан нур таратиб туриши сабаби нимада? - сўради Руҳ.
Бу одамдан нур кўтарилиб, бутун бир катта маҳаллани ёритиб, юзлаб хонадонларни, минглаб одамларни балолардан, безори жинларнинг ёмонликларидан ва бошқа ҳалокатлардан қўриқлаб туриши сабабини ўз кўзинг билан кўриб, гувоҳи бўлгин, деб сени шу ерга олиб келдим. Хожам томонидан ато этилган бу хислат унга ўз бандалик вазифасини сидқидилдан адо этаётгани учун инъом қилинган. Бу мўъжизадан унинг ўзи ҳам хабарсиз, у охиратда пешқадамларгагина насиб қиладиган саккизинчи жаннатга эришиш белгисидир. Кел, энди Оллоҳнинг ҳабиби бўлмиш мана шу банданинг ҳаётий дунёдаги қилаётган амалларини кузатайлик, - деб Фаришта ҳалиги одам кетидан йўлга тушди. Аслиддин қори бир қўлида пақир, иккинчисида супурги ушлаб олиб йўлда  ётган тошлар, шиша синиқлари, темир-терсакларни йиғиштириб, пақир идишга солар, шоҳ-шаббаларни супурги билан тўплаб унга гугурт чақар, ундан ҳосил бўлган кулни ҳам пақирга жойлаб ахлат яшикка олиб бориб тўкарди. Агарда нон увоқлари учраб қолса, уни кўзларига суртиб, белига боғлаб олган халтага жойларди. Йўл қирғоғидаги ариқчадан сув олиб, чанқаб қолган дарахтлар остига, ҳар гиёҳга қуяр, ҳатто  сассиқ кўкатни ҳам парвариш қиларди. У кўчанинг бу бошидан у бошигача бориб тозалади. Айниқса, мактаб дарвозасига бориш  йўлакчаларини синчиклаб кўздан кечирди. “Илм истаб келаётган болаларга бирор ойна парчаси ёки тикон озор бериб қўймасин, илм ўрганишни бир соат ҳам қолдириш гуноҳи азим, деб ўйлади шекилли мактаб ҳовлиларигача кўздан кечириб чиқиб, хотиржам бўлиб маҳалла масжидига кирди. Гарчанд у ерни супуриб-сидириб тургувчи алоҳида одам бўлса ҳам унинг кўнгли тинчимай, ҳаммаёқни бир-бир текшириб чиқди. Чала қолган жойларни тозалади. Ҳожатхонага кесак майдалаб, таҳорат учун махсус офтобаларга тоза сув тўлатиб қўйди. Бу ишлардан кўнгли тўлгач, ўз ҳовлиси томон йўл олди. У кетар экан йўл қирғоқларидаги гиёҳлар, ўт-ўланлар унинг оёқлари томон интилишар, дарахтлар эса боши томон эгилишар, бу билан улар ўзларининг меҳрибони бўлмиш улуғ инсонни тавоф қилмоқчи бўлишар ва яна қаддиларини кўтаришиб, гўё осмонга қараб қўл очгандай шохларини тик тутиб, бу одамга Оллоҳдан раҳмат ва баракот тилар эдилар. Бир вақт унинг рўпарасидан бир гала дайди итлар унга қараб югуриб кела бошладилар. Аслиддин уларни важоҳатидан сесканиб таққа тўхтади. Шу пайт осмондан бир парча қора булут тушиб, уни итлардан пана қилди. Итлар Аслиддинни кўрмагандай шундоққина оёқлари олдидан ўтиб кетдилар. У ўз ҳовлисига кириб кетар экан, унинг устига олтин зарралари каби ёмғир ёғар, аммо ер ҳам унинг уст-боши ҳам хўл бўлмасди. Буни кузатиб бораётган Руҳ ажабланиб.
- Бу қандай сир, одатда ёмғир ёғса, ҳамма ерга баробар ёғиб хўл қилар эди-ку. Бу ёмғир эса фақат унинг устига ёғмоқда, - деб Фариштадан сўради.
Бу ёмғир эмас, Оллоҳнинг муруввати, - деди фаришта Аслиддин қорининг орқасидан эргашиб ҳовлига кирар экан. Аслиддин ғусл қилиб, таҳоратини янгилади. Бир неча ракат шукр ва нафл намозлари ўқиди. Китоб жавонидан Бурхониддин Марғинонийнинг ҳидоясини олиб бир мунча вақт мутолаа қилди. Кейин хонтахта устида турган Қуръони Каримни қўлига олиб ўпди, кўзларига суртди ва авайлаб жойига қўйиб, ўз асари бўлмиш “Инсоннома”нинг давомини ёзишга уннади. Бомдод намозига азон чақирилди. Аслиддин масжиддан чиққанда нонушта тайёр эди. Барча оила аъзолари жам бўлишиб, ўз оталарини кутишиб ўтиришарди. Ҳаммаси  ўринларидан туриб падари бузрукворига салом беришди ва у дастурхонга келиб ўтирмагунча ҳеч бири қимир этмай  қўлларини кўксига қўйиб турдилар. Кейин ота ортидан дастурхон атрофига жам бўлдилар. Келини пиёлага чой қуйиб, унга эгилиб, ҳурмат билан узатди. Ота дастурхондан бир бурда нон олиб бир тишламини оғзига солди. Шундан сўнггина ўтирганлар барчаси дастурхонга қўл чўздилар. Ўртадан бир-икки пиёла чой айлангач, катта ўғил Ҳабибулло отасидан,
 - Оллоҳ таоло инсонни нима мақсадда яратган? - деб сўраб қолди.
Оғзидаги луқмани шошилмай чайнаб ютар экан Аслиддин қори гап бошлади. Оллоҳнинг “биз инсонларни мақсад билан яратдик. Уларни имтиҳон қилиш учун яратдик” деган оятларининг мағзини тўлиқ чақиб олиш керак. Яратган эгам ўз фаришталарига “Бандаларим, олимдур. Сизлар обидсизлар. Улар маҳдумдурлар, сизлар ходимсизлар”, деди. Демак, инсон қуруқ тоат-ибодат қилиш учунгина яратилмаган, бу иш фаришталарга хос. Уларнинг ҳам ўзига яраша хизматлари бор. Инсон ҳам тоат-ибодат қилади. “Биз бандаларни ҳақиқатдан ҳам меҳнат ва машаққат учун яратдик” деб келган оятга кўра меҳнат ҳам қиладилар. Машаққат чекиб, илм, ҳунар ўрганадилар. Одамлар ҳаётини енгиллаштириш, фаровон турмуш кечириши учун бир-бирларига ёрдам қиладилар. Бу йўлда ҳар хил ихтиролар, кашфиётлар қиладилар. Булар ўз-ўзидан бўлиб қолмайди. Бунинг учун улар катта ақл, кучли ирода, сабр-қаноат сарфлайдилар ва Оллоҳнинг охиратдаги имтиҳонига тайёргарлик кўрадилар. Шундагина бу ишлари билан у зоти баракотга маъқул келиб, улар саодатига эришадилар.
Тангрим таоло бир вафот қилган обид одамдан - сен ҳаётингда нима ишлар қилдинг? - деб сўрабди.
- Мен сен фарз қилган беш вақт намозни тўкис ўқидим. Кечаю-кундуз тоат-ибодат билан шуғулландим ва тиним билмай сенинг номингни поклаш, сенга ҳамд сано, саловатлар айтиш билан машғул бўлдим, - деб жавоб берибди обид.
Роббим уни ёлғиз ўзинигина жаннатга киришга буюрибди. Навбат олим кишига келибди.
Эгам ундан, - сен ҳаётий дунёда нима ишлар билан шуғулландинг, - деб сўраган экан, - у сен фарз қилган барча амалларингни бажардим. Яъни, ҳамд айтиб ибодат билан ҳам шуғулландим. Ундан ташқари илм ўрганиб, баъзи ихтиро, кашфиётлар ҳам қилдим. Бу билан сен яратган бандаларинг оғирини енгил қилдим, - деб жавоб берибди.
Шунда раҳмли ва меҳрибон тангрим, - сен обиддан кўра яхши ишлар қилибсан. Мен сендан розиман- деб унинг етти пуштига дўзах ўтини ҳаром қилиб, жаннатдан жой ажратган экан. Демак, инсон фақат ибодат билан шуғулланиб, Оллоҳ яратган бандалар учун яхши, фойдали иш қилмаса, унинг амаллари худога маъқул бўлмас экан. Бу йўлда тасаввуф илмининг алломалари жуда тўғри йўл кўрсатиб таълим берадилар. Бу борада Баҳовуддин Нақшбандий ҳазрат-ларининг таълимоти “Дил баёру, дастбакор” яъни, “дилинг Оллоҳдаю, қўлинг меҳнатда бўлсин” деган даъватлари жуда ибратлидур. Бу таълимот инсонлардан ҳам дунёвий, ҳам уҳровий амаллар қилишлигини талаб қилади.
-	У киши яна - одамзод фақат ўзи учунгина эмас, ўзгалар учун ҳам меҳнат қилишини тарғиб қилади. Ўзгалар учун меҳнат қилиш жуда катта савоб бўлиб, у жамиятнинг ривожланишига олиб келади, - деган тушунчани беради. Нақшбандий ҳазратлари шуларни ҳисобга олиб, ҳар бир киши бу дунёда доим изланишда, фикр қилишда ўз устида ишлаши керак деб, “агарда шогирдларим барча соҳада мендан ўтиб кетмасалар, улардан рози эмасман” деганлар. Бу бағоят фойдали ҳикмат бўлиб, ҳар ким буни ўзига шиор қилиб олиши шарт. 
Бир куни ҳазрати Абубакир Сиддиқ розияллоҳу анҳу олдиларига бир мушрик келиб, у кишининг жаҳлларини чиқариш мақсадида ҳар хил туҳматлар қилиб, бўлмағур сўзлар билан ҳақорат қила бошлабди. У зот оғир босиқлик билан халиги мушрикни ҳар қанча ювоштиришга ҳаракат қилсалар ҳам бўлмабди. Мушрик табора ҳаддан ошаверибди. Иложи қолмаган Абубакир Сиддиқ жаноблари шартта ўринларидан туриб ҳалиги мушрикка ғазаб қилибдилар. Шунда бу воқеани бир гуРуҳ саҳобалар билан кузатиб турган Расулуллоҳ (САВ) ўринларидан туриб, ўша жойдан норози қиёфада кетиб қолибдилар. Кейинчалик ул зоти Шарифдан саҳобалар кетиб қолиш сабабини сўраганларида “мушрикнинг туҳмат, ҳақоратларига чидаб, сабр-тоқат билан уни инсофга даъват қилиб турганда Абубакир Сиддиқнинг устига Оллоҳнинг раҳмати ёғилиб турган ҳамда  фаришталар дуо қилаётган эдилар. У бу яхши ишини охиригача етказмади. Сабрни унутиб, ўрнидан турди ва у ҳам ҳалиги мушрик билан тенг бўлиб жоҳилликка берилди. Натижада раҳмат ёмғири ҳам тўхтади, у ердан фаришталар ҳам кетиб қолдилар. Мен фариштасиз жойда туролмайман, деб жавоб қилган эканлар.
Уқиб олингизки, жанжал бўлаётган жойда фаришта ҳам, Оллоҳнинг раҳмати, барокоти ҳам бўлмайди. Фариштасиз жой беҳосият бўлади. У ерга дарҳол бало ва безори жинлар етиб келишади. 
- Оллоҳ инсонни шундай улуғ қилиб яратганки, уни тиригидагина эмас, вафотидан кейин ҳам қадрлаш, эъзозлаш буюрилган.
Қабристонларни обод қилиб, уни покиза тутиб ўтганларнинг ётган жойларини тез-тез зиёрат қилиб туриш улуғ савобдур. Бу иш ҳар бир инсоннинг муқаддас бурчига киради. Мақбаралар қуриш, қабрларни зиёрат қилиш бизнинг мусулмончиликда бор нарса. Мана мисол олайлик. Пайғамбаримиз Расулуллоҳнинг, Чохориёрларнинг, кўплаб саҳобалару азиз авлиёларнинг ҳам мақбаралари алоҳида қурилган. Улар ҳозиргача сақланади ва эҳтиёт қилинади.
Валелар бўлмиш шайхул султон Аҳмад Яссавий, Имом Исмоил Бухорий, Термизийлар ва бошқа азизларга ҳам мақбаралар қурилган. Уларни ҳар куни юзлаб одамлар зиёрат қиладилар. Бу билан одамлар қандай бўлмасин ўзларининг Оллоҳ ва инсоният олдидаги буюк хизматлари эвазига Яратган Эгамнинг дўсти, ҳабибига айланиб қолган зотларга ўзларининг чексиз ҳурмат-эҳтиромларини билдирадилар. Тўғрилик, поклик, илм одамни қандай юксак, эъзозли мақомларга кўтарганлигига имон келтирадилар ва ўшалардай яшаб амаллар қилсам, деб орзу қиладилар. Кўнгилларида эзгулик ниш уриб, яхшилик бош кўтаради. Одамлар уларнинг мақбараларини зиёрат қилаётганида худди улар билан рўбарў тургандай, уларнинг ёзиб қолдирган ҳикматларини ўзларидан эшитётгандай ҳис қиладилар ва таъсирланадилар. Мақбаралар, қабрлар текислаб ташланса-ю фақатгина уларнинг ёзган, айтганларини китоблардангина ўқисалар, аввалгидек таъсири кучли бўлмайди. Улар Пайғамбар, авлиёлар, азиз одамлар бўлганликлари учун уларнинг мақбаралари бор дерсиз. Оддий одамларга қабртошлар қўйиш нахожат дейишингиз ҳам мумкин. Аммо ҳар бир инсон учун ўзларининг яқинлари ва ота-оналари ҳам азиздур. Чунки, Оллоҳ “мендан кейинги ўринда ота-оналарингизни рози қилинглар” деб марҳамат қилган. Шу нуқтаи назардан оладиган бўлсак, ҳар бир киши ўз ота-онасига ва яқини, эътиқод қўйган кишиларига қабр тошлари қўйиб, уни обод ва кўркам қилишга ҳақлидир. Оврўпа ва бошқа кўп жойларда қабристонлар жуда обод. Мисоли бир боққа киргандай дилингиз яйрайди. Бизларда-чи, бу борада ҳали қолоқмиз. Кўплаб қабристонлар қаровсиз ётади. Бу яхши эмас. Ўтган аждодларимиз руҳига, улар мангу ётган гўшага ҳурматсизлик қилмаслигимиз лозим. Ахир бир кун келиб ҳаммамиз ҳам ким бўлишимиздан қатъи назар ўша жойга боришимиз аниқ-ку. Нега шуни ҳисобга олмаймиз. Бир неча йиллар илгари собиқ Иттифоқ даврида хорижий мусулмон давлатининг обрўли, катта раҳбарларидан бири юртимизга келадиган бўлиб қолибди-ю, сафари чоғида улуғ муҳандис Ислом оламида жуда катта эътиборли уламо Шайх Муҳаммад Исмойил Бухорий ҳазратларининг қабрларини зиёрат қилиш мақсади ҳам бор экан. Минг афсуски, ўша пайтларда ул зоти олийнинг мақбараси ташландиқ, қаровсиз аҳволда қолиб, мақбара йўллари ва бутун қабристон ичи тиканзорга айланиб ётган экан. Раҳбарлар шошиб қолишибди. Бир кун ичида зўрға мақбарага борадиган йўлакни эпақага келтирибдилар-у барибир хижолат тортиб, меҳмонни қоронғу тушганда олиб келишибди. Келадиган меҳмон бирорта сурадан қисқа тиловат қилиб, 10-15 дақиқа ичида ўз зиёратини якунлайди, деб ўйлаган эканлар. Аммо меҳмон ундай қилмабди. Унинг ихлоси ҳазратга шундай баланд эканки, у зотнинг Руҳ-покларига бағишлаб ўттиз пора қуръонни тугал тиловат қилибдилар. Бу орада тонг ёришиб, кун пешинга яқинлашиб қолибди. Ҳукуматнинг  айби ошкор бўлибди. Меҳмон олдида раҳбарлар жуда хижолат тортибдилар. Қабристонларимиз покиза, чиройли ва обод турмаса, уни қаровсиз ташлаб қўйсак, аждодларимиз руҳларига ҳурматсизлик қилиб азми гуноҳга қолган бўламиз. Бошқа миллатлар, халқлар олдида хижолатли, уятли бўлиб бошимиз эгилиб қолади. 
Халқ орасида дўсту қадрдонларга нисбатан айтиладиган “дардингни олай” деган яхши бир ибора бор. Бунинг мағзини мен дадамиз вафот қилган пайтда чаққанман.
Тўғрилик, ҳалоллик, поклик билан ўсган фарзандлар ота-онага жуда меҳрибон бўладилар. Бизнинг падари бузрукворимиз ҳам покиза, улуғ инсон эдилар. Анча ёшга бордилару кўп ётмай беозоргина, осонлик билан Оллоҳнинг омонатини топшириб қўя қолдилар. У кишига жуда меҳр қўйиб қолган эканман. Довдираб  ўзимни қаерга қўйишимни билмай, ғам-алам чангалида типирчилай бошладим. Ўшандай оғир кунларда одамлар дардимга малҳам бўлдилар. Оллоҳ у кишидан рози бўлсин. Эл-юрт ўртасида жуда катта обрў қозонган эканлар. Ҳамдардлик билдириб, йил давомида минглаб  одамлар келиб турдилар. Шунда уларнинг ҳар бири менинг бир мисқолдан дардимни йўқотгандай бўлишди. Сизларга тўйлар қилганларимда кимлар келгану, кимлар келмаган. Кўпчилиги эсимда йўқ. Аммо отам ўтганда ҳол сўраб келган, келмаганларни ҳозиргача номма-ном айтиб бера оламан. Инсон фарзандини не-не умидларда парваришлаб вояга етказади. Илмли, ҳунарли қилади, уйлаб - жойлайди ва эл қаторига қўшади. Аввало қариганимизда асқотармикин, элу-юртга ҳалол хизмат қилиб “Отангга раҳмат” деган шарафли бир унвонни олиб берармикин. Дунёдан ўтганимиздан кейин авлодимизга доғ туширмай, уни давом эттирармикин. Чироғимизни ўчирмай, уйларимизни, қабрларимизни обод қилиб, орқамиздан эслаб, савоб юбориб турармикин, деб орзу қиладилар, албатта. 
Инсон, аввало, Оллоҳдан умр тилаши керак. Буни ичида илмни пухта ўрганиши ва билимини ишлатиб Оллоҳ азизу мукаррам қилиб яратган бандаларга қандайдир фойдаси тегадиган амаллар қилиши, масалан Ибн Сино, Ал Фарғоний, Мотрудий, Ҳабиб Абдуллоҳ, Қори Ниёзий ва бошқа алломаю фозиллар каби жуда катта кашфиётлар, ихтиролар қилиб, одамларга ёрдами тегиши керак. Ана шундагина яратганга маъқул бўлади ва улуғ ажру савобларга эришади. Швециялик Нобель деган бир одам XIX аср охирларида ҳалол меҳнат билан топган бутун бойлигини фанда, адабиётда, илмда  одамлар учун фойдаси тегадиган катта кашфиётлар, амалий ишлар қилган кишиларга мукофот қилиб беришларини васият қилиб қолдирган экан. У гарчи бошқа динда бўлса ҳам биз мусулмонлар учун ҳам ибрат бўладиган савобли иш қилган. Ана шундай инсонларни Оллоҳ ҳам, одамлар ҳам яхши кўради. Ундайларнинг иккала дунёлари, албатта саодатли бўлади. Улар ўлмайдилар. Бу дунёда ҳам Руҳан яшайдилар, у дунёда эса жаннатнинг тўриси уларники бўлиб, Оллоҳнинг жамолини кўришга мушарраф бўладилар. Ҳали ҳеч бир савобли иш қилмай, жаннатни, Оллоҳ мурувватини талаб қилиш ўта нодонлик ва азим гуноҳдир. Шунинг учун йўлдан оздирувчи ақидаларга қўшилиб, эргашиб кетишингиз асло тўғри йўл эмас. 
Халқ бирлигини, давлат буюклигини ҳимоя қилиш ҳар бир кишининг инсоний бурчидур. Ўз  давлати тинчлигини, халқи фаровонлигини ҳимоя қилиш, шон-шавкатини асраш, биринчи навбатда, ўз-ўзини ва оиласи фаровонлигини, шаънини ҳимоя қилиш демакдур. “Қўшнинг тинч бўлса, сен ҳам тинч бўласан” деган халқимизнинг доно мақоли бор. Демак, Ватанинг тинч, халқинг тинч, фаровон бўлса, сенинг тинч, фаровон ҳаёт кечиришинг таъминланган бўлади. Агарда бунинг акси бўлсачи, яъни давлатинг, халқинг тинч бўлмаса, сенинг оилангни ҳам осойишталиги йўқолади. Хонадонингдан барака қочади ва оқибат муҳтожликка олиб келиши мумкин. Ҳар бир инсон ота-боболаримизнинг, тарихий шахсларнинг ҳаётий тажрибаларига ва ўз ақлига таяниб умр йўлини танлаб олиши керак. 
Ҳа, сизларга яна бир нарсани айтиб қўйиш менинг вазифамга киради. Кўп китоблардан ўқиганим ва узоқ ҳаётий тажрибамда кузатганларимдан хулоса чиқариб шуни айтмоқчиманки, кимнинг бошига бирор ташвиш тушса, азоб-уқубат чекса, камситилса ва ўзгалар томонидан ҳақоратланса ёки ишлари орқага кетса буларнинг сабабини асло Оллоҳдан ёки ўзга одамлардан кўрмасин. Унинг илдизини, сабабини ўзидан қидирсин. Албатта, топади. Ҳақ таоло ўз бандаларига ҳеч қачон ёмонликни раво кўрмайди. Азоб-уқубат юбормайди. Ҳар бир инсон ўзига ўзи қилиб, жазони, азоб-уқубатни Оллоҳдан талаб қилиб олади. Қуръонда буюк Ҳақ томонидан ҳаром ва бошқа ман қилинган нарсаларни одамлар ўз ихтиёрлари билан қиладилар. Оллоҳ буюрмаган қинғир ишлар, ўғирлик, товламачилик, зинокорлик, бировларнинг ҳақига хиёнат, қотиллик, жоҳиллик қилишади. Натижада, ўз хоҳишлари билан ўзларини бало-фалокатга тутиб берадилар. Яъни, қамалади, эл орасида обрўси тўкилади. Кўпчиликнинг назаридан қолади, қолаверса, ҳар хил дардларга учраб азоб чекади, хор-зор бўлади. Буларнинг ҳаммасига, аввало, банданинг ўзи сабабчи бўлади. Бирор одамни бошқа бир киши ҳақорат қилса, ундан хафа бўлиб, “мени обрўсизлантирдинг” деб у билан ёқалашиши нотўғри. Унга жавоб қайтаришдан аввал яхшилаб, чуқур мулоҳаза билан “мен у кишига ёки бошқаларга нима ёмонлик қилган эдиму, шу ҳақоратларга лойиқ бўлиб қолдим” деб обдон ўйлаши керак. Инсон айнан ўша одамга ёмонлик қилмаган бўлса ҳам эҳтимол бошқаларга қилгандир-у ўша одам орқали қайтаётгандир. Ким-кимга ёмонлик ёки яхшилик қилса, у албатта, шу дунёнинг ўзидаёқ кимдандир қайтади. Бу ҳикмат - ёруғ билан қоронғу, оқ билан қора, аччиқ билан чучук, роҳат билан азоб қандай аниқ бўлса шундай аниқдир. Ҳеч бир инсон ҳаттоки хаёлида ҳам бошқаларга ёмонлик бўлишини тиламасин. Ҳаттоки, уни душман деб ҳисобласа ҳам. Шунда Оллоҳ ўша душманнинг қалбига инсоф ато қилади. Ҳалиги одамнинг юзини унга иссиқ қилиб кўрсатади ва ёмонлик қилиш журъатини синдиради. Инсон ўзгаларга ҳам яхшилик тилайверса, Оллоҳнинг меҳри ўша одамга нисбатан ошиб бораверади. Натижада ўша одамнинг ҳаёт йўли нурга тўлаверади, ишлари юришади. Эл орасида обрўси ошиб, “яхши одам” деган шарафли номга эришади ҳамда эл ардоғига сазовор бўлади. Чунки Яратган эгам ундай одамларнинг юзини бошқаларга иссиқ ва ёқимли қилиб кўрсатиб қўяди. Аксинча, бўлса-чи яъни, бировларга омад келиб юқори мансабга кўтарилса, эл орасида обрўси ошса, давлатига Оллоҳ барака бериб, турмуши фаровон бўлса-ю, унга кимки бахиллик, ҳасад билан қараб ичидан эзилиб - “наҳотки у шундай яхши яшайди-ю, менга омад келмайди” деб ичидан куйса, жуда катта хато қилган бўлади. Ҳаттоки, хаёлидан ўтказиб қўйган бўлса ҳам. Чунки, буни ўша одам эшитмаётган бўлса ҳам парвардигор эшитиб, кўриб, билиб турибдику. Худойим ҳеч қайси бандасига ёмонликни раво кўрмайди. Шу билан бирга бандаларнинг ҳам бошқа бандаларга ёмонлик кўришини, бировлар алам чекишидан бошқалар роҳатланишини асло хоҳламайди. Оллоҳ хоҳламаган ишни қилганларнинг боши ташвишдан чиқмайди. Шу ўринда сизларга бир ҳикоят айтиб берай.
Абдулла ва Муқимжон исмли ёнма-ён яшовчи қўшнилар бор экан. Улар ёшликда бир устага шогирд тушиб косибчилик касбини ўрганишган, этик ва махсидўзлик билан шуғулланар эканлар. Иккалаларининг ҳам олтитадан фарзандлари бўлиб, хотини билан жами саккиз жондан иборат эканлар. Улар бир хил шароитда, бир хил меҳнат қилару, аммо Абдуллажон бой-бадавлат, Муқимжон эса ночор, ҳеч ҳам бири икки бўлмай яшар экан. Абдулла кўнгли очиқ самимий ва барчага яхшилик раво кўрувчи инсон бўлса, Муқимжон унинг акси, яъни, ҳасадгўй, бахил одам экан. Абдулла ҳар куни бомдод намозини ўқиб бўлгач, Оллоҳдан элу юрт осойишталигини, фаровонлигини, қўни-қўшни, ёру биродарлари тинчлиги, омонлигини, ёмонларга инсоф, яхшиларга икки дунё саодатини, ночорларнинг хонадонига файзу баракот, бойларга сахийлик тилар экан. Ўзига эса билиб билмай бировларларга озор етказиб қўйишдан сақлашини, ўзгалар ҳақига хиёнат қилишидан асрашини эътиқодли, имонли дўстларини кўпайтиришини, оиласи ва элу юрт олдида юзи ёруғ бўлишини илтижо қилиб тилар экан. Муқим эса намоз ўқиб бўлгач, фақат ўзи учун бойлик, мол-давлат, тинчлик сўрар ва фалончиларга беряпсану нега менга бермайсан, деб худога нола қилар экан. Абдулла қўшнисига ёрдам қилиб турар, Муқимнинг тайёрлаган махси-этикларини ўзиникига қўшиб сотиб берар, Муқимнинг дастмояси камайиб қолса, пулдан ёрдам қилиб турар, бирор маросим қиладиган бўлса, Абдулла ҳамма ишини йиғиштириб қўйиб, унинг хизматини қилар, хуллас ҳар соҳада Муқимни қўллаб-қувватлаб турар экан. Муқимнинг қозонига ёғ тушиб жазиллаганини эшитса, “Оллоҳ ўзингга беадад шукур, қўшнимнинг хонадонини бундан ҳам барокатли қилгин” деб дуо қилар экан, Муқим эса Абдулланинг муваффақиятларидан куйиб-ёниб, ичидан эзилиб юрар экан. Абдулланинг обрўси кундан-кунга ошиб бораверибди. Молларининг бозори чаққонлигидан улгурмай тўрт-беш нафар ёлланма ишчилар ҳам олибди. Ишлари яхши томонга юришаверибди, Муқимники эса кун сайин орқага кетибди. Бундан ниҳоятда жиғибийрон бўлган Муқим нима қилишини билмай охири юртда донишмандликда ном чиқарган бир одамнинг олдига бориб бор аҳволни айтибди ва нима қилса қўшниси Абдулладек бойиб кетишини сўрабди. Шунда донишманд унга бир халтада тариқ бериб – мана бу кучли оятлардан ўқилиб, дам солинган тариқни қўшнингга кўрсатмай ҳар куни бир сиқимдан унинг ҳовлисига сепиб турасан. Олти ойдан сўнг кўрибсанки, қўшнинг Абдулланинг барча бойлиги ва оиласи мана шу тариқдек сочилиб кетади. Унинг омади сенинг хонадонингга ўтади. У эса қашшоқлашиб, хор-зор бўлиб қолади, - дебди. Муқим хурсанд бўлиб донишмандга кўп инъомлар бериб, уйга қайтибди .Ўша кундан бошлаб тариқни бир сиқимдан қўшнисиникига сепа бошлабди. Орадан олти ой ҳам ўтибдики, Муқимнинг оиласида ҳеч қандай ўзгариш бўлмабди. Аксинча у янада қашшоқлашиб, Абдулла эса янада бойиб кетибди. Бундан фиғони фалакни бузаёзган Муқим - занғар донишманд, мени алдаб пулимни олган экан, олдига бориб бир тузлаб келай, - деб донишманд олдига борибди ва дам солинган, тариқнинг ҳеч қандай таъсири бўлмаганини, аксинча қўшнисига фойда келтирганини айтиб, уни фирибгарликда айблабди. Шунда донишманд - мана шу ўтган олти ой давомида унинг хонадонида қандай воқеа содир бўлиб турганини сўради. Муқим кўп ўйлагач, ҳар куни эрталаб туриб қараса, унинг ҳовлисига ҳар хил қушлар тўлиб кетишини, авваллари бундай бўлмаганлигини айтибди. Шунда донишманд, - Ҳа, баракалла... Бундан олти ой муқаддам, яъни, сен келмасдан сал илгарироқ менинг олдимга қўшнинг Абдулла келди ва сенинг ишларинг сира юришмаётганлигини, бола-чақаларингни боқишда қийналаётганлигингни, бундан у безовта бўлаётганлигини айтиб, нима қилса сенинг омадинг келиб, бойиб кетишингни сўради. Мен унга бир халта буғдой бериб уни ҳар кун бир сиқимдан сенинг ҳовлингга сепиб туришини, бундан баҳраманд бўлган қушлар сенинг хонадонингга Оллоҳдан файзи баракот тилаб, ишларинг юришиб кетишини айтдим. У шундай қилди. Лекин сенинг ишларинг юришмади, аксинча, янада орқага кетди. Чунки, у сенга яхшилик қидириб келди, сен эса унга ёмонлик сўраб келдинг. Ҳаттоки, энг қадрдон дўстинг Абдулланинг бутун оиласи, молу давлати тариқдек сочилиб кетишини эшитиб хурсанд ҳам бўлдинг. Ҳасад, бахиллик ҳеч қачон инсонга яхшилик келтирмайди, аксинча фалокатларга дучор қилиб, унинг бошини ғам-ташвишдан чиқармайди. Энди тушунгандирсан, эй ғофил банда. Сенинг ишларинг орқага кетиб, бағринг кўкармаётганлигини, деб унга танбеҳ берган экан.
Бахил, ҳасадгўй одам ҳеч қачон униб, ўсмаслигини тушундиларингиз, энди иғвогар, ғийбатчилар ҳақида ҳам эшитиб қўйсангиз фойдадан ҳоли бўлмайди, - деб сўзида давом этди Аслиддин қори. Оллоҳнинг каломи Қуръони каримда “Биров бошқа бирор кишини ғийбат қилса, ўз оға-инисининг ўлган гўштини еган билан баробар гуноҳга қолади” дейилади. Бу ояти калимани ҳар ким ҳар хил тушуниши ва тавсир қилиши мумкин. Тўғри, бирор кишининг айрим камчиликларига бошқа киши ўзидан қўшиб, кўпчиликнинг олдида ғийбат қилиб, унинг обрўсини тўкиш жуда ёмон азми гуноҳдир. “Бетига айтганнинг заҳри йўқ” дейдилар, лекин айтишнинг ҳам айтиши бор. Бири топиб, бири қопиб гапиради. Одамларнинг ҳақиқатан ҳам бор камчиликларини айтилса, гуноҳкор бўлмайди. Аксинча савобли иш қилган бўлади. Аммо шундай экан деб, уни кўпчилик олдида айбини айтиб, мулзам қилиш ҳам яхши эмас. Агарда бирор киши нотўғри йўлдан кетди ёки  нотўғри гапирди-ю кейинчалик у бундан азият чекиши аниқ. Аниқлигини била туриб уни бу йўлдан ўз вақтида қайтармаслик ҳам гуноҳ ҳисобланади. У одам ўша пайтда ўз камчилигини сезмай ёки ақли етмай ўзига ишониб ҳаракат қиляпти, дейлик. Мисол учун бир киши бир даврада ҳеч кимга гап бермай ўша мажлисга сиғмайдиган, кўпчиликка малол келадиган гапларни гапириб ҳамманинг жонига тегяпти, бу билан у ўзининг қандай одам эканлигини намойиш қилиб, ўзи билмаган ҳолда ўз обрўсини тўкяпти-ю, буни сиз билиб турибсиз. Ана шу ҳолатда унинг ўзига сездирмаган ҳолда уни бу вазиятдан қутқаришингиз керак. Бунда сиз савоб иш қилган бўласиз. Энди эътибор беринглар, одамлар кимдан қўрқади? Албатта, Оллоҳ таолодан. Аммо кўплаб одамлар Оллоҳдан ҳам кўра  эл орасида ўзи ҳақида ёмон гаплар тарқалишидан, ғийбат қилинишидан қўрқадилар. Ўша одамлар гуноҳли - элга ва Оллоҳга номаълум ишларни қилишга қилиб қўйиб, аввало бу қилган ишимни Оллоҳ кўриб билиб турибди-ку, у нима дер экан, дейиш ўрнига “одамлар билиб қолмасин, уларнинг орасида мен ҳақимда ёмон гаплар тарқалмасин” деб жуда хавфсирайдилар, қўрқадилар. Гуноҳ иш қилиб қўйиб, худодан қўрқмай, одамлардан қўрқадиган мунофиқ кимсаларни ҳар қаерда, ҳар қанча ғийбат қилинса ҳам киши гуноҳга қолмайди. Аксинча савоб бўлади. Фақатгина унинг қилган ёмон ишлари ва қилиқларига қўшиб, тўқиб айтилмаса бас. Бу йўсинда қилинган ғийбат тарбия ролини бажаради, чунки, ўша ёмон одам ғийбат қилинаётган йиғин ёки даврада қатнашаётган катта-кичикларга дарс бўлиб, кўпчилиги ҳалиги одам қилган ёмонликларни, бемаъни ҳаракат қилишдан қайтишлари мумкин.
Демак, ҳақиқатан ҳам ёмон одам ғийбат қилинса, бундай ғийбат фойдали, кўпчиликни гуноҳдан қайтариши мумкин экан. Ғийбатнинг савобли жиҳатлари ана шу. Ҳеч қайси инсон қусурлардан, камчиликлардан ҳоли эмас. Олижаноб, авлиё деб саналган одамнинг ҳам маълум камчиликлари бўлади. Беайб Яратганнинг танҳо ўзидир. Ислом оламининг энг улуғ алломаларидан бўлган, халқ томонидан авлиё деб тан олинган Нажмиддин Кубро ҳам жон таслим қилиш олдида - менинг дилим батамом покланиб кетмаганидан Оллоҳнинг олдида ҳижолатдаман - деган эканлар. Инсонлар доим кузатиб, фикр қилиб бир-бирларининг фазилатларини ўзлаштириб, камчилик ва нуқсонларини йўқотиб боришлари шарт.
Мана мен сизларга отаман. Агарда сизлар – отамизнинг обрўси эл-юрт орасида жуда баланд, ҳамма ҳурмат қилади. Демак, биз ҳам отамизнинг барча фазилат ва қилиқларини ўзимизда ўзлаштирсак  бўлаверар эканда, деб ўйласаларингиз адашасизлар. Чунки мени яхшилаб кузатсангиз, ўзим сезмаган ҳолда йўл қўяётган камчиликларни топиб оласизлар. Ўшанда яхши фазилатларимни ўзларингизда сақлаб қолиб, камчиликларимни такрорламаслигингиз зарур. Мен қилишга улгурмаган ёки қўлимдан келмаган яхши ва савоб ишларни сизлар қилишларингиз керак бўлади. Ўшандагина бизнинг авлодимизга улуғ мақомлар насиб этади. Зоти поклик, тўғрилик ва ҳалоллик Оллоҳга яқинлик демакдир. Кимки Оллоҳга яқин бўлса, эл-юрт эътиборига сазовор бўлиб, хонадонидан файз-барокот, Эгамнинг раҳмати аримайди. Тангри таоло назари ўша оила авлод ҳаётини, яъни унинг етти пуштисигача нурафшон этиб туради. Бундай зотлар ҳеч қачон хорлик, зорлик кўрмайди ва завол топмайди. Авлоднинг наслдан наслга покланиб, тозаланиб боришида ва оиланинг обрўйи ортиб боришида ҳамда ундан солиҳ-солиҳа фарзандлар чиқишида ва унга бош-қош бўлган ота-онанинг оқил ҳам донишмандлиги, ахлоқ-одоби, ўзини тута билиши, оғир, енгил ишларда чидамлилиги,  муомала, бир-бирига бўлган муносабатлари ва бошқа ҳар хил қилмишлари жуда катта аҳамиятга эгадир. Оила бамисоли бир кичик ватандир. Ота ана шу Ватаннинг подшоси бўлса, она унинг вазири. Фарзандлар эса фуқаролари ҳисобланадилар.
Подшоҳ қандай сиёсат юргизса, қандай тарбияни, мафкурани жорий қилса, фуқаролар ўшанга қараб тарбияланадилар. Мен юқорида Сизларга худованди каримнинг “Ота-онанг кофир бўлса ҳам ҳурмат қилишга мажбурсан”, деган ояти калимасини келтириб ўтган эдим.
Энди бу ўринда “Ота-онангиз куфир йўлидан бошласалар, унга эргашмангиз”, деган муборак хабарни эслатишим жоиздир. 
Шунингдек, ота – аҳли аёли, фарзандлари олдида бирор кимсани иғво, хақорат қилиши, ёлғон гапириши, беъмани қасамлар ичиши, қўлидан келмайдиган ишга ваъдалар бериши маъқул иш эмас. Бундай тутуруқсизликни болалар ўзлаштириши ва унга одатланиб қолиши мумкин. Бундай одатлар инсонни бошига ёмон фожиаларни солиб, уни бебурд қилиб, одамийлик фазилатларидан маҳрум  этиши аниқ.
Фарзандлар юқоридаги қусурларга асло эргашмаслиги, балким ундан тўғри хулоса чиқариб, қинғир ва номақбул йўллардан бормасликлари лозим.
Маълумки, ота-оналар табиатан ҳар хил бўладилар. Баъзилари болажон, оилапарвар, яъни ўз аҳли оиласининг тўқ, бирор нарсага муҳтожлик сезмай, фаровон яшаши, обрў-эътибори, келажак равнақи учун жон куйдириб, ғамхўрлик қилсалар, баъзи оталар ўз зиммасидаги масъулиятни тўлиқ ҳис қилмайди ва ўз оталик вазифасини тўлиқ адо этмайдилар.
Гапимиз аввалида оилани кичик бир ватан дедик. “Ватанни севмоқлик иймондандир” – дейилади. Демак, оилани севмоқ ҳам иймонли, адолатли, қалбан покиза одамларга хос экан. Баъзи бир оталар, ҳаётда оталик бурчини унутиб қўяётганликлари ачинарлидир. Кимки, эрта тонг туриб,  покланиб, қўлидан келганича ибодат қилиб, Оллоҳдан ўз хонадонига, ёру-дўст, қўни-қўшниларига файз-баракот, тинчлик, омонлик тилаб, яхши ниятлар билан кўчага чиқмаса, қайтиб кираётганида муқаддас остонасини “Бисмиллаҳир роҳманир роҳим” каломи билан босиш ўрнига, номаъқул қилиқ ва сўзлар билан хонадонига кирса, ота сифатида ўз аҳли оиласига ширин сўз, меҳрибонлик, ғамхўрлик қилиш ўрнига уларга нисбатан ҳурматсизлик қилса, ҳақорат сўзлар айтиб зулм-зуғум ўтказса, ўз маишатини ўйлаб, унга қарам бўлганларни оч-юпун қолдирса, болаларини илм олишига, бирор ҳунарни эгаллашига, яъни келажак ҳаёти фаровонлигига, тарбиясига эътибор бермаса, эл-юрт, маҳалла олдида оиласининг обрўсини тўкса, ундай ота-оналар ҳеч қачон ҳурмат топа олмайди. Мана сизларга мисол: Жумадқулни яхши биласизлар. Қуйи маҳаллада туради. Унинг бадфеъллилигидан аҳли оиласи ҳам, маҳалла ҳам безор бўлган. Қизлари ўттиз ёшга бориб қолди дейишади. Ҳалигача бирорта совчи эшигини тақиллатиб келди, деб эшитмадик. Ўғиллари эса ўттиздан ошган бўлса ҳам онаси қаерга қиз сўраб бормасин, оталарининг номини эшитиб, ўзларига яқинлаштирмас эканлар. Ана шундай оталарни айтмоқчиман, дея Аслиддин қори қўлидаги совуб қолган чойни хўплади.
Бу суҳбатга пинҳоний, яъни кўзга кўринмай гувоҳ бўлиб турган Руҳ Фариштага юзланиб, - “У ким? – Жумадқул деганлари қандай одам?”, - деб сўради.
“Кел, у нобакор банданинг қилмишларидан бир лавҳа кўрсатай. Унинг қандай инсон эканлигини ўз кўзинг билан кўриб, билиб оласан”, - дея Фаришта чап қўйнидан кўзгусини олиб Руҳга тутди. Кўзгуда, Руҳ кўз ўнгида воқеалар жонлана бошлади. Катта бир идоранинг бениҳоят гўзал, қимматбаҳо мебеллари билан жиҳозланган ёруғ ва шинам хонаси. Т. шаклда қўйилган нақшинкор столлар, айланадиган юмшоқ румин оромкурсисида Жумадқул Садриддинович савлат тўкиб ўтирибди. Унинг қорни шу қадар катта эдики, гўё каттакон тоғорани унинг қорнига  тўнтариб қўйгандай бесўнақай дўмпайиб, қаршисидаги столга тегиб турарди. 
Мўғулқабоқ кўзларини каттароқ очганда, қорасидан кўра оқи кўп, чағир илоннинг кўзига ўхшаб хунук йилтирар эди. Сосиска каби ҳар-ҳар жойидан боғлаб қўйгансимон панжаларида қимматбаҳо, бриллиант кўзли олтин узуклар, “Аждарҳодек дуч келган нарсани домига ютиб, кўнгилни айнитадиган даражада йўғонлашиб, хунук бўлиб кетган билагида эса, чет элга борганида олиб келган тилла занжирли соат чиққиллаб, унга сарф қилинган вақтга афсуслар айтиб, истар-истамас қадам ташлар эди. Йўғон, тут тўнкасига ўхшаш бесўнақай, бўйнида ўзининг ўрта бармоғи йўғонлигида тилла занжир, эшакнинг бўйнига маржон тақиб қўйилгандек хунук осилиб турарди. Ёғ тепчиб турган икки қават бағбақасига кўзи тушган одамнинг кўнгли айнирди. У столга тиралиб турган гавдасини базўр кўтарди. Пишқириб нафас олди ва чап томонга маҳкамланган қўнғироқ тугмачасини босди. Эшик очилиб, котиба қизнинг ёқимли мулойим овозда - “лаббай Жумадқул Садриддинович” деб ишва билан ўзининг хизматга тайёр эканлигини изҳор этувчи жарангли овози янгради. Жумадқул унга суюқ назар ташлади ва мулойим овоз билан - қабулга  ким бор шириним, дўндиқчам? - деди.
- Ҳа-а-а-а, ҳалиги эканамисингиз, - норози оҳангда бурнини жийириб жавоб қилди котиба.
- Нима учун эканамисингиз дейсиз? У меники эмас. Меники ёлғиз сизсиз, асалим. Сиздан бошқасига қараган кўзларим тешилсин – новвотим. Чақиринг ва менинг олдимга бошқа ҳеч кимни қўйманг. У билан бизнинг ҳисоб-китоб ишларимиз бор. Ҳавотир олманг. У Сизнинг олдингизда мен учун бир чақа, олтиним”, - деди Жумадқул катта-катта кўзларини котибанинг шаҳло кўзларига қадаб, ярим кўриниб турган котибанинг оппоқ кўкракларига тикилар экан.
Бу хотинбоз чўчқа учун итнинг ҳам фарқи йўқ. Ҳар қандай аёлга ҳам бир хил хирс билан суюқ муомала қилаверишини яхши билган котиба бепарволик билан бу мақтовлар таъсир қилмагандай ташқарига чиқиб кетди.
Чунки, у Жумадқулнинг бошқаларга ҳам ана шундай суюқлик билан муомала қилишидан хабардор бўлганлигидан заррача ҳам рашк қилмас, аксинча бор вужуди билан нафратланарди ва ундан итдан ҳазар қилгандай жирканар эди. Аммо у буни яширишга мажбур, чунки Оллоҳ уни синаш учунми бу зинокор дўзахига омад берган эди. У катта амалдор. Қўлида молу давлати, пули бор. Бу анқовдан фойдаланиши керак, агарда унга хуш келадиган муомала қилмаса, бу виждонсиз ходимларни ишсиз, маошсиз қолдириши ҳеч гап эмас.
Эшик очилиб иқтисодчи қиз Мастура кирди. Жумадқул қийинчилик билан базўр ўрнидан пишқириб туриб, у томонга хунук лапанглаб юрди - “Келинг жоним, интизор қилиб, соғинтириб юбордингиз-ку!?” У ўзига ярашмаган тезлик билан туя каби лўккиллаб келиб, Мастуранинг нозик белларидан қучоқлади. Лабларидан, кўзларидан босиб-босиб ўпди ва ҳансираб уни кўтариб айлантира бошлади. Аввалига Мастура қаршилик қилмади. Жумадқулнинг оғзидан келаётган қўланса ҳид унинг кўнглини беҳузур қилди. У Жумадқулни аста ўзидан итарар экан - “котибангиз кириб қолади, сочларимни юлиб оладия” - деди муғомбирлик билан сузилиб. “Менинг учун азиз бўлган сочингизнинг бир толасини ҳам у қилтириққа юлдириб қўймайман. Чунки зулф толаларингиз менинг жоним ипларидир. Улар юлинса, менинг жоним узилади”. 
“Алдаяпсиз, ёлғончи. Уни яхши кўрасиз”, - ноз билан аразлаган бўлди Мастура. 
“Ҳар қандай қасам ич, десангиз ичаман. Уни сизнинг тирноқларингиз кирига ҳам алмаштирмайман, асалим. Ишқ дардида яра бўлган юрагимнинг малҳами фақат сизсиз холос. Бугун сизга атаб битта шеър ёзган эдим, шуни ўқиб бераман”, - у Мастуранинг белидан қучоқлаб келиб столга ўтказди ва стол тортмасидан дафтар олиб ўқий бошлади:
Эй санам кўзларинг бунча ҳумордир,
Лабларинг кавсардур, ғунча тумордир.
Интизор қилма кўп, кел қучоғимга, 
Ҳар куни йўлингга Жумадқул зордир.
У, бу сийқаси чиққан сўзлардан жамланган шеърни эрталаб котибага ҳам, “фақат сизга атаб ёздим” - деб ўқиб берган эди. Бу қилиқ унга одат бўлиб - енгилтак, хушомадгўй хотинларни ўзига жалб қилишда бир тузоқ ҳам эди.
Унинг қўлидан хом-хатала шеър ёзиш, балки чиройли сўзлардан шеър шаклини тузиб қўйиш келарди.
Битта шеър ёзса, унинг олдига кирган аёлга мақтаниб “буни шахсан сизга атаб ёздим”, -  деб, у аёл хоҳламаса ҳам мажбур ўқиб берарди. Кўпинча у ўзининг ёвуз мақсадига эришарди ҳам. Унинг яна бир аёлларни илинтирадиган усули, яъни тузоғи пул эди. У аёллар олдида атайин столнинг бу тортмасидан даста-даста йирик пулларни олиб, у тортмасига солиб қўяр, бу билан гўё, “менда мана шунақа пуллар кўп, агарда менинг йўлимга юрсанг, шулар сеники”, - демоқчи бўларди.
Беҳисоб пул ва тиллаларга кўмилиб ўтирган бўлса ҳам баъзи иродасиз, бойликка ўч аёлларнинг кўзларини ўйнатиб юбориши аниқ. Буни у жуда яхши билади. Бунинг устига ширин тили, шеъри, хушомади ҳар қандай ўжарни ҳам юмшатиб, жиловлаб қўйиши мумкин. Жумадқул бемаза шеърини хирс аралаш, қуруқ ҳаяжон билан ўқиб бўлиб, “қалай” – дегандай, Мастурага қойилмисан деган маъносида қаради.
Унинг бундай тутуруқсиз шеър ўқишларига кўникиб қолган Мастуранинг, гарчанд бадани чим этиб қўймаса-да  “жуда яхши ёзибсиз, лекин мени ортиқча мақтаб юборибсиз мен бунга арзимайман”, - деди қувлик билан.
- Арзийсиз жоним, арзийсиз! Сиз шундай гўзал ва ширинсизки, бутун жаҳоннинг бойлигини, олтину гавҳар, лаълу жавоҳирларини бошингиздан сочсам ҳам баҳойингизга етказа олмайман, балким, яна мен шунча қарздор бўлиб қолавераман. Гўзаллигингизни мадҳ этиб жаҳоннинг тўти-ю булбуллари чарчайди, охирига етказа олмай тилдан қолади,  холдан тойиб йиқилади.
“Вой бў! Жуда ошириб юбордингизку, Жумадқул Садриддинович. Гапларингиз ростми?” - чиройли ишва қилди Мастура. 
“Ишонмасангиз қасам ичаман. Жонимни қўлингизга бериб, бутун олам гўзалларига тескари қараб, сизга вафодор бўлишга онт ичаман”,  деди тантанавий оҳангда Жумадқул.
“Агарда шу ахду паймонларингиз чин бўлса аввало  манави қоғозларга қўл қўйиб юборсангиз” - деб у Жумадқулнинг олдига бир неча варақ ёзилган қоғозларни қўйди.
Жумадқул қоғозларга - кўзи очиқ қолган мурданикига ўхшаш нурсиз, одамни сескантирадиган ола-кула кўзларини бир-икки ташлагач, уни тузукроқ ўқиб ҳам кўрмай, - “Маликамнинг фармонлари бош устига, мана асалим, мана қиёмим, мана дўндиғим”, - дея шошиб имзолаб, Мастурага тутқазди ва “энди қачон учрашамиз жоним, соғиниб кетдим-ку”, - деди унга  хазил қилар экан.
“Эртадан кейин туғилган куним, шуни ўтказиб олайлик-чи, кейин бир гап бўлар” – деди Мастура таъма талаб кўзларини ўйнатиб, Жумадқулга қоматини селкиллатиб боқар экан. Мастура бу ҳаракатлари билан Жумадқулни ўзига янада мафтун этиб, мушук бекорга офтобга чиқмаслигини эслатиб қўймоқчи бўлди. Жумадқул  ҳам худди унинг туғилган куни ёдида бордек - “эсимизда бор, биламиз, биламиз. Нима совға қилай азизим, дилкашим”? - деб сўради гердайиб.
“Бу сизнинг мардлигингизга боғлиқ. Ҳозир олтину бриллиантлар ҳам сиз учун кам дедингиз-ку”, - чиройли кулишга ҳаракат қилиб, овози ёқимли чиқсин учун эркаланиб гапирди Мастура. 
“Хўп, хўп, бош устига, сиздан бир жуфт бриллиант кўзли олтин билагузук айлансин, дўмбоғим”, - дея Жумадқул ўзига ёд бўлган чаққон ҳаракат билан келиб столда ўтирган Мастурани даст кўтарди ва бағрига босиб дуч келган жойидан ўпа бошлади. Шу пайт телефон қўнғироғи  жиринглаб қолди. Иккаласи ҳам сесканиб ўзига келдилар. Бу сохта мунофиқ ошиқларнинг сирти ширин, туби аччиқ, оромини бузган телефон қўнғироғига лаънатлар бўлсин. Мастура у ер бу ерини ва тўзиб кетган сочларини тўғрилар экан, стол устидаги имзоланган ҳужжатларни шоша-пиша олиб, “мен чиқай” - дея эшик томон йўрғалади. Жумадқул эса кўпик каби муҳаббат хансироғини базўр ичига ютар экан, телефон гўшагини супрадай бесўнақай,  бадбўй ҳид таратиб турадиган  қулоғига тутди. “Ало, да, эшитаман. Ваалайкум. Яхши, ўзингиз қандайсиз? Нима янгилик? Ҳалиги иш нима бўлди? Бўляпти, қачон бўлади ахир? Бир оғиз гапингиз билан баҳоси эллик миллион турадиган нарсани, беш миллионга тушуриб бердим. Энди сиз ҳам ланжлик қилмай, буёғини тезлаштирингда. Бўлмаса уришиб қоламиз. Менинг феълимни яхши биласиза? Яхши. Майдалаб мазасини қочирмай, будлаб келинг! - Да, эшитяпман, яна нима гап? Хўп, аввал бунисини бирёқлик қилайлик, кейин уни ўйлаб кўрамиз. Нима бўлибти, ишчиларингиз икки-уч ой маош олишмаса ўлиб қолишмайди-ку. Ашаддийларини, лидирларини оғзини мойланг, тинчийди қолади. Хўп, хўп халигини тезлаштиринг”. 
У телефон гўшагини жойига қўйиб қўнғироқ тугмачасини босди, котиба киргач, “кимлар бор қабулга?” дея шошиб сўради. “Жуда одам кўп, Жумадқул Садриддинович”, сузилди котиба. 
“Жуда кўпини қабул қила олмайман. Улар билан лақиллашиб ўтирсак, сиз билан келишиб қўйган жойимизга кеч қоламиз асалим. Бугун бир мазза қилайлик”, - суюқлик билан иршайиб сўлагини ғилт этиб ютди Жумадқул. У ютинганда кекиртаги сузма халтани боғлаб қўйгандай турган бағбақасини туртиб янада осилтириб юборди. 
- Вилоятлардан ҳам келганлар бор, - деди тўлғаниб кўзларини кулгуга солган котиба. “Ҳеч нарса бўлмайди, Бирор кун гостиницада ётиб туришар. Ҳа, айтганча. Уларнинг ичида Боқиев борми? 
- У ҳам бор. Анчадан буён кутиб ўтирибди. 
- Ўшани киргизиб юборинг. Қолганларига “раҳбар вазирликка мажлисга борар эканлар, бугун бўшамас экан, эртага келаркансизлар”, деб айтинг. Тамом, Сиз тайёрланиб туринг. Ўн беш минутдан кейин жиламиз, роҳатим!
- Майли-ю, сиз билан бирга машинангизга чиқиб кетсам, кўпчилик менга ғалати қарашиб беряпти. Яна, Худо сақласин. Хотинингизга бирор нарса деб қўйишса, мени ўлдиради-я - қўрқув оҳангида гапирди котиба.
- Сизга ғалати қараганларнинг кўзини ўйиб оламан ва бу идорадан думини тугиб бадарға қиламан. Асло хавотирланманг, дўндиғим. Агарда бирор гап хотинимга етиб қолган  чоғида ҳам унинг оғзига қулф солиб, калитини сизнинг қўлингизга тутқазишга ҳам қодирман. Чиқиб Боқиевни киритиб юборинг, - деди кескин қилиб Жумадқул. Боқиев кириб Жумадқул билан қучоғлашиб ва икки қўллаб сўраша туриб, унинг  хамирдек юмшоқ кафтига бир нарса бости. Жумадқул Боқиев билан ҳол-аҳвол сўрашишни ҳам чала қилиб, кафтига қўндирилган АҚШ долларига кўз ташлади ва норози оҳангда “Чўғи паст-ку? Яна икки юз ташланг, бу уч юқорига кетади. Бизга ҳам икки қолмаса бўлмайди, яна бошқа келди-кетти харажатларимиз ҳам бор”, - деди. “Кейинги сафар олиб келаман, - деди Боқиев мулойимлик билан қўрқув аралаш. Хом ашёнинг бир қисмини ишлаб чиқаришга қўйиб, ишчиларни иш билан таъминламасак, уларга ойлик маош бўлмаяпти, норози бўлишиб ғалва чиқаришяпти, деб қўшиб қўйди.
- Бошқаларнинг фонди, лимитидан ҳам кесиб сизга беряпмиз. Тонна, тонна хом ашёларни қаёққа гумдон қиляпсиз? – жеркиб ташлади Жумадқул - Ўзингизнинг хабарингиз бор. Вагондан туширмасданоқ харидорларга ўтказиб юборяпмиз. Жумадқул Садриддинович, - деди қувлик билан Боқиев жиноятга шериксан дегандек, Жумадқулга муғомбирона қарар экан.
- Унақа ишларингизни билмайман. Ишчи пишчиларингизни ҳам билмайман. Бунақа беъмани баҳоналар, майнавозчилик қилсангиз, сиз билан хайрлашишга тўғри келади, - деди муттаҳамлик билан Жумадқул аччиғини кучайтириб.
Боқиевнинг ранги ўчди, у эски муғомбир, тулки одам эди. Агарда иш енгил кўчса, ўша уч юз билан қутулиб кетаман, бўлмаса ҳар эҳтимолга қарши дея икки юзни яшириб қўйган эди. 
Жумадқул ҳам ундан баттар пасткаш, сув юқмас эди. Уни осонликча оз луқмага тўйдириб бўлмасди. Унинг сурбет, ноинсофларча қилган дўқидан кейин Боқиев ёнидаги икки юзни ҳам чиқариб берди. Жумадқул пулни чўнтагига солар экан – ишчиларни тўйдириб бўладими? Улар мисоли бир дахага турган ипак қурти. Ҳар қанча берсангиз ҳам ейишаверади, тўйдим дейишмайди. Уларнинг рози қиламан деган одамнинг ўзи аҳмоқ.   
- Бирини рози қилсанг, иккинчиси сенинг устингдан шикоят ёзади. Уларнинг ичида уч-тўртта муттаҳами, иш бузувчиси бўлади. Ўшаларнинг оғзига бир луқма ташлаб қўйсанг бас, қолганлари ҳам тинчийди, бир кунини кўраверади. Сиз-биз жон куйдириб кўпчиликка бўлсин, улар тирикчиликсиз қоляпти, деяверсак бизга нима қолади. Улар яхшиликни билармиди? Билишмайди ва раҳмат ҳам айтиб қўйишмайди, ундан кўра қўлимизда имкон борида фойдаланиб қолишимиз керак, - дея Жумадқул - “Энди сенга рухсат, боравер” дегандай ўрнидан турди ва қулочларини кенг ёйиб пишқириб керишди Боқиев шоша-пиша папкасини очаркан - “бир иккита хатларга имзоингиз керак эди. Жумадқул Садриддинович - деди. “Мажлисга кеч қоляпман. Эртага гаплашамиз”, - Боқиевнинг шаштини кесди Жумадқул. Унинг қорин халтасига тушган беш юз доллар пул кайфиятини кўтариб, қонини янада жунбушга келтириб, котибанинг оппоқ баданию бўлиқ кўкракларини кўз олдида кўз-кўз қилар ва унга тезроқ етишишга шошар эди. Хафсаласи пир бўлган Боқиев папкасини қайта қадаркан, афсус оҳангида - “Бугун қайтсам деган эдим. Ишлар кўп. Унинг устига қайтиш учун поездга билет ҳам олиб қўйганман”, - дея чиқиш учун эшик томон юраркан.
Бу тошюрак мараз зулук инсофга келиб қолар, деган умидда истар-истамас қадам ташлади. “Иш қолиб кетмас, гостиницада ёта туринг, эртага гаплашамиз, -дея Жумадқул Боқиевнинг умидвор кўзларига бепарволик билан қараб, папкасини қўлтиғига қистирар экан, чиқиш эшигига етар-етмас бир нарса эсига тушиб кетгандай, кескин орқасига қайтиб стол тортмасидан қимматбаҳо чет эл атирини олди, бизиллатиб бўйни, қулоқ орқалари, кўйлак ёқасини очиб кўкракларигача септи.
Қабулхонада эрталабдан бери умид билан кутиб ўтирганлар билан калла қимирлатиб сўрашган бўлди ва котибага “тезроқ чиқ" дегандай маноли қараш қилиб, ғоз монанд қадам ташлаб ташқарига чиқиб кетди.
Фаришта кўзгусида воқеалар яна жонлана бошлади...
Мастуранинг шаҳар марказига жойлашган кўп қаватли бинонинг биринчи қаватидаги тўрт хонали шинам хонадонида стол байрамлардагидек нозу неъматларга тўла, чет эл ароқ, коньяклари, ҳар хил рангдаги салқин ичимликлар, қази-қарта, писта-бодом, турли қимматбаҳо конфетлар, олма, анор, ҳатто мандарину апелсинларгача дид билан жой-жойига қўйиб чиқилган. Хонада Мастура нималарнидир тартибга солиб юрибди. Ўша пайтларда аёллар ўртасида урф бўлган “сув париси”  номли юпқа кўйлак, ичидаги ним новвот ранг ички кўйлаги яққол кўриниб, бўлиқ, оппоқ баданига чирмашиб, маҳкам қучоқлаб, оқ мармардек тиниқ бир жуфт кўкраклари соҳибаси у ён, бу ён юрганда кўтарилиб, тушиб, Мастурани янада жозибали кўрсатарди. Унинг хумор кўзлари эса, соғинч ила тез-тез эшик томон қарашиб оларди, ниҳоят эшик қўнғироғи чалинди. Мастура бир оҳу чўчиш қилиб олдида қўлидаги сочиқни стол қирғоғига қўйиб, шоша-пиша эшик томон товус янглиғ қадам ташлади. Бўсағада савлат тўкиб Жумадқул ва унинг ёнида икки қўлида тўрхалталар тўлиқ нарсалар кўтарган шофёр йигит турарди.  “Вой бў-ў-ў қандай яхши, келинглар. Хуш келибсизлар, қани ичкарига марҳамат, - дея Мастура меҳмонларга мулозамат қилди. Шофёр йигит қўлидагиларни Мастурага узатар экан, - менга узр, қиладиган ишларим кўп, яхши дам олинглар, - дея Мастуранинг киринг-киринг, дейишига ҳам қарамай орқасига қайтиб кетди.
Мастура Жумадқулни меҳмонхонага бошлади. Сўлим ва кўркам хона, нафасни жунбушга келтириб юборувчи нозу неъматлар билан безатилган дастурхон Жумадқулнинг кайфиятини янада кўтариб юборган бўлса, Мастуранинг жон олгувчи жозибали кўриниши унинг бағрини жизиллатиб, бутун танасига ҳиссиёт қонини ҳайдай бошлади, Жумадқул хонада ҳеч ким йўқлигидан янада шайтоний нафаси чуккуллаб, юраги гурс-гурс уриб, ёнаётган жисмини тепиб рақсга тушар. У хавотир оғушида ўзини базўр тутишга уриниб, дўриллоқ овозда қалтираб, - “Омаджон тузукми?” - деб базўр сўради атрофга аланглар экан. Мастура қўрқманг, дегандай  сузилиб, - ҳа тузук. Ичкари хонада ётибди, - деди. Мастуранинг бу жавобидан дадиллашган Жумадқул унга яқинлашди ва уни оғушига тортди. Мастуранинг хушбўй ифоридан маст-аласт, бир ой саҳрода юриб, чанқоқ азобидан ўртаниб кетган туядек лабларидан, томоқ бўйинлару кўкракларидан сипқора бошлади. Ичкари хонадан “Ким келди, - деган Омаджоннинг хаста ва мунгли овози лаззатга келиб тўкилган оғу бўлди. Улар чўчиб ажрашдилар. Мастура бунақа ҳолатларни бошидан кўп кечиргани учун дарҳол ўзини тутиб олиб, сокин оҳангда,  “Жумадқул Садриддинович келдилар”, деди. Ўнлаб суюқ аёлларни тиззасида ўйнатган Жумадқул ҳам овоз келган томонга юраркан, босиқ овозда, “Ассалому алайкум Омаджон, яхшимисиз”, дея ёғоч кроватда қимир этмай ётган Омаднинг қўлидан олиб - Кайфиятлар тузукми, соғлиқ қандай - соғлиқ, бел яхшими? Ранги-рўйингиз дуруст, тезда мусаффо бўлиб кетасиз, ҳали. Ҳадеб эркаланиб ётавермай ўрнингиздан туринг энди”, - деб ҳазиллашган бўлди. Омаджон ҳам унчалик хоҳламайроқ сўрашди. “Мастуранинг туғилган куни муносабати билан коллектив номидан табриклагани келдик. Сизга саломатлик, оилангизга бахт-саодат тилайман. Тезроқ оёққа туриб, ишга қайтсангиз, бу хонадонда тўйлар қиламиз”, Омаджоннинг унчалик хушламаганини сезган Жумадқул унинг кайфиятини кўтармоқчи бўлди. “Раҳмат, раҳмат, илойим айтганингиз келсин”, деди хўрсиниб Омаджон.
“Ҳозир меҳмонлар ҳам келиб қолишади. Унгача бир пиёла аччиқ чой ичиб туринг, Жумадқул Садриддинович, қани меҳмонхонага марҳамат”, таклиф қилди Мастура. Икковлари меҳмонхонага чиқдилар. Жумадқул ён чўнтагидан чиройли безак берилган ихчам қутича олиб, унинг ичидан аёлларнинг кўзини ўйнатиб юборувчи бежирим ловуллаб турган бриллиант кўзли олтин билакузук олиб, Мастурани оппоқ билакларига “менинг бахтимга омон бўлинг, асалим”, деб тақиб қўйди. Мастуранинг кўзлари кулиб юборди. У қувончдан юраги ҳовлиқиб, “вой ўзимнинг азаматимдан ўргилай”, дея Жумадқулнинг бўйнидан қучди. Ялпоқ пешонаси, ловоқ юзларию дўрдоқ лабларидан ўпа кетди.
Туғилган кунга таклиф қилинган меҳмонлар кела бошлади. Ҳамма жам бўлгач, базм бошланиб, қутловлар, қадаҳ сўзлари ярим кечагача давом этди. Нариги хонада дард чекиб ётган Омаджоннинг аҳволидан хабар олиш ҳеч кимнинг хаёлига ҳам келмади. Зиёфат ниҳоясига етиб, барча меҳмонлар ярим кечада уй-уйларига тарқалишди. Келишувга биноан Жумадқул ўзини кайф бўлиб, ухлаб қолганга солди. Аллақачон ухлаб қолган болаларидан, машина ҳалокати туфайли умуртқасидан ажралиб, тўшакка михланиб қолган эридан бир-бир хабар олиб чиқди ва юпқа ҳаворанг ички кўйлакда ширакайф Мастура Жумадқул энтикиб ётган хонага кириб кетди.
Фаришта кўзгусида Омаджон ётган хонани кўрсата бошлади. Омаджон кўзлари очиқ ҳолда шифтга қараб ётар, унинг кўзлари тинимсиз пирпирар, суяги кўриниб қолган юзлари, қонсиз юпқа лаблари дир-дир титрар, аламидан бўлса керак қаттиқ тишлаган пастки лабидан қон сизиб турар, кўз-ёшлари эса қулоқ ҳовузчаларига тўлиб тошиб аллақачон ёстиқни шалаббо қилиб юборган эди.
Фаришта юзини тескари буриб, Мастура кириб кетган хонани кўрсатди, у ерда хиёнаткор, ўта кетган ноинсоф бузуқ ва ифлос маҳлуқлар кайф қилиб, ором ва роҳат оғушида маст эдилар. Юпқагина девор билан парда қилинган ён хонада эса чорасиз, алданган, ҳақоратланган инсон оғриқ азобида тўлғанар, типирчилаб, қон ютиб ётар эди. Унинг миясини қаттол рашк шафқатсиз кемиряптими, юрагини илонлар чақиб, вужуд-вужудига заҳарнинг даҳшатли оғриқларини юборяптими? Буни фақат унинг ўзи ва ёлғиз ўз бандасининг ҳар қандай йиртқичликларига ҳам тоқат қилиб, уни имонга, инсофга келишини кутиб тургувчи Оллоҳ биларди холос.
Фаришта кўзгусини олиб, афсус-надомат билан бош чайқади. “Эҳ, нодон, адашган бандалар-а! Бир сониялик роҳатни деб, икки дунёлик умрларини исроф қилдилар. Абадий гуриллаб, ёниб тургувчи жаҳаннамга ўз ихтиёрлари билан ўтин бўлдилар. Яхши амаллар учун Қодир эгам томонидан ваъда қилинган бу дунё ва охиратнинг бебаҳо инъомларидан юз ўгирдилар. Эй ношукур бандалар! Хожам яратган маҳлуқотлар ичида фақат сенга раво кўрган ақл, идрок ва тафаккурингни ишлатмайсанми”, дея бош чайқарди. Фаришта икки қўлини дуога очди. “Эй Қодир эгам, бу ғофил бандаларинг қилаётган ҳадсиз гуноҳларга гувоҳ бўлиб қолаяпман. Ўзинг авф эт” дуо қилди. Руҳ ҳам бу манзарадан ўта таъсирланган эди, у фариштага тик боқиб, нафрат оҳангида, “Нима учун Оллоҳ бу нобакорларни жазоламайди?” деб сўради.
Оламлар подшоҳи, “биз бандаларга яхшиликни тезда юборамиз, аммо ёмонликни, азобни юборишга шошилмаймиз”, деган. Буларнинг бошига ҳам алам юбориши муқаррар. Лекин, қачон? Бу фақат Оллоҳнинг ихтиёрида.
Дарвоқе, бу палитнинг қолган ҳаётида қилган разилликларини ҳам сенга кўрсатиш менга буюрилган. Мана кўр, дея Фаришта кўзгуни  тутди.
Жумадқул раҳбарлик қилаётган марказий идоранинг мажлислар зали. Бу ерда мазкур ташкилотнинг кенгайтирилган йиғилиши ўтказилмоқда. Кенгашни Жумадқул эмас, унинг ўринбосари Мўминов олиб бормоқда.
“Ҳурматли биродарлар! Бугунги йиғилишимизда кўриладиган масала битта. У ҳам бўлса Жумадқул Садриддиновичнинг кейинги йиллардаги иш фаолиятини тафтиш қилган комиссиянинг якуний хулосаси. Қаршилар борми? Бетарафлар? Демак, бир овоздан қабул қилинди.
Бўлмаса, ушбу масала юзасидан сўз комиссия раиси, республика прокуратураси бўлим бошлиғи, адлия катта маслаҳатчиси муҳтарам Одилов Нодир Шарофиддиновичга берилади.
“Мен қаршиман, - дея қуйида ўтирган Жумадқул ўрнидан турди. Биринчидан, ҳозир бу мажлисга комиссия хулосасини қўйиш нотўғри, иккинчидан, ташкилотнинг биринчи раҳбари менман. Демак, мажлисни ҳам мен бошқариб боришим керак”, - дея асабийлашди Жумадқул.
“Сизнинг иш фаолиятингизни чуқур ва атрофлича тафтиш қилган комиссиянинг хулосаси ҳамда юзлаб ишчиларнинг талабларига кўра бугунги кенгашда ташкилий масалани кўришга тўлиқ ҳақлимиз. Мажлисни бошқаришга келсак, кенгайтирилган кенгаш аъзолари бир овоздан мажлисни олиб бориш вазифасини ўртоқ Мўминовга юклади, - деди кескин қилиб Одилов, олдида турган қалин ҳужжатни очар экан. Жумадқул биров тушуниб бўлмайдиган даражада ғўлдираб жойига ўтирди.
“Ҳурматли кенгаш қатнашчилари, - оғир босиқ сўз бошлади Одилов - Бу ерда тўпланган маълумотларни бирма-бир ўқиб чиқиш учун жуда кўп вақт керак бўлади. Шуни ҳисобга олиб мен сизларга энг муҳим ва асосий жойларини ўқиб берсам, қаршилик йўқми?”. Кўпчилик “Жуда тўғри, қаршилик йўқ” дейишди. Одилов ўз сўзида давом этди “Ўртоқ Шамсиддинов Жумадқул Садриддинович ўзининг тўрт йиллик раҳбарлик фаолиятида, мансаби ва ҳуқуқидан фойдаланиб, мунтазам равишда порахўрлик ва жамият мулкини талон-торож қилиш билан шуғулланиб келган”.
“Ёлғон, туҳмат!” ўрнидан туриб асабий бақирди Жумадқул. - Сўзни бўлманг, сизга навбат келганда гапирасиз, - қатъий деди Одилов, - фактларга мурожаат қиламиз. Биласизлар, бозор иқтисодиёти талабларига асосан мамлакатимизда пул ислоҳоти ўтказилган. Натижада, жуда кўп қимматбаҳо объектлар, техника, автоулов, мебеллар, хуллас, асосий воситаларга кирувчи барча нарсаларнинг баҳоси аҳамиятини йўқотиб, қадрсизланган эски пул ҳисобида ўта арзимас баҳога тўғри келиб қолди. Шу жараёндан тирноқ ичида усталик билан фойдаланган Шамсиддинов жамият учун муҳим бўлган жойларни, биноларни дастгоҳу, автомашиналарни илгарги нархи юз минг турган нарса, пул алмашиши натижасида юз сўм бўлиб қолган  бўлса шу баҳода сотиб юбораверган. Ўша сотилаётган нарса устидан катта пул, яъни пора олган ва идора кассасига кирим қилмасдан ўз ҳамёнига солаверган.
“Бўҳтон қип-қизил, уйдирма, туҳмат”, - ўрнидан туриб қўлларини пахса қилиб хириллаб бақирди Жумадқул. “Жазавага тушманг, тартибни сақланг”, - овозини кўтариброқ танбеҳ берди Одилов. Кенгаш қатнашчиларидан ҳам бир нечта овоз Одиловни қўллади.
- Мисол учун - сўзида давом этди прокурор, - баланс қиймати беш юз минг сўм турадиган Тошкент шаҳрида жойлашган болалар муассасасини бор-йўғи ўттиз минг сўмга сотиб юбориб, унинг устидан Аббосов исмли шахсдан беш минг АҚШ доллар ҳисобида пора олган.
Уюшмага қарашли Фарғона заводида ишлаб турган саккизта дастгоҳни, Намангандаги заводга балансдан-балансга ўтказиб бериш учун завод директори Шокировдан беш юз АҚШ долларини мажбурий равишда олган. Бундай воқеалар Хоразм, Самарқанд, Андижон, Бухоро ва бошқа вилоятлардаги уюшмага қарашли корхоналарда ҳам рўй берган. Илгари бош иқтисодчи, ҳозирда бош ҳисобчи бўлиб ишлаб турган Мастура Нурматова билан ўзаро жиноий тил бириктириб, баланс қиймати икки миллион турадиган автомашиналарни арзимас баҳога белгилаб, сотилди, деган ҳужжат билан кассага кирим қилиб, бунинг эвазига автомашиналарни сотиб олган шахслардан жами беш минг АҚШ доллари ҳисобида пора олган.
“Прокурорман деб оғзингизга келган нарсани гапираверасизми, бу туҳмат? Исбот қила олмайсиз”, - яна бақирди Жумадқул. “Охирги маротаба огоҳлантираман. Сизга сўз берилмагунча жим ўтирмасангиз, тартибга тушириб қўювчиларни чақиришга мажбур бўламан, - бу сафар пўписа қилди Одилов. Кўплаб лавозимларда ишлаб турган тажрибали кадрларни арзимаган сабабларни рўкач қилиб, ишдан оламан, деб қўрқитиб, улардан мунтазам равишда пора олиб келган. Жойлардаги ташкилотларнинг малакали раҳбарларини ўзбошимчалик билан алмаштирган. Бўлажак раҳбарнинг ҳар биридан масалан: Исматиллаев, Неъматжонов, Турсунов ва бир нечта бошқа шахслардан икки, уч минг АҚШ доллар миқдорида пора олган.
Жуда кўп жойлардаги биноларни, қурилиш объектларини арзимаган баҳода соттириб, эвазига катта миқдорда пора олган. Бу фактлар тегишли шахслар орқали ёзма равишда тасдиқланди. Юқоридагилар ва кўплаб тушган шикоят ва аризаларга асосланган ҳолда комиссия ўз мансабини суиистеъмол қилиб, хўжасизлик, талон-торожлик ва порахўрлик жиноий ишларини содир қилганлигини ҳисобга олиб, Шамсиддиновни хизмат лавозимидан озод қилишни таклиф қилади, - ўтирганларга қараб мурожаат оҳангида сўзини тугатди Одилов. Залдан баъзилари қаттиқ, баъзиларнинг қўрқа-писа чалган намақижон қарсаклар, эшитилди.
“Ҳаққингиз йўқ. Мени ишдан олишга ҳеч қандай далил йўқ. Бу фактларингиз ҳаммаси уюштирилган. Бунинг учун ҳали жавоб берасиз”, - талвасага тушди Жумадқул.
“Менга сўз беринг”, - деди кимдир. “Сўз кенгаш аъзоси ўртоқ Умаровга”, - дея сўз берди.
“Бу киши ҳозирги айтилган жиноятлардан ташқари ахлоқан бузуқлик билан ҳам шуғулланиб келган. Вилоятларга хизмат сафарига чиқишдан олдин, жойлардаги ташкилот раҳбарларига қўнғироқ қилиб, меҳмонхонадан люкс жой ва чиройли аёл топиб қўйишларини буюрган. У ерга бориб ташкилот учун бирор фойдали иш қилмай фақат маишат, хотинбозлик, кечирасизлар, пора олиш билан шуғулланган, йўлига юрмаган раҳбарларни ишдан бўшатган”.
“Ҳаддингдан ошма, Жалол, сен иғвогар туҳматчисан. Буларга исбот-далилинг йўқ”, - яна бақирди Жумадқул ва асабий ўрнидан туриб ғазаб билан Умаров томон юра бошлади.
Шу пайт икки милиция ходими келиб Жумадқулни ўз жойига қўйдилар. Умаров сўзида давом этди, - бу айтаётган сўзларимга бизда исбот-далиллар жуда кўп. Мана бугунги мажлисга собиқ директор ўртоқ Жалиловни таклиф қилганмиз. У киши Шамсиддиновнинг ҳалигидек номаъқул қилиқларини бажармаганлиги учун ишдан олинган, тўғрими, ўртоқ Жабборов? Умаров гувоҳ Жабборовга мурожаат қилди. Жабборов унинг сўзларини тасдиқлади ва “мен бу жиноятлари учун Шамсиддиновни фақат ишдан озод қилишгина эмас, уни судга ҳам берилишини  талаб  қиламан”, - деб таклиф киритди Жабборов. Кўпчилик унинг таклифини маъқуллади. Мўминов киритилган таклифларни овозга қўйди, залда бўлган барча қатнашчилар, қарсаклар билан маъқулладилар. “Ўртоқ Шамсиддинов! Сиз кенгашнинг бир овоздан қилган қарорига асосан, эгаллаб турган вазифангиздан озод қилиндингиз. Шунинг учун идора калитини топшириб, зални бўшатиб қўйишингизни сўраймиз, - деди Мўминов қатъий қилиб. “Сен туҳматчи, муттаҳамларга калитни топширадиган аҳмоқ йўқ. Сенларни судга бераман. Қаматаман”, - ўрнидан туриб бақира бошлади Жумадқул.
“Бизларнинг ҳали қиладиган ишларимиз кўп. Вақтни олмай калитни топширингда, тезда зални бўшатинг”, - буйруқ оҳангида гапирди Одилов.
“Сен ҳам тоза эмассан. Порахўрсан. Қонуншуносман деб, уни ўзларинг бузасанлар. Зални сенлар бўшат. Бу жой меники. Ҳеч қаерга ҳайдай олмайсанлар. Устиларингдан ёзаман. Президентга бораман. Ҳаммангни ишдан ҳайдатаман. Қаматаман”, -  ер тепиб оғзидан кўпиклар сачратиб, хирилларди Жумадқул. Одиловнинг ишораси билан ҳалиги икки милиционер келиб Жумадқулнинг қўлтиқларидан тутиб залдан олиб чиқишмоқчи бўлишди. Жумадқул ўз жойига ўтириб, ўтирғич тутқичларини иккала қўли билан маҳкам чангаллаб олди. Милиционерлар уни ташқарига судрамоқчи бўлди. Жумадқул ўтирғични янада маҳкамроқ чангаллаб, унга ёпишиб ётиб олди. Ўтирғич ҳам у билан бирга анча жойгача судралиб борди. Милиционерлар Жумадқулнинг чангалидан ўтирғични базўр чиқариб олиб, судраб олиб чиқиб кетдилар.
“Ана шунақа гаплар, - дея Фаришта даргоҳи кенг Эгам бу ношукр банда нимани мақсад қилса, тиласа, тилагани бўлса барчасини унга берди. Юқори мансаб, обрў-эътибор молу дунё инъом қилди. Тўғри йўлга, ҳидоятга қайтиб қолар деб узоқ кутди. Бу нобакор эса, қайтиш ўрнига аксинча кундан-кунга гуноҳ ишларини ошира борди. Оллоҳни ёддан чиқарди. Одамларни менсимай, ўзидан бошқани тан олмай, куфр, ботил ботқоғига чўкиб бораверди. Қуръону мушшанда Яратган эгам “Бандаларим ниманики тиласалар, ҳаттоки ёмонликни бераман ва мақсадларига етгач, менга имон келтирар, яхшиликка қайтар деб кутаман. Шунда ҳам тўғри йўлга қайтмасалар унга шундай тезлик билан жазо юбораманки, ўзлари ҳам билмай қоладилар” – дея хабар беради. Жумадқул Оллоҳнинг берганларига шукр қилмади, инсофга қайтмади. Мана натижани ўзинг кўриб турибсан. Унинг бу дунёдаги роҳат-фароғати тугади. Чунки у кечириб бўлмайдиган гуноҳи кабиралар қилди. Энди бу ёғини томоша қил, - деб Фаришта Руҳга кўзгуни ишора қилди. Кўзгуда воқеалар ўта бошлади. Шаҳар маҳаллалардаги кўчалардан бири. Кўчанинг бир томонида узун кетган ариқча. Унинг қирғоқларида онда-сонда терак-толлар. Баъзи ҳовли деворларидан ташқарига шохлари осилиб турган олма, беҳи, ёнғоқ ва бошқа дарахтлар кўзга ташланади. Вақт шом палласи бўлганлиги сабабли кўчада деярли одам кўринмайди. Фақатгина бошига эски чуст дўппи, эгнида охори қолмаган кўйлак, шим, оёғига таглиги титилиб, эскириб кетган ботинка кийиб олган бир кимса йўлнинг у ёғидан-буёғига бориб келиб, тайтанглаб кетиб бормоқда. Унинг бир қўлида вино шишаси, иккинчисида эса стакан. У овози борича бақириб кимларнидир ҳақорат қилади. – “Ҳў-ў-ў! Хотинталоқ Шодмон, бу ёққа чиқ. Ҳа... онангни... Оруф хунаса! Қўрқоқ, чиқ писиб ётавермай, қуён юрак – солишамиз. Манжалақи Хадича қаердасан қўшмачи?” – У гоҳ йиқилиб ўрнидан турар, гоҳ бир мунча вақт кўчанинг ўртасида чўзилиб ётар ва ўрнидан базўр туриб кимларнингдур дарвозаларига яқин келиб бақирар, ҳақорат қилар эди. Лекин унга ҳеч ким жавоб бермас, фақат айрим хонадон итларигина дарвоза ичкарисидан унга ғазаб билан иррилаб, хуруб жавоб қайтарардилар холос.
Кўчада ўйнаб юрган болалар ҳам аллақачон уй-уйларига беркиниб олган эдилар, ҳатто мактаб дарвозаси биқинида писта-қуртоб сотиб ўтирган чол ҳам тўрвасини кўтариб, унга лаънатлар ўқиб, ўзини панага олган.
Ҳалиги одам ҳамон кўчани тўлдириб, оғзига нима келса айтиб, бақириб борар, онда-сонда хиргойи ҳам қилиб қўяр. Йўлида учраган тош-кесакларни ҳар томонга итқитиб борарди. Ниҳоят у бир кўримсиз дарвоза томон бурилди. Кичкина кўприкдан ўтиш ўрнига ариқчадан хатламоқчи бўлиб унга ағанади. У ариқчада бир қанча фурсат ётди ва уст-боши лойга беланиб, шалаббо ҳолатда ўрнидан аранг турди.
“Ҳў-ў-ўй Тоҳир! Оч ҳаромидан бўлган, - деб бақириб дарвозани тепа бошлади. Дарвоза очилди. У дарвозани яна тепмоқчи бўлиб турган эди ичкарига қулади. Уни базўр ушлаб қолган йигитча - “Ичишни қачон тўхтатасиз, дада? Ҳаммамизни шарманда қилиб бўлдингиз-ку! Сизнинг дастингиздан кўчага ҳам чиқолмай қолдик, ахир”, - деди хуноби чиқиб Тоҳир. “Йўқол, эшак. Сен менга хўжайин эмассан, - дея ҳалиги одам болага мушт отди, бола чап берган эди, отаси ерга чалпак бўлди. Бундай ҳолатларга кўникиб қолган аёл киши кўримсиз айвондан ўтирган жойида жаврай кетди: “Шу йиқилганингда ер тишлаб, жонинг чиғиб кетса эди, жувонмарг. Ҳамма сендан қутуларди-қўярди. Қизларинг бўйига етиб, ёши ўтиб кетди  сен ер ютгурнинг касофатидан бирорта одам совчиликка ўрмаламайди. Тоҳир, Қодирларинг ўттиздан ошиб кетишди. Қиз истаб юз ерга боргандирман, сенинг номингни эшитиб қиз бериш у ёқда турсин, ҳовлисидан қувиб чиқаришади. Сен гўрсўхта қачон ўласанки, пичоқни суякка етказдинг-ку ахир, - хотин тинмай ер муштлаб қарғарди. Руҳга бу алкашнинг  юзи танишдек кўринди. У савол назари билан Фариштага қаради. Фаришта тушунгандай - “Ҳа, бу ўша Жумадқул”, - деди надомат билан бош чайқаб.
Ерда чалпак бўлиб ётган Жумадқул аста қимирлай бошлади. У анча жойгача эмаклаб борди. Кейин қийинчилик билан ўрнида туриб чорпоя томон чайқала-чайқала борди. Унда турган чойнакни олиб жўмрагини оғзига яқинлаштиришга ҳаракат қилди. Жўмрак Жумадқулнинг гоҳ бурнига, гоҳ кўзига, гоҳ юзига тўғри келиб қолар, оғзини тополмай қийналар эди. Ниҳоят жўмрак Жумадқулнинг оғзига кириб вишиллай бошлади. Лекин ундан ҳеч нарса чиқмади. Жаҳли чиққан Жумадқул чойнакни қулочкашлаб ҳовлига отди. У ғазабга миниб чорпояда турган дастурхон идиш-товоқ, кўрпа-тўшакларни ҳар томонга ирғита бошлади. Тоҳир дадасини ушлаб қолмоқчи эди, уни итариб юбориб хотини томон югурди. Аёл ичкари кириб, эшикни маҳкамлади. Жумадқул деразага ёпишди. Уни тепти. Ойналар бир-бир тўкила бошлади.  Уйдан Жумадқулнинг хотини ва бир қизи югуриб қочиб чиқдилар. Жумадқул уларни ҳовли бўйлаб қува кетди. Хотини қаердандир қўлига кириб қолган ўқлов билан Жумадқулни ура кетди. Ҳовлида қий-чув, тўс-тўполон бошланди. Таажжубланадиган жойи шунда эдики, бу ҳовлида шунча  ғалва, бақир-чақир бўлаётган бўлса ҳам қўшниларидан бирортаси кирмади. Чунки бундай жанжалларга улар кўникиб қолган бўлсалар керак.
Ниҳоят Жумадқул чарчади, шекилли ҳансираб келиб чорпоя қирғоғига ўтирди. Шу пайт телефон қўнғироғи жиринглаб қолди. Уни  Тоҳир олди ва аясига қараб сизни чақиришяпти, деб трубкани унга тутқазди.
“Алло! - жавоб берди хотин. – Яхшимисиз? Раҳмат! Ҳа, Шамсиддиновларники. Нафисахоннинг онаси бўламан. Қаердан бу? Туғруқхонадан? Тинчликми? Нафиса туғди, ўғил туғди дейсизми? Адашяпсиз чамамда. Адашганим йўқ? Нимага туғади? Вой ўлай, қандоқ туғди, қаердан туғади, жинни-пиннимасмисиз, у ахир ҳали қиз бола-ку. Войдод!  Хотин трубкани ташлади, - шўрим қуриб қолибди. Шарманда бўлдим. Ўлганим яхши эди бундан, ҳали уни эрга бермаган бўлсак, қаердан туғади. Энди бу азоблар ҳам бормиди? Дод! Сенинг касофатинг урди. Сенинг насинг урди” – у эрига қараб фарёд кўтарди. Чорпояда пишиллаб, хириллаб чўчқадай нафас олиб ўтирган Жумадқул ҳушёр тортди. Кўзлари катта очилиб, олайиб кетди. Рангги докадай оқариб, юрагини чангаллади ва ерга қулади...
Фаришта кўзгусини олиб, уни қўйнига солди ва “Мана имонсизлик, манмансираш, ҳаддидан ошиш. Бу дунёнинг алдовчи молу дунёларига, ҳою-ҳавасларига берилиб Оллоҳни, инсоф, одамгарчиликни эсдан чиқаришнинг натижаси, оқибати шундай бўлади”, - дея яна Аслиддин қорининг гапларига қулоқ сола бошлади.
“Ундай манфур беадаб кимсаларга Оллоҳнинг ўзи инсоф берсин, - деб бўш пиёлани ўғлига узатар экан, Аслиддин қори сўзида давом этди, - Амал, молу дунё буларнинг ҳаммаси Оллоҳ томонидан бандани синаш учун бериладиган бир нарса, - алдовлардир. Уларнинг ҳаммаси вақти келиб ҳеч қандай қимматга, аҳамиятга эга бўлмай қолади. Инсон вафот қилгач, у билан бирга қабргача уч нарса эргашиб борар экан. Биринчиси, унинг фарзандлари, иккинчиси, орттирган мулки, учинчиси, эса унинг қилган савобли яхши амаллари. Лекин одам, қабрга қўйилгач, икки нарса, яъни, фарзандлари билан молу дунёси қайтиб кетиб, фақатгина умри давомида қилган савобли ишларигина у билан қабрда қолар ва у яхши одам эканлиги ҳақида Оллоҳ олдида гувоҳлик берар экан.
Бизнинг падари бузрукворимиз “Ўғлим, молу дунёга, пулга меҳр қўйманг. Уни азиз қилманг, аксинча хор қилинг. Чунки уни азиз қилиб, унга муҳаббат қўйсангиз, у сизни хор қилади. Унга меҳр бермай, хор қилсангиз эса ўзингиз азиз бўласиз”, дегувчи эдилар. 
Биз илгарилари бу ҳикматга унча тушунмаган эканмиз. Ёшимиз улғайган сари бу айни ҳақиқат эканлигини ҳаётнинг ўзи кўрсатмоқда.
Чунки молу дунёга берилиб, мулки кўплигидан мағрурланиб, кибру ҳавога берилиб, осмонга сакраган  одамлар, унинг макрига илиниб, охир-оқибатда қамалди, отилди, ёмон касалликларга учради, одамларнинг назаридан қолиб, хор бўлди. Аксинча, ўз бойлигига, амалига берилмай, камтарин бўлиб, одамларга қўлидан келганича яхшиликлар қилиб юрган, ўзларидан қандайдир обидалар, ҳунарлар, боғу роғлар, эзгуликка даъват қилувчи асарлар қолдирган инсонлар эса, ҳаётлик чоғларида ҳам, вафот этганларидан сўнг ҳам азиз ва мукаррам бўлиб қолавердилар.
Шу пайт дарвоза қўнғироғи устма-уст жаранглаб, садо берди. Аслиддин қори катта ўғли Убайдуллога, - хабар ол, дегандай ишора қилди. Убайдулло тезда қайтиб келиб, отасини кимдир йўқлаб келганлигини айтди. Қори дуо қилиб, ўрнидан турди. Фаришта билан Руҳ ҳам юзларига фотиҳа тортгач, осмонга кўтарилдилар.

XII боб

 Вилоят ҳокимлигининг кўп қаватли, виқорли кўркам биноси.
Бутун борлиқнинг суюкли маъшуқаси бўлган,  ўлик ва ғофил кеча ҳукмронлиги тугаб, тун ўз қоп-қора пардаси билан қанчадан-қанча ёвузликларни, ўғирлик, босқинчилик, хиёнат, зинокорлик ва бошқа  разилликларни тўсиб, яширувчи ҳамда бу қилмиши билан ер юзида кўплаб ёмонлик, залолат учун имкон яратиб бергувчи қора ниятли зулматни қувиб тонг ота бошлади. Эзгулик элчиси бўлган тонг нури қора чопонли ёвуз зулматни, дастлаб юксак тоғ чўққилари, баланд адирликлар, самога бош суқмоқчи бўлиб турган миноралар, сендан мен улуғман, баландман, қудратлиман, дегандай паст, кўримсиз иморату кулбаларга нописанд назар ташлаб, бутун борлиқ қатори ҳокимлик биносига ҳам таралар. 
Бу нур - ҳобгоҳидаги оромбахш тўшагидан шошиб уйғонган олтин толали кокиллари тўзғиб ҳар томонга ёйилиб, чор-атрофни мафтункор, жилваю жозибасидан баҳраманд қилиб, бутун борлиққа роҳат бахш этаётган, ўз ҳожасининг хизматига кеч қолишдан хавотирга тушиб товланаётган “Офтоб” исмли келинчакнинг анордай  юзларидан таралаётган эди. Оламнинг эркаси бўлмиш бу келинчак ер юзига меҳр ва ҳавас билан боқди. Бу заҳматкаш замин ҳам, ўз хожаси буюрганларини бекаму кўст адо этиб, елкасида яхшилигу ёмонлик, ғам-ташвиш, андуҳу алам, машаққат, қанча-қанча оғирликларни кўтариб, ҳансираб, қийналиб бўлса-да, зиммасидаги вазифани бажариб келаётган улуғ неъматлардан биридир. Офтоб ҳам ердаги барча мавжудоту маҳлуқотларга, жумладан,  инсонларга ана шундай беминнат ва беғараз хизмат қилиши керак. Бу вазифа унга, хожаси яъни, Яратгувчи Оллоҳ томонидан буюрилган.
Бошқа мавжудотларни қўйиб турайлик. Хусусан одам ана шундай машаққатлар билан қилаётган меҳнатимизни қадрлайдими? Бундай меҳр-мурувватга улар лойиқми, арзийдими? Офтоб шуларни ўйлаб ҳушёр тортди. Кўзларини каттароқ очди. Тўзғиб юзларидан басма-бас бўсалар олиб, уни ёмон кўзлардан ҳимоя қилмоқчи бўлаётган олтин кокилларини икки томонга аста-аста суриб қўя бошлади. Олам янада чароғон бўлиб кетди. “Одамлар кечаги ёмон қилмишларини бугун такрорламасмикинлар. Ер юзида бўлаётган урушлар, қотилликлар, вайронагарчилик, молу дунё талашиб ёқа вайрон қилишлар, порахўрлик, хиёнаткорликларни тўхтатармикинлар. Бу жаҳолатга барҳам бериб инсонлар шайтоннинг йўлдан чиқиб, раҳмон кўчасидан борармикинлар? Ҳа, бугун албатта, шундай бўлади. Одамлар эзгулик йўлига тушиб қоладилар”, деб Офтоб бутун меҳру-муҳаббати, тафтини, саховатини ерга тўка бошлади. Бир оздан сўнг унинг кўнглига яна хижиллик қўнди. Юзлари нурсизланди. Кўз олдида булутлар пайдо бўлди. Чунки унинг миясига одамларга ишончсизлик чертган эди.
“Неча юз минг йиллардан буён инсофга келмаган одамлар, бир кун ичида ўнгланиб қолишадими? Яна ўша нохуш воқеаларга гувоҳ бўлиб гуноҳга ботмасайди. Юрак бағри эзилиб, яна қон йиғламасайди? Йўғ-е, ундек бўлмаса керак, чунки Оллоҳ таоло жами яратган нарсаларнинг ичида фақатгина инсонга буюк неъмат, яъни ақл-идрок, тафаккур инъом этган. Ана шу мўъжизани ишлатиб улар ҳидоят, саодат йўлига тушиб олган бўлсалар керак, деб Офтобнинг кўнгли ёришди. У ўз оромгоҳидан ташқарига чиқа бошлади.
Нур зулматни бино ичкариларигача қувлаб кирди. Зулмат кўздан ғойиб бўлди. Аммо у, афсуски, ғорларга, қудуқ тубларига, ертўлаларга яшириниб олиб, пайт пойлар, имкон бўлган чоғиёқ, нурга қарши ҳужум қилишга тайёр турар эди.
Фаришта билан Руҳ учиб келиб ерга тушди ва вилоят ҳокимлиги биносининг эшигидан ичкари кириб, учинчи қаватга кўтарилдилар.
Коридор бўйлаб анча юришгач, ўнг томондаги эшикдан ичкари кирдилар.
Ўртача катталикдаги шинам хона. Руҳнинг кўзи хонага кирибоқ унинг тўри томонидаги ўнг бурчакда китоб ўқиб ўтирган бир қизга тушди.
Руҳнинг кўзлари унга тушдию қамашди. Боши ганг, ақли карахт бўлди қолди.
Қиз томондан таралаётган хушбўй мушк анбар ифори уни тамоман маст қилган эди. Унинг бутун вужудига  югурган роҳатдан кўзлари юмила бошлади. Оёқлари ўзига бўйсунмай, юришдан тўхтади. У турган жойида туриб қолди. Хаёли жиловланди, бутун борлиқ унутилди. Руҳни бир зумда телба қилиб, унинг юрагини ноғора каби чалаётган мўъжиза, ҳақиқатдан бағоят гўзал эди.
Саховатли эгасининг мурувватларидан қувончларга тўлиб, меҳри товланиб, унинг оёқлари остига бош қўйиб эркаланаётган кучук қандай ҳолатда бўлса, стол устида ўқилаётган китобнинг ҳам ана шу аҳволдаги сархушлигига, китоб варақларида жилваланиб жавлон ураётган нур қизнинг юзу кўзларидан таралаётганлиги сабабли эди. Чучук анор сувидек шаффоф, ним қизил ранг олтин эритмаси шимдирилгандек тиниқ, ширмойи юзлар, оҳунинг кўзларидай қуралай кўзлар ишқ-муҳаббат сутига қондирилган. Абдулла Қодирийнинг “Ўтган кунлар” романи қизнинг вужудига ишқ ўтини пуркаб, унга ором бахш этаётган эди.
Бу ором оғушида саҳифалардаги ҳарфлар маст-аласт бўлиниб, рақсга тушишар, ўзларидан жумлалар тузишиб қизнинг кўзларини, юзларини, қоши қабоғу яноқларини мадҳ этувчи ғазалга айлантириб куйлашар, варақларнинг бағридан сакраб чиқишиб, қиздан тотли бўсалар олишга ҳаракат қилишар, қиз ўша саҳифани ўқиб бўлгач, уни ёпиб бошқа варақни очганда эса, ёпилган саҳифадан висол айрилиғи фарёдлари кўтарилар, бу фарёдларни янги варақда бошланган базм-тантаналар садолари босиб кетар эди.
Шу пайт телефон жиринглаб қолди. Қиз китобдан бошини кўтариб қоматини ростлаган эди, баҳор шаббодаси ҳазилидан эгилган атиргул қаддини кўтариб оламга кўз-кўз қилгандай манзара пайдо бўлди.
У телефон гўшагига қўл чўзди. 
 Бундай ғоят ёқимли манзарани ҳалигача мафтун-лол бўлиб кузатиб турган Руҳнинг жисмига игна санчилди.
У бир сесканиб ўзига келди. Фаришта бигизини унга санчиб ҳушига келтирган эди.
“Намунча серрайиб қолдинг?” деди Фаришта киноя аралаш.
“У қайси фаришта?” деб сўради Руҳ  қизга ишора қилиб.
“У фаришта эмас, башар фарзанди”. “Одам боласи ҳам шунчалик лобар бўладими? Мен миллионлаб одамларни кўрдим, бунақасини учратмаган эдим”, бош чайқади Руҳ  “тасанно” деган маънода. “Зоти покиза, қони тоза, иймонида собит бандалардан туғилган. Шунинг учун ҳам унинг юраги беғубор, чеҳраси тиниқ, моҳи тобон мафтункор”, деди Фаришта қизга ҳавас билан тикиларкан ичкари томон қадам ташлаб.
Руҳ ҳам Фариштага ҳамқадам юқори томон юрар экан хонанинг чап бурчагида, деразага яқин жойда, кўксига турли гуллар суръати туширилган улкан тувакда қизил гул барқ уриб, ёйилиб, очилиб-сочилиб, аммо қуёш тушиб турган дераза томон эмас, балким, қиз томонга эгилиб турганига кўзи тушди. Юзларидаги кўк чимматларини тамом ечиб ташлаб, нозланаётган гуллар, эндигина қирмизи ранг дудоқларини ним оча бошлаган ғунчалар, яйраб-яшнаб, кулиб турган тип-тиниқ яшил япроқлар, ҳатто тиконларнинг ҳам кўринишларида қандайдир шодиёналик, қувонч ҳамда фахр ҳукмрон эди. Фаришта Руҳнинг гулга ҳайрон тикилиб турганини сезиб, “ҳа, гул ҳам ғайри табиий чиройли экан. Ҳозир уни гапга соламиз”, деб гулга яқинлашди ва унга қараб, “одатда сенга ўхшаш гуллар ҳовлида, ер бағрида кўкаргувчи эди. Сен қандай қилиб бу жойда тувакда ўсаяпсан? Яна, барча мавжудотлар баҳра олувчи офтобга эмас, қиз томон интилиб турибсан?” дея таажжубланиб сўради Фаришта.
Гул тилга кирди, - “Ассалому алайкум Фаришта жаноблари! Тўғри айтдингиз, биз бундай тор, ҳавоси бузуқ, жисмимизга зарар келтирувчи қуёшсиз хоналарда ўса олмас эдик. Бундан икки йил бурун кеч кузда боғбон қайчи билан қийиб бизни ерга ташлади. Танамиздан нам кетиб қурий бошладик.
Шунда рўпарамизда ўтирган қиз бизни ўлимдан халос қилди. Унинг қўллари шундай илиқ, офтоб тафтидан ҳам шифобахш мўъжизакор эдики, у бизни ушлаш учун танамизга теккан чоғиёқ бутун вужудимизга жон кирди.
У бизни олиб келиб мана шу тувакка ўтқазди. Қўлларини, юзларини ювган сувдан қуйиб бизни баҳраманд қилди.
Кўзларидан, юзларидан таралаётган нур, офтобдан ҳам кўра минг чандон роҳат бахш этиб, дардимизга малҳам бўлди. Биз бир неча юз йилдан бери мулойим, эҳтиросли, меҳрибон қўлларни ва жон бахш этувчи покиза, нурли, гўзал чеҳрали башар фарзандини кўрмаган эдик. Тез орада кўклаб барг ёза бошладик.
Мана кўриб турганингиздек юз очиб, кўз очиб маъшуқамизнинг чиройига маҳлиё бўлиб, фақат шу инсон учун, унинг висоли иштиёқида яшаб келяпмиз. Лабларимиз унинг дудоқларидан, оққушники каби жозибали бўйнию мафтункор қулоқларидан, бир имосига юз жон сўргувчи ҳаётбахш қабоқларидан, бир боқишда оламга ўт қўйиб юборгудек шаҳло кўзлари, мужгону қонталаб яноқларидан ўртанган лабларимиз қониб-қониб бўсалар олишга интизордир.
Қўлларимиз гўзаллик баҳсида шамшоду сарвларни қаддини эгиб, рашк азоби дарёсига ғарқ этиб қон қустирган қоматини соғиниб-соғиниб қучиш орзусида у томон зор-интизор, интиқдур.
Биз неча минг йиллар мобайнида булбулнинг бизларга шайдолигига парво қилмай келар эдик. Ошиқлик, ишқ-муҳаббат қанчалик қудратли ва буюк, муқаддас туйғу эканлигига энди ақлимиз етди. У роҳат ҳам, азоб ҳам, шодлик ҳам андуҳ, бирида нур, бирида зулмат, баъзида болу, баъзида оғу, тоабад қуллигу, эътиборсиз озодлик, ибтидоли ҳаёту интиҳосиз хажр экан. Бу дунё қайтар дунё деганлари айни ҳақиқат эканки, бу илгарлари булбулнинг оҳу нолаларига нописанд бўлсак, эндиликда бизларнинг унинг ишқида тўкаётган кўз-ёшларимизга бепарво. Қаранг - борки эътибори, илтифоти китоб билан қаламу, анави лаънати телефонга берилган.
Буларнинг висол тантанаси бизлар учун мотам гирдобига кўмилаётган аламларимиздир.
Мана бир неча соатлар ўтса ҳамки бизларга “бир бора бўлса-да боқмади. Ёнимиздан ўтмади ҳам” - дея гуллар аламли ҳасрат билан  йиғлай бошладилар.
Фаришта гулларнинг ғуссали афғонларига ачиниш охангида, - “ҳа, сенинг бу башар боласининг хусни жамоли, сийрати ва суратига ошиқ бўлиб, дард чекиб, куйиб ёнишларингда жон бор. Бундай парирўй, бокира, мастуралар ёруғ дунёга икки, уч юз йилда бир маротаба тангри таоло томонидан инъом қилинади.
Унинг жисми жаннат фаришталари томонидан, занжабил сувига шимитилган олтин косаларда, сансабил булоғи сувидан олиб чўмилтирилиб, бехишт боғларидаги суманбарларнинг мушк анбарларидан сепилган ва фирдавсда ўсувчи сарв, шамшодлардан тайёрланган бешикка солинган.
Ана шунинг учун ҳам бу дунёнинг пардоз-андоз учун яратилган атиру упа, сурма-хинолари уларнинг олдида ҳидсиз, ҳуснсиз бўлиб қолади”, - деб уларнинг ғайри оддий суҳбатига ажабланиб, қулоқ солиб турган Руҳга қараб, деразага ишора қилди. Эндигина қаддини тиклай бошлаган, жамолини оламга кўз-кўз қилмоқчи бўлган қуёш ҳам қизнинг  чиройига мафтун бўлиб, бир жойда муаллақ қотиб ойна ортидан қизга мўралаб турар эди.
Шу пайт қўнғироқ чалинди. Қиз озгина чўчинқираб олдида,  ўрнида турди.
У ўрнидан тураркан мисоли Эрам боғларининг гўзал қушлари жойидан қўзғалгандай бўлди. У пештоқига “А. К. Комилов” деб ёзиб қўйилган эшик томон юрганда товус каби жозиба таратди. Гул қиз юрган томонга қайрилди. Фаришта билан Руҳ ҳам  беихтиёр унинг ортидан эргашдилар. Ичкари хонага учаласи баробар киришди. Хона кенг , ёруғ  шинам эди. Деразага ёнбош қилиб қўйилган ҳашаматли “Т” шаклидаги стол юқорисидаги юмшоқ креслода, тим қора сочларини орқага силлиқ тараб, қора костюм, оқ кўйлакка яшил йўллик галстук тақиб олган кўркам, истарали қирқ ёшлар чамасидаги киши ўтирарди.
Руҳга бу чеҳра танишдек туюлди. У - “бу одамни қаерда кўрган эдик” дегандек савол назари билан Фариштага қаради. Фаришта буни тушунгандай - “бу бизнинг эски танишимиз Акрамжон”, - дея Руҳнинг эсига солди.
Ҳа, бу қиссамизнинг ижобий қаҳрамонларидан бири Акрамжон Комилов эди. У илгаригига қараганда анча тўлишган, салобатли кўринарди.
“Эшитаман Акрамжон Комилович” - деди қиз ва унга ёқимли ҳам соғинчли бир табассум инъом этди. Комилов қизнинг табуссумли туҳфасини қабул қилмади. У бепарволик билан - “Дилбарой, менга Давроновни чақириб юборинг!” - деди раҳбарларга хос жиддийлик билан. Қиз “хўп бўлади” дея ташқари юрди. Фаришта билан Руҳ ҳам у билан бирга чиқдилар. Қиз кабинетдан ташқари чиқаркан, Комилов чорлаганда унинг олдига кириб кетаётгандаги шошилинч, қувонч, ўтли қараш, табассумдан асар ҳам қолмаган эди.  У норози оҳангда қадам ташлар, қип-қизил олмадай таранг юзлари бир ондаёқ сўлиб қолгандек кўринар, баҳсда лаълу ёқутларни мағлуб қилувчи, жонтаъм лаблар нотинч пирпирардилар.
Руҳ Фариштага қараб, “бу қандай сир? Орада қизни нохуш қиладиган ҳеч бир гап ўтгани йўқ-ку? - деб сўради таажжуб билан.
“Қизнинг юрагига шафқатсиз муҳаббат чанг солган. Унинг бири меҳрибон, бири ёвуз иккита қўли бор. Муҳаббат меҳрли қўли билан бошинг, елкаларингни мулойим силаб, кўнглингга роҳат, беҳад қувонч улашса, ёвуз қўли билан эса, сени азоб гирдобига ташлайди. 
У гирдоб - ё ютиб юбормай ёки четга улоқтириб ташламай, жонингни ўз комида мислсиз қийноқларга солади. Дилбарой ана шундай золим панжалар исканжасида ишқ синовини бошидан кечирмоқда” - деди Фаришта ва қўйнидан кўзгу олиб Руҳнинг қаршисига қўйди. Энди воқеа кўзгуда кўрина,  бошлади.
Ҳа, Дилбарой ишқ балосининг оғзида бамисоли қанотидан тишлаб олинган қушдек типирчилар, жон ҳолатда ўзини қутқармоқчи бўлар ва лекин қўлидан келмас, бунга на кучи ва на иродаси ёрдамга келолмас, чунки улар ҳам бу балодан қўрқардилар. Тақдир Дилбаройнинг пешонасига эмас, қалбига янглиш ёзилганини қарангки, унинг ақлини, юрагини, меҳрини ўзидан 10, 15 ёш улуғ, оила, бола-чақали бир кимсага занжирбанд қилиб ташлаганди.
Балким, бу савдо одатдагидек пешонага ёзилганда эди, ундан қутулиб кетиш осонроқ бўлармиди. Нақ юракка ёзилса, ундан қутулишнинг чораси йўқ экан.
Дилбаройнинг талабалик йилларида не-не йигитлар унинг кўйида куймади, саргардон бўлмади дейсиз. Узоқдан бўлса-да, унинг қадди-қоматини томоша қилиш ниятида, ҳатто қаҳратон қиш кунларида ҳам унинг ховлига чиқишини соатлаб кутганлар бўлар, ачитаётган совуқ қор, шовуллаб қуяётган муздек дўл, ёмғирлар ҳам уларни ичкарига қувиб юбора олмас эдилар.
 Йигитларнинг бундай телбаликларига Дилбарой баъзида кулар, баъзида ачинар ва уларнинг ўлдим, куйдимларига ишонмас - “одам  ҳам одамни ўлгудек севадими?” деб ўйларди.
Энди ўзининг аҳволига кимлар кулади, кимлар ачинади? Унинг телбалигига ҳатто куладиган, ачинадиганлар ҳам йўқ. У йигитлар ёндим-куйдим дейишиб, бировларга дардларини тўкишиб, кўнгилларини жиндек бўлса-да бўшатишиб олишгандир.
Дилбарой, ҳасратини кимга айтади, кимга айта олади. Ҳатто меҳр қўйиб ундан жабр кўраётган, дилини поралаётган жаллодга ҳам “оҳ” деб овоз чиқаролмайди. Муҳаббатнинг шамшири тилаётган кўнгил оғриғидан ҳам йиғлай олмайди.
Бунга ҳаё, ибо, номус, орият исмли бағоят буюк туйғулар йўл бермайди. Виждони ҳам ўз эгасидан нафратланади, уни лаънатлайди ва унга қарши исён кўтаради. Чунки унинг садоқатли, вафодор хотинию, йўлига ва қўлига кўз тикиб турган норасида, бегуноҳ фарзандлари бор. Дардинг бўлса-ю уни яқин кишингга айта олмасанг. Ҳатто жонсиз дафтарга тўка олмасанг. Бундан ортиқ жазо йўқдур бу дунёда. Фарҳоду Ширин, Лайли ва Мажнунлар бир-бирларига ҳар ҳолда дардларини, юрак розларини айтиб ўлганлар. Ҳазрати Машраб бутун ички изтиробларини дил дардларини элга тўкиб ташлаган.
Кумушбиби эса, ўз суюклиси Отабекнинг қўлида жон берган. Дилбарой эса шулардан ҳам маҳрум. Юрагидаги туғённи ташқарига чиқара олмайди. Ҳаттоки ўз севиклисининг қўлида ўла олмайди ҳам. Қандай бахтсизлик-а, “қайтар дунё” деганлари шумикин? Бир вақтлар у бошқаларни ўз дардида куйдирган эди. Эндиликда унинг ўзи ўзга бир одамнинг ўтида қовурилмоқда. Дилбарой институтни битириб хокимликка котиба бўлиб ишга кирганига ҳам бир йилдан ошди. Ажабо! Қанчалаб манаман деган чапдаст, чапани, йигитларнинг доду фарёдларига эти чим этиб қўймаган Дилбарой Комиловни биринчи кўрган дафъадаёқ юраги бир ҳовлиқиб олган эди. Ўшандан кейин у нимагадир илгаригиларга қараганда ўзига кўпроқ эътибор берар, эрта туриб хафсала билан ювиниб, тараниб, жамолини ойнага кўз-кўз қилар, чўғдек яноқлари, кўзу қабоқлари ҳам биллур қадах каби дудоқлари, яратувчи томонидан моҳирлик билан муҳрланган гирдоб шаклидаги кулдиргичларига узоқ тикилар ва талаб қилиб сўровчиларга оро берарди-да, нонуштани ҳам чала қилиб тезроқ иш жойига боришга шошиларди. Ҳали вақт эрта бўлишига қарамай, у навбатчи милиционердан “машинка қиладиган зарур ишларим бор” деб баҳона қилиб калитни олар, хонага кириб фаррош хотин “ёғ тушса ялагундай” қилиб қўйган стол-стулларни яна бир-бир артиб чиқар, айниқса, Комиловнинг стол, креслоларини бошқача бир меҳр билан тозалаб чиқарди. Унинг - Акрамжоннинг қўли теккан қалам ва бошқа анжомларни кўзларига суртар, назари тушган дераза олдидаги гуллардан бўсалар оларди. Ҳаммаёқ кўнгилдагидек бўлгач, ўз жойига келиб ўтириб, коридордаги қадам товушларига қулоғини бериб Комиловнинг келишини соғинч билан кутар, у эшикдан кириб келганда эса юраклари ширин бир жиз этиб тўлғониб, бирмунча фурсат рақсга тушиб,  ўйнаб оларди.
Комиловнинг унга хушмуомалалик билан “яхши дам олиб келдингизми Дилбарой” - деган оддий сўрашуви унинг учун жудаям қимматбаҳо туҳфа эди. Аммо, бу туҳфа шунчаки одамгарчилик учунгина қилинаётганлиги Дилбарой юрагини ғаш қиларди. Қани энди ўша сўзлар Акрам акаси дилининг туб-тубидан жўшиб, қайнаб чиққан муҳаббат булоғи сувига суғорилиб олсаю унга инъом қилинса. Йўқ бу туйғу унда заррача бўлса-да сезилмайди. Мана, бир йилдан зиёд вақт ўтди ҳамки, аҳвол мана шу. Комилов уни ҳар қўнғироқ чалиб чақирганда ширин орзулар билан қушдек учиб унинг олдига киради ва кўнгил дардининг оғриғига малҳам бўладиган бирор сўз айтармикан, деб унинг оғзини умид билан пойлайди. Яна одатдаги жиддийлик, оддий топшириқ Дилбаройнинг умид алангасини кучли бўрондек ерпарчин қилади. Дилбарой баъзида ўйлаб қолади. У Акрамжоннинг қайси фазилатларини ёқтиради? Уни аҳмоқона  шайдо қилган нарса, нима ўзи? Унинг келишган қадди қоматию, қоши-кўзларими ёки амалими, - йўқ, унақа хушсурат амалдорлар ер юзида тиқилиб ётибди.
Дилбаройни телба қилган нарса, Акрамжоннинг одамларга хушмуомаласи, юксак маданияти, тийрак дунёқараши, покиза ахлоқ-одоби ва адолатли эканлиги эмасми? Бундай сийратни Оллоҳ ҳар бандасига ҳам насиб қилавермайди. Бундай гўзал ва ноёб хислатларга эга бўлган инсон замонамизда жуда кам учрайди.
«Бу улуғ инсонга мен лойиқ эмасман. Қандайдир ҳаракатлар, эҳтиётсизлик билан уни яхши кўришимни сездириб қўйиш ҳам ниҳоятда уятли. Унинг дилига озор етказиб қўйишим мумкин” - дер эди-ю, барибир қандайдир қудратли куч унинг юрак-бағрига сиртмоқ солиб, Акрамжон томон беаёв судрарди. Хаёлан, Акрамжон билан бирга юргиси, унинг йўлларида учраган тошларни териб, хас-хашакларни сочлари билан супириб боргиси, қадами қолдирган изларни ўпгиси, унга тегадиган кўзларга кўзмунчоқдек қалқон бўлгиси, у яшаётган кўча ва ҳовлисидаги ҳар бир дарахтни, гиёҳни, ҳатто ҳайвону парранда-даррандаларни ҳам ардоқлагиси, суюб силагиси келарди. Акрамжоннинг кўнглига озор берган кишиларни эса индамас милтиқ билан отиб ташлашга тайёр эди. 
Қабулхона эшиги очилиб, ичкарига ўттиз ёшлардаги бўлиққина аёл кириб келди. Бу Дилбарой индамас милтиқ билан отиб ташлашга тайёр, ёлғиз пинҳоний душмани - Маҳсуда эди.
Махсуда ҳокимликнинг қишлоқ хўжалик бўлимида катта мутахассис бўлиб ишлайди. Қимматбаҳо косметикалар билан қош-кўзларини бўяб, доим пардоз қилиб юрганлиги учунми, семизлигини ҳисобга олинмаса, анчайин кўхлик аёл эди. Лекин, юзларию кўзларида қандайдир заҳар тепчиб, муғамбирлик яшириниб тургандай кўринарди.
“Олдида одам борми?, - сўради у Дилбаройга саломни ҳам насия қилиб. Махсуда ўзини Дилбарой ёқтирмаслигини сезар, шунинг учун ҳам унга самимий муомалада бўлолмасди.
- Давронов бор, - деди Дилбарой нохушлик билан. Махсуда қўлидаги ҳужжатлар солинган катта папкани стол устига ташлаб кутиш столига чўкди. У чўмилган атир ҳиди хонанинг хушбўй ҳавосини зудлик билан ҳайдаб унинг ўрнини эгаллаб олган эди. Бундан Фаришта билан Руҳ безовталандилар.
Дарвоқе, Дилбарой Махсуданинг нимасини, қайси қилиқларини ёқтирмайди? Махсуда Комиловни анчадан бери ўз домига илинтирмоқчи бўлиб юради. У икки боласи билан эрдан ажрашган дейишади. Дилбарой илгарилари унинг Акрамжонга бўлган муносабатига эътибор бермаган эди. Кейинчалик унинг ҳар хил арзимаган нарсаларни ҳам баҳона қилиб, ҳадеб Акрамжонни олдига киравериши, унинг исмини оғзидан бол томизиб, тамшаниб, суюлиб айтишлари, Акрамжон қайга кетди, қайси аёллар билан қанча гаплашди, деб суриштираверишлари Дилбаройнинг диққатини ўзига қаратди, шундан сўнг, у Махсуданинг ҳар бир ҳаракатини синчковлик билан таъқиб қила бошлади. Натижа у кутгандай бўлиб чиқди. Махсуда Комиловнинг олдига ишни баҳона қилиб, унинг қимматли вақтини хушомад, ноз, ишва, кўнгилга оид ҳар хил номаъқул сўзлар билан оларди. Комилов эса унинг кўнглига озор бермаслик учунми Махсуданинг бу хурмача қилиқларига эътироз билдирмас, у ишқ-муҳаббатдан гапирса, Акрамжон мавзуни ишга бурар эди.
Дилбарой бу суҳбатларни қаердан эшитади дерсиз? Ҳа унинг бунга исбот-далили бор, бу далил - хона бурчагидаги чоғроқ стол устида турган магнитофоннинг ичида эди.
Дилбаройнинг акаси радио, телевидение бўйича инженер-мутахассис. У ёшлигиданоқ радио жинниси бўлиб ўзича махсус мосламалар ясаб, ҳар хил лақаблар билан эфирга чиқиб, узоқ масофалар билан ҳам  гаплашар, кўпинча Дилбаройни гаплаштирар ва мослама, радио, магнитофонларни қандай қилиб ишлатиш йўлларини ўргатарди, шунинг учун бу соҳада Дилбаройнинг анча саводи чиқиб қолган эди.
Махсуданинг Дилбарой жиғига тегадиган хатти-ҳаракатлари сезила бошлагач, у Комиловнинг иш столи остига яширин қилиб микрофон ўрнатди ва унинг шнурини кўзга чалинмайдиган ҳолатда полга ташланган гилам остидан олиб чиқиб, ўз хонасидаги магнитофонга улади. Қачонки, Махсуда Комиловнинг олдига кириб кетгач, Дилбарой магнитофонни ёқар, овоз кўтаргичини ёпиб, ёзув тугмачасини босиб қўяр эди. Комилов ва Махсуда ўртасидаги ёзилиб қолган гапларни уйига қайтгач, ҳаммадан пинҳоний эшитар ва кассеталарни яшириб қўярди. Бу ҳангома кейинги беш-олти ойдан буён давом этарди. Бугун ҳам магнитофон Махсуданинг суюқликларини ёзиб олишга тайёр турарди.
Шу пайт Комилов хонасининг эшиги очилиб, бирин-кетин Давронов ва Комиловлар чиқди. Комилов Махсуда билан бош қимирлатиб саломлашган бўлди ва Дилбаройга қараб - “Мени катта йўқлаяпти бир оздан кейин қайтаман”,- деб шошиб чиқиб кетди. Махсуда ҳам Акрамжон томонидан унга яхши муомала қилинмаганлигидан бўлган хижолатини Дилбаройдан яшириш учун ирғиб ўрнидан туриб хонадан чиқиб кетди.
Фаришта кўзгусида Комилов билан боғлиқ воқеалар акс этарди.
Вилоят ҳокими баланд бўйли, елкадор, эллик беш ёшлардаги истарали киши эди.  “Акрамжон! Сизни чақиришдан мақсад баъзи-бир мени ўйлантирилаётган муаммолар ҳақида гаплашиб олсак деган эдим. “Жуда соз, Ҳабибулло Ҳамидуллаевич, қулоғим сизда”, - деди Комилов ҳокимга яқинроқ стулга ўтиб ўтирар экан.
“Саноат ишлаб чиқаришда олдинги ўринлардамиз. Ғаллачилик, боғдорчилик, чорва соҳаларида ҳам илғорлар қаторидамиз. Аммо пахтачиликда суст кетяпмиз. Тўғри, бундан икки-уч йил муқаддамдаги қолоқликдан чиқиб олдик. Кейинги йиллардаги кўрсаткичларимиз ёмон эмас. Мамлакатда охирги ўринлардан ўрта даражага кўтарилдик. Бу яхши, лекин мени қониқтирмайди. Мана шу кунги ҳолатни олайлик, қўшни вилоятлар маррага яқинлашиб қолишди. Биз эса эндигина етмишга бордик. Тошкентдан тинмай қўнғироқлар бўляпти. Отга  қамчи урмасак бўлмайди. Бу кетишда қаттиқ гап эшитиб қолишимиз, ўша қамчи бизнинг елкамизга  тушиши мумкин”, - деди ҳоким норози оҳангда. Комилов ўмганини столдан андак йироқлаштириб, “Хабарингиз бор Ҳабибулло Ҳамидуллаевич. Вилоятда уч ойлик сафарбарлик эълон қилганмиз, бутун куч, одамлар, техника пахта теримига жалб қилинган.
-	Гапингиз тўғри, - Комиловнинг сўзини кескин бўлди ҳоким. - Мен бир нарсага тушунмайман - қўшни вилоятларни олайлик, бир каналдан сув ичамиз, еримиз, қуёшимиз, иқлимимиз, ҳатто одамларимизнинг табиати ҳам бир хил-у, нима учун, қандай сабабдан улар юқоридаю, биз пастдамиз? Биз ҳам бу жумбоқнинг, қулфнинг калитини топайлик. “Мени кечирасиз Ҳабибулло Ҳамидуллаевич, бунинг калитини топиш жуда осон. Лекин у калитдан фойдаланиб бўлмайди. У билан қулф очиб, фақатгина ўғирлик қилиш мумкин холос, бу қулф орқали очилган эшик, Сиз билан бизни жарга олиб чиқади. Бизнигина эмас, у бутун мамлакат тараққиётини тескари йўлга солиб юборади. Натижада ҳалиги қамчи вақти келиб елкамизга тушиши мумкингина эмас, аниқ ва муқаррар бўлиб қолади. Бизгагина эмас, бутун мамлакатимиз халқининг елкасига тушади”, - деди Комилов босиқлик билан. “Жуда ошириб юбордингизку, нима демоқчисиз?” - киноя аралаш мийиғида кулимсиради ҳоким. 
- “Нима демоқчи бўлганимни билиб турибдику, муғамбирлик қиляпти”, - хаёлидан ўтказди Комилов ва “ҳали йиғиштириб олинмаган пахтани терилди, деб маълумот беришимиз мумкинми?” - қувлик билан саволга савол тарзида жавоб берди.
-	Ҳоким бу жавоб зарбидан бурчакка қисилди, нима дейишини билолмай тараддудланди. Ҳокимни бу ҳолатдан қутқариш мақсадида Комилов гапни давом эттирди”, - “Ўзингизга маълум бу йил ҳам ҳосилимиз жуда мўл бўлди, ҳали далаларда яна шунча терилмаган олий навли пахталаримиз бор”. “Борликка борку-я - Худо кўрсатмасин, эртага шир этиб ёмғир ташлаб қолса нима қиламиз? Эсимда, қайсидир йили 7 октябрдаёқ қор тушиб қолган. Унда қандай чора топамиз? Яна итнинг кейинги оёғи бўлиб қолаверамизми?” - дея яна хужум қилди ҳоким.
-	Менимча ундай бўлмайди, бу ойнинг об-ҳаво прогнози яхши маълумот беряпти, деди Комилов самимий мулойимлик билан.
- Ёмғир, қор ёғмайди, деб улар ҳам, сиз ҳам аниқ кафолат беролмайсиз, - ҳоким мақсадига эришиш учун хужумни бўшаштирмаётган эди. “Агарда рози бўлсангиз, менда бир неча таклифлар бор”, - деди Комилов орадаги тангликни юмшатмоқчи бўлиб, - “Хўп, - эшитайликчи, қандай таклиф экан” деди ҳоким креслога орқа ташлаб. “Биринчидан - пахта айрим шахсларники эмас, балки халқнинг миллий бойлиги. Бундан ватанимизнинг ҳар бир фуқароси манфаатдор эканлигини тушунтириш учун ижодкорлар, санъаткорлар ва ташвиқот, тарғиботчилардан янада унумлироқ фойдалани-шимиз, унинг омма орасига эмас, қалбига кириб боришига эришишимиз зарур. Бунинг учун уларга, аввало, шароит яратиб бериб, сўнг қаттиқ талаб қилишимиз керак.
Иккинчидан - Якка теримчилар, механизаторлар бригада, хўжаликлар, ҳатто туманлар ўртасида ўзаро мусобақани қайта ташкил қилиб, маълум миқдорда совринлар, фахрий ёрлиқлар жорий қилишимиз ва уни ҳар беш, ўн кунда якунини чиқариб, матбуот, радио-телевидение орқали ёритиб боришимиз лозим. Бу одамларнинг фидоийлик туйғусига катта таъсир қилади.
Учинчидан эса - Терилган ҳар бир кг. пахта учун тўланаётган хақ миқдорини оширишимиз керак”. 
- Давлат белгилаб берган “норма” бор, - гапни кескин бўлди ҳоким.
- Тўғри норма бор, лекин бу жиҳатдан шароитга қараб сиз билан бизнинг ихтиёримизга берилган хуқуқлар ҳам бор. Одамлар ўз меҳнатидан қанча кўп манфаатдор бўлса, шунча қизиқиб меҳнатга ёпишади. 
- Ҳамма маблағни мукофоту, иш ҳақига сарфлаб юборсак, охирида нима даромад, фойда қолади? Ахир вилоят пахтадан қандайдир фойда кўриши керакку? Пахтачилик бизнинг ишонган даромад соҳамиз. Акс ҳолда иқтисодиётимиз ўтириб қолиши мумкин, - деди ҳоким норози оҳангда.
- Ундай бўлмайди, Ҳабибулло Ҳамидуллаевич, одамлар бир кг пахта териш ўрнига 3 кг теришга ҳаракат қилишади. Яна ҳозиргидек мажбурий эмас, теримга ихтиёрий қизиқиш билан чиқа бошлашади. Биз 20 кунда териб олинадиган пахтани, 10 кунда йиғиштириб олишимиз мумкин, натижада, ёғин-сочинга қолмай мўлжалдаги мақсадга эришамиз, энг муҳими, кеч қолиб териб олинган пахтани 2-3-навга сотсак, эрта терилганини олий навга сотиб, унга қараганда икки-уч маротаба ортиқ даромад қиламиз. Ана шунда, режани қалбаки йўллар билан сохта обрў орттириш учун тўлдирма-ганлигимиздан юртбошимиз ҳамда элу юрт олдида юзимиз ёруғ бўлади, виждонимиз роҳатда ва умримизнинг ҳар они ташвишсиз, хотиржам бўлади,  деб Комилов савол назари билан ҳокимга қараб, унинг ўйланиб қолганини ҳис қилди. “Келишдик, бўлмаса сиз шу ишларни тезлик билан ташкил қилинг. Нарх-наво бўлимидагилар билан кўриб чиқиб, ҳар кг. терилган пахта баҳосини қанчага оширишимиз мумкинлигини ўрганиб, тадбирлар лойиҳасини олиб киринг. Хўп бўлмаса мен туманларга боришим керак”, - деб ўрнидан тураркан ҳоким, - “Ҳа , дарвоқе кейинги ҳафталарга юртбошимиз келиб қолиши мумкин, деган Тошкентдан хабарлар бор. У кишининг ташрифига лойиқ ва хурсанд қиладиган қандайдир амалий иш қилишимиз шарт. Қўлни қовуштириб ўтираверсак, юртбошига бундай қуруқдан-қуруқ таъзимлар ёқмайди”, - деди ҳоким шкафдаги костюмини олиб кияр экан.
- Қайси куни келиши маълум эмасми? - сўради Комилов. 
- Аниқ эмас, бир икки вилоятларда бўлиб, кейин бизга ўтарканлар, - деди ҳоким чиқиш эшиги томон юрар экан. Комилов ўз кабинетига қайтаркан Дилбаройга, “тезда бўлим бошлиқларини чақиринг ва бошқа ҳеч кимни олдимга қўйманг, телефонга ҳам уламанг”, дея шошиб хонасига кириб кетди, у ичкаридан эшикни ёпар-ёпмас, қабулхонага Махсуда кириб келди ва Комиловнинг ортидан ичкари кирмоқчи бўлди.
“Бўлим бошлиқларидан бошқа ҳеч кимни қўйманг дедилар”, - огоҳлантирди Дилбарой, Комилов Махсудани йўқламаганидан хурсанд бўлиб.
- Сиз уларни айтиб келгунингизга қадар кириб чиқаман, - қайсарлик қилди Махсуда. “Кечирасиз, Маҳсуда опа, мен гап эшитиб қоламан, мумкин эмас” - деди Дилбарой қатъий қилиб. Маҳсуда мажбуран орқасига қайтди ва гезариб, дўққиллаб чиқиб кетди. Комилов бошчилигида ишлаб чиқилган ҳокимлик тадбири тез орада яхши ва самарали натижа бера бошлади. Кундалик пахта йиғим-терим маълумоти бир ярим фоиздан икки ярим-уч фоизга кўтарилди. Вилоятда кескин муваффақиятларга эришила бошланди. Бу орада бош раҳбар ҳам келди. Далаларда бўлиб, пахтакорлар билан суҳбатлашди, оппоқ, момиқ пахталар хали терилмагандек мўл эди. У киши бундан мамнун бўлиб, вилоят деҳқонларидан ва раҳбариятидан хурсанд эканлигини билдирди. Кўпчилик қатори Комиловни ҳам саволга тутди ва асли қаерлик эканлигини суриштирди. Жавоблардан қониқиш хосил қилди шекилли, Комиловнинг елкасига қўлини қўйиб, “Раҳмат сизга, мамлакатимизга сизга ўхшаш малакали, хушёр мутахассис кадрлар жуда зарур”, - деб қўйди. Комилов шу кунларда кабинетда жуда кам бўлар, кўп вақти пахта далаларида, туманларда ўтар эди. У йўқ пайтларда Дилбарой бу хонага сиғмай қолар, Акрамжоннинг кабинетига кириб у ўтирган креслони қучар, силаб-суяр, шкафда илиғлик турган костюм, кўйлакларини ўпар, соғинган юрагининг туб-тубигача етиб боргунга қадар чуқур-чуқур тўйиб ҳидларди. Машинка ишларини ҳам зўрма-зўраки мажбуран қилар, Акрамжонни бир нафас бўлса-да хаёлидан нари қилолмас эди. У хаёлан Акрамжон келавермаса уни қидириб хонадан чиқар, туманларни, далаларни кезар, уни топиб олиб этаклари, юзу-қошларига қўнган гардларни артар, офтобдан сақлаш учун унинг бошига рўмолини соябон қилар, чанқоқдан қуруқшаган лабларига тип-тиниқ анҳорлардан ҳовучлаб сув олиб тутарди.
Коридордаги бегона қадам товушларидан юраги орзиқиб кириб келиб қолар, деган умид билан эшикка интизор кўз тикар эди. Ана таниш қадамлар. Дилбаройнинг юраги қинига сиғмай типирчилай бошларди. Комилов ҳорғин аҳволда кириб келди. Дилбарой бир хўрсиниб олди. Унинг қучоғига ўзини отмоқчи ҳам бўлди. Бироқ у бундай қила олмади. Чунки, ҳаё уни занжирбанд қилиб турарди. У ўрнидан туриб Акрамжон билан саломлашди. Комилов жавоб саломини қайтарар экан - “Дилбарой, илтимос чой беринг!” - дея кабинетига кириб кетди.
“Ишдан бошқа нарсани ўйламайди. Ўз вазифасига шунчаям фидоий бўладими, одам. На маишат ва на аёллар қизиқтиради бу кишини. Ана шунинг учун ҳам унга меҳрим кундан-кунга ошиб боряптимикин-а?” – деб ўйлади Дилбарой Акрамжонни кўриб, соғинч тўлқинини анча жиловлаб олгач, шошиб чой тайёрлар экан. Шу пайт “баҳона” папкасини кўтариб Махсуда кириб келди. У Дилбаройдан ҳам сўрамай, шошиб Комиловнинг олдига кириб кетди. Дилбарой ҳам дарҳол магнитофонни ишга солиб қўйди. У чойни олиб кирганда Махсуда Комиловга яқин ўтириб олиб нималарнидир куйиниб гапирар, Комилов эса уни эшитишни хоҳламагандек норози қиёфада ўтирарди. Махсуда чойнакни Дилбаройнинг қўлидан олмоқчи бўлди. Дилбарой ўзим дегандек чойнакни унга бермади. Чойни қуйиб Комиловга узатди ва ташқари чиқди. Ғўнғир-ғўнғирлар элас-элас тушуниб бўлмайдиган даражада эшитилиб турди. Бу ҳолат йигирма дақиқалар чамаси давом этди. Бирдан Махсуданинг “Войдод, ким бор, жувонмарг, бузуқ, ифлос, раҳбар бўлмай ўл. Мени ким деб ўйлаяпсан? Устингдан арз қиламан, судга бераман, ишдан ҳайдатаман”, - деган ваҳимали бақир-чақирлари бутун бино бўйлаб югура бошлади. Бунга жавобан Комиловнинг - “Ҳой синглим, сизга нима бўлди? Ўзингизни босинг. Нималар деяпсиз? Бу нима қилиқ, қандай жиннилик? Уятмайсизми туҳмат қилгани? - деган ҳаяжонли овозлари эшитиларди. Махсуда кабинетдан отилиб чиқди ва “Дилбарой мана кўринг, сиз гувоҳсиз. Кўкрагимни  ушламоқчи бўлди ифлос. Ёқамни йиртиб юборди”, кўкрак ёқаси тўрининг йиртилган жойини кўрсатиб, коридор бўйлаб жавраб кета бошлади. Бу орада тўполонни эшитган айрим ходимлар коридорга тўплана бошлаган эди. Бўлиб ўтган воқеани кўзгу орқали кузатиб турган Руҳ - “бу қандай бедодлик? У иймонсиз аёлни нима қилиш керак?” - деб ғазабланиб савол назари билан Фариштага қаради. Шайтоннинг гапига кириб, ўзини гуноҳи азим ботқоғига ташлаган банданинг ахволига ачиниб Фаришта бош чайқади ва Руҳга, - “Биз уни ҳеч нарса қила олмаймиз. Чунки, бизга Оллоҳ томонидан унга бирор чора кўриш ҳуқуқи буюрилмаган. Унинг жазосини вақти келиб Тангрининг ўзи беради”, - деб Руҳни тинчлантирган бўлди. Орадан бир неча кун ўтди. Бу давр ичида одамлар орасида Махсуда Комиловни прокурорга берибди, яқинда суд бўлармиш, Комилов ишдан олиниб, қамалармиш”, - деган ҳар хил миш-мишлар кучайди. Комиловнинг ҳам кайфияти тушкин, шижоати чарчагандек, юзлари сўлғин бир аҳволда юрарди. Бундан Дилбарой безовталана бошлади. Магнитофон ёзувларидан аниқ билиниб турибдики, Маҳсуда Комиловга туҳмат қилиб, чоғ қазимоқда. Уни ўша чоғга итариб, қайтиб чиқмайдиган қилиб ташламоқчи ва Акрамжоннинг ўзини алам ўтида ёндирмоқчи. Уни бу жодугарнинг чангалидан қандай қилиб қутқариб қолиш мумкин? Бу фожианинг ечими, Дилбаройнинг кечаю-кундузги уйқусиз тунлардаги азобли хаёлига айланиб қолди, бу фалокатни даф қилиш учун Дилбаройнинг қўлида қурол бор, лекин уни қандай қилиб ишлатади, овозаси бутун оламга жар солиб юборадику, унда Дилбарой шармандаю-шармисор бўлади. “Нима сабабдан уларнинг гапларини магнитофонга ёзиб юрган экан”, - дейишса нима деб жавоб беради? Комиловни яхши кўраман, шунинг учун уни Маҳсудадан рашк қилиб, ёзиб юрган эдим” дейдими, бу ўлимдан ҳам баттар уятку, ахир. Одамлар уни хиёнаткор, ахлоқсиз, бузуққа чиқариб юбормайдими? Ота-она, ака-укаларининг юзи ерга қараб қолмайдими? Таниш-билиш, элу юртнинг лаънати унинг юрак бағрини тешиб, бетини шивит қилиб, бошидан ахлат тўкишиб ташлашмайдими? Шунчаки қизиққанимдан ёзиб юрганман деса-чи? Бунга ким ишонади. Ундан кейин, бировларнинг суҳбатини яширин эшитиш ҳам жиноятга киради дейишади. Ҳар қандай ҳолатда ҳам бу уят, беномусликдир. Нима қилиш керак? Қандай  чора топиш мумкин, “бор-а” деб кўнглига муҳрланиб, унинг энг яқин ва азиз одамига айланиб қолган Акрамжон акасининг туҳмат ўтида куйиб азобланаётганини томоша қилиб тураверсинми?
Дилбарой Акрамжонга чивин озор беришини хоҳламайди-ю, бунга чидаб тура оладими? Шу кунларда Дилбаройнинг кўнглига қил ҳам сиғмай қолди, томоғидан на овқат ўтади ва на ҳар қандай хурсандчилик унинг кайфиятини кўтаради. Юзлари сўлғин тортиб, кўзлари киртайиб қолди. Дилбаройдаги бу ўзгаришдан уйдагилар ҳам ташвишга туша бошладилар. "Сенга нима бўлди, нима учун бунчалик хафа бўлиб қолдинг, сени қийнаётган нарса нима? – деб сўрашиб, уни қисди-қафасга ола бошладилар. Дилбарой уларга ҳеч қандай жавоб қайтаролмади, арзигулик баҳона ҳам топа олмади. Бир вақт одамлар орасида – “Уч кундан кейин Комиловнинг суди бўлар эмиш, - деган хабарлар изғиб қолди. Буни эшитган Дилбаройнинг безовталиги яна ўн чандон кучайди. Юриш-туришида халоват қолмади.
Бечора Акрамжон нима бўлади энди? Уни, албатта, бир балога гирифтор қилишади, аёлларнинг гапи кўпроқ инобатга олинади. Айниқса, бунақа холатларда суд ҳам улардан кўп исбот талаб ҳам қилиб ўтирмайди. Хукм чиқариб қўя қолади, “йўқ, бунга асло йўл қўйиб бўлмайди”. Дилбарой шуларни ўйлаб ниҳоят аниқ бир қарорга келди. Унинг дил тубига томир отиб, ғунчалаб, вужуд-вужудига чирмашиб, улгурган ишқ печаги исканжага олиб, ҳар қандай уят, номус ва шармандагарчиликдан қўрқмасликка мажбур қилди.
Дилбарой магнитофон ёзув касеталарини прокурорга олиб бориб топширди. Суд белгиланган кун ҳам етиб келди. Анчагина одам тўпланган залнинг саҳна томонида Комилов ўртадаги қора курсида бошини ҳам қилиб ўтирарди, унинг хотини Манзура йиғидан қовоқлари шишиб кетган бир аҳволда залнинг бурчак қисмида ўтирарди. Махсуда эса бир нечта қариндошлари ўртасида Фарҳоднинг устидан ғолиб келган Ёсумандек хурсанд, ҳар замонда ёнидагиларга гап ташлаб хиринглаб ўтирарди. Фаришта билан Руҳ шу ерда ҳозир бўлган эдилар. Дилбарой эса кўринмасди. Раис суднинг бошланганлигини эълон қилди ва прокурорга сўз берди.
“Ҳурматли судья, муҳтарам ҳайъат аъзолари! Давлатимизнинг Конституцияси бутун дунёда энг адолатли конституциялардан бири ҳисобланади. Чунки у жаҳондаги тараққиёти юксак даражага эришган кўплаб давлатлар тажрибаларига, мамлакатимиз аҳолисининг менталитети, талаб ва эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда демократияга асосланиб қабул қилингандир, - оғир босиқлик билан гап бошлади прокурор, - бизнинг қонунларимиз ҳеч бир инсоннинг бурни ноҳақ қонашига йўл қўймайди. Аммо, қонунларимизнинг ижроси тўлиқ ва адолатли бўлиши учун кенг жамоатчилик ҳам бунда фаоллик кўрсатиши зарур. Чунки, баъзи бир мунофиқ муттаҳам, на дунёвий ва на ухровий илмдан хабарсиз, фақатгина ўз манфаатини кўзловчи бу йўлда виждонини, дину иймонини ҳам сотиб юборишга тайёр, диёнатсиз сурбет кимсалар ҳалол-пок фуқароларимизга ноҳақ туҳмат қилиб, уларни айбсиз айбдорга айлантириб қўйиш ҳолатлари ҳам учраб турибди. Агарда ҳар бир фуқаро қонунларимизни тўлиқ ўрганиб, унга амал қилишганда эди, бундай иллатлар жамиятимиздан супуриб ташланган бўларди. Ана шунда тараққиётимиз янада жадаллашиб, фаровон-лигимиз равнақ топган бўларди. Афсуски, хали ўз фуқаролик бурчини тушунмай, қонунларимизни менсимай топтаётган муттаҳам, ҳаромхўр шахсларга қарши кўп курашамиз шекилли”, - деб прокурор олдидаги дело папкасини очди ва сўзида давом этди – “Бугун биз, сизлар билан ана шундай кимсалардан бирининг ниқобини очамиз”.
Прокурорнинг гапларидан Комилов қандайдир ёруғлик нурини кўраётгандек бўлди. У тетиклашди, бошини кўтарди ва миясидан ҳар хил фожиавий хаёлларни ҳайдаб ташлаб бутун вужуди билан прокурорнинг гапларига қулоқ сола бошлади. “Фуқаро Махсуда Саримсақова сўзида давом этди прокурор, - ўз хизмат вазифасини суиистеъмол қилиб, ундан ахлоқсизлик ва туҳматчилик йўлида фойдаланган”.
“Бу нима деган гап”, - кутилмаган зарбадан эсанкираган Махсуда ўрнидан туриб хаяжон билан бақирди.
“Ўрнингизга ўтиринг, ҳозир исботини эшитасиз”, - деди судья қатъий қилиб. Комиловга жон кириб, юзларига қизиллик югуриб, кўзларида умид учқунлари чарақлаб кетди. У нажот ёғдулари пайдо бўлган кўзларини прокурорга тикди, хижолатдан терга ботиб ўтирган Манзура ҳам сергак тортди, прокурор сўзида давом этди, - “Комиловнинг Махсуда менга туҳмат қиляпти, унинг ўзи менга севги изҳор қилиб, ишқий ишларга жалб қилмоқчи бўларди. Бу нарса беш-олти ойдан буён давом этиб келаётган эди. Ниҳоят мен унга кескин рад жавобимни бериб, уни тарбияга чақирганлигим учун аламидан ўч олмоқчи бўлиб, менга туҳмат қиляпти”, - деган даъволари шу пайтгача ўз исботини топмаган эди. Бундан уч кун муқаддам бир виждонли, ҳалол инсон томонидан ишончли далиллар бизнинг қўлимизга келиб тушди.  Биз уни синчиклаб ўрганиб чиқдик. Экспертиза хулосалари ҳам Комиловнинг даволари тўғри эканлигини тасдиқлади”.
Махсуда яна жазавага тушди, - “Бу ерда пора аралашган. Раҳбарнинг пули кўп, гапи тўғри бўлаверадими? Мен устиларингиздан республика прокуратурасига арз қиламан!”. 
Судья қўлидаги қаламни столга уриб – “фуқаро Махсуда Саримсоқова! Яна бир маротаба огоҳлантираман, ўзингизни босинг, тартибсизликни давом эттирсангиз ўзингизга ёмон бўлади”- деди кескин қилиб. “Саримсоқова олти ой давомида Комиловни ўзи билан жинсий алоқа қилишга даъват қилиб келган, - давом этди прокурор. - Комилов унга бу нотўғри иш, аҳлоқсизликнинг охири фожиа билан тугаши аниқ. Айниқса, раҳбарлар, яъни масъул шахслар ўзини тийиши кераклигини, акс ҳолда турли балоларга дучор бўлишлари, обрўсизланишлари мумкинлигини, ёмон оқибатларга олиб келишини Саримсоқовага муттасил тушунтиришларига қарамай, у ўз мақсадига эришиш ниятида ҳар хил найранглар ўйлаб топаверган. Ҳаттоки, Комиловга - “Агарда менинг айтганларимга кўнмасангиз ўзимни ўлдираман, сизни шармандангизни чиқараман” - деб таҳдид ҳам қилган. Комилов ва Саримсоқоваларнинг ўртасида бўлиб ўтган барча можаролар манави 6 та магнитофон кассеталарида ёзилган - дея прокурор стол устида турган кассеталарни кўпчиликка бирма-бир кўрсатди ва магнитофонни ёқиб қўйишини маслаҳатчидан илтимос қилди. Бу кассеталарнинг ҳаммасини ҳам эшитиб ўтиришга вақт йўқ. Шарт ҳам эмас – деб прокурор охирги кассетани эшиттиришини сўради. Адолатли совуқ темир тилга кириб гувоҳликка ўта бошлади. Махсуда гапиради: - “Акрамжон ака! Энди охирги марта очиқ ва аниқ гаплашиб олмасак бўлмайди. Менинг тоқатим тугади. Энди бу ёғига чидамайман. Олти ойдан буён сабр қилиб келдим. Бирорта ширин сўзингизни эшитмадим.
Комилов:  “Яна нимани очиқ гаплашамиз?”
Маҳсуда:  “Ўзингизни тушунмаганга оласиз-а. Ахир мен сизни жонимдан ҳам ортиқ яхши кўраман. Сизсиз бу дунё менга қоронғу. Ҳаётнинг қизиғи ҳам йўқ. Жонимдан тўйдим” - йиғламсирайди у. 
Комилов:  “Жон синглим, мен сизга бир маротаба эмас, балким юз марталаб айтдим-ку, менинг оилам бор, бола-чақаликман, қолаверса, раҳбарман. Бу ишга йўл қўя олмайман. Бунга виждоним ҳам, хизмат вазифам ҳам йўл бермайди. Менинг хотиним ҳалол, покиза, вафодор аёл. Унга ҳеч кимни алмаштира олмайман”
Маҳсуда ўпкаланиб гапирарди: “Мен сизга уни қўйиб, мени олинг демайман. Ахир яширинча қўш хотинлик раҳбарлар кўпку? Менинг қаерим ёқмайди сизга?”. 
Комилов: “Сиз ҳеч кимдан кам эмассиз. Яхши бир эркакнинг севимли аёли бўлишингиз мумкин. Мен бошқа бир раҳбарларга ўхшаб бундай бузуқликка йўл қўя олмайман. Келинг, бу гапларга нуқта қўяйликда ишдан гаплашайлик, вақт жуда тиғиз. Тошкентга ахборот тайёрлашимиз керак”.
Мақсуда: “Тошбағир экансиз. Кўнгил, ишқ, муҳаббат деган нарсаларни тушунмас, ҳис қилмас экансиз. Меҳринг тушиб қолгандан кейин қийин бўлар экан. Ҳеч нарса кўзингга кўринмай қоларкан. Севганингга етиша олмагандан кўра ўлиб қўя қолганинг яхши экан. Менга раҳмингиз келмайдими? Мен сизга доимий хотин қилиб олинг демоқчи эмасман. Онда сонда бирга бўлиб турсак бас”. 
Залда ғовур-ғувур, нафратли, ҳақоратли овозлар кўтарилди. Мақсуданинг опаси бўлса керак: “Вой шарманда! Қиз бўлмай ўл жувонмарг, шу сенмисан?”.  “Йўқ мен эмас, бу уюштирилган бўҳтон. Лаънати порахўрлар” - Мақсуданинг йиғи аралаш жазавали овози эштилди. У залдан чиқиб кетмоқчи бўлиб эшик томон юрди, лекин унинг йўлини икки милиционер тўсиб, ўз жойига олиб келиб ўтқазиб қўйди. Судья зални тинчитишга ҳаракат қилди. Комилов ўтирган жойида лолу ҳайрон. Унинг юрагига санчилиб турган найза оғриғи бўшашаётгани, елкасидаги тоғ ағдарилгани юзларидан, кўзларидан сезилиб турар эди. Жонсиз гувоҳ яна ҳақиқатни ошкор қила бошлади.
Комилов: “Ақлингизни йиғиштириб, ўзингизни тутиб олинг. Сиз ёш бола эмассиз!” - жиддийлашди у. Мақсуда: “Ўзимни тута олмайман, агарда менинг юрагимни тушунмасангиз, менга тажовуз қилди, номусимга тегмоқчи бўлди, деб дод соламан. Устингиздан арз қиламан”, муттаҳамликка ўтди у.
Комилов: “Бу қандай ахмоқгарчилик? Боринг чиқинг. Иккинчи менга бу ҳақда қайтиб гапирманг”,- дўқ уради.
Мақсуда: “Вой дод! Ким бор?! Жувонмарг. Бузуқ, ифлос, раҳбар бўлмай ўл. Мени ким, деб ўйлаяпсан? Устингдан арз қиламан. Ишдан ҳайдатаман”. 
Залда яна ғовур-ғувур кўтарилди. Кимлардир - “вой муттаҳам бузуқ, аҳлоқсиз” - деган лаънатлар ёғила бошлади. Судья яна ўртага тушиб уларни тартибга чақирди. Бобо-момоларимиз тили билан айтсак, темир “чақимчи” яна туҳматни аёвсиз қамчилай бошлади. Комиловнинг хаяжонли овози эшитиларди, - “Ҳой синглим, сизга нима бўлди? Ўзингизни босинг! Нималар деяпсиз? Бу нима қилиқ? Қандай жиннилик. Уятмайсизми, туҳмат қилгани.  Мақсуданинг: “Дилбарой, мана кўринг сиз гувоҳсиз. Кўкрагимни ушламоқчи бўлди. Ифлос ёқамни йиртиб юборди”. Прокурорнинг ишораси билан Мақсуданинг шаллақи овози ўчирилди. Залда бир неча дақиқа мобайнида жимжитлик ҳукмрон бўлди.
Прокурор олдидаги делога бир оз тикилиб турдида, сўнг суд ҳайъати томонга қараб - “Ҳурматли судья ва суд ҳайъати аъзолари! Мана ўз қулоқларингиз билан эшитдиларингиз.  Кассетада ёзилган овозлар ҳақиқатдан ҳам Саримсоқова ҳамда Комиловларнинг овозлари эканлиги экспертиза томонидан тасдиқланган. Бу далил ва исботга ҳеч қандай изоҳнинг зарурати йўқ. Масала кундек равшан. Фуқаро Саримсоқова Комиловга, яъни давлатимизнинг ишончли вакили бўлмиш мансабдор шахсга, қолаверса, ҳалол ва покиза бир инсонга туҳмат қилган. Бу ҳаракати билан у Ўзбекистон  жиноят кодексининг тегишли моддаларига асосан жиноят содир қилган. Шунинг учун ҳозирда жавобгар шахс сифатида суд қилинаётган Акрам Комилов айбсиз деб топилсин. Унинг жиноий иши ҳаракатдан тўхтатилсин. Фуқаро Саримсоқова Жиноят кодексининг тегишли моддасига асосан айбдор, деб топилиб, унга нисбатан жиноий иш очилиб, уни суд залидан қамоққа олинишини сўрайман, - дея прокурор ўз сўзини тугатди. Залдаги қарсаклар овозини, Мақсуданинг аччиқ ва аламли фарёди босиб кетди.
Воқеани кўринмасдан кузатиб турган Фаришта афсус охангида, -“Эҳ нодон банда-я, ўзи қазиган чоғга ўзи тушди. Одил эгам – билгувчиларнинг билгувчиси. Меҳрибонларнинг меҳрибонидир. У зоти ва барокот "Биз бандаларга яхшиликни тезда юборамиз, ёмонликни эса юборишга шошилмаймиз, унинг инсофга,  иймонга келишини кутамиз. Шунда ҳам тавба қилмай, қинғир йўлдан қайтмаса, унга бир зумнинг ўзида шундай жазо юборамизки, буни ўзи ҳам сезмай қолади",”- деб марҳамат қилган. "Бу нобакор кимса ана шу жазони ўзига, ўзи тилаб олди”- дея Руҳга қаради. У ҳайронликдан лол бўлиб  гувоҳликка ўтиб гапирган жонсиз темир қутига тикилиб турарди. Фариштани унга қараганини сезиб, - “Унинг ичида одам борми? – деб таажжубланиб сўради. Буюк қудрат соҳиби Тангри таолонинг ўз бандаларига инъом қилган мўъжизаларидан биттасидир. Инсонларга сон-саноқсиз бундай мўъжизалар берилган. Фақат улар жуда қийин меҳнат ва машаққатлар билан етиб борадиган манзиллардаги илм сандиқчаларига беркитиб қўйилган ва Оллоҳнинг ўз бандаларига сунган яна бир улуғ неъмати – ақл-заковатини ишлатиб, ўша сандиқчалар калитини топиб очишни инсонлар ихтиёрига берган. Афсуски, одамлар амал, ер, мулк, молу дунё талашишлар билан овора бўлиб, ҳали ҳануз у сандиқчаларнинг бир қоп қум саноғидан бир чимдимини ҳам очганлари йўқ”, - деди-ю Фаришта нимагадир қалтирай бошлади. У Руҳни қўлидан ушлаб зудлик билан парвозга кўтарилди ва зум ўтмай улар бир боққа келиб тушдилар. Фаришта афтидан қаёққадир шошиларди. У қўйнидан икки дона мошга ўхшаш нарсани чиқариб, Руҳнинг икки қулоғига тиқиб қўйди ва “Мени Арши аълога чақиришяпти, ер вақти билан уч ой, Арши аъло вақти билан бир дақиқада келаман. Унгача сен мана шу қулоқларингдаги мўъжиза орқали боғдаги барча мавжудотларнинг суҳбатларини тинглаб, уларнинг ҳаётлари билан танишиб турасан”, - деди ва осмонга кўтарилди, унинг ёнидан чамаси ҳар бири қирқ газдан келадиган тўрт қанот отилиб чиқди ва Руҳ кўз юмиб очгунча бўлмай Фаришта ғойиб бўлди. Руҳнинг қулоғида эса мисли бир гавжум бозорни эслатувчи шовқинли жовур-жувур, гунгур-гунгур бошланди. У боғ ичкарисига қараб юрди, Ҳар томонга йўл солган ариқ ва ариқчаларда зилол сувлар чопқиллашар, турли хил дарахтларда хилма-хил қушлар шохдан шохга сакрашиб қувламачоқ ўйнашар, қий-чув қилишиб кекса оламнинг оромини бузишар, бетакрор гўзалликка эга бўлган ранг бўёқларда юзларига пардоз берган гуллар, майин шаббода тегажоғлигидан ғашлари келиб эндигина чимилдиқдан чиққан келинчаклар каби бир-бирларига хиёл эгилишиб салом беришарди. Катта-кичик дарахтлар эса хилма-хил овозлар чиқаришиб хиргойи қилишар, баъзида йиғлашаётганга ҳам ўхшарди.
Руҳ улар нималар дейишаётганини аста-секин тушуна бошлади. Унинг бутун вужуди қулоққа айланди. Бир вақт боғда бирданига жимлик пайдо бўлди. Бир оздан сўнг боғнинг энг баланд дарахти бир силкиндию ундан ибодатга чорловчи азон овози эшитила бошлади. Боғдаги бутун мавжудот, ҳаттоки ер остидаги қурт-қумурсқа, ҳашаротлар, ҳамма-ҳаммаси Оллоҳга ҳамду санолар, саловату истиҳфор айта бошладилар. Бутун олам, жумладан, Руҳ ҳам ибодатнинг лаззатли оғушидан ором олиб, беихтиёр тебрана бошладилар. Ибодат бирмунча вақт давом этди. Кейин яна боғда аввалгидек суҳбатлар, кую қўшиқлар бошланди. Руҳнинг қулоқларига Фаришта томонидан солиб қўйилган мўъжиза боғдаги ҳар бир мавжудотнинг сўзларини унга таржима қилиб бераётган эди. Руҳ бир гул билан булбулнинг суҳбатига қулоқ сола бошлади. Гул гапирарди - Эй булбул! Мен сендан жуда хафаман. Булбул – не сабабдан хафасан азизим? Гул - кейинги эллик олтмиш йил буёғида, менга садоқатли ошиқ эканлигингга ишонмай қолдим. Булбул – нечук ишонмайсан, гўзалим. Гул – илгарлари менга атаб айтган қўшиқларинг юрак-юрагингдан чиқарди. Бирам ёқимли эдики, бутун вужудимга роҳат бахш этарди… Эндичи? Олдинги жўшқинлигинг, қайноқлигинг, ўртаниб ёнишларинг йўқ. Овозларинг ҳам аввалгидай жарангдор, оҳанграбо эмас, хасталашиб қолгандай туюлади. Шундан сезябманки, менга бўлган муҳаббатинг заволи, меҳринг ҳудудли, сўзларинг тўқима, ёлғон кўринади. Булбул – Оҳ! Ширин дўндиғим! Бағримга тўлиб кетган зардоб билан битилган хасрат дафтаримни очишга мажбур қилмоқдасан. Илгарилари катта шаҳарларда ҳам покизалик, ҳалоллик, тўғрилик бор эди. Ҳаво мусаффо ва беғубор бўларди. У пайтларда фақат биз булбулларгина эмас, кўплаб чиройли либослар кийиб, ясаниб олишган шўх ҳам ёқимли, сайроқи қушлар, дилрабо ашулалар айтишиб, рақслар тушиб, одамлар баҳри дилини очиб, уларга хизмат қилар эдик. Минг-минг надоматлар бўлсинки, ана шу одамлар бизларни дала даштларга, тоғу-тошларга қувиб юбордилар. Бу ишларни баъзилари билиб, баъзилари оқибатини ўйламай ёки ақли етмай қилдилар. Мана сенга мисол айтай, ҳар хил заҳарли дориларни устимиздан септилар. Оғу аралашган тутунлар чиқарадиган турли қурилмаларни тўлдириб ташладилар. Ариқ-анҳорларни кўмдилар. Зилол, покиза сувли дарёларни ахлатхонага айлантирдилар. Дов-дарахтларга қирғин солдилар. Оқибатда бизларга у ерларда яшашни иложи бўлмай қолди. Кўпчилигимиз қирилиб, яна бир қанчамизнинг наслимиз қуриб кетди. Одамлар бу нодонлиги билан фақат бизларгагина эмас, ўзларига зарар келтирдилар. Соғлигига ва умрига қарши хужумга ўтдилар. Уларнинг булғаган ҳавоси мана шу жойларгача етиб келмоқда. У менинг овозим ёқимсиз бўлиб қолишига, ҳаётга ва сенга нисбатан кўнглимдаги туйғу сўниб боришига, емишларимизга аралашиб кетган заҳар наслимизнинг бузилишига сабаб бўлмоқда. Одамлар бу қилмишлари билан ўзларига ҳам гўр қазияптилар. Уларнинг дастидан қочиб, қутулиб, жон сақлашга ҳам имкон қолмаяпти. Ўлим уруғи аралашган ҳаво, сув шу ерларга ҳам етиб келмоқда. Унинг касридан овозларим баъзида бўғилиб, тинка  мадорим қуриб қолмоқда. Қандай чора топишни билмай бошимиз қотган.
Хафа бўлмагин-у, шириним, сенинг ҳам чиройинг, жозиба, гўзаллигинг, олдингидагидек эмас, ифоринг ҳам ўткирлиги паст. Мени маст-аласт қилгувчи ҳидларингга қандайдир бегона хидлар қўшилиб қолгандек туюлади. - деди у нурсизлашган кўзларини каттароқ очиб гул томон энгашар экан. 
Гул - “Тўғри айтасан. Сендаги дард менда ҳам бор. Одамларнинг шафқатсизлигидан мен ҳам азоб чекмоқдаман. Наслим бузилиб, ранг-рўйим ўзгариб, ифор пурковчи найчаларим қирилиб кетмоқда. Авваллари одамлар мени сотишмас эди, бу хаёлига ҳам келмасди. Чунки гул сотиш инсонларга уят ҳисобланарди. Эндиликда эса одамлар мендан бойлик орттириш учун фойдаланишга ўтдилар. Сунъий иссиқ хоналар қилиб қаҳратон қишларда ҳам бизларни уйқудан уйғотиб, дам олмай очилишимизга мажбур қилмоқдалар. Уларнинг иссиқ хоналари бизлар учун қафаснинг ўзику. Озодликдан маҳрум қилинган нарса яйраб-яшнай оладими? Бунинг устига яна бир фожиавий зулм тортмоқдамизки, Оллоҳ гўзаллигининг бир мисқоли бизнинг юзларимизда акс этарди. Одамлар бизларни янада чиройли қиламиз деб ўзбошимчалик қиляптилар. Бегона, зоти паст, қарғишга учраган гулларга бизни чатиштириб, наслимизни бузиб, илгариги чиройимизни йўқотиб, ифоримизга завол етказмоқдалар. Ўтган замонларда ҳеч қайси боғбон ўз гулини пулга алмаштирмас эди. Эндиликда шаҳарларнинг турли бурчакларида гул бозорлари пайдо бўлди. Бизлар у ерларда сарғайиб, харидор кутиб мунтазир бўлмоқдамиз. Баҳоларимиз ҳам ҳар хил. Баъзиларимизнинг қадримиз шунчаям тушиб кетдики, табиийлигимиз бузилиб кетганлигидан харидорлар бизларга тузукроқ қарамай ҳам қўйдилар. Яна бир алам қиладиган жойи шундаки, бизларни ўз юртимиз қола қолиб чет элларга ҳам сотишиб юбормоқдалар. Бизлар ахир муҳаббат рамзи, аёллар тимсолимизку. Ўз муҳаббатини,  номусини, ўз диёрининг гўзаллигини қайси беномус кимсалар ўзга юртларга сотиб юборади. Биз у юртларда хор бўлмоқдамиз. Юзларимиз қаро ранг тортиб, шаънимизга доғ тушмоқда. Боғбонларимиз қайси виждон билан бизларнинг аянчли аҳволимизни томоша қилиб тураркинлар! Ақл бовар қилмайди – дея гул юзидаги ёш томчиларини ерга думалатиб ташлади.
Булбул билан гулнинг ҳасратига қулоқ солиб турган, улардан бир мунча масофадаги қари дарахт хўнграб йиғлаб юборди. У бағри тубидан отилиб чиқаётган оху-нолага бардош бера олмай ҳар томонга силкиниб, қалтираб, энгашиб йиғларди. У ўзини озгина босиб олгач, гап бошлади. 
“Биз ҳам илгарилари бир юз эллик, икки юз йил умр кўрардик. Ўпкамиз ва бутун вужудимиз тоза мусаффо ҳаводан тўйиб-тўйиб нафас оларди.  Ичадиган сувларимиз ҳам бирам лаззатли эдики, асти қўяверинг. Оҳ! Қани энди у шифобахш ҳаволар-у, жон роҳати зилол сувлар! Ҳаммасини инсон деган мавжудот булғаб ташлади. Мени кўрганлар қариб беллари букилиб қолибди дейишади. Ҳали элликка ҳам борганимча йўқ. Касаллик текканлиги сабабли юзларим сарғайиб, танам қора тортиб, бутун аъзои баданимга қурт тушган. Бир вақтлар одамлар қизилиштон деб аташадиган табиб қуш бўларди. У бизлардаги қурт-қумурсқаларни териб даволарди. Билмайман, улар ҳам ўлиб кетишдими, кўп йиллардан бери кўринмай қолишди. Охир замон яқинми дейман. Ҳали унга узоқ бўлса ҳам қиёмат қойим бўлишини одамларнинг ўзлари тезлаштиряптилар. Бир меъёрда кетаётган ёруғ дунё аравасига ўзбошимчалик билан “мотор” деган нарса ўрнатиб, ўша машъум қиёмат томонга қараб тезлатиб юбордилар. Инсоният фақат ўзларинигина эмас, ҳаммамизни, бутун мавжудотни мудхиш фожиага қараб хайдаб кетмоқда. Наҳотки, буни тушунмайди?
“Тушунишади”. Гапга аралашди ариқ бўйида кулча бўлиб ётган илон. Бу ҳақда ўзлари ҳам аюҳаннос солиб кўп гапиришяпти. Гапиришиб ҳам ўша бузғунчиликларнинг устида турган одамларнинг ўзлари гапиришяпти, бу билан улар ўз қилмишларини ниқобламоқчи бўлишади, мунофиқлар. Уларда бир ишонч бор. Улар бошқа сайёраларда ҳам ҳаёт борлигини таҳминан биладилар. Ўша сайёраларни излашяпти ҳам. Шунинг учун – “Ўша жойларни топиб олсак, ерда ҳаёт тугаган чоғида ҳам ўша ерларга бориб яшайверамиз” - деган хом хаёл қиляптилар. Менимча бунинг асло иложи йўқ. Ҳаёт мавжуд сайёрларни топишган чоғларида ҳам у ерларга бориб яшай олмайдилар. Чунки, Оллоҳ таоло ҳар қандай яратган мавжудотига мос жойларни белгилаб берган. Мана мени олайлик. Бир вақтлар жуфтим билан тоғ бағридаги кўлда яшардик. Ўша ерда бизнинг аждодларимиз жуда узоқ умр кўриб яшаганлар. Бизлар эса нафс кўйига кириб, Тангри томонидан яшаш учун белгилаб берилган жойларни ташлаб мана шу ерларга келиб қолдик. Энди билсак, биздан аввал ҳам бу жойларга келиб қолган ота-момоларимиз узоқ умр кўролмай ўлиб кетган эканлар. Замон ўтган сари умр кўришимиз қисқариб бормоқда. Бу ерларга мослаша олмаяпмиз. Вақти келиб бизлар батамом йўқолиб кетсак керак.
Бу сўзларим билан демоқчиманки, инсонлар ердан ташқари ҳаёт мавжуд жойларни топсалар ҳам, у ерда узоқ яшай олмайдилар. Чунки, ернинг ўзида мағрибда туғилганлар – машриқда, машриқдагилар эса мағрибда яшашга бардош беролмайдилар-у бошқа сайёраларга йўл бўлсин.
“Илон жаноблари жуда тўғри айтадилар – гапни илиб кетди ялпиз, - мен доим ариқ ва анҳорлар бўйида яшаб келаман. Бошқа жойларга чидолмайман. Саломатлигимга катта путур етади. Усиз ҳам кейинги бир неча ўн йилларда на ейишимда, на ичишимда ҳаловат бор. Одамларнинг дастидан наслим бузилиб, тусим ўзгариб, атрим камайиб, шифобахш хусусиятим йўқолиб бормоқда. Бу кетишда охири оддий кўкатга айланиб қолсам керак. Одамлар ўз касалликларига дорини овора бўлишиб, ҳар хил заҳарли нарсалардан тайёрлашиб юришади. Тузалмайди деган барча касалликларга ҳам даво бўладиган малҳамлар биз гиёҳларда яшириниб ётибди. Фақат уларни илм билан излаб топишлари мумкин холос. Лекин одамлар бизга ўтказаётган азоблар натижасида шифо бўладиган уруғларимиз, ҳужайраларимиз қуриб кетмоқда. Бу аҳволда бизлар тез орада ер юзидан йўқолиб кетишимиз аниқ - йиғламсиради у. - “Пичоқ суякка етди бу одамларнинг ёвузлигидан, - ғазаб билан гапга қўшилди тулки. - Мана сизлар ҳаммаларингиз одамзотга хизмат қилиш учун яратилгансизлар. Ўз вазифаларингизни ҳалол адо этяпсизлару одамлар хизматга туҳмат дегандек сизларга зулм ўтказяпти. Қачонгача бу адолатсизликка бардош берасизлар? Хўп десаларингиз менда бир таклф бор – “Қандай таклиф, қандай таклиф, айт,- бутун боғдаги мавжудотлар тилга кирдилар”. Таклиф шуки, давом этди тулки – “ҳаммаларингиз кўрдинглар, Фаришта анави Руҳни бу ерга ташлаб, уч ойда келаман, деб қаёққадир учиб кетди. Рози бўлсаларингиз, Фаришта қайтиб келганда ҳаммамиз одамлар устидан арзимизни Оллоҳга еткизишини илтимос қиламиз. Зора додимиз худога етиб, одамларга инсоф ато қилса, бизлар зулмдан қутилсак. Бутун боғ қарсак чалгандек шовиллаб кетди. Руҳ яна бир қанча вақт боғдаги мавжудотларнинг ўзаро суҳбатларини эшитиб юрди.
Бир вақт ярим кунда боғ янада нурга тўлиб, ёришиб кетди. Барча нарсалар жонланди, зум ўтмай Фаришта пайдо бўлди, бутун боғ унга таъзим қилиб, салом берди ва тулкининг таклифи бўйича унга арзларини айта бошладилар.
Фаришта уларнинг шикоятларини озгина тинглаган бўлди-да, бош чайқади, - “Йўқ, мен бу ишга аралаша олмайман. Яратувчи томонидан менга бундай ваколат берилмаган, мен фақатгина инсонларга хизмат қиламан. Сизларга белгиланган фаришталар бор. Арзларингизни ўша фаришталарга айтишларингиз мумкин. Мен шошиб турибман, дея Руҳнинг қулоқларидаги мосламани олиб, қўйнига солди ва арши аълога учиб кетаётганда тўртта қанот чиқарган бўлса, энди унинг икки ёнидан икки қанот отилиб чиқди. Бу ер юзида учиб юриш учун кифоя қиладиган қанотлар эди. Фаришта Руҳнинг қўлидан ушлаб зудлик билан осмонга кўтарилди. У йўл-йўлакай Руҳга, - “Менсиз зерикиб қолмагандирсан, боғдаги дарахту гиёҳлар, жонзотлар сенга кўплаб ҳикоялар сўзлаб беришгандир” деди. Руҳ “Боғдаги барча мавжудотларнинг мулоқотларини, ҳасрату нолаларини, базму-азаларини эшитиб юрдим, шу билан вақт ўтказдим. Аммо барибир сенинг ўрнинг билинди. Ўрганиб қолган эканман келишингни интизорлик билан кутдим” дея унга ҳурматини изҳор қилди.
“Ҳа, мен ҳам сенга ўрганиб қолган эдим, афсуски сен билан менинг сафар вақтимиз ниҳоясига етиб қолди. Менга бошқа вазифа юклатилди. Ҳозир сен билан илгари бўлган жойимизга борамиз-да, ёруғ дунёга саёҳатимизни ўша ерда якунлаймиз, - деб Фаришта учишни яна тезлаштирди.
“Сенга қанақа вазифа юклатилди, нима учун саёҳатимиз охирлаб қолди?” – сўради Руҳ Фариштадан ажабланиб. “Қандай вазифа юклатилганини сенга айтолмайман. Бунинг сенга қизиғи ҳам йўқ” деб Фаришта секинлашди ва ерга яқинлаша бошлади. Улар вилоят ҳокимлиги биносига кириб келдилар. Учинчи қаватга кўтарилиб, қабулхона деб ёзилган эшикдан ичкари киришди. Хонада тўрт, беш нафар эркак, аёл ўтирар уларнинг ичида биринчида фаришта билан Руҳга яхши таниш бўлган Аслиддин қори ҳам бор эди. Фаришта унга сездирмай бориб уни тавоф қилди. Руҳ ҳам Фариштанинг ҳаракатини такрорлади. Қўнғироқ жиринглаб, котиба бошлиқнинг олдига кириб чиқди ва Аслиддин қорини ичкарига таклиф қилди. У билан бирга Фаришта ҳамда Руҳ ҳам ичкари кирдилар, Руҳ не кўз билан кўрсинки, тўрида ҳоким курсисида Акрамжон Комилов ўтирарди. Руҳ ажабланиб, савол назари билан Фариштага қаради. Фаришта уни тушунди ва “икки ой бўлди, Акрамжон ўзи туғилиб ўсган, ишлаган вилоятига бош раҳбар этиб сайланган” деди.
Комилов ўрнидан туриб қорига пешвоз келди ва у билан қуюқ сўрашди. Улар стулларга ўтиришиб қори дуо қилгандан сўнг, Комилов гап бошлади, - “Қори ака биз катталар ҳамда республика дин назоратидаги уламолар билан маслаҳатлашиб сизни вилоятимиз бош имом хатиблиги лавозимига лойиқ топдик. Агарда рози бўлсангиз, сиз билан бирга ишласак, - деди қорига, нима дейсиз дегандай тикилиб. Аслиддин қори бироз ўйланиб қолди. Комилов “Қори ака нима учун ўйланиб қолдингиз?” деб сўради. “Ўйланиб қолишимнинг сабаби шуки, Акрамжон иним, замон анча ўзгариб кетди. Халқимизнинг онги, тушунчасида ҳам илгаригига қараганда катта тафовут бор. Масжидлар, мадрасалар кўпайди. Исломда, шариатда йўқ, ҳар хил оқимлар пайдо бўлиб қодли. Шунинг учун бу вазифани адо этиш менга анча оғирлик қилармикин,  деб ўйлаяпман, - деди қори босиқлик билан. “Худо хоҳласа, ҳеч қандай оғирлик қилмайди, Қори ака. Барчага маълумки, ҳукуматимиз динга жуда катта йўл очиб берди. Мана, қолаверса, ҳокимлик, биз турибмиз. Сизга ёрдам берамиз. Сиз билан ҳамкорликда ана шу зарарли оқимларга, порахўрликка, ўзгаларнинг ҳақига хиёнат қилувчиларга, ахлоқсизликка ва ўғриликларга қарши курашамиз. Бу сиз билан бизнинг Оллоҳ олдидаги бандалик амалларимизга ҳам киради, - қатъий гапирди Комилов.
“Сизнинг гапларингиздан адолат ва эзгулик хабарлари келяпти. Мен розиман, - қўлини кўксига қўйди Аслиддин қори”. “Қуллуқ, Қори ака! Сўзимизни ерда қолдирмаганлигингиз учун минг марта ташаккур. Ташқарида машина кутиб турибди, қани кетдик бўлмаса. Сизни бу шарафли ҳам савобли вазифага тайинланганлигингизни вилоят уламоларига маълум қилайлик, - дея Комилов ўрнидан турди. Қабулхонада уни кутиб турганларга узрини айтиб, бир соатда қайтиб келишини билдириб, Аслиддин қори билан ташқари чиқиб кетдилар.
Фаришта Руҳга қараб - “Адолатли, ҳалол, пок, имони собит Оллоҳнинг бандалари бўлмиш Давлат ва дин арбоблари иттифоққа келдилар. Улар яратган Эгам олдида мисоқ, яъни аҳди паймон қилдилар. Энди вилоят ҳақиқат ва иймон супургиси билан покланади. Қай ерда поклик, ҳалоллик, инсоф, диёнат ҳукмрон бўлса, ўша жойда файз-баракот, фаровонлик барқарор бўлади. Илоҳим шундай бўлсин, - дуо қилади Фаришта.
- Юр кетдик, сен билан хайрлашамиз. Мени Фирдавснинг Райён дарвозасигача кузатиб қўй, - дея у Руҳни эргаштириб бинодан чиқдилар. Улар киприк қоққунчалик вақт ҳам ўтмай, гўзал бир гўшага келиб тушдилар.
Нефрит тошлари ётқизилиб, ёқуту жавоҳирлар билан безатилган узун йўлакча. Унинг икки қирғоғидаги мафтункор гулзор, орқа томонида турли мевали ва жозибакор, кўзларни қамаштирувчи дарахтлар, оламга бир ажиб чирой улашиб турган боғлар, уларда хилма-хил қушлар сайрашиб, дилларга қанду наволарни ҳадя қилишарди.
Йўлакчанинг адоғида эса олмос ва кўҳинур ҳамда зумрадлардан тайёрланиб, ҳуснихат нақшлар билан “Қуръони Карим” оятларидан битилган икки табақали дарвоза кўриниб турарди.
Фаришта билан Руҳ дарвозага яқинлашдилар, бир вақт дарвозанинг икки қаноти бирдан очилиб, ичкаридан икки фаришта чиқди ва “Ассалому алайкум Фаришта жаноблари, марҳабо хуш келдингиз, - дея салом бердилар. Фаришта ҳам уларга салом жавобини қайтарди. Дарвозанинг табақалари очилганда, Руҳнинг кўзи ичкарида узоқдан оламга нур, роҳатбахш гўзаллик таратиб турган - ўтган етмиш умматнинг шоиру шуоралари ҳамда муфассирлари жамолини мадҳ этиб шарҳлаб ниҳоясига етказа олмай жон терига чўмилаётган - гулга тушди. Гулни қаерда кўрганман, ўйлади Руҳ. Ҳа, эслади. Фаришта билан биринчи маротаба учрашганда унинг қўлида кўрган, ўшанда ҳам унинг бутун вужуди мана шундай ҳолатга тушиб, ором оғушида сархуш бўлган эди. “Ҳа, бу ўша гул”, - Руҳ беихтиёр ичкарига, гул томон интилди. Фаришта унинг йўлини тўсди.
“Тўхта, қаерга кетяпсан?” “Гул-гул” - дерди Руҳ у томон қўлини чўзиб “Хомтама бўлма, ҳали унинг ҳузурига етишишингга узоқ машаққатли йиллар бор. Бунинг учун сен ёруғ дунёда она қорнидан туғилишинг, одамлар билан бирга яшаб, жуда заҳматли оғир синовлардан ўтишинг керак, демаганмидим? Ўша имтиҳонлардан Ҳожамга маъқул ва манзур даражада ўта олсангина мана шу ёруғ дунёданоқ бошланадиган Фирдавс боғларига кириш ҳуқуқига эга бўласан ва гулнинг висолига етишасан, - деди Фаришта унинг йўлини тўсиб тураркан.
- Қайси одамлар билан бирга яшайман? – хавотир ичида сўради Руҳ”. - Сен билан биз саёҳатимиз давомида кўрган ва дуч келган одамлар орасида яшайсан”.
- Йўқ, йўқ! Улар билан бирга асло яшамайман, - бесарамжонланди Руҳ.
- Нима учун яшамайсан?
- Улар гуноҳкор, осий бандалар экан, уларнинг касри менга ҳам тегади. Мен Оллоҳнинг олдига мана шундай гуноҳсиз, поклигимча боришни хоҳлайман, - деди ҳаяжон билан Руҳ.
- Бунинг асло иложи йўқ, бандалар орасида яшаб синовдан ўтишга мажбурсан. Бу Тангримнинг иродаси ва қатъий ҳукми. Мен бу ҳукмни заррача ўзгартиролмайман, - деди Фаришта. Руҳ йиғламсираб, - қотил, мунофиқ, муттаҳам Иброҳим домла, порахўр ва зинокор Зайнобиддинов, қўшмачи Тўлғаной, ўзгаларнинг ҳаққидан қўрқмайдиган хиёнаткор Азимбой ва туҳматчи енгилоёқ Махсудаларга ўхшаш одамлар билан бирга яшайманми? Йўқ, ундан кўра ёруғ дунёда яшамаганим минг чандон яхшироқ. Улар мени ҳам дўзах томонга етаклашади. Сендан ёлвориб сўрайман. Мени бу нобакор ва ношукур  одамлар орасига ташлаб кетма, илтижо қилиб йиғлайди Руҳ.
- Парвардигор ўз бандаларига хоҳлаган йўлни танлаб яшаш ихтиёрини берган. Дўзахга лойиқ бўлиб яшаш ҳам, жаннатларга киришга мушарраф бўлиш ҳам ўз ихтиёрингда. Бу ҳуқуқни ўз бандаларига Тангри таоло “Қуръони Карим”да зикр қилган, - деди Фаришта синовчан кўзларини Руҳга қадаб.
- Улар кўпчилик, менинг кучим етмайди. Гуноҳ йўллардан юришга мажбур қилишади. Ўзинг ўйлаб кўр – агарда дарёда оқаётган сув ўзи лойқа бўлсаю унга кичкина бир тиниқ ирмоқ келиб қўшилса, ирмоқ ҳам иложсиз лойқаланиб кетадику. Мен ҳам бир ана шундай кичик ирмоқман, ахир.
- Ана шу кичкина тиниқ ирмоқлар бўлмаса, дарё ҳам, ундаги ҳаёт ҳам тўхтаб қолган бўлар эди. Ернинг осмони, туннинг кундузи, оғунинг боли, азобнинг роҳати, баҳорнинг ёзи бўлганидек, лойқанинг ҳам тиниғи бўлиши муқаррар. Замонлар келиб ёруғ дунёда ҳам жаҳолат ва ёвузлик барҳам топар, эзгулик ғалаба қилиб, бахил, ҳасадгўй, мунофиқ бандалар қолмас. Аслиддин Қори, Акрамжон, Собиржон, Феруза ва Дилбарой каби покиза виждонли ҳалол-пок, диёнатли, ҳаё-иболи, имони бутун, комил – Оллоҳнинг суюкли бандалари ҳам борку. Ана шулар туфайли бу кўҳна Замин ўз меҳвари атрофида бир меъёрда айланиб турибди. Тангри таолонинг ҳали ўз бандаларидан “инсофга келиб қолар” деган умиди бор. Биз юқорида номларини зикр қилган покиза инсонларнинг авлодлари кўпаядилар. Сен айтган лойқа дарё тиниқлашади. Вақти келиб бу дунёда ҳам илм ва эзгулик музаффар бўлиши керак. Лекин дунёнинг юки керагидан ортиқча оғирлашиб бормоқда. 
- Ке, қўй буларни кўп гапириб юбордим. Менинг вақтим тугади. Хайр энди, менинг қадрдон бўлиб қолган биродарим! – дея Фаришта ичкари томон юра бошлади.
- Йўқ, йўқ, мен бу дунёда яшашни хоҳлайман. Билиб туриб ҳам гуноҳ ишлар қиладиган одамлар орасида бўлишни истамайман. Сендан илтижо қилиб сўрайман, мени ҳам ўзинг билан бирга олиб кет, - ёлворди Руҳ.
- Бунинг иложи йўқ дедимку сенга. Она қорнидан туғилиб ёруғ дунёда яшаб, барча бандалар қатори Оллоҳ имтиҳонидан ўтишга мажбурсан, - деб Фаришта тескари қараб кета бошлади.
Руҳ “дод” деб унинг оёқлари остига ўзини ташлади. Шу сонияда ёруғ дунёга яна бир инсон она қорнидан йиғлаб тушди.
Қурбон бўл покиза  кўнгилларга сен,
Ҳамиша бир тилу бир дилларга сен.
Беш кунлик дунё деб адашма инсон,
Яшаб ўт еткудек минг йилларга сен.
***
Азиз китобхон! Мана биз сиз билан узоқ ва лекин ширин суҳбат қурдик. Ушбу суҳбатни қуришга лойиқ бўлишим учун Оллоҳнинг бизларга юборган буюк неъмати бўлмиш Қуръони Каримнинг ҳазрат Оловиддин Мансур томонидан қилинган ўзбекча таржимасини тўққиз маротаба хатим қилдим ва бир қанча сураларини арабчадан ёд олдим. Ўнлаб бошқа илмий, бадиий китобларни ўқиб чиқдим. Дунёвий, ҳам ухровий илм соҳибларининг суҳбатларидан баҳраманд бўлдим. Бу давр мобайнида мен ўзлигимни янада яхшироқ англай бошладим. Дилим коммунистик мафкура қолдирган моғорлардан покланди. Дин ниҳоятда қудратли, илоҳий куч эканлигига имон келтирдим. Одамларга – ёру-дўстлар, қавму-қариндошлар, қўни-қўшни, маҳалладошлар ва Ватандош-ларимга ҳамда бутун оламдаги мавжудотларга меҳру муҳаббатим юз чандон ошди.
Қалбимда меҳр-оқибат, инсоф, адолат, иймону диёнат ва эзгуликнинг буюк туйғулари вояга етиб – жаҳолат, ёвузлик, хиёнат, очкўзлик, мунофиқлик каби инсоният душманларига қарши курашишга даъват қилди. Бу курашда энг маъқул ва ўткир қурол бўлмиш қаламни, сўз аталмиш ўқлар билан тўлдириб жангга отландим.
Ана шу сўзларни, фикрларни ва журъатни менга инъом қилган Тангри таолога беодат ҳамду санолар, шукроналар айтиб, ўқиган китобларим муаллифлари, пайғамбарлар, азиз авлиёлар, дўстларим ва суҳбатдошларим ҳаққига, ҳар сафар қўлимга қалам тутишдан аввал покланиб, дуолар қилдим.
Бу махорабада озгина бўлса-да зафарга эришсам, яъни дунё инжиқликларидан қоронғилашган кўнглингизга йилт этган ёруғлик тушира олсам, Оллоҳга ва ёруғ дунёга бўлган қарзимнинг бир қисмини уздим, деб хотиржам бўлар эдим.
Ушбу асарни ўн йилу етти ойдан зиёд давр мобайнида ёзиб ниҳоялар эканман, лозим топсаларингиз ҳаққимга дуо қиласизлар, деган умидда бўламан.
Мазкур асарни бир умр ҳалол меҳнат билан яшаб ўтган иймонда собит, покиза инсон - падарибузрукворим Миркомил Мирзааҳмад ўғлининг порлоқ хотирасига бағишлайман.

Милодий 2006 йил, 10-ой, 18-кун. Муборак Рамазон ойининг 25 санаси, чоршанба кун. 

Мундарижа

Сўзбоши.................................................................................................5
I боб..........................................................................................................7
II боб.......................................................................................................31
III боб......................................................................................................41
IV боб......................................................................................................56
V боб.......................................................................................................63
VI боб......................................................................................................70
VII боб....................................................................................................75
VIII боб...................................................................................................81
IX боб......................................................................................................97
X боб.....................................................................................................101
XI боб...................................................................................................147
XII боб..................................................................................................189

Адабий-бадиий нашр.
+обил Мирзо. «Ту\илмаган одам =иссаси». Роман. «Andijon nashriyot-matbaa» ОАЖ. 2008.

Мущаррир			Ф.ИБАЙДУЛЛАЕВ.
Тех. мущаррир		М.МИРЗАКАРИМОВА.
Мусаввир			С. Жыраева.
Мусащщищ			Н.Тожиматова.
Сащифаловчи		Щ. ПАРПИЕВ.

Босмахонага 2.09.2008 йилда берилди. Босишга 10.11.2008 йилда  рухсат этилди. Бичими 60х84 1/16. Офсет босма. Times New Roman гарнитураси. Щажми 14,5 б. т. Буюртма 2757. Адади 1000 нусха. Бащоси келишилган нархда.

«Andijon nashriyot-matbaa» ОАЖ босмахонасида чоп этилди.
Манзил: Андижон шащри, Навоий шощкычаси, 71.